૧૩. કમ્મપચ્ચયો

દુવિધો કમ્મપચ્ચયો સહજાતકમ્મપચ્ચયો નાનાક્ખણિક કમ્મપચ્ચયો.

તત્થ ખણત્તયસમઙ્ગિ ભૂતા સબ્બાપિ કુસલાકુસલા બ્યાકતચેતના સહજાતકમ્મ પચ્ચયો. ચેતનાસમ્પયુત્તા સબ્બેપિ ચિત્તચેતસિકા ધમ્માચ પટિસન્ધિચિત્તેન સહુપ્પન્ના કમ્મજરૂપધમ્મા ચ પવત્તિકાલે સબ્બેપિ ચિત્તજરૂપધમ્મા ચ તસ્સ પચ્ચયસ્સ પચ્ચયુપ્પન્ના.

અતીતા કુસલાકુસલચેતના નાનાક્ખણિકકમ્મ પચ્ચયો. બાત્તિંસવિધા લોકિયવિપાક ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા ચ સબ્બે કમ્મજરૂપધમ્મા ચ તસ્સ પચ્ચયસ્સ પચ્ચયુપ્પન્ના.

કેનટ્ઠેન કમ્મન્તિ. કિરિયાવિસેસટ્ઠેન કમ્મં. ચેતના હિ કિરિયા વિસેસો હોતિ સબ્બકમ્મેસુ જેટ્ઠકત્તા. તા હિ સબ્બેસુ કાયવચીમનોકમ્મેસુ પચ્ચુપટ્ઠિતેસુ તસ્સ તસ્સ કમ્મસ્સ નિપ્ફત્તત્થાય સમ્પયુત્તધમ્મે ચેતેતિ કપ્પેતિ સંવિદહતિ, એકતો ઉટ્ઠાપેતિ, તસ્મા સબ્બકમ્મેસુ જેટ્ઠકા હોતિ. ઇતિ કિરિયાવિસેસટ્ઠેન કમ્મં નામ. કરોન્તિ એતેનાતિ વા કમ્મં. કિં કરોન્તિ. કાયિકકિરિયંપિ કરોન્તિ, વાચસિકકિરિયંપિ કરોન્તિ, માનસિકકિરિયંપિ કરોન્તિ. તત્થ કાયિકકિરિયા નામ ગમનઠાન નિસજ્જાદયો અભિક્કમનપટિક્કમનાદયો અન્તમસો અક્ખિદલાનં ઉક્ખિપનનિક્ખિપનાનિપિ. વાચસિકકિરિયા નામ વાચાપવત્તનકિરિયા. માનસિકકિરિયા નામ સુચિન્તિત દુચિન્તિતકિરિયા, અન્તમસો પઞ્ચ વિઞ્ઞાણાનં દસ્સનકિચ્ચસવનકિચ્ચાદીનિપિ. સબ્બાપિ ઇમા કિરિયાયો એતાય ચેતનાય સત્તા કરોન્તિ, સંવિદહન્તિ, તસ્મા સા ચેતના કમ્મં નામ.

અત્તનો પચ્ચયુપ્પન્નેન સહ જાયતીતિ સહજાતં. સહજાતઞ્ચ તં કમ્મઞ્ચાતિ સહજાતકમ્મં. સહજાતકમ્મં હુત્વા પચ્ચયો સહજાતકમ્મ પચ્ચયો. સહજાતકમ્મભાવેન પચ્ચયોતિ વુત્તં હોતિ.

અઞ્ઞો કમ્મસ્સ ઉપ્પત્તિક્ખણો અઞ્ઞો વિપાકસ્સ ઉપ્પત્તિક્ખણોતિ એવં વિસું વિસું ઉપ્પત્તિક્ખણો એતસ્સાતિ નાનાક્ખણિકં. નાનાક્ખણિકઞ્ચ તં કમ્મઞ્ચાતિ નાનાક્ખણિકકમ્મં. નાનાક્ખણિકકમ્મં હુત્વા પચ્ચયો નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયો. નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયભાવેન પચ્ચયોતિ વુત્તં હોતિ. અરિયમગ્ગસમ્પયુત્તા ચેતના અત્તનો નિરુદ્ધાનન્તરે એવ અરિયફલવિપાકં જનેતિ, સાપિ નાનાક્ખણિકા એવ હોતિ.

એત્થ ચ એકા દાનકુસલચેતના અત્તના સહજાતાનં ચિત્તચેતસિકાનઞ્ચ કાયિકવાચસિકકિરિયાભૂતાનં ચિત્તજરૂપાનઞ્ચ સહજાતકમ્મપચ્ચયો. તાય ચેતનાય આયતિં કાલન્તરે ઉપ્પજ્જમાનસ્સ વિપાકક્ખન્ધસ્સ ચ કમ્મજરૂપક્ખન્ધસ્સ ચ નાનાક્ખણિક કમ્મપચ્ચયો. એવં એકા કમ્મપથપત્તા સુચરિતદુચ્ચરિતચેતના દ્વીસુ કાલેસુદ્વિન્નં પચ્ચયુપ્પન્નાનં દ્વીહિ પચ્ચયસત્તીહિ પચ્ચયો હોતીતિ.

એત્થ ચ નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયે કમ્મન્તિ કિરિયાવિસેસો. સો પન ચેતનાય નિરુદ્ધાયપિ અનિરુજ્ઝિત્વા તં ચિત્તસન્તાનં અનુગચ્છતિયેવ. યદા વિપચ્ચિતું ઓકાસં લભતિ, તદા સો કિરિયા વિસેસો ચુતિનન્તરે એકો અત્તભાવો હુત્વા વિપચ્ચતિ પાતુભવતિ. ઓકાસં પન અલભમાના ભવસતંપિ ભવસહસ્સંપિ ભવસતસહસ્સંપિ તં સન્તાનં અનુગચ્છતિયેવ. મહગ્ગતકમ્મં પન લદ્ધોકાસે સતિ દુતિયભવે બ્રહ્મલોકે એકો બ્રહ્મત્તભાવો હુત્વા વિપચ્ચતિ પાતુભવતિ. સુપરિપક્કકમ્મત્તા પન દુતિયભવેયેવ ખીયતિ, તતો પરં નાનુગચ્છતીતિ. કમ્મપચ્ચયદીપના નિટ્ઠિતા.