૧. હેતુપચ્ચયો

કતમો હેતુપચ્ચયો. લોભો હેતુપચ્ચયો. દોસો, મોહો, અલોભો, અદોસો, અમોહો હેતુ પચ્ચયો.

કતમે ધમ્મા હેતુપચ્ચયસ્સ પચ્ચયુપ્પન્ના. લોભ સહજાતા ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા ચ રૂપકલાપાધમ્મા ચ દોસસહ જાતા મોહસહજાતા અલોભસહજાતા અદોસસહ જાતા અમોહસહજાતા ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા ચ રૂપકલાપા ધમ્મા ચ હેતુપચ્ચયતો ઉપ્પન્ના હેતુપચ્ચયુપ્પન્ના ધમ્મા.

સહજાતરૂપકલાપા નામ સહેતુકપટિસન્ધિક્ખણે કમ્મજરૂપાનિ ચ પવત્તિકાલે સહેતુકચિત્તજરૂપાનિ ચ. તત્થ પટિસન્ધિક્ખણો નામ પટિસન્ધિચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણો. પવત્તિકાલો નામ પટિસન્ધિચિત્તસ્સ ઠિતિક્ખણતો પટ્ઠાય યાવ ચુતિકાલં વુચ્ચતિ.

કેનટ્ઠેન હેતુ, કેનટ્ઠેન પચ્ચયોતિ. મૂલટ્ઠેન હેતુ, ઉપકારકટ્ઠેન પચ્ચયોતિ. તત્થ મૂલયમકે વુત્તાનં લોભાદીનં મૂલધમ્માનં મૂલભાવો મૂલટ્ઠો નામ. સો મૂલટ્ઠો મૂલયમકદીપનિયં અમ્હેહિ રુક્ખોપમાય દીપિતોયેવ.

અપિ ચ એકો પુરિસો એકિસ્સં ઇત્થિયં પટિબદ્ધ ચિત્તો હોતિ. સો યાવ તં ચિત્તં ન જહતિ, તાવ તં ઇત્થિં આરબ્ભ તસ્સ પુરિસસ્સ લોભસહજાતાનિ કાયવચીમનોકમ્માનિ ચ લોભસમુટ્ઠિતાનિ ચિત્તજરૂપાનિ ચ ચિરકાલંપિ પવત્તન્તિ. સબ્બાનિ ચ તાનિ ચિત્તચેતસિકરૂપાનિ તસ્સં ઇત્થિયં રજ્જનલોભમૂલકાનિ હોન્તિ. સો લોભો તેસં મૂલટ્ઠેન હેતુ ચ, ઉપકારકટ્ઠેન પચ્ચયો ચ. તસ્મા હેતુપચ્ચયો. એસ નયો સેસાનિ રજ્જનીયવત્થૂનિ આરબ્ભરજ્જનવસેન ઉપ્પન્નેસુ લોભેસુ, દુસ્સનીયવત્થૂનિ આરબ્ભ દુસ્સનવસેન ઉપ્પન્નેસુ દોસેસુ, મુય્હનીયવત્થૂનિ આરબ્ભ મુય્હનવસેન ઉપ્પન્નેસુ મોહેસુ ચ.

તત્થ યથા રુક્ખસ્સ મૂલાનિ સયં અન્તોપથવિયં સુટ્ઠુ પતિટ્ઠહિત્વા પથવિરસઞ્ચ આપોરસઞ્ચ ગહેત્વા તં રુક્ખં યાવ અગ્ગા અભિહરન્તિ, તેન રુક્ખો ચિરકાલં વડ્ઢમાનો તિટ્ઠતિ. તથા લોભો ચ તસ્મિં તસ્મિં વત્થુમ્હિ રજ્જનવસેન સુટ્ઠુ પતિટ્ઠહિત્વા તસ્સ તસ્સ વત્થુસ્સ પિયરૂપરસઞ્ચ સાતરૂપરસઞ્ચ ગહેત્વા સમ્પયુત્તધમ્મે યાવ કાયવચીવીતિક્કમા અભિહરતિ, કાય વીતિક્કમં વા વચીવીતિક્કમં વા પાપેતિ. તથા દોસો ચ દુસ્સન વસેન અપ્પિયરૂપરસઞ્ચ અસાતરૂપરસઞ્ચ ગહેત્વા, મોહો ચ મુય્હનવસેન નાનારમ્મણેસુ નિરત્થકચિત્તાચારરસં વડ્ઢેત્વાતિ વત્તબ્બં. એવં અભિહરન્તા તયો ધમ્મા રજ્જનીયાદીસુ વત્થૂસુ સમ્પયુત્તધમ્મે મોદમાને પમોદમાને કરોન્તો વિય ચિર કાલં પવત્તેન્તિ. સમ્પયુત્તધમ્મા ચ તથા પવત્તન્તિ. સમ્પયુત્ત ધમ્મેસુ ચ તથા પવત્તમાનેસુ સહજાતરૂપકલાપાપિ તથા પવત્તન્તિયેવ. તત્થ સમ્પયુત્તધમ્મે અભિહરતીતિ દ્વે પિયરૂપ સાતરૂપરસે સમ્પયુત્તધમ્માનં સન્તિકં પાપેતીતિ અત્થો.

સુક્કપક્ખે સો પુરિસો યદાકામેસુ આદીનવં પસ્સતિ, તદા સો તં ચિત્તંજહતિ, તં ઇત્થિં આરબ્ભ અલોભો સઞ્જા યતિ. પુબ્બે યસ્મિં કાલે તં ઇત્થિં આરબ્ભ લોભમૂલકાનિ અસુદ્ધાનિ કાયવચીમનોકમ્માનિ વત્તન્તિ. ઇદાનિ તસ્મિં કાલેપિ અલોભમૂલકાનિ સુદ્ધાનિ કાયવચીમનોકમ્માનિ વત્તન્તિ. પબ્બજિત સીલસંવરાનિ વા ઝાનપરિકમ્માનિ વા અપ્પનાઝાનાનિ વા વત્તન્તિ. સો અલોભો તેસં મૂલટ્ઠેન હેતુ ચ હોતિ, ઉપકારકટ્ઠેન પચ્ચયોચ. તસ્મા હેતુપચ્ચયો. એસ નયો સેસેસુ લોભ પટિપક્ખેસુ અલોભેસુ, દોસપટિપક્ખેસુ અદોસેસુ, મોહ પટિપક્ખેસુ અમોહેસુ ચ.

તત્થ રુક્ખમૂલાનિ વિય અલોભો લોભનેય્યવત્થૂસુ લોભં પહાય લોભવિવેકસુખરસં વડ્ઢેત્વા તેન સુખેન સમ્પયુત્તધમ્મે મોદમાને પમોદમાને કરોન્તો વિય યાવ ઝાનસમાપત્તિસુખા વા યાવ મગ્ગફલસુખા વા વડ્ઢાપેતિ. તથા અદોસો ચ દોસનેય્યવત્થૂસુ દોસવિવેકસુખરસં વડ્ઢેત્વા, અમોહો ચ મોહનેય્યવત્થૂસુ મોહવિવેકસુખરસં વડ્ઢેત્વાતિ વત્તબ્બં. એવં વડ્ઢાપેન્તા તયો ધમ્મા કુસલેસુ ધમ્મેસુ સમ્પયુત્તધમ્મે મોદમાને પમોદમાને કરોન્તો વિય ચિર કાલંપિ પવત્તેન્તિ. સમ્પયુત્તધમ્મા ચ તથા પવત્તન્તિ. સમ્પયુત્ત ધમ્મેસુ ચ તથા પવત્તમાનેસુ સહજાતરૂપકલાપાપિ તથા પવત્તન્તિયેવ.

તત્થ લોભવિવેકસુખરસન્તિ વિવિચ્ચનં વિગમનં વિવેકો. લોભસ્સ વિવેકો લોભવિવેકો. લોભવિવેકે સુખં લોભવિવેકસુખં. લોભવિવેકં પટિચ્ચ ઉપ્પન્નસુખન્તિ વુત્તં હોતિ. તદેવ રસો લોભવિવેકસુખરસોતિ સમાસો. અયં અભિધમ્મે પટ્ઠાનનયો.

હત્તન્તનયો પન અવિજ્જાસઙ્ખાતો મોહો ચ તણ્હાસઙ્ખાતો લોભો ચાતિ દ્વે ધમ્મા સબ્બેસંપિ વટ્ટદુક્ખધમ્માનં મૂલાનિ હોન્તિ. દોસો પન લોભસ્સ નિસ્સન્દભૂતં પાપમૂલં હોતિ. વિજ્જાસઙ્ખાતો અમોહો ચ નિક્ખમધાતુસઙ્ખાતો અલોભો ચાતિ દ્વે ધમ્મા વિવટ્ટધમ્માનં મૂલાનિ હોન્તિ. અદોસો પન અલોભસ્સ નિસ્સન્દભૂતં કલ્યાણમૂલં હોતિ. એવં છબ્બિધાનિ મૂલાનિ સહજાતાનંપિ અસહજાતાનંપિ નામરૂપધમ્માનં પચ્ચયા હોન્તીતિ. અયં સુત્તન્તેસુ નયો. હેતુપચ્ચયદીપના નિટ્ઠિતા.