નમક્કારટીકા

નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

૧. સુગતન્ત્યાદિવણ્ણેહિ, પસત્થઞ્ચ સુખદ્દદં;

વન્દન્તાનં જિનં નત્વા, ધમ્મં સુદ્ધં ગણુત્તમં.

૨. નમક્કારં હિતત્થીહિ, પોરાણાચરિયેહિ ચ;

લિખિત્વા ઠપિતં પુઞ્ઞ, બુદ્ધિયા તેન વન્દિનં.

૩. તસ્સત્થવણ્ણનં કસ્સં, ગમ્ભીરત્થસુબોધનં;

મોવિપુનામેન સન્તેન, સીલુપેતેન યાચિતો.

૪. વણ્ણન્તોપિ ચ તસ્સત્થં, તં તં અટ્ઠકથાદિસુ;

વુત્તઞાયેન કસ્સામિ, સદ્ધા સુણાથ સાધવો.

૫. નમનં નમતીતી વા, નમતી તેન વા નમો;

તસ્સ કારોન્તિ તાહીતિ, નમક્કારોતિ વુચ્ચતિ.

૬. તઞ્ચ બુદ્ધઘોસાચરિ, યેન પુબ્બસુતં કતં;

બુદ્ધઘોસુપ્પત્તિયઞ્ચ, તં તં પન કથાદિસુ.

૭. ન દિટ્ઠં કતકારણં, તસ્મા હિતત્થિકેહિ ચ;

પોરાણાચરિયેહી ચ, ઠપિતન્તિ મયા વુત્તં;

તં કારણં વિઞ્ઞૂહી ચ, વિચારેત્વા વિજાનિતન્તિ.

૧. સુગતં સુગતં સેટ્ઠં, કુસલંકુસલં જહં;

અમતં અમતં સન્તં, અસમં અસમં દદં.

સરણં સરણં લોકં, અરણં અરણં કરં;

અભયં અભયં ઠાનં, નાયકં નાયકં નમે.

૧. [ક] ઇદાનિ પઠમં તાવ સુગતન્ત્યાદીહિ અટ્ઠારસહિ ગુણેહિ થોમેત્વા બુદ્ધસ્સ વન્દિતુકામેન સુગતન્તિઆદિ ગાથાદ્વયં આરદ્ધં. અયં પન સબ્બપાદાદિયમકપથ્યા વત્તગાથાતિ દટ્ઠબ્બં. તં પન યમકં સુબોધાલઙ્કારે કિલિટ્ઠદોસન્તિ વુત્તં.

વુત્તઞ્હિ તત્થ –

‘‘યં કિલિટ્ઠપદં મન્દા, ભિધેય્યં યમકાદિકં;

કિલિટ્ઠપદદોસેવ, તમ્પિ અન્તો કરીયતી’’તિ.

અયં પનેત્થ પતીતસદ્દરચિતત્તાયેવ પસાદગુણ સઙ્ખાતેન સદ્દાલઙ્કારેન સંયુત્તા હોતિ. તસ્મા તં યમકં સુવુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. એવં પરાસુ યમકગાથાસુ. તેન વુત્તં પુના લઙ્કારે –

‘‘પતીતસદ્દરચિતં, સિલિટ્ઠપદસન્ધિકં;

પસાદગુણસંયુત્તં, યમકં મતમેદિસ’’ન્તિ.

તત્થ સુગતન્તિ સોભનગમનત્તા સુન્દરં ઠાનં ગતત્તા સમ્મા ગતત્તા ચ સુગતો, સો હિ સોભનં અરિયમગ્ગેન ગચ્છતીતિ સુગતોતિ વુચ્ચતિ, સુપુબ્બો ગમુધાતુ ત. સુસદ્દો સોભનત્થો. અરિયમગ્ગગમનેન પરિસુદ્ધં અનવજ્જં ખેમં દિસં અસજ્જમાનો ગતોતિ અત્થો. તઞ્ચ ગમનં દુવિધં હોતિ કાયગમનં, ઞાણગમનઞ્ચાતિ. તત્થ ભગવતો વેનેય્યજનુપસઙ્કમનં એકન્તેન તેસં હિતસુખસ્સ નિપ્ફાદ નતો સોભનં કાયેન ગમનં કાયગમનં નામ. સયમ્ભૂ ઞાણેન પન સકલમ્પિ લોકં પરિઞ્ઞાભિસમયવસેન પરિજાનનતો ઞાણેન ગમનં ઞાણગમનં નામ. ઇધ પન ઞાણગમનં અધિપ્પેતં. અઙ્ગુત્તરટીકાયં પન ‘‘સોભનં ગતં ગમનં એતસ્સાતિ સુગતો’’તિ વુત્તં. સુન્દરં ઠાનં ગચ્છતીતિ સુગતોતિ ચ વુચ્ચતિ, આરમ્મણકરણવસેન અમતં નિબ્બાનં ગતોતિ અત્થો. સમ્મા અવિપરીતં ચેસ ગચ્છતીતિ સુગતોતિ વુચ્ચતિ. સુસદ્દો સમ્માસદ્દત્થો. તેન તેન મગ્ગેન યે કિલેસા પહીના, તે કિલેસે ન પુનેતિ ન પચ્ચેતિ ન પચ્ચાગચ્છતીતિ અત્થો. અથ વા સમ્મા આગચ્છતીતિ સુગતોતિ ચ વુચ્ચતિ, દીપઙ્કરપાદમૂલતો પભુતિ યાવ બોધિમણ્ડા તાવ સમતિંસપારમિપૂરિકાય સમ્માપટિપત્તિયા સબ્બલોકસ્સ હિતસુખમેવ કરોન્તો સસ્સતં ઉચ્છેદં કામસુખં અત્તકિલમથઞ્ચાતિ ઇમે ચન્તે અનુપગચ્છન્તો આગતોતિ અત્થો. તં સુગતં બુદ્ધં નમે નમામીતિ સમ્બન્ધો.

પુન સુગતન્તિ સમ્મા ગદત્તા સુગતો. સો હિ સમ્મા ગદતિ ભાસતીતિ સુગતોતિ વુચ્ચતિ. સુપુબ્બગદધાતુ ભાસાયં વિયત્તિયં વાચાયં વા, ત, દસ્સ તો. છસુ વાચાસુ યુત્તટ્ઠાને યુત્તમેવ દ્વિવાચં ભાસતીતિ અત્થો. વુત્તઞ્હિ મજ્ઝિમપણ્ણાસપાળિયં અભયરાજકુમારસુત્તે –

૧.

.‘‘રાજકુમાર યં તથાગતો તં વાચં જાનાતિ અભૂતં અતચ્છં અનત્થસંહિતં, સા ચ પરેસં અપ્પિયા અમનાપા, ન તં તથાગતો વાચં ભાસતિ. ૨. યમ્પિ તથાગતો વાચં જાનાતિ ભૂતં તચ્છં અનત્થસંહિતં, સા ચ પરેસં અપ્પિયા અમનાપા. તમ્પિ તથાગતો વાચં ન ભાસતિ. ૩. યઞ્ચ ખો તથાગતો વાચં જાનાતિ ભૂતં તચ્છં અત્થસંહિતં, સા ચ પરેસં અપ્પિયા અમનાપા, તત્રકાલઞ્ઞૂ તથાગતો હોતિ તસ્સા વાચાય વેય્યાકરણાય. ૪. યં તથાગતો વાચં જાનાતિ અભૂતં અતચ્છં અનત્થસંહિતં, સા ચ પરેસં પિયા મનાપા, ન તં તથાગતો વાચં ભાસતિ. ૫. યમ્પિ તથાગતો જાનાતિ ભૂતં તચ્છં અનત્થસંહિતં, સા ચ પરેસં પિયા મનાપા, તમ્પિ તથાગતો વાચં ન ભાસતિ. ૬. યઞ્ચ ખો તથાગતો વાચં જાનાતિ ભૂતં તચ્છં અત્થસંહિતં, સા ચ પરેસં પિયા મનાપા. તત્ર કાલઞ્ઞૂ તથાગતો હોતિ તસ્સા વાચાય વેય્યાકરણાયા’’તિ.

એત્થ પાળિયં પનેસા સુખગ્ગહણત્થં સઙ્ખેપેન વેદિતબ્બા. કથં હેસા અભૂતા અનત્થસંહિતા અપ્પિયા વાચા ચ, ભૂતા અનત્થસંહિતા અપ્પિયા વાચા ચ, ભૂતા અત્થ સંહિતા અપ્પિયા વાચા ચ, અભૂતા અનત્થસંહિતા પિયા વાચા ચ, ભૂતા અનત્થસંહિતા પિયા વાચા ચ, ભૂતા અત્થસંહિતા પિયા વાચા ચાતિ છબ્બિધા હોતીતિ. તત્થ અચોરંયેવ ચોરો અયન્તિઆદિવસેન વત્તબ્બવાચા પઠમવાચા નામ. ચોરંયેવ ચોરો અયન્તિઆદિવસેન વત્તબ્બવાચા દુતિયવાચા નામ. અકતપુઞ્ઞતાય દુગ્ગતો દુબ્બણ્ણો અપ્પેસક્ખો, ઇધ પન ઠત્વાપિ પુન પુઞ્ઞં ન કરોતિ, દુતિયચિત્તવારે કથં ચતૂહિ અપાયેહિ મુચ્ચિસ્સતીતિ એવં મહાજનસ્સ અત્થપુરેક્ખારેન ધમ્મપુરેક્ખારેન અનુસાસનીપુરેક્ખારેન વત્તબ્બવાચા તતિયવાચા નામ. એકો ધુત્તો આહ-મય્હં ભો માતુ મયિ કુચ્છિગતે કપિટ્ઠફલદોહળો અહોસિ. સા અઞ્ઞં કપિટ્ઠહારકં અલભમાના મંયેવ પેસેસિ. અહં ગન્ત્વા રુક્ખં અભિરુહિતું અસક્કોન્તો અત્તનાવ અત્તાનં પાદે ગહેત્વા મુગ્ગરં વિય રુક્ખસ્સ ઉપરિ ખિપિં. અથ સાખતો સાખં વિચરન્તો ફલાનિ ગહેત્વા ઓતરિતું અસક્કોન્તો ઘરં ગન્ત્વા નિસ્સેણિં આહરિત્વા ઓરુય્હ માતુ સન્તિકે ગન્ત્વા ફલાનિ માતુયા અદાસિં. તાનિ પન મહન્તાનિ હોન્તિ ચાટિપ્પ માણાનિ. તતો મે માતરા એકાસને નિસિન્નાય સમસટ્ઠિફલાનિ ખાદિતાનીતિ. એવમાદિવસેન વત્તબ્બવાચા ચતુત્થવાચા નામ. આમિસહેતુ ચાટુકમ્યતાદિવસેન નાનપ્પકારકં પરેસં થોમના વાચા ચેવ રાજકથં ચોરકથન્તિઆદિનયપ્પવત્તા તિરચ્છાનકથા ચ પઞ્ચમવાચા નામ. અરિયસચ્ચસન્નિસ્સિતા ધમ્મકથા છટ્ઠમવાચા નામ. તં પન વસ્સસતમ્પિ સુણન્તા પણ્ડિતા નેવ તિત્તિં ગચ્છન્તિ. તાસુ પન ભગવા તતિયછટ્ઠમા દ્વિવાચાએવ ભાસતિ. તસ્મા સપ્પુરિસેહિ સાયેવ દ્વિવાચા વત્તબ્બાતિ. અયં તદટ્ઠકથાયં આગતો સઙ્ખેપનયો. વિસુદ્ધિમગ્ગ મહાટીકાયં પન સારત્થદીપનીટીકાયઞ્ચ તદઞ્ઞાકારેન વણ્ણિતો. તાસુ પન તં ઓલોકેત્વા ગહેતબ્બન્તિ. અયં પનેત્થ સઙ્ગહગાથા –

‘‘યો ભૂતમત્થસંહીતં, પરેસમપ્પિયા વાચં;

ભૂતમત્થસહીતઞ્ચ, પરેસં પિયવાચન્તિ;

દ્વિવાચં યુત્તટ્ઠાનેવ, વદતીતિ સુગતોતિ;

વુચ્ચતી ચ દકારસ્સ, કત્વા તકારવિઞ્ઞુના’’તિ.

સેટ્ઠન્તિ ગુણમહન્તત્તા પસત્થતરં. સો હિ પસત્થાનં વિસેસેન પસત્થોતિ સેટ્ઠોતિ વુચ્ચતિ. પસત્થપદં, વિસેસતદ્ધિતે ઇટ્ઠપચ્ચયો. પસત્થસદ્દસ્સ સો, પસત્થાનં પચ્ચેકબુદ્ધારિયસાવકાદીનં સીલસમાધિપઞ્ઞાદિ ગુણેહિ વિસેસેન પસત્થોતિ અત્થો. અથ વા સુન્દરે સતિપટ્ઠાનાદિભેદે ધમ્મે એસતિ ગવેસતિ એસિં ગવેસિન્તિ વા સેટ્ઠો, બુદ્ધો. સુપુબ્બોએસ ગવેસને ત. તસ્સ રટ્ઠો. સુસદ્દો સુન્દરત્થો. સન્તેહિ સપ્પુરિસેહિ એસિતબ્બો ગવેસિતબ્બોતિ વા સેટ્ઠો. સન્તસદ્દૂપપદો ઇસ ગવેસને ત, સન્તસદ્દસ્સ સો, ઇકારસ્સે, તસ્સ ટ્ઠો. સન્તેહિ સપ્પુરિસેહિ ઇચ્છિયતિ કન્તિય તીતિ વા સેટ્ઠો. સન્તસદ્દૂપપદો ઇસુ ઇચ્છાકન્તીસુ ત. અથ વા સન્તાનં સપ્પુરિસાનં હિતસુખં ઇચ્છતીતિ સેટ્ઠો, બુદ્ધો. કત્તુસાધનોયં. સુન્દરે સતિપટ્ઠાના દિભેદે ધમ્મે એસેતિ બુદ્ધેતીતિ વા સેટ્ઠો. હેતુ કત્તુસાધનોયં. સુપુબ્બએસધાતુ બુદ્ધિયં ત. તં સેટ્ઠં.

કુસલંકુસલં જહન્તિ એત્થ કુસલં અકુસલં જહન્તિ પદવિભાગો કાતબ્બો. કુચ્છિતં પાપધમ્મં સલયતિ ચલયતિ કમ્પેતિ વિદ્ધંસેતીતિ કુસલં, ચતુભૂમિકકુસલં લબ્ભતિ. કુપુબ્બો સલધાતુ અ. તત્થ કામાવચરકુસલં તદઙ્ગપ્પહાનેન પાપધમ્મં સલયતિ ચલયતિ, મહગ્ગત કુસલં વિક્ખમ્ભનપ્પહાનેન સલયતિ કમ્પેતિ, લોકુત્તર કુસલં સમુચ્છેદપ્પહાનેન સલયતિ વિદ્ધંસેતીતિ અત્થો.

અથ વા કુચ્છિતં અપાયદ્વારં સલન્તિ સંવરન્તિ પિદહન્તિ સાધવો એતેનાતિ કુસલં, કરણસાધનોયં. ઇધ પન જહન્તિ વુત્તત્તા તેભૂમકકુસલમેવાધિપ્પેતં. તં પન અનવજ્જસુખવિપાકલક્ખણં, અકુસલવિદ્ધંસનરસં, વોદાન પચ્ચુપટ્ઠાનં, ઇટ્ઠવિપાકપચ્ચુપટ્ઠાનં વા, યોનિસોમનસિકાર પદટ્ઠાનં. ન કુસલં અકુસલં, મિત્તપટિપક્ખો અમિત્તો વિય પહાયકપહાતબ્બભાવેન કુસલપટિપક્ખન્તિ અત્થો. તં પન સાવજ્જદુક્ખવિપાકલક્ખણં, સાવજ્જાનિટ્ઠવિપાક લક્ખણં વા, અનત્થજનનરસં, અનિટ્ઠવિપાકપચ્ચુપટ્ઠાનં, અયોનિસોમનસિકારપદટ્ઠાનં. પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારઆનેઞ્જા ભિસઙ્ખારસઙ્ખાતં કુસલં અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારસઙ્ખાતં અકુસલઞ્ચ કુસલંકુસલં. તં પન પદં જહન્તિપદે કમ્મં.

જહન્તિ મગ્ગક્ખણે સમુચ્છેદપ્પહાનેન ફલક્ખણે પટિપ્પસ્સમ્ભનપ્પહાનેન પજહન્તં વિદ્ધંસેન્તન્તિ અત્થો. તઞ્હિ અરહત્તમગ્ગઞાણેન જહતિ પજહતિ, ફલઞાણેન જહિં પજહિં પટિપ્પસ્સમ્ભિન્તિ વા જહો, બુદ્ધો. હાધાતુ ચાગે અ. કિઞ્ચાપિ પનેત્થ કુસલં મગ્ગેન પહાતબ્બધમ્મે ન વુત્તં, વટ્ટમૂલભૂતે અવિજ્જાતણ્હાદિકિલેસે પન અરહત્તમગ્ગ ઞાણેન જહિતે લોકિયકુસલુપ્પત્તિયા મૂલભૂતાય અવિજ્જાતણ્હાય અભાવા પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો સંસારે પુન પટિસન્ધિયા નિબ્બત્તેતું ન સક્કોતિ, તસ્મા વટ્ટમૂલભૂતે કિલેસે જહિતે ફલૂપચારેન કુસલમ્પિ જહિતં નામ હોતિ. રૂપં ભિક્ખવે ન તુમ્હાકં તં પજહથાતિઆદીસુ વિય. અરહન્તેન હિ અભિસમાચારિકવત્તં કતમ્પિ કુસલન્તિ ન વુત્તં, ક્રિયાતિ પન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

વુત્તઞ્હિ નિદાનવગ્ગસંયુત્તટ્ઠકથાયં ‘‘ખીણાસવેન હિ કતં કમ્મં નેવ કુસલં હોતિ નાકુસલં, અવિપાકં હુત્વા ક્રિયમત્તે તિટ્ઠતી’’તિ.

અઙ્ગુત્તરટ્ઠકથાયઞ્ચ ‘‘અરહત્તમગ્ગો ચ કુસલાકુસલ કમ્મક્ખયાય સંવત્તતીતિ એવં તેન તં ભિજ્જતી’’તિ વુત્તં.

તેન વુત્તં ચૂળનિદ્દેસપાળિયં ‘‘અરહત્તમગ્ગઞાણેન અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધેન યે ઉપ્પજ્જેય્યું નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ, એત્થેતે નિરુજ્ઝન્તિ વૂપસમન્તિ અત્થં ગચ્છન્તિ પટિપ્પસ્સમ્ભન્તી’’તિ.

અમતન્તિ મરણવિરહિતં. સો જિનો હિ ન મતો અમતો, મરણધમ્મસ્સ નિબ્બત્તકાનં કિલેસાનં અરહત્ત મગ્ગેન સમુચ્છિન્દિતત્તા પુન મરણતો વિરહિતોતિ વા અમતો. અથ વા નિબ્બાને આરમ્મણકરણવસેન અધિગતે નત્થિ મતં મરણં યસ્સ જિનસ્સાતિ અમતોતિ વુચ્ચતિ. જિનેન હિ ખન્ધમચ્ચુમારં અજિતોપિ કિલેસમારં જયિત્વા તેસં અવસ્સં જિયમાનત્તા ફલૂપચારેન અમતોતિ વુચ્ચતીતિ વેદિતબ્બં.

પુન અમતન્તિ અમતનિબ્બાનસમન્નાગતં. નત્થિ મતં મરણં એત્થાતિ અમતં, નિબ્બાનં. તં પન સન્તિલક્ખણં, અચ્ચુતરસં, અનિમિત્તપચ્ચુપટ્ઠાનં, નિસ્સરણપચ્ચુપટ્ઠાનં વા, નિબ્બાનસ્સ પન પદટ્ઠાનં ન લબ્ભતિ.

વુત્તઞ્હિ મિલિન્દપઞ્હે નાગસેનત્થેરેન ‘‘ન કેનચિ કારણેન નિબ્બાનં ઉપ્પજ્જતી’’તિ.

તં અસ્સ અત્થીતિ અમતો, જિનો. સદ્ધાદિતો ણાતિ સુત્તેન અસ્સથ્યત્થે ણપચ્ચયો. સદ્ધો પઞ્ઞોતિઆદીસુ વિય. અસ્સ જિનસ્સ ચતુમગ્ગઞાણેન સચ્છિકતં અમતં નિબ્બાનં અત્થીતિ અત્થો, તં અમતં.

સન્તન્તિ સબ્બકિલેસદરથેહિ ચ વટ્ટદુક્ખેહિ ચ સુવૂપસન્તં. સો હિ બુદ્ધો સબ્બકિલેસદરથવટ્ટદુક્ખેહિ સમિત્થ વૂપસમિત્થાતિ સન્તોતિ વુચ્ચતિ. સમુધાતુ ઉપસમે ત. ધાત્વન્તસ્સ લોપં તપચ્ચયસ્સન્તોઆદેસં કત્વા પદસિદ્ધિ વેદિતબ્બા. સંસારવટ્ટે દરથકારકાનં કિલેસાનં બોધિમણ્ડે અરહત્તમગ્ગઞાણેન સમુચ્છિન્દિતત્તા સીતિભૂતો સન્તકાયચિત્તોતિ વુત્તં હોતિ, તં સન્તં.

અસમન્તિ સીલાદિગુણેહિ કેનચિ પુગ્ગલેન અસદિસં, સો હિ બુદ્ધો નત્થિ સીલાદિગુણેહિ સમો સદિસો એતસ્સાતિ અસમોતિ વુચ્ચતિ. ઇમસ્મિં સત્તલોકે સીલ સમાધિપઞ્ઞાદિગુણેહિ બુદ્ધેન સદિસો કોચિ મનુસ્સો વા દેવો વા બ્રહ્મા વા નત્થીતિ અત્થો. ભગવતો હિ અસીતિ અનુબ્યઞ્જનપટિમણ્ડિત બાત્તિંસ મહાપુરિસલક્ખણેહિ વિચિત્રરૂપકાયો ચ સબ્બાકારેહિ પરિસુદ્ધસીલક્ખન્ધાદિગુણ રતનસમિદ્ધો ધમ્મકાયો ચ પુઞ્ઞમહત્તથામમહત્ત ઇદ્ધિમહત્તયસમહત્તપઞ્ઞામહત્તાદિગુણેહિ ચ પરમુક્કંસગતો ચ અત્થિ, તસ્મા ભગવા સીલાદિગુણેહિ કેનચિ અસમો અસદિસોતિ વુત્તં હોતિ.

અસમં દદન્તિ લોકિયધમ્મેન અસદિસં મગ્ગફલનિબ્બાન ધમ્મં વેનેય્યાનં સત્તાનં દેસનાઞાણેન દાયકં. એત્થ ચ અસમન્તિ નત્થિ એત્થ એતેસં વા સમો સદિસો લોકિયધમ્મોતિ અસમો, મગ્ગફલનિબ્બાનં લબ્ભતિ. અથ વા અસમન્તિ અઞ્ઞેસં ધમ્માનં અગ્ગભાવતો ચતુબ્બિધેન અરિય મગ્ગેન સચ્છિકાતબ્બં નિબ્બાનં વુચ્ચતિ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા ‘‘યાવતા ભિક્ખવે ધમ્મા સઙ્ખતા વા અસઙ્ખતા વા, વિરાગો તેસં અગ્ગમક્ખાયતી’’તિ. તસ્સ પન પદસ્સ દદન્તિપદેન કમ્મભાવેન સમ્બન્ધો. દદાતીતિ દદો, બુદ્ધો. દાધાતુ અ, સો કેનચિ લોકિયધમ્મેન અસમં અસદિસં મગ્ગફલનિબ્બાનસઙ્ખાતં લોકુત્તરધમ્મં મહાકરુણાપ્પધાનેન અમતાધિગમપટિપત્તિદસ્સનેન દેસનાઞાણેન વેનેય્યાનં સત્તાનં દાતાતિ અત્થો. તં અસમં દદં.

(ખ) દુતિયગાથાયં પન સરણન્તિ સબ્બસત્તલોકસ્સ પટિસરણભૂતો પરાયણો લેણો તાણોતિ વુત્તં હોતિ. સો હિ બુદ્ધો સરન્તિ પટિસરન્તિ એત્થ સત્તલોકાતિ સરણોતિ વુચ્ચતિ. સરધાતુ યુ. અથ વા સરન્તિ ઓસરન્તિ સમોસરન્તિ એત્થ સત્તલોકાતિ સરણોતિ વુચ્ચતિ. સરન્તિ ચિન્તેન્તિ એત્થ સદ્ધા પસન્ના દેવમનુસ્સા સરણમિદન્તિ સરણોતિ ચ. સરન્તિ પટિવિજ્ઝન્તિ એત્થુપગતા દેવમનુસ્સા સદ્ધમ્મન્તિ સરણોતિ ચ વુચ્ચતિ. સર ચિન્તાયં યુ. સરણગમનટ્ઠાને પન સરતિ હિંસતિ ભયં સન્તાપં દુક્ખં કિલેસઞ્ચાતિ સરણં. રતનત્ત યન્તિ અટ્ઠકથાસુ વુત્તં. તં સરણં.

પુન સરણં લોકન્તિ સત્તસઙ્ખારોકાસસઙ્ખતં લોકં સરન્તં જાનન્તં. એત્થ હિ લોકયતિ પતિટ્ઠયતિ એત્થ પુઞ્ઞાપુઞ્ઞઞ્ચ તબ્બિપાકો ચાતિ લોકો, સત્ત લોકો લબ્ભતિ. લોકધાતુ પતિટ્ઠાયં ણ. લુજ્જતિ પલુજ્જતીતિ લોકો, સઙ્ખારલોકો. લુજધાતુણ. લોકિયતિ વિચિત્તાકારેન દિસ્સતીતિ લોકો, લોકિયન્તિ પતિટ્ઠિયન્તિ એત્થ વા જઙ્ગમા ચ થાવરા ચાતિ લોકો, ચક્કવાળસઙ્ખતો ઓકાસલોકો લબ્ભતિ. લોકધાતુણ. એત્થ ચ સસ્સતો લોકોતિ વા અસસ્સતો લોકોતિ વાતિ આગતટ્ઠાને ઇન્દ્રિયબદ્ધાનં રૂપાદીનં ખન્ધાનં સમૂહો સન્તાનો ચ સત્તોયેવ લોકો સત્તલોકોતિ વચનત્થેન સત્તલોકોતિ વેદિતબ્બો. એકો લોકો સબ્બે સત્તા આહા રટ્ઠિતિકાતિ આગતટ્ઠાને ઇન્દ્રિયબદ્ધાનં વા અનિન્દ્રિયબદ્ધાનં વા ખન્ધાનં સમૂહો સન્તાનો ચ પચ્ચયેહિ સઙ્ખરિયન્તીતિ સઙ્ખારા, સઙ્ખારાએવ લોકો સઙ્ખારલોકોતિ વચનત્થેન સઙ્ખારલોકોતિ.

‘‘યાવતા ચન્દિમસૂરિયા પરિહરન્તિ,

દિસા ભન્તિ વિરોચમાના;

તાવ સહસ્સધા લોકો,

એત્થ તે વત્તતિ વસો’’તિ.

આગતટ્ઠાને અનિન્દ્રિયબદ્ધાનં રૂપાદીનં સમૂહો સન્તાનો ચ અવકસન્તિ પતિટ્ઠહન્તિ એત્થાતિ ઓકાસો, સોયેવ લોકો ઓકાસલોકોતિ વચનત્થેન ઓકાસ લોકોતિ વેદિતબ્બો, તં લોકં. સરતિ જાનાતિ અજાનીતિ વા સરણો, બુદ્ધો. સર ચિન્તાયં યુ. લોકં સરણન્તિ સમ્બન્ધો. બુદ્ધો પન સત્તલોકં, સઙ્ખારલોકં, ઓકાસલોકં, કિલેસલોકં, ભવલોકં, ઇન્દ્રિય લોકં, ખન્ધલોકં, આયતનલોકં ધાતુલોકઞ્ચાતિઆદિમનેકલોકં અનાવરણઞાણેન પટિવિજ્ઝતીતિ વુત્તં હોતિ.

અરણન્તિ નિક્કિલેસં, કિલેસસઙ્ખાતરણવિરહિતં વા. રણસદ્દો ચ કિલેસેસુ ચ યુદ્ધે ચુણ્ણવિચુણ્ણકરણે ચ દિસ્સતિ. તથા હિ સરણા ધમ્મા અરણા ધમ્માતિઆદીસુ કિલેસેસુ દિસ્સતિ. તે હિ રણન્તિ કન્દન્તિ સત્તા એતેહીતિ રણાતિ વુચ્ચન્તિ.

‘‘ધનુગ્ગહો અસદિસો, રાજપુત્તો મહબ્બલો;

સબ્બામિત્તે રણં કત્વા, સંયમં અજ્ઝુપાગમી’’તિ.

અસદિસજાતકે યુદ્ધે દિસ્સતિ. રણં કત્વાતિ હિ યુદ્ધં કત્વા, સંયમન્તિ સંયતં ઇસિપબ્બજ્જં અજ્ઝુપાગમીતિ અત્થો. તિણઞ્ચ કટ્ઠઞ્ચ રણં કરોન્તો, ધાવિંસુ તે અટ્ઠદિસા સમન્તતોતિ છદ્દન્તજાતકે ચુણ્ણવિચુણ્ણકરણે દિસ્સતિ. રણં કરોન્તોતિ હિ ચુણ્ણં વિચુણ્ણં કરોન્તો. તેતિ સબ્બે અટ્ઠસહસ્સનાગાતિ અત્થો. ઇધ પન કિલેસે દટ્ઠબ્બો. અયં પનેત્થ વચનત્થો. રણન્તિ સત્તે રાગાદયો ચુણ્ણેન્તિ પીળેન્તીતિ રણા, રણન્તિ સત્તા એતેહિ કન્દન્તિ પરિદેવન્તીતિ વા રણા, કિલેસા. રણધાતુ સદ્દે અ. નત્થિ રણા કિલેસા એતસ્સાતિ અરણોતિ વુચ્ચતિ. જિનસ્સ કિલેસમારસ્સ બોધિમૂલે જિયમાનત્તા રણા કિલેસા ન સન્તીતિ અત્થો. તં અરણં.

અરણં કરન્તિ વેનેય્યસન્તાને રણસઙ્ખતકિલેસસ્સ અભાવકરણં. એત્થ ચ રણન્તિ એતં યેહિ અભિભૂતા સત્તા કન્દન્તિ પરિદવન્તિ એતેસં રાગાદીનં અધિવચનં. તેસં અભાવં વેનેય્યસન્તાને દેસનાઞાણેન કરોતિ અત્થો. અથ વા કરોતીતિ કરો, બુદ્ધો. તં કરં.

અભયન્તિ જાતિભયાદીનં અભાવતો નિબ્ભયં. એત્થ હિ ભયં ચિત્તુત્રાસભયં, ઞાણભયં, આરમ્મણભયં, ઓત્તપ્પ ભયઞ્ચાતિ ચતુબ્બિધં હોતિ. તત્થ ભાયતિ ચિત્તેનાતિ ભયં, ચિત્તુત્રાસભયં. ઞાણેન તીરેત્વા ભાયતીતિ ભયં, ઞાણં. ભાયતિ એતસ્માતિ ભયં, આરમ્મણભયં. ભાયતિ એતેન પાપતોતિ ભયં, ઓત્તપ્પભયં. ભીધાતુ ભયે ણ.

મહાનિદ્દેસપાળિયં પન આગતાનિ જાતિભયં, જરાભયં, બ્યાધિભયં, મરણભયં, રાજભયં, ચોરભયં, અગ્ગિભયં, ઉદકભયં, અત્તાનુવાદભયં, પરાનુવાદભયં, દણ્ડભયં, દુગ્ગતિભયં, ઊમિભયં, કુમ્ભીળભયં, આવટ્ટભયં, સુસુકભયં, આજીવિકભયં, અસિલોકભયં, પરિસયસારજ્જભયં, મદન ભયં, દુગ્ગતિભયન્તિઆદીનિ ગહિતાનિ. નત્થિ ભયાનિ એતસ્સાતિ અભયો, બુદ્ધો. તસ્સ ભયાનં કારણ ભૂતાનં સબ્બકિલેસાનં અરહત્તમગ્ગેન સમુચ્છિન્દિતત્તા સબ્બભયં નત્થીતિ અત્થો.

પુન અભયં ઠાનં નાયકન્તિ એત્થ અભયન્તિપદં ઠાનન્તિપદે વિસેસનં. ઠાનન્તિપદં નાયકન્તિપદે કમ્મં. ભયસદ્દસ્સ અત્થો હેટ્ઠા વુત્તોયેવ. નત્થિ સબ્બભયં એત્થ નિબ્બાનેતિ અભયં, નિબ્બાનં. બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધ અરહન્તા ઠન્તિ ઉપ્પજ્જન્તિ એત્થાતિ ઠાનં, નિબ્બાનં. વેનેય્યસત્તે નેતીતિ નાયકો, બુદ્ધો. નીધાતુ નયને ણ્વુ. સો બુદ્ધો ભબ્બે કુલપુત્તે મગ્ગાધિ ગમપ્પત્તિયા ધમ્મદેસનાય મગ્ગફલઞાણં અધિગમેન્તો નિબ્બાનટ્ઠાનં નેતીતિ અત્થો, તં નાયકં.

પુન નાયકં નમેતિ નાયકં બુદ્ધં અહં નમે નમામીતિ સમ્બન્ધો. તત્થ નાયકન્તિ વેનેય્યસત્તે સંસારણ્ણવતો નિબ્બાનપારં નેતીતિ નાયકો, બુદ્ધો. સો હિ યથા નાવિકો જને નાવાય ઓરિમતીરતો પારિમતીરં નેતિ, એવં સત્તે મગ્ગઙ્ગનાવાય સંસારણ્ણવતો નિબ્બાન પારં નેતિ પાપુણેતીતિ અત્થો. અથ વા નાયકન્તિ તિણ્ણં લોકાનં જેટ્ઠભાવગમનત્તા નાયકો જેટ્ઠ સેટ્ઠવુડ્ઢતરો. સો હિ જેટ્ઠભાવં નેતિ ગચ્છતિ પાપુણાતીતિ નાયકોતિ વુચ્ચતિ. નીધાતુ ગતિમ્હિ ણ્વુ. સો પન ઇધ લોકે અવિજ્જણ્ડગતાનં સબ્બપજાનં પઠમતરં અવિજ્જણ્ડકોસં અરહત્તમગ્ગેન પદાલેત્વા અરિયાય જાતિયા જાતત્તા સબ્બસત્તાનં સેટ્ઠજેટ્ઠવુડ્ઢતરભાવં ગતોતિ અત્થો. તં નાયકં. નમેતિ અહં તીહિ દ્વારેહિ સક્કચ્ચં નમામીતિ અત્થો. એત્થ હિ વત્તમાનમિવિભત્તિયા ક્વચિધાતુત્યાદિસુત્તેન એઆદેસો હોતિ. અયં પનેત્થ વાચ્ચત્થાદિનયો. નમેતિપદસ્સ આખ્યાતપદત્તા વચનત્થો ન કાતબ્બો. વુત્તઞ્હિ સદ્દવિદૂહિ –

‘‘રુળ્હીખ્યાતં નિપાતઞ્ચુ, પસગ્ગાલપનં તથા;

સબ્બનામન્તિમેતેસુ, ન કતો વિગ્ગહો છસૂ’’તિ.

તં પન પદં નમુધાતુવત્તમાનઅમ્હયોગપરસ્સપદમિવિભત્યન્તં આખ્યાતપદં. નમુધાતુયા વાચ્ચત્થો નમનક્રિયા સઙ્ખાતો કુસલચિત્તુપ્પાદો પધાનવસેન લબ્ભતિ. મિવિભત્તિયા વાચ્ચત્થો તેન ચિત્તુપ્પાદેન ઉપલક્ખિતો ઉપ્પાદ વન્તો તદાકારો પુગ્ગલો અપ્પધાનવસેન લબ્ભતિ. પદસમુદાયસ્સ પન વાચ્ચત્થો કત્તુકમ્મભાવેસુ કત્તુભૂતો અતીતાદિકાલેસુ પચ્ચુપ્પન્નકાલભૂતો ધાત્વત્થ કિરિયાવિસેસોવ લબ્ભતિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો.

વિત્થારો પનેવં વેદિતબ્બો. નમુધાતુયા વચ્ચં સુગતાદિ બુદ્ધગુણં આરમ્મણં કત્વા વન્દનાકારપ્પવત્તો કાયવચી વિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપકો સદ્ધાચેતનાપઞ્ઞાપધાનો કુસલ ચિત્તુપ્પાદો ચ દ્વે વિઞ્ઞત્તિયો અસમુટ્ઠાપેત્વા મનોદ્વારે વન્દનાકારપ્પવત્તો કુસલચિત્તુપ્પાદો ચ મુખ્યેન લબ્ભતિ. બુદ્ધગુણાનુસ્સરણવસેન પવત્તો યોનિસોમનસિકા રાદિપુરેચરાનુચરકુસલચિત્તુપ્પાદો ફલૂપચારેન. દિટ્ઠધમ્મિ કસમ્પરાયિકસઙ્ખાતં પચ્છિમપચ્છિમફલં રોગાદિઅન્તરાયાનં અભાવઞ્ચ વા સગ્ગમોક્ખસમ્પત્તિસુખઞ્ચ કારણૂપચારેન, પુરે પુરે વન્દના સદિસ્યૂપચારેન, વન્દનસ્સ નામપઞ્ઞત્તિ ઠાનૂપચારેન, વત્થુદ્વારારમ્મણં ઠાનૂપચારેન, વન્દન ગુણેન લક્ખિતં પુગ્ગલદબ્બં ગુણૂપચારેન. ઉક્કટ્ઠમજ્ઝ મુદુત્તમત્તભાવો ગુણ્યૂપચારેન, અવયવભૂતા વન્દના એકદેસૂપચારેન. સમૂહભૂતા વન્દના એકદેસ્યૂપચારેન, પુબ્બપુબ્બકુસલચિત્તુપ્પાદો સમીપૂપચારેન, પચ્છિમપચ્છિમ કુસલચિત્તુપ્પાદો સમીપ્યૂપચારેન, પણામકુસલચિત્તુપ્પાદભૂતાનં પરમત્થધમ્માનં નિબ્યાપારભાવો તદ્ધમ્મૂપચારેન. તેસં એવં ધમ્મતાભાવો અતદ્ધમ્મૂપચારેન, વન્દનાકારો અભેદભેદૂપચારેન. વન્દનસત્તિ ભેદઅભેદૂપચારેન લબ્ભતિ. મિવિભત્તિયા વાચ્ચં તંમુખ્યાદીહિ લક્ખિતો કત્તુ ક્રિયાવિસેસેન ચ વત્તમાનવિભત્તિસઙ્ખાતેન વિભત્તિવિસે સેન ચ પરસ્સપદસઙ્ખાતેન પદવિસેસેન ચ ઉત્તમપુરિસ વિસેસેન ચ અમ્હયોગવિસેસેન ચ સબ્બધાતુવિસેસેન ચ એકવચનવિસેસેન ચ પચ્ચુપ્પન્નકાલવિસેસેન ચ ધાત્વત્થક્રિયાવિસેસેન ચ અલિઙ્ગ વિસેસેન ચ ભૂવાદિગણ વિસેસેન ચ નોવિકરણવિસેસેન ચ ભાવકમ્મકત્તૂસુકત્તુવિસેસેન ચ લક્ખિતો અહંસઙ્ખાતો ખન્ધસઙ્ખતો સન્તાનો અપ્પધાનેન લબ્ભતિ. ક્રિયાપદસ્સ ક્રિયાય પધાનેન વાચકત્તા ધાત્વત્થોવ પધાનેન લબ્ભતિ. અપચ્ચયસ્સ વાચ્ચં ભૂવાદિગણજોતકા રૂપસિદ્ધિમત્તા પદ સિલિટ્ઠતા લબ્ભતિ.

અથ વા યો અહં નમામીતિ સો નમે. સામઞ્ઞત્થ વિગ્ગહોયં. વાચ્ચત્થો પન વુત્તનયેન વેદિતબ્બો. નમનઞ્ચેત્થ બુદ્ધસ્સ સીલાદિઅનન્તગુણેસુ નિન્નપબ્ભારતાવસેન પણામક્રિયાભિનિપ્ફાદિકા કુસલચેતના. સા ચ વન્દનેય્ય વન્દનકાનં ખેત્તજ્ઝાસયસમ્પદાહિ દિટ્ઠધમ્મવેદનીયભૂતા યથાલદ્ધસમ્પત્તિનિમિત્તકસ્સ પુરિમકમ્મસ્સ અનુબલપ્પદાન વસેન તન્નિબ્બત્તિતવિપાકસન્તતિયા અન્તરાયકરાનિ ઉપપીળકઉપચ્છેદકકમ્માનિ પટિબાહિત્વા પવત્તિકાલે રોગાદિઅન્તરાયાનમપ્પવત્તિં સાધેતિ. સમ્પરાયે ચ ઉપપજ્જવેદનીયભૂતા સગ્ગમોક્ખસમ્પત્તિસુખં નિબ્બત્તેતીતિ.

અયં પનેત્થ દસ્સનત્થનયો. નમેતિઇમિના બુદ્ધસ્સ સુગતાદિગુણં આરબ્ભ પવત્તા તિવિધા પણામકુસલ ચેતના મુખ્યેન દસ્સેતિ. તં દસ્સનેન તસ્સા કારણભૂતા યોનિસોમનસિકારાદયો ચ ચતુચક્કસમ્પત્તિઞ્ચ બુદ્ધુપ્પાદનવમખેત્તઞ્ચ પુબ્બભાગે પવત્તં સદ્ધાપઞ્ઞાપધાનં કુસલચિત્તુપ્પાદઞ્ચ ફલૂપચારેન દીપેતિ. તદ્દીપનેન તસ્સા ફલભૂતં દિટ્ઠધમ્મરોગાદિઅન્તરાયવિસોસનઞ્ચ સગ્ગમોક્ખ સુખઞ્ચ પઠમકારણૂપચારેન પકાસેતિ. તપ્પકાસનેન બુદ્ધસ્સ પણામારહભાવં દુતિયકારણૂપચારેન વિભાવેતિ. તંવિભાવનેન વન્દકસ્સ મે ખેત્તઙ્ગતભાવઞ્ચ પણામે તબ્બભાવઞ્ચ તતિયકારણૂપચારેન અનુભાવેતિ.

અયં પનેત્થ અલઙ્કારનયો. નમેતિવાચકપદસ્સ વાચ્ચભૂતા તિવિધા બુદ્ધપણામકુસલચેતના સમટ્ઠાયી ભાવો નામ. કસ્મા, સરીરત્તા. અથ વા તિવિધાય બુદ્ધપણા મકુસલચેતનાય સમ્પયુત્તો સમાધિપ્પધાનો મહા કુસલચિત્તુપ્પાદો સમટ્ઠાયીભાવો નામ. કસ્મા, બુદ્ધસ્સ સુગતાદિગુણારમ્મણે એકગ્ગત્તા સમાહિતચિત્તત્તા વા. સોયેવ પન સન્તરસો નામ. કસ્મા, બુદ્ધપણામચેતના કુસલઙ્ગેન અકુસલઙ્ગસ્સ પહીનત્તા. બુદ્ધન્તિપાઠસેસ પદસ્સ વાચ્ચભૂતો બુદ્ધદબ્બો આરમ્મણવિભાવો નામ. કસ્મા, તસ્સ પણામકુસલચિત્તુપ્પાદસ્સ આરમ્મણપચ્ચયેન ઉપકારત્તા. બુદ્ધસ્સ સુગતન્ત્યાદિગુણો ઉદ્દીપનવિભાવો નામ. કસ્મા, પણામસ્સ કારણત્તા. કારણભૂતં તં સમટ્ઠાયીભાવં ઉપાદાય જાનિતબ્બો દિટ્ઠધમ્મરોગા દિઅન્તરાયાભાવો ચ સમ્પરાયે સગ્ગમોક્ખસુખસમ્પત્તિ ચ આનુભાવો નામ. કસ્મા, આનિસંસફલત્તા.

તત્થ હિ કિઞ્ચાપિ આનુભાવદીપકં પદં નત્થિ. કારણસ્સ પન ફલેન વિનાભાવતો કારણસ્સ ફલં વિઞ્ઞેય્યન્તિ. અથ વા નમેતિપદસ્સ સામત્થિયતો આનુભાવો દસ્સિતોયેવાતિ દટ્ઠબ્બો. આવિભૂતો ઉસ્સુકો ચ બુદ્ધપણામસ્સ આનિસંસપજાનના મતિ ચ અલસાભાવો ચ ચિત્તપ્પસાદો ચ સમાધિત્યાદિ ચ બ્યભિચારીભાવો નામ. લોમહંસાદિભાવો સત્વંકાભાવો નામાતિ અલઙ્કાર નયો વેદિતબ્બો. એવં પચ્છિમપચ્છિમગાથાસૂતિ.

અયં પનેત્થ સઙ્ખેપયોજના. સુગતં સોભનગતં સુન્દરનિબ્બાનટ્ઠાનં ગતં વા સમ્મા ગતં વા, સુગતં સમ્મા વચનં ગદં ભાસનં, સેટ્ઠં પસત્થતરં સતિપટ્ઠાનાદિભેદે ધમ્મે ગવેસન્તં વા સન્તેહિ ગવેસિતબ્બં વા સત્તાનં હિતસુખં ઇચ્છિતં વા, કુસલંકુસલં કુસલંઅકુસલં, જહં જહિતં, અમતં મરણવિરહિતં અમતં અમતનિબ્બાનસમન્ના ગતં, સન્તં કિલેસદરથવૂપસમં, અસમં લોકિયધમ્મેન અસદિસં મગ્ગફલનિબ્બાનધમ્મં. દદં દાતં દાયકં વા, સરણં સબ્બસત્તલોકસ્સ પટિસરણભૂતં. લોકં સત્તસઙ્ખ રોકાસસઙ્ખતં તિલોકં, સરણં જાનન્તં, અરણં નિક્કિલેસં, કિલેસસઙ્ખાતરણવિરહિતં વા. અરણં સત્તેસુ કિલેસરજસ્સાભાવં, કરં દેસનાઞાણેન કતં, અભયં નિબ્ભયં, અભયં નિબ્ભયટ્ઠાનં નિબ્બાનદિસં, નાયકં સત્તે નિબ્બાનપારં નેન્તં, નાયકં તિલોકાનં જેટ્ઠં પામોક્ખં બુદ્ધં સક્કચ્ચં તીહિ દ્વારેહિ અહં નમે નમામીતિ.

પઠમવન્દનગાથાદ્વયવણ્ણના સમત્તા.

૨. નયનસુભગકાયઙ્ગં,

મધુરવરસરોપેતં;

અમિતગુણગણાધારં,

દસબલમતુલં વન્દે.

૨. એવં પઠમં ગાથાદ્વયેન બુદ્ધસ્સ નમસ્સિત્વા ઇદાનિ નયનસુભગકાયઙ્ગન્ત્યાદીહિ પઞ્ચહિ ગુણેહિ થોમિત્વા બુદ્ધં વન્દિતું નયનસુભગકાયઙ્ગન્તિઆદિગાથમાહ. અયં પન ન ન મગણયુત્તત્તા નવક્ખરેહિ લક્ખિતા ભુજગસુ સુગાથાતિ દટ્ઠબ્બા. વુત્તઞ્હિ વુત્તોદયે ‘‘ભુજગસુસુમતા નામો’’તિ.

અયં પનેત્થ યોજના. યસ્સં પટિપાદં ના ચ દ્વે નગણામો ચ મગણો ચ યદિ સિયા. સા ભુજગસુસુ ગાથાતિ મતા ઞાતબ્બાતિ. તત્થ પન નયનસુભગકાયઙ્ગન્તિ સબ્બસત્તાનં ચક્ખુસ્સ સોભનં ગતેન કાયઙ્ગેનસમન્નાગતં. એત્થ હિ નયનન્તિ સમવિસમં દસ્સેન્તં અત્તભાવં નેતીતિ નયનં, ચક્ખુ લબ્ભતિ. નીધાતુ યુ. સુભં સોભનં ગચ્છતીતિ સુભગં, કાયઙ્ગં લબ્ભતિ. સુભસદ્દૂપપદો ગમુધાતુ ક્વિ. કાયસ્સ અઙ્ગં અવયવં કાયઙ્ગં. ભગવતો કાયઙ્ગં લબ્ભતિ. છટ્ઠીતપ્પુરિસસમાસોયં. નયનસ્સ સુભગં નયનસુભગં, તં કાયઙ્ગં યસ્સ બુદ્ધસ્સાતિ નયનસુભગ કાયઙ્ગો, બુદ્ધો. સો હિ રૂપકાયસ્સ દસ્સના નુત્તરિયગુણયોગતો સબ્બસત્તાનં પસાદચક્ખુસ્સ સોભનં ગતેન દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણેહિ ચ અસીત્યા નુબ્યઞ્જનલક્ખણેહિ ચ લક્ખિતેન કાયઙ્ગેન સમન્નાગતોતિ અત્થો.

મધુરવરસરોપેતન્તિ પિયપેમનીયઉત્તમસદ્દેન સમન્નાગતં, સો હિ ભગવા મધિયતિ પિયતિ પેમિયતિ વાતિ મધુરો. મધધાતુ ઉરો. વુત્તઞ્હિ મજ્ઝિમપણ્ણાસટીકાયં ‘‘મધુરોતિ પિયો પેમનીયો અપલિબુદ્ધો’’તિ. અથ વા મધિયતિ અસ્સાદિયતીતિ મધુરો, મધતિ સબ્બસત્તાનં પીતિં ઉન્દેતિ વડ્ઢેતીતિ મધુરો, મધધાતુ ઉન્દે ઉરો. તેન વુત્તં સદ્દનીતિયં ‘‘મધ ઉન્દે’’તિ. વરિતબ્બો ઇચ્છિતબ્બો પત્થિતબ્બો વાતિ વરો, સરો. વરધાતુ ઇચ્છાયં અ. સરતિ ગચ્છતિ સોતવિઞ્ઞાણારમ્મણભાવન્તિ સરો, સદ્દો. સરધાતુ ગતિયં અ. સરતિ ગચ્છતિ સુય્યમાનતન્તિ વા સરો, સરિયતિ સુણિયતીતિ વા સરો, ભગવતો અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતો સદ્દો લબ્ભતિ. ઉપસમ્પજ્જતીતિ ઉપેતો, ઉપપુબ્બઇધાતુ ત. મધુરો ચ વરો ચ સો સરો ચાતિ મધુરવરસરો, તેન ઉપેતો સમ્પન્નો સમન્નાગતોતિ મધુરવરસરોપેતોતિ વુચ્ચતિ. ભગવતો પન હદય વત્થુનો સુવિસુદ્ધત્તા પિત્તસેમ્હાદીહિ અપલિબુદ્ધત્તા દેવ મનુસ્સેહિ મધુરેન પિયેન મનાપિયેન વરેન ઇચ્છિતપત્થિ તેન અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતેન સરેન સદ્દેન ઉપેતો સમ્પન્નો સમન્નાગતોતિ વુત્તં હોતિ.

એત્થ ચ કિઞ્ચાપિ સરોપેતન્તિ સામઞ્ઞવસેન વુત્તં, ભગવતો સરો પન વિસટ્ઠો ચ, વિઞ્ઞેય્યો, મઞ્જુ, સવનીયો, બિન્દુ, અવિસારી, ગમ્ભીરો, નિન્નાદિ ચાતિ વિસેસેન અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતોતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. વુત્તઞ્હિ મજ્ઝિમ પણ્ણાસે બ્રહ્માયુસુત્તે ‘‘અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતો ખો પનસ્સ ગોતમસ્સ મુખતો ઘોસો નિચ્છરતિ વિસટ્ઠો ચ, વિઞ્ઞેય્યો ચ, મઞ્જુ ચ, સવનીયો ચ, બિન્દુ ચ, અવિસારી ચ, ગમ્ભીરો ચ, નિન્નાદિ ચ. યથાપરિસં ખો પન સો ભવં ગોતમો સરેન વિઞ્ઞાપેતિ, ન ચસ્સ બહિદ્ધા પરિસાય ઘોસો ન નિચ્છરતી’’તિ.

તસ્સાટ્ઠકથાયં પન વિસટ્ઠોતિ સિનિદ્ધો અપલિબુદ્ધો. વિઞ્ઞેય્યોતિ વિઞ્ઞાપનીયો પાકટો. વિસટ્ઠત્તાયેવ ચેસ વિઞ્ઞેય્યો હોતિ. મઞ્જૂતિ મધુરો. સવનીયોતિ સોતસુખો, મધુરત્તાયેવ ચેસ સવનીયો હોતિ. બિન્દૂતિ સમ્પિણ્ડિતો. અવિસારીતિ અવિસટો. બિન્દુત્તાયેવ ચેસ અવિસારી હોતિ. ગમ્ભીરોતિ ગમ્ભીરસમુટ્ઠિતો. નિન્નાદીતિ નિન્નદવા. ગમ્ભીરત્તાયેવ ચેસ નિન્નાદિ હોતિ. યથાપરિસન્તિ ચક્કવાળપરિયન્તાપિ એકબદ્ધં પરિસં વિઞ્ઞાપેતિ. બહિદ્ધાતિ અઙ્ગુલિમત્તમ્પિ પરિસતો બહિદ્ધા ન ગચ્છતિ. કસ્મા. સો એવરૂપો મધુરસરો અકારણા મા નસ્સીતિ. ઇતિ ભગવતો ઘોસો પરિસાય મત્તકેનેવ ચરતીતિ વણ્ણિતોતિ. અભિધાનપ્પદીપિકાયઞ્ચ વુત્તા સઙ્ગહગાથા –

‘‘વિસટ્ઠમઞ્જુવિઞ્ઞેય્યા, સવનીયાવિસારિનો;

બિન્દુગમ્ભીરનિન્નાદિ, ત્યેવમટ્ઠઙ્ગિકો સરો’’તિ.

યથા હિ બ્રહ્મુનો સરો પિત્તસેમ્હેહિ અપલિબુદ્ધત્તા વિસુદ્ધો મધુરો હોતિ. યથા ચ સીહબ્યગ્ઘાદીહિ વાળમિગેહિ અનુબન્ધા ધાવન્તા ખુદ્દકમિગા કરવીકસકુણસ્સ વિકૂજમાનં સદ્દં સુત્વા સરસ્સ મધુરત્તા મરણભયં હિત્વા અધાવિત્વા ઉક્ખિત્તપાદં અનિક્ખિપિત્વા તિટ્ઠન્તા સુણન્તિ, એવં કરવીકસ્સ સદ્દો ધમ્મતાભાવેન મધુરો પિયો મનાપો હોતિ. એવં ભગવતા કતં કમ્મં વત્થું સોધેતિ, વત્થુસ્સ સુદ્ધત્તા પિત્તસેમ્હેહિ ચ અપલિબુદ્ધત્તા ભગવતો નાભિતો સમુટ્ઠહન્તો સરોપિ અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતો સુવિસુદ્ધો અતિમધુરો અતિપિયો અતિમનાપો હોતિ. સા પનેસા હીનૂપમા હોતિ, ભગવતો હિ સરો તેહિ સદ્દેહિ સતભાગેન સહસ્સભાગેન અતિમધુરો અતિપિયો અતિમનાપો હોતિ, તથા હિ ધમ્માસો કરઞ્ઞો અસન્ધિમિત્તા દેવી કરવીકસકુણસ્સ મધુરસદ્દં સુત્વા ચિન્તેસિ ‘‘ઇમસ્સ તિરચ્છાનસ્સ મધુરો સદ્દો, કો નામ સબ્બઞ્ઞુતઞાણસિરિં પત્તસ્સ ભગવતો અતિમધુરો સદ્દો’’તિ, પીતિં ઉપ્પાદેત્વા તં પીતિં અવિજહિત્વા સત્તહિ જઙ્ઘસતેહિ સદ્ધિં સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાતિ, તસ્મા ભગવતો મધુરવરસરોપેતન્તિ થોમેતીતિ.

અમિતગુણગણાધારન્તિ અપરિમિણિતબ્બસીલાદિગુણસમૂહાનં પતિટ્ઠાનભૂતં. એત્થ ચ સમિતોતિ પરિમિણિતબ્બોતિ મિતો, માધાતુ પરિમાણે ત, ન મિતો અમિતો. ગુણોતિ સીલાદયો ધમ્મા. તે હિ ગુણેન્તિ તંસમઙ્ગીપુગ્ગલં પકાસેન્તીતિ ગુણાતિ વુચ્ચન્તિ. ગુણધાતુ પકાસને અ. મણિસારમઞ્જૂસાટીકાયં પન ‘‘ગુણન્તિ અત્તનો આધારં પાકટં કરોન્તીતિ ગુણા’’તિ વુત્તં.

સદ્દનીતિધાતુમાલાયઞ્ચ ‘‘ગુણ આમન્તને, ગુણોતિ સીલાદયો ધમ્મા, કેનટ્ઠેન તે ગુણા, ગોણાપિયતિ આમન્તાપિયતિ અત્તનિ પતિટ્ઠિતો પુગ્ગલો દટ્ઠું સોતું પૂજિતુઞ્ચ ઇચ્છન્તેહિ જનેહીતિ ગુણો. એત્થ કિઞ્ચાપિ સીલાદિ ધમ્માનં આમન્તાપનં નત્થિ, તથાપિ તંહેતુ આમન્તનં નિમન્તનઞ્ચ તેયેવ કરોન્તિ નામાતિ એવં વુત્તં. અઞ્ઞે પન ગુઞ્જન્તે અબ્યયન્તે ઇતિ ગુણાતિ અત્થં વદન્તિ. તદનુરૂપં પન ધાતુસદ્દંન પસ્સામ. ગુણ આમન્તને ઇચ્ચેવ પસ્સામ. વિચારેત્વા ગહેતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. અમિતો ગુણો અમિતગુણો, તેસં ગણો સમૂહો અમિતગુણગણો, તેસં. આધારતિ તિટ્ઠતિ એત્થાતિ અમિતગુણગણાધારો, જિનો લબ્ભતિ. સો પન સમુદ્દોદકં નાળિપત્તેન અપરિમિતં વિય કેનચિ અપરિમિતાનં સીલાદિગુણસમૂહાનં આધારો પતિટ્ઠાનભૂતોતિ અત્થો.

દસબલન્તિ અઞ્ઞેહિ અસાધારણં તથાગતદસબલસમ્પન્નં. એત્થ હિ બલન્તિ કેહિચિ વિરુદ્ધેહિ કારણે હિ બલન્તિ ન કમ્પેન્તિ થિરન્તીતિ બલં, દસ બલાનિ યસ્સ સોતિ દસબલો, બુદ્ધો. તં પન દુવિધં હોતિ તથા ગતસ્સ દસબલં કાયદસબલઞ્ચ, ઞાણદસબલઞ્ચાતિ. તેસુ હિ કાયબલં હત્થિકુલાનુસારેન વેદિતબ્બં. વુત્તઞ્હેતં પોરાણેહિ –

‘‘કાળા વકઞ્ચ ગઙ્ગેય્યં, પણ્ડરં તમ્બપિઙ્ગલં;

ગન્ધ મઙ્ગલહેમઞ્ચ, ઉપોસથં છદ્દન્તિમે દસા’’તિ.

ઇમાનિ હિ દસ હત્થિકુલાનિ. તત્થ કાળાવકન્તિ પકતિહત્થિકુલં દટ્ઠબ્બં. યં દસન્નં પુરિસાનં કાયબલં, તં એકસ્સ કાળાવકહત્થિનો. યં દસન્નં કાળાવકાનં બલં, તં એકસ્સ ગઙ્ગેય્યસ્સ. યં દસન્નં ગઙ્ગેય્યાનં, તં એકસ્સ પણ્ડરસ્સ. યં દસન્નં પણ્ડરાનં, તં એકસ્સ તમ્બસ્સ. યં દસન્નં તમ્બાનં, તં એકસ્સ પિઙ્ગલસ્સ. યં દસન્નં પિઙ્ગલાનં, તં એકસ્સ ગન્ધહત્થિનો. યં દસન્નં ગન્ધહત્થીનં, તં એકસ્સ મઙ્ગલસ્સ. યં દસન્નં મઙ્ગલાનં, તં એકસ્સ હેમવતસ્સ. યં દસન્નં હેમવતાનં, તં ઉપોસથસ્સ. યં દસન્નં ઉપોસથાનં, તં એકસ્સ છદ્દન્તસ્સ. યં દસન્નં છદ્દન્તાનં, તં એકસ્સ તથાગતસ્સ, નારાયનસઙ્ઘાતબલન્તિપિ ઇદમેવ વુચ્ચતિ. તદેતં પકતિહત્થીનં ગણનાય હત્થિકોટિસહસ્સાનં. પુરિસગણનાય દસન્નં પુરિસકોટિસહસ્સાનં બલં હોતિ. ઇદં તથાગતસ્સ કાયબલં હોતિ. ઇદં પન તાસુ તાસુ પાળીસુ ન આગતં. અટ્ઠકથાસુયેવ આગતં. તેન વુત્તં દસક નિપાત અઙ્ગુત્તરટીકાયં ‘‘દસ બલઞાણં પન પાળિયં આગતમેવ. ન કાયબલં વિય અટ્ઠ કથારૂળ્હમેવાતિ અધિપ્પાયો’’તિ. એત્થ ચ નારાયન સઙ્ઘાત બલન્તિ એત્થ નારા વુચ્ચન્તિ રસ્મિયો, તા બહૂ નાનાવિધા ઇતો ઉપ્પજ્જન્તીતિ નારાયનં, વજિરં. તસ્મા નારાયનસઙ્ઘાત બલન્તિ વજિરસઙ્ઘાતબલન્તિ અત્થોતિ.

ઞાણદસબલં પન વિભઙ્ગપાળિયઞ્ચ મૂલપણ્ણાસે મહા સીહનાદસુત્તે દસકનિપાતઅઙ્ગુત્તરપાળિયઞ્ચ વિત્થારેન આગતમેવ. સુખગ્ગહણત્થં પન સઙ્ખેપેન દસ્સયિસ્સામિ. સેય્યથિદં. ઠાનાટ્ઠાનઞાણઞ્ચ, કમ્મસમાદાનાનં વિપાકઞાણં, સબ્બત્થગામિનિપટિપદાઞાણં, અનેકધાતુ નાનાધાતુ લોક ઞાણં, સત્તાનં નાનાધિમુત્તિકતં ઞાણં, પરસત્તાનં પરપુગ્ગલાનં ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તિઞાણં, ઝાનવિમોક્ખસમાધિસમાપત્તીનં સંકિલેસં વોદાનં વુટ્ઠાનં ઞાણં, પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણં, સત્તાનં ચુતૂપપાતં ઞાણં, આસવાનં ખયઞાણઞ્ચાતિ. અયં પન કમો અભિધમ્મવિભઙ્ગપાળિયં આગતક્કમો.

ચુતૂપપાતઞાણટ્ઠાને પન મૂલપણ્ણાસપાળિયં મહાસીહનાદસુત્તે ચ દસકનિપાતઅઙ્ગુત્તરપાળિયં દિબ્બચક્ખુઞાણં આગતં. અત્થતો પન દિબ્બચક્ખુઞાણેન ચુતૂપપાતસ્સ પસ્સિતત્તા સદિસમેવાતિ. તત્થ હિ ઠાનાટ્ઠાનઞાણન્તિ કારણાકારણં યથાભૂતં જાનનઞાણં. કારણઞ્હિ યસ્મા તત્થ ફલં તિટ્ઠતિ તદાયત્તવુત્તિતાય ઉપ્પજ્જતિ ચેવ પવત્તતિ ચ, તસ્મા ઠાનન્તિ વુચ્ચતિ. કમ્મસમાદાનાનં વિપાકઞાણન્તિ સમાદિયિત્વા કતાનં અતીતાનાગત પચ્ચુપ્પન્નાનં કુસલાકુસલકમ્માનં સુગતિદુગ્ગતિપટિસન્ધિસઙ્ખાતં વિપાકં નિબ્બાનફલઞ્ચ યથાભૂતં પજાનનઞાણં. સબ્બત્થ ગામિનિપટિપદં ઞાણન્તિ સબ્બગતિગામિનિઞ્ચ પટિપદં મગ્ગં યથાભૂતં પજાનનઞાણં. તત્થ ચ પટિપદન્તિ પટિપજ્જતિ પાપુણાતિ એતેનાતિ પટિપદં, મગ્ગં. ગતિગામિનિન્તિ નિરયાદિપઞ્ચગતિગામિનિં. અગતિગામિનિન્તિ નિબ્બાનગામિનિં. વુત્તઞ્હિ ‘‘નિબ્બાનઞ્ચાહં સારિપુત્ત પજાનામિ નિબ્બાનગામિનિઞ્ચ પટિપદ’’ન્તિ.

અનેકધાતુનાનાધાતુલોકં ઞાણન્તિ એત્થ અનેક ધાતૂતિ ચક્ખુધાતુઆદીહિ કામધાતૂહિ વા બહુધાતું. નાનાધાતૂતિ તાસંયેવ ધાતૂનં વિલક્ખણત્તા વિસદિસ સભાવત્તા નાનાપ્પકારધાતું. લોકન્તિ ખન્ધાયતન ધાતુલોકં. ઞાણન્તિ યથાભૂતં પજાનનઞાણં. સત્તાનં અધિમુત્તિકતં ઞાણન્તિ સત્તાનં હીનાદીહિ અધિમુત્તીહિ નાનાધિમુત્તિકભાવં યથાભૂતં પજાનનઞાણં. પરસત્તાનં પરપુગ્ગલાનં ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તિઞાણન્તિ એત્થ પરસત્તાનન્તિ પધાનસત્તાનં. પરપુગ્ગલાનન્તિ તતો પરેસં હીનસત્તાનં. એકત્થમેવ વા એતં પદદ્વયં વેનેય્યવસેન દ્વેધા વુત્તં. ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તિઞાણન્તિ સદ્ધાદીનં ઇન્દ્રિયાનં પરભાવં વડ્ઢઞ્ચ અપરભાવં હાનિઞ્ચ યથાભૂતં પજાનનઞાણં.

ઝાનવિમોક્ખસમાધિસમાપત્તીનં સંકિલેસં વોદાનં વુટ્ઠાનં ઞાણન્તિ એત્થ ઝાનવિમોક્ખસમાધિસમાપત્તીનન્તિ પઠમાદીનં ચતુન્નં ઝાનાનં, રૂપી રૂપાનિ પસ્સતીતિઆદીનં અટ્ઠન્નં વિમોક્ખાનં, સવિતક્કસવિચારાદીનં તિણ્ણં સમાધીનં, પઠમજ્ઝાન સમાપત્તિઆદીનઞ્ચ નવન્નં અનુપુબ્બસમાપત્તીનં. સંકિલેસન્તિ હાનભાગિયધમ્મં. વોદાનન્તિ વિસેસભાગિયધમ્મં. વુટ્ઠાનન્તિ યેન કારણેન ઝાનાદીહિ વુટ્ઠહન્તિ, તં કારણં. ઞાણન્તિ યથાભૂતં પજાનનઞાણં. પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણન્તિ પુબ્બે નિવુત્થક્ખન્ધાનુસ્સરણસઙ્ખાતં પજાનનઞાણં. સત્તાનં ચુતૂપપાતં ઞાણન્તિ સત્તાનં ચુતિઞ્ચ ઉપપાતઞ્ચ પજાનનં દિબ્બચક્ખુઞાણં. આસવાનં ખયઞાણન્તિ કામાસવાદીનં ખયસઙ્ખાતં આસવનિરોધં નિબ્બાનં યથાભૂતં પજાનન ઞાણન્તિ. ઇમાનિ પન ઞાણાનિ અઞ્ઞેહિ અસાધારણાનિ તથાગતસ્સ દસબલઞાણાનીતિ દટ્ઠબ્બાનિ.

હોન્તિ ચેત્થ –

‘‘ઠાનાટ્ઠાનં વિપાકઞ્ચ, ઞાણં પટિપદં ઞાણં;

અનેકધાતુલોકઞ્ચ, સત્તાનં અધિમુત્તિકં. [સા પનેસા સેતવવિપુલાગાથાતિ દટ્ઠબ્બા;]

ઇન્દ્રિયપરાપરઞ્ચ, ઝાનાદિનં સંકિલેસં;

વોદાનં વુટ્ઠાનં ઞાણં, પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિં;

સત્તાનં ચુતૂપપાતં, આસવક્ખયં ઞાણન્તિ;

દસિમાનિ બુદ્ધસ્સ ચા, સાધારણાનિ ઞાણાની’’તિ. [સા પનેસા સામઞ્ઞગાથાતિ દટ્ઠબ્બા;]

નનુ દસબલઞાણં નામ પાટિયેક્કં નત્થિ, સબ્બઞ્ઞુતઞાણમેવ હોતિ, અથ કસ્મા તં ઞાણં દસભેદેન વુત્તન્તિ. વુચ્ચતે. અઞ્ઞમેવ હિ દસબલઞાણં, અઞ્ઞં સબ્બઞ્ઞુતઞાણં, દસબલઞ્હિ સકસકકિચ્ચમેવ જાનાતિ. સબ્બઞ્ઞુતઞાણં પન તમ્પિ તતો અવસેસમ્પિ પજાનાતિ. દસબલઞાણેસુ હિ પઠમં કારણાકારણમેવ જાનાતિ. દુતિયં કમ્મન્તર વિપાકન્તરમેવ. તતિયં કમ્મપરિચ્છેદમેવ. ચતુત્થં ધાતુ નાનત્તકારણમેવ. પઞ્ચમં સત્તાનં અજ્ઝાસયાધિમુત્તિમેવ. છટ્ઠં ઇન્દ્રિયાનં તિક્ખમુદુભાવમેવ. સત્તમં ઝાનાદીહિ સદ્ધિં તેસં સંકિલેસાદિમેવ. અટ્ઠમં પુબ્બે નિવુત્થખન્ધસન્તતિમેવ. નવમં સત્તાનં ચુતિપટિસન્ધિમેવ. દસમં સચ્ચપરિચ્છેદમેવ. સબ્બઞ્ઞુતઞાણં પન એતેહિ જાનિતબ્બઞ્ચ તતો ઉત્તરિઞ્ચ પજાનાતિ. એતેસં પન કિચ્ચં ન સબ્બં કરોતિ. તઞ્હિ ઝાનં હુત્વા અપ્પેતું ન સક્કોતિ. ઇદ્ધિ હુત્વા વિકુબ્બિતું ન સક્કોતિ. મગ્ગો હુત્વા કિલેસે ખેપેતું ન સક્કોતિ. એવં તેસં ઞાણદ્વયાનં વિસેસોતિ. તં પન ઇધ ઞાણદ્વયં અધિપ્પેતન્તિ.

અતુલન્તિ સીલાદીહિ ગુણેહિ કેનચિ પુગ્ગલેન અસદિસં. અયં પનેત્થ વચનત્થો. તુલનં ઉમ્માનં તુલા, તુલ સદિસ્યં. સદ્દનીતિયઞ્હિ ‘‘તુલ ઉમ્માને’’તિ વુત્તં. અથ વા તુલિયતિ પમિયતિ એતાયાતિ તુલા, પકતિતુલા. તુલા વિયાતિ તુલા, ઞાણં. તાય સમ્મિતો તુલો. સમ્મિત તદ્ધિતે અપચ્ચયો. તુલસદિસઞાણેન સમ્મિતો પુગ્ગલો. ન તુલો અતુલો. કમ્મધારયમિસ્સકતપ્પુરિસ સમાસોયં. સીલાદિગુણેહિ કેનચિ પુગ્ગલેન અસદિસો ભગવા લબ્ભતિ. અથ વા નત્થિ તુલો સદિસો પુગ્ગલો એતસ્સાતિ અતુલો, ભગવા. અતગ્ગુણસંવિઞ્ઞાણોયં બહુબ્બીહિ. સીલાદિગુણેહિ કેનચિ અસદિસો અગ્ગપુગ્ગલોતિ અત્થો. સદેવકે લોકે અગ્ગપુગ્ગલભાવતો. યથાહ ‘‘યાવતા ભિક્ખવે સત્તા અપદા વા દ્વિપદા વા ચતુપ્પદા વા, તથાગતો તેસં અગ્ગમક્ખાયતિ, વિરાગો સેટ્ઠો ધમ્માનં દ્વિપદાનઞ્ચ ચક્ખુમા’’તિ. તં અતુલં બુદ્ધન્તિ સમ્બન્ધો. વન્દેતિ બુદ્ધસ્સ નયનસુભગકાયઙ્ગાદિગુણં અનુસ્સરિત્વા તીહિ દ્વારેહિ સક્કચ્ચં અહં વન્દામીતિ અત્થો. એત્થ ચ મિવિભત્તિયા મહાવિસયસુત્તેન એકારા દેસોતિ દટ્ઠબ્બો. વન્દના પન તિવિધા હોતિ કાયવચીમનોવન્દનાવસેનાતિ. યથાહ ‘‘તિસ્સો ઇમા ભિક્ખવે વન્દના. કતમા તિસ્સો. કાયેન વન્દતિ, વાચાય વન્દતિ, મનસા વન્દતી’’તિ.

તત્થ યોનિસો મનસિકારચિત્તં પચ્ચુપટ્ઠાપેત્વા જાણુદ્વયકપ્પરદ્વયનલાટસઙ્ખાતાનિ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ ભૂમિયં પતિટ્ઠાપેત્વા વન્દનેય્યાનં અભિમુખં નિપતન્તો કાયેન વન્દતિ નામ. યં સન્ધાય ‘‘પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા’’તિ અટ્ઠ કથાદીસુ વુત્તં. બુદ્ધગુણપદાનિ વાચાય પવત્તેન્તો વાચાય વન્દતિ નામ. વિપસ્સિસ્સ નમત્થુ, સિખિસ્સાપિ નમત્થુ, વેસ્સ ભુસ્સ નમત્થુ, કકુસન્ધસ્સ નમત્થુ, કોણાગમનસ્સ નમત્થુ, કસ્સપસ્સ નમત્થુ, અઙ્ગીરસ્સસ્સ નમત્થુ ત્યાદીસુપિ વાચાવન્દનાયેવ. બુદ્ધાદિ ગુણાનિ અનુસ્સરન્તો મનસા વન્દતિ નામાતિ.

અયં પનેત્થ સઙ્ખેપયોજના. નયનસુભગકાયઙ્ગં સબ્બસત્તાનં ચક્ખુસ્સ સોભનં ગતેન કાયઙ્ગેન સમન્નાગતં, મધુરવરસરોપેતં પિયપેમનીયેન અસ્સાદિ યેન ઉત્તમસદ્દેન સમન્નાગતં, અમિતગુણગણાધારં અપરિમિણિતબ્બસીલાદિગુણસમૂહાનં પતિટ્ઠાનભૂતં, દસબલં અનઞ્ઞસાધારણેન તથાગતસ્સ કાયઞાણદસ બલેન સમન્નાગતં, અતુલં સીલાદિગુણેહિ કેનચિ અસદિસં બુદ્ધં તીહિ દ્વારેહિ સક્કચ્ચં અહં વન્દે વન્દામીતિ.

દુતિયવન્દનગાથાવણ્ણના સમત્તા.

૩. યો બુદ્ધો ધિતિમાઞ્ઞધારકો,

સંસારે અનુભોસિ કાયિકં;

દુક્ખં ચેતસિકઞ્ચ લોકતો,

તં વન્દે નરદેવ મઙ્ગલં.

૩. એવં તતિયગાથાય બુદ્ધસ્સ વન્દિત્વા ઇદાનિ સમાધિ આદીહિ ચતૂહિ ગુણેહિ થોમિત્વા વન્દિતુકામો યો બુદ્ધો ધિતિમાઞ્ઞધારકો તિઆદિગાથમાહ. અયં પન મસજગણ ગરુયુત્તત્તા દસક્ખરેહિ લક્ખિતા સુદ્ધવિરા જિતગાથાતિ દટ્ઠબ્બા. વુત્તઞ્હિ વુત્તોદયે-મ્સા જ્ગા સુદ્ધવિરા જિતં મતન્તિ. તસ્સત્થો. યસ્સં પટિપાદં મ્સા મસગણા ચ જ્ગા જગણગરુકા ચ ચે સિય્યું, તં વુત્તં સુદ્ધવિરાજિતન્તિ મતં ઞાતબ્બન્તિ. ધિતિમા અઞ્ઞધારકો યો બુદ્ધો લોકતો સંસારે કાયિકં દુક્ખઞ્ચ ચેતસિકં દુક્ખઞ્ચ અનુભોસિ નરદેવમઙ્ગલં, તં બુદ્ધં અહં વન્દેતિ સમ્બન્ધો.

તત્થ હિ યોતિ અનિયમનિદ્દેસો. યો યાદિસોતિ અત્થો. તસ્સ ચ અનિયમવાચક સબ્બનામપદત્તા વચનત્થો ન કાતબ્બો. તસ્સ પન ય ઓતિ પદવિભાગો કાતબ્બો. તેસુ ચ યસદ્દસ્સ વાચ્ચં અનિયમો બુદ્ધદબ્બો અપ્પધાનેન લબ્ભતિ, તસ્સ યાદિસયુત્તજચ્ચનામગોત્તસીલવિહારી ગોચરસઙ્ખાતં અનિયમસામઞ્ઞાકારત્તગુણમેવ પધાનેન લબ્ભતિ. પઠમાસિવિભત્તિયા કારિયભૂતસ્સ ઓકારસ્સ વાચ્ચં પકતૂપનિસ્સયસઙ્ખાતં કત્તુકારકેકવચનસઙ્ખ્યં લબ્ભતિ. અથ વા સબ્બનામભાવં યાતિ ગચ્છતીતિ યો, અનિયમવાચકભાવં યાતિ ગચ્છતીતિ વા યો, સબ્બનામ ભાવેન યાતિ પવત્તતીતિ વા યો, સબ્બનામભાવેન યાતબ્બો ઞાતબ્બોતિ વા યો, યાતબ્બો ઞાતબ્બો એતેન વા અનિયમત્થોતિ યો.

તેનાહુ પોરાણા –

‘‘નાનાકારણં પટિચ્ચ, ધાતુપચ્ચયવિગ્ગહં;

ચિન્તકાનં પભાવોવ, પધાનં હોતિ ચિન્તને’’તિ.

બુદ્ધોતિ પટિવિદ્ધચતુસચ્ચધમ્મો. અયં પનેત્થ વચનત્થો. બુજ્ઝતિ ચત્તારિ સચ્ચાનીતિ બુદ્ધો, ભગવા. સુદ્ધકત્તુસાધનોયં. બુધધાતુ ત. બોધેતા પજાયાતિ વા બુદ્ધો, હેતુ કત્તુસાધનોયં. અઞ્ઞેસં ચત્તારિ સચ્ચાનિ બોધેતીતિ અત્થો. અથ વા અનઞ્ઞબોધિતો હુત્વા સવાસનાય સમ્મોહનિદ્દાય બુજ્ઝતિ જાગરોતીતિ બુદ્ધો, દિનકરકિરણ સમાગમેન પરમરુચિરસિરીસોભગ્ગપ્પત્તિયા વિકસિતમિવ પદુમં અગ્ગમગ્ગઞાણસમાગમેન અપરિમિતગુણગણાલઙ્કત સબ્બઞ્ઞુતઞાણપ્પત્તિયા બુજ્ઝતિ વિકસતીતિ વા બુદ્ધો, નિબ્બાન સઙ્ખાતં એકાયનમગ્ગં બુજ્ઝતિ ગચ્છતીતિ વા બુદ્ધો. બુધસદ્દો હિ ઞાણાદીસુ ચતૂસ્વત્થેસુ વત્તતિ.

તેન વુત્તં –

‘‘ઞાણે વિકસને ચેવ, ગમને ચાપિ જાગરે;

ચતૂસ્વેતેસુ અત્થેસુ, બુધસદ્દો પવત્તતી’’તિ.

અથ વા સબ્બઞેય્યધમ્મે બુજ્ઝતિ જાનાતીતિ બુદ્ધો, પારમિ ભાવિતાય પઞ્ઞાય સબ્બે સઙ્ખતાસઙ્ખતધમ્મે બુજ્ઝતિ અબુજ્ઝિ બુજ્ઝિસ્સતીતિ વા બુદ્ધો, સમ્માસમ્બુદ્ધો વત સો ભગવાતિ અધિગતઞાણગુણવિસેસેહિ બુજ્ઝિતબ્બોતિ વા બુદ્ધો, ભગવતા બુજ્ઝિતબ્બં ઞાતબ્બન્તિ બુદ્ધં. કિં તં, સબ્બઞ્ઞુત ઞાણં, તદસ્સત્થીતિ બુદ્ધો, ભગવા. અત્થતો પન પારમિતા ભાવિતો સયમ્ભૂઞાણેન સહ વાસનાય વિહતવિદ્ધસ્ત નિરવસેસક્લેસો મહાકરુણાસબ્બઞ્ઞુતઞાણાદિઅપરિ મેય્યગુણગણાધારો ખન્ધસન્તાનો બુદ્ધો. યથાહ ‘‘બુદ્ધોતિ યો સો ભગવા સયમ્ભૂ અનાચરિયકો પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ સામં સચ્ચાનિ અભિસમ્બુજ્ઝિ, તત્થ ચ સબ્બઞ્ઞુતં પત્તો, બલેસુ ચ વસીભાવ’’ન્તિ.

એત્થ ચ બુદ્ધો નામ સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધ, પચ્ચેકબુદ્ધ, ચતુસચ્ચબુદ્ધ, સુત બુદ્ધવસેન ચતુબ્બિધો હોતિ. તત્થ કપ્પસતસહસ્સાધિકાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ સમતિંસપારમિયો પૂરેત્વા સમ્બોધિપ્પત્તો સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધો નામ. કપ્પસતસહસ્સાધિકાનિ દ્વે અસઙ્ખ્યેય્યાનિ પારમિયો પૂરેત્વા સયમ્ભૂપત્તો પચ્ચેકબુદ્ધો નામ. અવસેસા ખીણાસવા ચતુસચ્ચબુદ્ધો નામ. બહુસ્સુતો સુતબુદ્ધો નામ. ઇધ પન સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધો અધિપ્પેતો.

ધિતિમાઞ્ઞધારકોતિ એત્થ ધિતિમા અઞ્ઞધારકોતિ પદચ્છેદો કાતબ્બો. ધિતિમાતિ સમાધિવન્તો, સમ્પયુત્ત ધમ્મે એકારમ્મણે ધારેતીતિ ધિતિ, સમાધિ. ધાધાતુતિ. આકારસ્સ ઇકારાદેસો. ધિયતિ ઠપેતિ એકારમ્મણે સમ્પયુત્તધમ્મેતિ ધિતિ, ચિત્તેન યોગેનેવેસો એકા રમ્મણે પતિટ્ઠાપનવસેન ચિત્તસ્સ આરમ્મણે નિચ્ચલભાવેન પતિટ્ઠાપેતીતિ અત્થો. ધિતિ અસ્સ અત્થીતિ ધિતિમા, બુદ્ધો. સો હિ યથા મહામેરુ ચતૂહિ દિસાહિ ભુસં આગતેહિ વાતેહિ ન સમિઞ્જતિ, એવં પટિપક્ખેહિ મિચ્છાવાદ વાતેહિ ચ ઇટ્ઠાનિટ્ઠારમ્મણેહિ ચ લાભાલાભ યસાયસ નિન્દા પસંસ સુખદુક્ખસઙ્ખાતેહિ લોકધમ્મેહિ ચ ન સમિઞ્જતિ, સમાધિવન્તોયેવ હોતીતિ વુત્તં હોતિ.

અઞ્ઞધારકોતિ અરહત્તફલહારકો. વિમુત્તિસઙ્ખાતં અરહત્તફલસેતચ્છત્તં ધારેન્તો વા. જાનાતિ પઠમ મગ્ગેન દિટ્ઠસચ્ચસ્સ આમરિયાદં અનતિક્કમિત્વા વાતિ અઞ્ઞં, અરહત્તફલં. આપુબ્બઞાધાતુ ક્વિ. આસદ્દો મરિયાદત્થો. સંયોગપરત્તા આકારસ્સ રસ્સો, તં ધારેતીતિ અઞ્ઞધારકો. અઞ્ઞસદ્દૂપપદધરધાતુ ણ્વુ. સંસારેતિ ખન્ધધાતુઆયતનાનં અબ્બોચ્છિન્નં પવત્તમાને સંસારવટ્ટે.

વુત્તઞ્હિ અટ્ઠકથાયં –

‘‘ખન્ધાનઞ્ચ પટિપાટિ, ધાતુઆયતનાન ચ;

અબ્બોચ્છિન્નં વત્તમાના, સંસારોતિ પવુચ્ચતી’’તિ.

ખન્ધધાતુઆયતનાનં અઞ્ઞમઞ્ઞસમ્બન્ધેન સંપુનપ્પુનં સરતિ ગચ્છતિ પવત્તતીતિ સંસારો. સંપુબ્બસરધાતુ ગતિમ્હિ ણ. અથ વા ખન્ધાયતનધાતુયો સં અબ્બોચ્છિન્નં સરન્તિ ગચ્છન્તિ પવત્તન્તિ એત્થાતિ સંસારોતિ વચનત્થો કાતબ્બો, તસ્મિં. અનુભોસીતિ અનુપુનપ્પુનં અભુઞ્જિ, અવેદયીતિ અત્થો. કાયિકન્તિ કાયે સરીરે પવત્તં કાયિકં. ચેતસિકન્તિ ચેતસિ પવત્તં ચેતસિકં. તં પન પદદ્વયં દુક્ખન્તિપદે વિસેસનં. દુક્ખન્તિ વટ્ટદુક્ખં. દુક્ખનં દુક્ખં, અથ વા દુક્ખયતીતિ દુક્ખં, દુક્ખધાતુ અ. ઇદં પન નિબ્બચનં કારિતવસેન વુત્તં. યસ્સ ઉપ્પજ્જતિ, તં દુક્ખિતં કરોતીતિ વુત્તં હોતિ. લોકતોતિ સત્તલોકહેતુ. લોકિયન્તિ પવત્તન્તિ એત્થ પુઞ્ઞાપુઞ્ઞાનિ તબ્બિપાકો ચાતિ લોકો. લોકધાતુ ણ. અથ વા કુસલાદીનિ લાતિ ગણ્હાતીતિ લોકો. લાધાતુ ઓકપચ્ચયો. સત્ત લોકોવ લબ્ભતિ. ધિતિમા અઞ્ઞધારકો યો બુદ્ધો સંસારવટ્ટે નિમુગ્ગાનં સત્તાનમનુદયાય સંસારવટ્ટદુક્ખતો પમોચેતુકામો કપ્પસતસહસ્સાધિકાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ અતિદુક્કરાનિ સમતિંસપારમિયો પઞ્ચ મહા પરિચ્ચાગે ચ કરોન્તો સત્તલોકહેતુ કાયિકં ચેતસિકં સંસારવટ્ટદુક્ખં અનુભવસીતિ વુત્તં હોતિ. તન્તિ તાદિસં બુદ્ધં. વન્દેતિ વન્દામિ.

નરદેવમઙ્ગલન્તિ નરદેવાનં મઙ્ગલભૂતં. અયં પનેત્થ વચનત્તો. નિરયં નેતિ પાપુણાતીતિ નરો, મનુસ્સો. નિધાતુ પાપુનને અરો. અરિયમનુસ્સો પન ભૂતપુબ્બગતિક નયેન નરો નામાતિ. અથ વા સેટ્ઠભાવં નેતીતિ નરો, ઉત્તમં પબ્બજ્જં નેતીતિ અત્થો. વિમાનવત્થુઅટ્ઠકથાયં પન જેટ્ઠભાવં નેતીતિ નરો. પુત્તભાતુભૂતોપિ હિ પુગ્ગલો માતુજેટ્ઠભગિનીનં પિતુટ્ઠાને તિટ્ઠતિ, પગેવ ભત્તુભૂતો ઇતરાસન્તિ વુત્તં. વિસુદ્ધિમગ્ગમહાટીકાયં પન નરતીતિ નરો, પુરિસો. યથા હિ પઠમપકતિભૂતો સત્તો ઇતરાય પકતિયા સેટ્ઠટ્ઠેન પુરિઉચ્ચે ઠાને સેતિ પવત્તતીતિ પુરિસોતિ વુચ્ચતિ, એવં નયનટ્ઠેન નરોતિ વુચ્ચતિ. પુત્તભાતુ ભૂતોપિ હિ પુગ્ગલો માતુજેટ્ઠભગિનીનં પિતુઠાને તિટ્ઠતિ. પગેવ ઇતરા ઇતરાસન્તિ વુત્તં. તસ્મા ઇધ પન નરન્તિ સામઞ્ઞેન વુત્તમ્પિ વિસેસેન પુરિસનરન્તિ વિઞ્ઞાયતિ પધાનનયેન ગહણસ્સ યુત્તત્તા. દિબ્બન્તિ કામગુણ ઝાનાભિઞ્ઞાચિત્તિસ્સરિયાદીહિ કીળન્તીતિ દેવા. દિવુધાતુ ણ. અથ વા સરીરાલઙ્કારજુતિયા દિબ્બન્તીતિ દેવા. દેવા ચ નામ તિવિધા હોન્તિ સમ્મુતિદેવા, ઉપપત્તિદેવા, વિસુદ્ધિદેવા ચાતિ. તત્થ મહાસમ્મતકાલતો પટ્ઠાય લોકેન દેવાતિ સમ્મતત્તા રાજાનો દેવિયો રાજકુમારા ચ સમ્મુતિદેવા નામ. દેવલોકે ઉપપન્ના ઉપપત્તિદેવા નામ. બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધખીણાસવા વિસુદ્ધિદેવા નામ. ઇધ પન ઉપપત્તિદેવા અધિપ્પેતા.

મઙ્ગલન્તિ મઙ્ગલભૂતં. તન્તિપદે વિસેસનં. મઙ્ગન્તિ વડ્ઢેન્તિ સબ્બસમ્પત્તીહિ સત્તાનં એતેનાતિ મઙ્ગલો, બુદ્ધો. મઙ્ગલ ધાતુ વડ્ઢને અલો. અથ વા મઙ્ગં વુચ્ચતિ પાપં, તં વેનેય્યાનં દેસનાય લુનાતિ છિન્દતીતિ મઙ્ગલો, બુદ્ધો. મઙ્ગસદ્દૂપપદલુધાતુ ક્વિ. નરા ચ દેવા ચ નરદેવા, તેસં મઙ્ગલો નરદેવમઙ્ગલો, બુદ્ધો. સો પન મનુસ્સદેવબ્રહ્માનં પૂજનીયત્તા ચ સઙ્ખે, ચક્કં, પુણ્ણકુમ્ભો, ગરા, સિરી, સેતચ્છત્તં, અઙ્કુસો, ધજં, સોવત્તિકઞ્ચાતિ અટ્ઠહિ લોકિયમઙ્ગલેહિ સેટ્ઠત્તા ઉત્તમત્તા ચ મઙ્ગલો નામાતિ વુચ્ચતિ, તસ્મા બુદ્ધસ્સ નરદેવમઙ્ગલન્તિ થોમેતીતિ અધિપ્પાયોતિ.

અયં પનેત્થ સઙ્ખેપયોજના. ધિતિમા સમાધિવન્તો અઞ્ઞધારકો અરહત્તફલધારકો અરહત્તફલસે તચ્છત્તં ધારેન્તો વા, યો યાદિસો બુદ્ધો, સંસારે સંસારવટ્ટે, કાયિકં કાયે પવત્તં દુક્ખઞ્ચ વટ્ટદુક્ખઞ્ચ ચેતસિ પવત્તં દુક્ખઞ્ચ વટ્ટદુક્ખઞ્ચ, લોકતો લોકહેતુ, અનુભોસિ પુનપ્પુનં અભવસિ અવેદયિ, નરદેવમઙ્ગલં નરદેવાનં મઙ્ગલભૂતં, તં તાદિસં બુદ્ધં અહં વન્દે વન્દામીતિ.

તતિયવન્દનગાથાવણ્ણના સમત્તા.

૪. બાત્તિંસતિલક્ખણચિત્રદેહં,

દેહજ્જુતિનિગ્ગતપજ્જલન્તં;

પઞ્ઞાધિતિસીલગુણોઘવિન્દં,

વન્દે મુનિમન્તિમજાતિયુત્તં.

૪. એવં તતિયગાથાય બુદ્ધસ્સ નત્વા ઇદાનિ બાત્તિંસતિલક્ખણચિત્રદેહન્ત્યાદીહિ છહિ ગુણેહિ થોમિત્વા મુનિનો વન્દિતુકામો બાત્તિંસતિ લક્ખણ ચિત્ર દેહ ન્ત્યાદિગાથમાહ. અયં પન ત જ જ ગણ ગરુદ્વય યુત્તત્તા એકાદસક્ખરેહિ લક્ખિતા ઉપટ્ઠિતા ગાથાતિ દટ્ઠબ્બા. વુત્તઞ્હિ વુત્તોદયે ત્જા જ્ગા ગરુનાયમુપટ્ઠિતા સા’’તિ. તસ્સત્થો. યસ્સં પટિપાદં ત્જા તજગણા ચ જ્ગાજગણગરૂ ચ ગરુના પાદન્તગરુના ચે યુત્તા, સા અયં ગાથા ઉપટ્ઠિતા નામાતિ. એત્થ ચ એક ગરુકે સતિપિ દ્વિગરુકેપિ લક્ખણસમાનત્તા ઉપટ્ઠિતા ગાથા નામાતિ દટ્ઠબ્બા. તત્થ બાત્તિંસતિ લક્ખણ ચિત્ર દેહન્તિ દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણેહિ વિચિત્રં સરીરવન્તં. એત્થ ચ દ્વીહિ અધિકં તિંસં બાત્તિંસતિ. દ્વિસદ્દસ્સ બાદેસો. લક્ખિયતિ લક્ખિતબ્બં બુદ્ધસરીરં એતેનાતિ લક્ખણં. દિહતિ ઉપચયતિ વડ્ઢતિ વા એત્થ કુસલા કુસલન્તિ દેહં, સરીરં. દિહધાતુ ઉપચયે વડ્ઢને વા ણ. બાત્તિંસતિ મહાપુરિસલક્ખણેહિ ચિત્રં વિચિત્રં દેહં સરીરં યસ્સ સોતિ બાત્તિંસતિલક્ખણચિત્રદેહો, મુનિ લબ્ભતિ.

ઇદં પનેત્થ દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણસરૂપસ્સ સઙ્ખેપ દસ્સનં. સુપ્પતિટ્ઠિતપાદો ચ, આયતપણ્હિ, દીઘઙ્ગુલિ, મુદુત લુણહત્થપાદો, જાલહત્થપાદો, ઉસ્સઙ્ખપાદો, એણિજઙ્ઘો, ઠિતકોવ અનોનમન્તો ઉભોહિ પાણિતલેહિ જાણુ કાનિ પરિમસતિ પરિમજ્જતિ, કોસોહિતવત્થગુય્હો, સુવણ્ણ વણ્ણો કઞ્ચનસન્નિભત્તચો, સુખુમચ્છવી, એકેકલોમો, ઉદ્ધગ્ગલોમો, બ્રહ્મુજુગત્તો, સત્તુસ્સદો, સીહપુબ્બદ્ધ કાયો, ચિતન્તરંસો, નિગ્રોધપરિમણ્ડલો, સમવટ્ટક્ખન્ધો, રસગ્ગરસી, સીહહનુ, ચત્તાલીસદન્તો, સમદન્તો, અવિરળદન્તો, સુસુક્કદાઠો, પહૂતજિવ્હો, બ્રહ્મસ્સરો કરવીકભાણિ, અતિનીલનેત્તો, ગોપખુમો, ઉણ્ણા ભમુ કન્તરે જાતો, ઉણ્હીસસીસો ચાતિ દ્વત્તિંસવિધાનિ હોન્તિ મહાપુરિસલક્ખણાનિ.

તેન વુત્તં પાથેય્યવગ્ગે લક્ખણસુત્તે ‘‘કતમાનિ તાનિ ભિક્ખવે દ્વત્તિંસમહાપુરિસસ્સ મહાપુરિસલક્ખણાનિ, યેહિ સમન્નાગતસ્સ મહાપુરિસસ્સ દ્વે ગતિયો ભવન્તિ, અનઞ્ઞા. સચે અગારં અજ્ઝાવસતિ રાજા હોતિ ચક્કવત્તિ…પે… સચે ખોપન અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજતિ, અરહં હોતિ સમ્મા સમ્બુદ્ધો લોકે વિવટચ્છદો ૧. ઇધ ભિક્ખવે મહા પુરિસો સુપ્પતિટ્ઠિતપાદો હોતિ. યમ્પિ ભિક્ખવે મહા પુરિસો સુપ્પતિટ્ઠિતપાદો હોતિ. ઇદમ્પિ ભિક્ખવે મહા પુરિસસ્સ મહાપુરિસલક્ખણં ભવતિ ૨. પુન ચપરં ભિક્ખવે મહાપુરિસસ્સ હેટ્ઠાપાદતલેસુ ચક્કાનિ જાતાનિ હોન્તિ સહસ્સારાનિ સનેમિકાનિ સનાભિકાનિ સબ્બા કારપરિપૂરાનિ. ઇદમ્પિ ભિક્ખવે મહાપુરિસસ્સ મહાપુરિસ લક્ખણં ભવતિ ૩. પુન ચપરં ભિક્ખવે મહાપુરિસો આયતપણ્હી હોતિ ૪. દીઘઙ્ગુલી હોતિ ૫. મુદુતલુણ હત્થપાદો હોતિ ૬. જાલહત્થપાદો હોતિ ૭. ઉસ્સઙ્ખપાદો હોતિ ૮. એણિજઙ્ઘો હોતિ ૯. ઠિતકોવ અનોનમન્તો ઉભોહિ પાણિતલેહિ જાણુકાનિ પરિમસતિ પરિમજ્જતિ ૧૦. કોસોહિતવત્થગુય્હો હોતિ ૧૧. સુવણ્ણવણ્ણો કઞ્ચનસન્નિભત્તચો ૧૨. સુખુમચ્છવી હોતિ સુખુમત્તા છવિયા રજોજલ્લં કાયે ન ઉપલિમ્પતિ ૧૩. એકેકલોમો હોતિ, એકેકાનિ લોમાનિ લોમકૂપેસુ જાતાનિ ૧૪. ઉદ્ધગ્ગલોમો હોતિ. ઉદ્ધગ્ગાનિ લોમાનિ જાતાનિ નીલાનિ અઞ્જનવણ્ણાનિ કુણ્ડલા વત્તાનિ પદક્ખિણાવત્તકજાતાનિ ૧૫. બ્રહ્મુજુગત્તો હોતિ ૧૬. સત્તુસ્સદો હોતિ ૧૭. સીહપુબ્બદ્ધ કાયો હોતિ ૧૮. ચિતન્તરંસો હોતિ ૧૯. નિગ્રોધપરિમણ્ડલો હોતિ, યાવતક્વસ્સ બ્યામો, તાવ તક્વસ્સ કાયો ૨૦. સમવટ્ટક્ખન્ધો હોતિ ૨૧. રસગ્ગ સગ્ગી હોતિ ૨૨. સીહહનુ હોતિ ૨૩. ચત્તાલીસદન્તો હોતિ ૨૪. સમદન્તો હોતિ ૨૫. અવિરળદન્તો હોતિ ૨૬. સુસુક્કદાઠો હોતિ ૨૭. પહૂતજિવ્હો હોતિ ૨૮. બ્રહ્મસ્સરો હોતિ કરવીકભાણિ ૨૯. અતિનીલનેત્તો હોતિ ૩૦. ગોપખુમો હોતિ ૩૧. ઉણ્ણા ભમુકન્તરે જાતા હોતિ ઓદાતા મુદુતૂલ સન્નિભા. યમ્પિ ભિક્ખવે મહાપુરિસસ્સ ઉણ્ણા ભમુકન્તરે જાતા હોતિ ઓદાતા મુદુતૂલસન્નિભા. ઇદમ્પિ ભિક્ખવે મહાપુરિસસ્સ મહાપુરિસલક્ખણં ભવતિ ૩૨. પુન ચપરં ભિક્ખવે મહાપુરિસો ઉણ્હીસસીસો હોતિ. યમ્પિ ભિક્ખવે મહાપુરિસો ઉણ્હીસસીસો હોતિ. ઇદમ્પિ ભિક્ખવે મહાપુરિસસ્સ મહાપુરિસલક્ખણં ભવતિ. ઇમાનિ ખો તાનિ ભિક્ખવે દ્વત્તિંસમહાપુરિસસ્સ મહાપુરિસ લક્ખણાની’’તિ. એતેસં પન દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણાનં અત્થો પચ્છા આવિભવિસ્સતીતિ.

દેહજ્જુતિનિગ્ગતપજ્જલન્તન્તિ ભગવતો રૂપકાયતો નિક્ખન્તેહિ છબ્બણ્ણરંસીસઙ્ખાતેહિ ઓભાસેહિ પરિસમન્તતો વિજ્જોતવન્તં. જવતિ દિબ્બતીતિ જુતિ. જુધાતુતિ. નિગચ્છતિ નિચ્છરતીતિ નિગ્ગતા, રસ્મિ. નિપુબ્બગમુધાતુ ત. પકારેન જલતે દિબ્બતે પજ્જલન્તં. એત્થ ચ દેહનિગ્ગતજુતીતિ વત્તબ્બે છન્દાનુરક્ખણત્થં પદવિપરિયાયેન દેહજ્જુતિનિગ્ગતન્તિ વુત્તં. તસ્મા દેહતો નિગ્ગતા જુતીતિ સમાસો દટ્ઠબ્બો. દેહતો રૂપકાયતો નિગ્ગતેહિ નિચ્છરેહિ જુતીહિ રંસીહિ પજ્જલન્તં યસ્સ સોતિ દેહજ્જુતિ નિગ્ગતપજ્જલન્તો, મુનિ લબ્ભતિ. મુનિનો હિ પુરત્થિમકાયતો છબ્બણ્ણરસ્મિયો ઉટ્ઠહિત્વા અસીતિહત્થટ્ઠાનં અગ્ગ હેસિ. પચ્છિમકાયતો દક્ખિણહત્થતો વામહત્થતો છબ્બણ્ણા રસ્મિયો ઉટ્ઠહિત્વા અસીતિહત્થટ્ઠાનં અગ્ગહેસિ. ઉપરિ કેસન્તતો પટ્ઠાય સબ્બકેસવત્તેહિ મોરગીવવણ્ણા રસ્મિ ઉટ્ઠહિત્વા ગગનતલે અસીતિહત્થટ્ઠાનં અગ્ગહેસિ. હેટ્ઠાપાદતલેહિ પવાળવણ્ણા રસ્મિ ઉટ્ઠહિત્વા ઘનપથવિયં અસીતિહત્થટ્ઠાનં અગ્ગહેસિ, એવં સમન્તા અસીતિહત્થમત્તં ઠાનં છબ્બણ્ણા બુદ્ધરસ્મિયો વિજ્જોતમાના વિપ્ફન્દમાના કઞ્ચનદણ્ડદીપિકાહિ નિચ્છરિત્વા આકાસં પક્ખન્દજાલા વિય ચતુદ્દીપિક મહામેઘતો નિક્ખન્તવિજ્જુલતા વિય વિધાવિંસૂતિ વુત્તં હોતિ. તસ્મા દેહજ્જુતિનિગ્ગતપજ્જલન્તન્તિ થોમેતીતિ.

પઞ્ઞાધિતિ સીલ ગુણોઘવિન્દન્તિ એત્થ પઞ્ઞાતિ સબ્બઞ્ઞુત ઞાણં. ધિતીતિ ઝાનમગ્ગફલસમ્પયુત્તસમાધિ. સીલન્તિ પચ્ચેક બુદ્ધારિયસાવકેહિ અસાધારણં સુવિસુદ્ધં ચતુપારિસુદ્ધિસીલં. ઓઘન્તિ સમૂહં. વિન્દન્તિ લદ્ધં. પકારેન યથાસભાવં સબ્બઞેય્યધમ્મં વા જાનાતિ પટિવિજ્ઝતીતિ પઞ્ઞા. સબ્બઞ્ઞુત ઞાણં. પપુબ્બઞાધાતુ અ. સા પનેસા પજાનનલક્ખણા પટિવેધલક્ખણા ઓભાસનલક્ખણા ચ, વિસયોભાસ રસા, અસમ્મોહપચ્ચુપટ્ઠાના, સમાધિપદટ્ઠાના. ધિતિસદ્દસ્સ વચનત્થો હેટ્ઠા વુત્તોયેવ. સીલતીતિ સીલં. કાયવચીકમ્માનિ સમ્મા દહતિ સમ્મા ઠપેતીતિ અત્થો. અથ વા સીલતિ સમાધિયતિ કાયકમ્માદીનં સુસિલ્ય ભાવેન ન વિપ્પકિરતીતિ સીલં, સીલન્તિ સમાદહન્તિ ચિત્તં એતેનાતિ વા સીલં, ચતુપારિસુદ્ધિસીલં. સીલધાતુ અ. ઇદં પન પતિટ્ઠાપનલક્ખણં, દુસ્સિલ્યવિદ્ધંસનરસં અનવજ્જરસં વા, સોચેય્યપચ્ચુપટ્ઠાનં, હિરિઓત્તપ્પપદટ્ઠાનં. ગુણસદ્દસ્સ વચનત્થો હેટ્ઠા વુત્તોયેવ. ઉહનતિ સમૂહં કરોતિ એત્થ અવયવન્તિ ઓઘો, સમૂહો. ઉપુબ્બહનધાતુ ણ. ઉસ્સ ઓ. હનસ્સ ઘો. અભિધાનપ્પદીપિકાટીકાયં પન ‘‘અવયવં બ્યપિયતિ ગચ્છતીતિ ઓઘો’’તિ વુત્તં. વિન્દનંલભનં વિન્દં, વિન્દિયિત્થ લબ્ભિત્થાતિ વા વિન્દં, પઞ્ઞા ચ ધિતિ ચ સીલઞ્ચ તં ગુણઞ્ચાતિ પઞ્ઞાધિતિસીલગુણા, તેસં ઓઘો સમૂહોતિ તથા, તં વિન્દં લભનં યસ્સાતિ પઞ્ઞાધિતિસીલગુણોઘવિન્દો, મુનિ. અથ વા વિન્દં લભિતબ્બં પઞ્ઞાધિતિસીલગુણોઘં યેનાતિ પઞ્ઞાધિતિસીલગુણોઘવિન્દો. તતિયાબહુબ્બીહિ સમાસોયં. વિન્દાનં લભિતબ્બાનં પઞ્ઞાધિતિસીલ સઙ્ખાતાનં ગુણાનં સમૂહો અત્થીતિ અત્થો. તં.

વન્દેતિ અહં વન્દામિ. મુનિન્તિ બુદ્ધં. મુનાતિ જાનાતિ પરિચ્છિન્દતિ વા હિતાહિતન્તિ મુનિ, બુદ્ધો. મુનધાતુ ઞાણે ઇ. અથ વા મુનાતિ જાનાતિ ઉભો અત્થેતિ મુનિ, ખન્ધાદિ લોકે તુલં આરોપેત્વા મિનન્તો વિય ઇમે અજ્ઝત્તિકા ખન્ધા ઇમે બાહિરાતિઆદિના નયેન ઇધલોકત્થઞ્ચ પરલોકત્થઞ્ચ ભગવા જાનાતીતિ અત્થો. સો પનેસ અગારિયમુનિ, અનાગારિયમુનિ, સેખમુનિ, અસેખમુનિ, પચ્ચેકમુનિ, મુનિમુનિ ચાતિ અનેકવિધો. તત્થ અગારિયમુનીતિ ગિહિપિ આગતફલો વિઞ્ઞાતસાસનો. અનાગારિયમુનીતિ તથારૂપોવ પબ્બજિતો. સેખમુનીતિ સત્ત સેક્ખા. અસેખમુનીતિ ખીણાસવો. પચ્ચેકમુનીતિ પચ્ચેકબુદ્ધો. મુનિમુનીતિ સમ્માસમ્બુદ્ધો. તેસુ પન ઇધ મુનિમુનિ અધિપ્પેતો, તં મુનિં. અન્તિમજાતિયુત્તન્તિ અન્તિમેન ચરિમભવેન યુત્તં. અવસાનં અમતિ ગચ્છતીતિ અન્તં. અમધાતુ ત. મસ્સ નો. અન્તે ભવો અન્તિમો, ચરિમભવો. જાનનં નિબ્બત્તનં જાતિ, ખન્ધાનં પવત્તિ. કમ્મેન જનિયતિ નિબ્બત્તિયતીતિ વા જાતિ. ઉપપત્તિભવો લબ્ભતિ. જાનિધાતુતિ. ધાત્વન્ત લોપો. અન્તિમજાતિયા યુત્તોતિ અન્તિમજાતિયુત્તો, મુનિ. આયતિઞ્હિ તીસુ ભવેસુ પટિસન્ધિજનકાનં સબ્બ કિલેસાનં બોધિપલ્લઙ્કેયેવ અગ્ગમગ્ગેન સમુચ્છિન્દિતત્તા ભગવતો અનાગતે પુનબ્ભવો નત્થિ, તસ્મા અયં અરિયજાતિ પચ્છિમત્તભાવયુત્તોતિ વુત્તં હોતિ.

તેન વુત્તં ધમ્મચક્કપવત્તનસુત્તે –

‘‘ઞાણઞ્ચ મેદસ્સનં ઉદપાદિ, અકુપ્પામે વિમુત્તિ, અયમન્તિમા જાતિ, નત્થિદાનિ પુનબ્ભવો’’તિ.

અયં પનેત્થ સઙ્ખેપયોજના. બાત્તિંસતિલક્ખણચિત્રં દેહં દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણેહિ વિચિત્રં રૂપકાયવન્તં, દેહજ્જુતિનિગ્ગત પજ્જલન્તં રૂપકાયતો નિગ્ગતેહિ છબ્બણ્ણરં સીહિ પરિસમન્તતો વિજ્જોતવન્તં, પઞ્ઞાધિતિસીલગુણો ઘવિન્દં પઞ્ઞાધિતિસીલસઙ્ખતાનં ગુણાનં સમૂહં લભનવન્તં, વિન્દિતબ્બાનં પઞ્ઞાધિતિસીલસઙ્ખાતાનં ગુણાનં સમૂહવન્તં વા, અન્તિમજાતિયુત્તં ચરિમભવેન ચરિમત્તભાવેન વા યુત્તં મુનિં બુદ્ધં અહં તીહિ દ્વારેહિ સક્કચ્ચં વન્દે વન્દામીતિ.

ચતુત્થવન્દનગાથાવણ્ણના સમત્તા.