૫. પઞ્ચમો કણ્ડો (ખાદિ)

૧. તિજ માનેહિ ખ સા ખમા વીમંસાસુ.

ખન્તિયં તિજા વીમંસાયં માના ચ ખસપ્પચ્ચયા હોન્તિ યથાક્કમં, તિતિક્ખા, વીમંસા, તિતિક્ખતિ, વીમંસતિ. ખમાવીમંસા, સૂતિ કિં? તેજનં, તેજો, તેજયતિ, માનનં, માનોમાનેતિ.

૨. કિતા તિકિચ્છાસંસયેસુ છો.

તિકિચ્છાયં સંસયે ચ વત્તમાના કિતા છો હોતિ. તિકિચ્છા, વિચિકિચ્છા, તિકિચ્છતિ, વિચિકિચ્છતિ. અઞ્ઞત્ર નિકેતો, સંકેતો, કેતનં, કેતો, કેતયતિ.

૩. નિન્દાયં ગુપ બધા બસ્સ ભો ચ.

નિન્દાયં વત્તમાનેહિ ગુપ બધેહિ છો હોતિ બસ્સ ભો ચ. જિગુચ્છા, બીભચ્છા, જિગુચ્છતિ, બીભચ્છતિ, અઞ્ઞત્ર ગોપનં, ગોપો, ગોપેતિ, બધકો.

૪. તુંસ્મા લોપો ચિચ્છાયં તે.

તુમન્તતો ઇચ્છાયમત્થે તે ખસછા હોન્તિ બહુલં, લોપો ચ તુંપચ્ચયસ્સ હોતિ સુતત્તા, બુભુક્ખા, જિગીસાં, જિઘચ્છા, બુભુક્ખતિ, જિગીસતિ જિઘચ્છતિ. ઇધ કસ્મા ન હોતિ ‘ભોત્તુમિચ્છતી’તિ? પદન્તરેનાભિધાના. તુંસ્માતિ કિં? ભોજનમિચ્છતિ. ઇચ્છાયન્તિ કિં? ભુઞ્જિતું ગચ્છતિ. કથં ‘કૂલં વિપતિ સતી’તિ? યથા કૂલં પતિતુ મિચ્છતીતિ વાક્યં હોતિ, એવં વુત્તિપિ હોસ્સતિ. વાક્યમેવ ચરહિ કથં હોતિ? લોકસ્સ તથા વચનિચ્છાય.

૫. ઈયો કમ્મા.

ઇચ્છાકમ્મતો ઇચ્છાયમત્થે ઈયપ્પચ્ચયો હોતિ. પુત્તમિચ્છતિ પુત્થીયતિ. કમ્માતિ કિં? અસિનેચ્છતિ. ઇધ કસ્મા ન હોતિ ‘રઞ્ઞોપુત્તમિચ્છતી’તિ? સાપેક્ખત્તા, ન હિ અઞ્ઞમપેક્ખમાનો અઞ્ઞેન સહેકત્થિભાવમનુભવિતું સક્કોતિ. ઇધાપિ ચરહિ ન સિયા ‘અત્તનો પુત્ત મિચ્છતી’તિ? નેવેત્થ ભવિતબ્બં, ન હિ ભવતિ ‘અત્તનો પુત્તીયતી’તિ, કથં ચરહિ પુત્તસ્સ અત્તનિયતા-વગમ્યતે? અઞ્ઞસ્સાસુતત્તા ઇચ્છાય ચ તબ્બિસયત્તા.

૬. ઉપમાનાચારે.

કમ્મતો ઉપમાના આચારત્થે ઈયો હોતિ. પુત્તમિ-વા-ચરતિ પુત્તીયતિ માણવકં, ઉપમાનાતિ કિં? પુત્તમાચરતિ.

૭. આધારા.

આધારતૂ-પમાના આચારત્થે ઈયો યોતિ. કુટિયમિવા-ચરતિ કુટીયતી પાસાદે, પાસાદીયતિ કુટિયં ભિક્ખુ.

૮. કત્તુતાયો.

કત્તુતૂ-પમાના આચારત્થે આયો હોતિ. પબ્બતો ઇવાચરતિ પબ્બતાયતિ.

૯. ય્ચત્થે.

કત્તુતો અભૂતતબ્ભાવે આયો હોતિ બહુલં. ભુસાયતિ, પટપટાયતિ, લોહિતાયતિ, કત્તુતોત્વેવ? (અભુસં) ભુસં કરોતીહિ, ઇહ કસ્મા ન હોતિ ‘ભુસી ભવતી’તિ? વુત્તત્થતાય.

૧૦. સદ્દાદીનિ કરોતિ.

સદ્દાદીહિ દુતિયન્તેહિ કરોતીતિ અસ્મિં અત્થે આયો હોતિ. સદ્દાયતિ, વેરાયતિ, કલહાયતિ, ધૂપાયતિ.

૧૧. નુમોત્વ-સ્સો.

નમોઇચ્ચસ્મા કરોતીતિ અસ્મિં અત્થે અસ્સો હોતિ. નમસ્સતિ તથાગ્તં.

૧૨. ધાત્વત્થે નામસ્મિ.

નામસ્મા ધાત્વત્થે બહુલમિહોતિ. હત્થિના અતિક્કમતિ અતિહત્થયતિ, વીણાય ઉપગાયતિ ઉપવીણયતિ, દળ્હં કરોતિ વિનયં દળ્હયતિ, વિસુદ્ધા હોતિ રત્તિ વિસુદ્ધયતિ, કુસલં પુચ્છતિ કુસલયતિ.

૧૩. સચ્ચાદીહાપિ.

સચ્ચાદીહિ ધાત્વત્થે આપિ હોતિ. સચ્ચાપેતિ, અત્થાપેતિ, વેદાપેતિ, સુક્ખાપેતિ, સુખાપેતિ, દુક્ખાપેતિ.

૧૪. ક્રિયત્થા.

અયમધિકારો આસત્થપરિસમત્તિયા. ક્રિયા અત્થો યસ્સ સો ક્રિયત્થો ધાતુ.

૧૫. ચુરાદિતો ણિ.

ચુરાદીહિ ક્રિયત્થેહિ સકત્થે ણિ પરો હોતિ બહુલં. ણકારો વુદ્ધ્યત્થો, એવમઞ્ઞત્રાપિ, ચોરયતિ, લાળયતિ, કથં ‘રજ્જં કારેતી’તિ? યોગવિભાગતો.

૧૬. પયોજકબ્યાપારે ણાપિ ચ.

કત્તારં યો પયોજયતિ, તસ્સ બ્યાપારે ક્રિયત્થા ણિણાપી હોન્તિ બહુલં, કારેતિ, કારાપેતિ. નનુ ચ કત્તાપિ કરણાદીનં પયોજકોતિ તંબ્યાપારેપિ ણિણાપી પાપુણન્તિ? પયોજકગ્ગહણસામત્થિયા ન ભવિસ્સન્તિ ચુરાદીહિ વિસું વચનસામત્થિયા ચ. અતો ભિય્યો ણાપિયેવ, ણિયેવુવણ્ણતો, દ્વયમેવઞ્ઞેહિ.

૧૭. ક્યો ભાવકમ્મેસ્વ-પરોક્ખેસુ માન ન્ત ત્યાદીસુ. ભાવકમ્મવિહિતેસુ પરોક્ખાવજ્જિતેસુ માનન્તત્યાદીસુ પરેસુ ક્યો હોતિ ક્રિયત્થા. ન્તગ્ગહણમુત્તરત્થં, કકારો અવુદ્ધ્યત્થો એવમુત્તરત્રાપિ. ઠીયમાનં, ઠીયતે, સૂયમાનં, સૂયતે, અપરોક્ખેસુ માનન્તત્યાદીસૂતિ કિં? બભૂવ દેવદત્તેન, બિભિદ કુસુલો. ભિજ્જતે કુસુલો સયમેવાતિ ‘ભિજ્જતે’તિ સવના કમ્મતા-વગમ્યતે, ‘સયમેવા’તિ સવનતો કત્તુતા, કત્તુતાવચનિચ્છાયન્તુ ‘ભિન્દતિ કુસુલો અત્તાન’ન્તિ ભવતિ, એવમઞ્ઞમ્પિ યથાગમમનુગન્તબ્બં. ‘અપરોક્ખેસુ માનન્તત્યાદીસૂ’તિ અયમધિકારો આ ‘તનાદિત્વો’તિ ૫.૨૬. અપિચ એતે ક્યાદયો ત્યાદીસુ પરભૂતેસુ કત્તુકમ્મભાવ વિહિતેસુ ક્યલાદીનં વિધાનતો તેસ્વેવ વિઞ્ઞાયન્તીતિ અકમ્મકેહિ ધાતૂહિ કત્તુભાવેસુ, સકમ્મકેહિ કત્તુકમ્મેસુ, કમ્માવચનિચ્છાયં ભાવે ચ ભવન્તીતિ વેદિતબ્બા. યસ્સ પન ધાતુસ્સ કિરિયા કમ્મમપેક્ખતે, સો સકમ્મકો, યસ્સ તુ કિરિયા કત્તુમત્તમપેક્ખતે, સ્વાકમ્મકોતિ ઞાતબ્બં.

૧૮. કત્તરિ લો.

ક્રિયત્થતો અપરોક્ખેસુ કત્તુવિહિતમાન ન્તત્યાદીસુ લો હોતિ. લકારો, ‘‘ઞિલસ્સે’’તિ ૫-૧૬૩ વિસેસનત્થો. પચમાનો, પચન્તો, પચતિ.

૧૯. મં ચ રુધાદીનં.

રુધાદિતો કત્તુવિહિતમાનન્ત ત્યાદીસુ લો હોતિ મં ચ અન્તસરા પરો. મકારો-નુબન્ધો, અકારો ઉચ્ચારણત્થો. રુન્ધમાનો, રુન્ધન્તો, રુન્ધતિ.

૨૦. ણિણાપ્યાપીહિ વા.

ણિણાપ્યાપીહિ કત્તુવિહિતમાનન્ત ત્યાદીસુ લો હોતિ વિભાસા, ઓરયન્તો, ચોરેન્તો, કારયન્તો, કારેન્તો, કારાપયન્તો, કારાપેન્તો, સચ્ચાપયન્તો, સચ્ચાપેન્તો, ચોરયતિ, ચોરેતિ, કારયતિ, કારેતિ, કારાપયતિ, કારાપેતિ, સચ્ચાપયતિ, સચ્ચાપેતિ. વવત્થિતવિભાસત્થો-યં વાસદ્દો, તેન માને નિચ્ચં, ચોરયમાનો, કારયમાનો, કારાપયમાનો, સચ્ચાપયમાનો.

૨૧. દિવાદીહિ યક.

દિવાદીહિ લવિસયે યક હોતિ. દિબ્બન્તો, દિબ્બતિ.

૨૨. તુદાદીહિ કો.

તુદાદીહિ લવિસયે કો હોતિ. તુદમાનો, તુદન્તો, તુદતિ.

૨૩. જ્યાદીહિ ક્ના.

જિઆદીહિ લવિસયે ક્ના હોતિ. જિનન્તો, જિનાતિ. કથં ‘જયન્તો’ જયતી, તિ? ભૂવાદિપાઠા.

૨૪. ક્યાદીહિ ક્ણા.

કીઆદીહિ લવિસયે ક્ણા હોતિ. કિણન્તો, કિણાતિ.

૨૫. સ્વાદીહિ ક્ણો.

સુઆદીહિ લવિસયે ક્ણો હોતિ. સુણમાનો, સુણન્તો, સુણોતિ. કથં સુણાતીતિ? ક્યાદિપાઠા.

૨૬. તનાદિત્વો.

તનાદિતો લવિસયે ઓ હોતિ. તનોતિ.

૨૭. ભાવકમ્મેસુ તબ્બા-નીયા.

તબ્બઅનીયા ક્રિયત્થા પરે ભાવકમ્મેસુ બહુલં ભવન્તિ. કત્તબ્બં, કરણીયં, કત્તબ્બો કટો, કરણીયો. બહુલાધિકારા કરણાદીસુપિ ભવન્તિ, સિનાનીયં ચુણ્ણં, દાનીયો બ્રાહ્મણો, સમ્માવત્તનીયો ગુરુ, પવચનીયો ઉપજ્ઝાયો, ઉપટ્ઠાનીયો સિસ્સો.

૨૮. ઘ્યણ.

ભાવકમ્મેસુ ક્રિયત્થા પરો ઘ્યણ હોતિ બહુલં. વાક્યં, કારિયં, ચેય્યં, જેય્યં.

૨૯. આસ્સે ચ.

આતોઘ્યણ હોતિ ભાવકમ્મેસુ, આસ્સ એ ચ. દેય્યં.

૩૦. વદાદીહિ યો.

વદાદીહિ ક્રિયત્થેહિ યો હોતિ બહુલં ભાવકમ્મેસુ. વજ્જં, મજ્જં, ગમ્મં. (૪૨) ‘‘ભુજાન્ને’’, ભોજ્જો ઓદનો, ભોજ્જા યાગુ, ભોગ્ગમઞ્ઞં.

૩૧. કિચ્ચ ઘચ્ચ ભચ્ચ ભબ્બ લેય્યા.

એતે સદ્દા યપ્પચ્ચયન્તા નિપચ્ચન્તે.

૩૨. ગુહાદીહિ યક.

ગુતાદીહિ ક્રિયત્તેહિ ભાવકમ્મેસુ યક હોતિ. ગુય્હં, દુય્હં, સિસ્સો. સિદ્ધા એવેતે તબ્બાદયો પેસાતિસગ્ગપત્તકાલેસુપિ ગમ્યમાનેસુ સામઞ્ઞેનવિધાનતો, ત્વયા ખલુ કટો કત્તબ્બો, કરણીયો, કારિયો, કિચ્ચો, એવં ત્વયા કટો કત્તબ્બો, ભોતા કટો કત્તબ્બો, ભોતો હિ પત્તો કાલો કટકરણે. એવં ઉદ્ધમોહુત્તિકેપિ વત્તમાનતો પેસાદીસુ સિદ્ધા એવ. તથા અરહે કત્તરિ સત્તિવિસિટ્ઠે ચ પતીયમાને આવસ્સકાધમીણતાવિસિટ્ઠે ચ ભાવાદો સિદ્ધા, ઉદ્ધંમુહુત્તતો-ભોતા કટો કત્તબ્બો, ભોતા રજ્જં કત્તબ્બં. ભવં અરહો, ભોતા સારો વહિતબ્બો, ભવં સક્કો, ભોતા અવસ્સં કટો કત્તબ્બો, ભોતા નિક્ખો દાતબ્બો.

૩૩. કત્તરિ લ્તુણકા.

કત્તરિ કારકે ક્રિયત્થા લ્તુણકા હોન્તિ બહુલં. પઠિતા, પાઠકો. બહુલમિત્વેવ? પાદેહિ હરીયતીતિ પાદહા-રકો, ગલે ચુપ્પતેતિ ગલેચોપકો. સિદ્ધોવ લ્તુ, અરહે સીલસાધુધમ્મેસુ ચ સામઞ્ઞવિહિતત્તા, ભવં ખલુ કઞ્ઞાય પરિગ્ગહિતા, ભવમેતં અરહતિ. સીલાદીસુ-ખલ્વપિ ઉપાદાતા કુમારકે, ગન્તા ખેલં, મુણ્ડયિતારો સાવિટ્ઠાયના વધું કતપરિગ્ગહં.

૩૪. આવી.

ક્રિયત્થા આવી હોતિ બહુલં કત્તરિ. ભયદસ્સાવી. અપ્પવિસયતઞ્ઞાપનત્થં ભિન્નયોગકરણં, સામઞ્ઞવિહિતત્તા સીલા દીસુ ચ હોતેવ.

૩૫. આસિંસાયમકો.

આસિંસાયં ગમ્યમાનાયં ક્રિયત્થા અકો હોતિ કત્તરિ. જીવતૂતિ જીવકો, નન્દતૂતિ નન્દકો, ભવતૂતિ ભવકો.

૩૬. કરા ણનો.

કરતો કત્તરિ ણનો હોતિ. કરોતીતિ કારણં, કત્તરીતિ કિં? કરણં.

૩૭. હાતો વીહિકાલેસુ.

હાતો વીહિસ્મિં કાલે ચ ણનો હોતિ કત્તરિ. હાયના નામ વિહયો, હાયનો સંવચ્છરો, વીહિકાલેસૂતિ કિં? હાતા.

૩૮. વિદા કૂ.

વિદસ્મા કૂ હોતિ કત્તરિ. વિદૂ, લોકવિદૂ.

૩૯. વિતો ઞાતો.

વિપુબ્બા ઞાઇચ્ચસ્મા કૂ હોતિ કત્તરિ. વિઞ્ઞૂ. વિતોતિ કિં? પઞ્ઞા.

૪૦. કમ્મા.

કમ્મતો પરા ઞાઇચ્ચસ્મા કૂ હોતિ કત્તરિ. સબ્બઞ્ઞૂ, કાલઞ્ઞૂ.

૪૧. ક્વચણ.

કમ્મતો પરા ક્રિયત્થા ક્વચિ અણ હોતિ કત્તરિ. કુમ્ભકારો, સરલાવો, મન્તજ્ઝાયો, બહુલાધિકારા ઇધ ન હોતિ આદિચ્ચં પસ્સતિ, હિમવન્તં સુણોતિ, ગામં ગચ્છતિ. ક્વચીતિ કિં? કમ્મકરો.

૪૨. ગમા રૂ.

કમ્મતો પરા ગમા રૂ હોતિ કત્તરિ. વેદગૂ પારગૂ.

૪૩. સમાનઞ્ઞ ભવન્ત યાદિતૂ-પમાના દિસા કમ્મે રીરિક્ખકા.

સમાનાદીહિ યાદીહિ ચોપમાનેહિ પરા દિસા કમ્મકારકે રીરિક્ખકા હોન્તિ. સમાનો વિય દિસ્સતીતિ સદી સદિક્ખો સદિસો. અઞ્ઞાદી અઞ્ઞાદિક્ખો અઞ્ઞાદિસો. ભવાદી ભવાદિક્ખો ભવાદિસો. યાદી યાદિક્ખો યાદિસો. ત્યાદી ત્યાદિક્ખો ત્યાદિસો. સમાનાદીહીતિ કિં? રુક્ખો વિય દિસ્સતિ. ઉપમાનાતિ કિં? સો દિસ્સતિ. કમ્મેતિ કિં? સો વિય પસ્સતિ. રકારા અન્તસરાદિલોપત્થા, કકારો એકારાભાવત્થો.

૪૪. ભાવકારકેસ્વ-ઘણ ઘકા.

ભાવે કારકે ચ ક્રિયત્થા અ ઘણ ઘ કા હોન્તિ બહુલં. અ-પગ્ગહો, નિગ્ગહો, કરો, ગરો, ચયો, જયો, રવો, ભવો, પચો, વચો, અન્નદો, પુરિન્દદો, ઈસક્કરો, દુક્કરો, સુકરો. ઘણ-ભાવે પાકો, ચાગો, ભાવો, કારકેપિ સઞ્ઞાયં તાવ પજ્જતેનેનાતિ પાદો, રુજતીતિ રોગો, વિસતીતિ વેસો, સરતિ કાલન્તરન્તિ સારો થિરંસો, દરીયન્તે એતેહીતિ દારા, જીરયતિ એતેનાતિ જારો, અસઞ્ઞાયમ્પિ દાયો દત્તો, લાભો લદ્ધો, ઘ-વકો, નિપકો, ક-પિયો, ખિપો, ભુજો, આયુધં.

૪૫. દાધાત્વિ.

દાધાહિ બહુલમિ હોતિ ભાવકારકેસુ. આદિ, નિધિ, વાલમિ.

૪૬. વમાદીય્યથુ.

વમાદીહિ ભાવકારકેસ્વથુ હોતિ. વમથુ, વેપથુ, (અવથુ, સયથુ).

૪૭. ક્વિ.

ક્રિયત્થા ક્વિ હોતિ બહુલં ભાવકારકેસુ. કકારો કાનુબન્ધકારિયત્થો, અભિભૂ, સયમ્ભૂ, ભત્તગ્ગં, (દાનગ્ગં) સલાકગ્ગં, સભા, પભા.

૪૮. અનો.

ક્રિયત્તા ભાવકારકેસ્વનો હોતિ. ગમનં, દાનં, સમ્પદાનં, અપાદાનં, અધિકરણં, ચલનો, જલનો, કોધનો, કોપનો, મણ્ડનો, ભૂસનો.

૪૯. ઇત્થિયમણ ત્તિ ક યક યા ચ.

ઇત્થિલિઙ્ગે ભાવે કારકે ચ ક્રિયત્થા અઆદયો હોન્તિ અનો ચ બહુલં. અ તિતિક્ખા, વીમંસા, જિગુચ્છા, પિપાસા, પુત્તિયા ઈહા ભિક્ખા, આપદા, મેધા, ગોધા, ણકારા, હારા, તારા, ધારા, આરા, ક્તિ-ઇટ્ઠિ, સિટ્ઠિ, ભિત્તિ, ભત્તિ, તન્તિ ભૂતિ, ક-ગુહા, રુજા, મુદા, યક-વિજ્જા, ઇજ્જા, ય-સેય્યા, સમજ્જા, પબ્બજ્જા, પરિચરિયા, જાગરિયા, અનકારણા, હારણા, વેદના, વન્દના, ઉપાસના.

૫૦. જાહાહિ નિ.

જાહાઇચ્ચેતેહિ નિ હોતિત્થિયં. જાનિ, હાનિ.

૫૧. કરા રિરિયો.

કરતો રિરિયો હોતિત્થિયં. કરણં કિરિયા. કથં ‘ક્રિયા’તિ? ‘‘ક્રિયાયં’’તિ નિપાતના.

૫૨. ઇકિતી સરૂપે.

ક્રિયત્થસ્સ સરૂપે-ભિધેય્યે ક્રિયત્થા પરે ઇકિતી હોન્તિ, વચિ, યુધિ, પચતિ, ‘અકારો કકારો’તિ આદીસુ કારસદ્દેન સમાસો, યથા એવકારોતિ.

૫૩. સીલાભિક્ખઞ્ઞા-વસ્સકેસુ ણી.

ક્રિયત્થા ણી હોતિ સીલાદીસુ પતીયમાનેસુ, ઉણ્હભોજી, ખીરપાયી, અવસ્સકારી, સતન્દાયી.

૫૪. થાવરિત્તર ભઙ્ગુર ભિદુર ભાસુર ભસ્સરા.

એતે સદ્દા નિપચ્ચન્તે સીલે ગમ્યમાને.

૫૫. કત્તરિ ભૂતે ક્તવન્તુ ક્તાવી.

ભૂતે-ત્થે વત્તમાનતો ક્રિયત્થા ક્તવન્તુત્તાવી હોન્તિ કત્તરિ. વિજિતવા, વિજિતાવી, ભૂતેતિ અધિકારો યાવ ‘‘આહારત્થા’’તિ (૫-૬૦).

૫૬. ક્તોભાવકમ્મેસુ.

ભાવે કમ્મે ચ ભૂતે ક્તો હોતિ. આસિતં ભવતા. કતો કટો ભવતા.

૫૭. કત્તરિ ચારમ્ભે.

ક્રિયારમ્ભે કત્તરિ ક્તો હોતિ યથાપત્તઞ્ચ. પકતો ભવં કટં, પકતો કટો ભવતા, પસુત્તો ભવં, પસુત્તં ભવતા.

૫૮. ઠા-સ વસ સિલિસ સી રુહ જર જનીહિ.

ઠાદીહિ કત્તરિ ક્તો હોતિ યથાપત્તઞ્ચ. ઉપટ્ઠિતો ગુરું ભવં, ઉપટ્ઠિતો ગુરુ ભોતા, ઉપાસિતો ગુરું ભવં, ઉપાસિતો ગુરુ ભોતા, અનુવુસિતો ગુરું ભવં, અનુવુસિતો ગુરુ ભોતા, આસિલિટ્ઠો ગુરું ભવં, આસિલિટ્ઠો ગુરુ ભોતા, અધિસ્સિતો ખટોપિકં ભવં, અધિસ્સિતા ખટોપિકા ભોતા, આરળ્હો રુક્ખં ભવં, આરુળ્હો રુક્ખો ભોતા, અનુજિણ્ણો વસલિં દેવદત્તો, અનુજિણ્ણા વસલી દેવદત્તેન, અનુજાતો માણવકો માણવિકં, અનુજાતા માણવિકા માણવકેન.

૫૯. ગમનત્થાકમ્મકાધારે ચ.

ગમનત્થતો અકમ્મકતો ચ ક્રિયત્થા આધારે ક્તો હોતિ કત્તરિ ચ યથાપત્તઞ્ચ, ઇદમેસં યાતં, ઇહ તે યાતા, ઇહ તેહિ યાતં, અયં તેહિ યાતો પથો, ઇદમેસમાસિતં, ઇહ તે આસિતા, ઇહતેહિ આસિતં, ‘દેવો ચે વુટ્ઠો સમ્પન્ના સાલયો’તિ કારણસામગ્ગીસમ્પત્તિ એત્થાભિમતા.

૬૦. આહારત્થા.

અજ્ઝોહારત્થા આધારે ક્તો હોતિ યથાપત્તઞ્ચ, ઇદમેસં ભુત્તં, ઇદમેસં પીતં, ઇહ તેહિ ભુત્તં, ઇહ તેહિ પીતં, ઓદનો તેહિ ભુત્તો પીતમુદકં, અકત્તત્થો યોગવિભાગો, કથં ‘પીતા ગાવો’તિ? પીતમેસં વિજ્જતીતિ પીતા, બાહુલકા વા, ‘પસ્સિન્નો’તિ યા એત્થ ભૂતકાલતા, તત્ર ત્તો, એવં રઞ્ઞં મતો રઞ્ઞં ઇટ્ઠો, રઞ્ઞં બુદ્ધો, રઞ્ઞં પૂજિતો, એવં સીલિતો, રક્ખિતો, ખન્તો, આકુટ્ઠો, રુટ્ઠો, રુસિતો, અભિબ્યાહટો, દયિયો, હટ્ઠો, કન્તા, સંયતો, અમતો, ‘કટ્ઠ’ન્તિ ભૂતતાયમેવ હેતુનો, ફલં ત્વત્ર ભાવિ.

૬૧. તું તાયે તવે ભાવે ભવિસ્સતિ ક્રિયાયં તદત્થાય.

ભવિસ્સતિ અત્થે વત્તમાનતો ક્રિયત્થા ભાવે તું તાયે તવે હોન્તિ ક્રિયાયં તદત્થાયં પતીયમાનાયં. કાતું ગચ્છતિ, કત્તાયે ગચ્છતિ, કાતવે ગચ્છતિ, ઇચ્છતિ ભોત્તું કામેતિ ભોત્તુન્તિ ઇમીનાવ સિદ્ધં, પુનબ્બિધાને ત્વિહાપિ સિયા ‘ઇચ્છન્તો કરોતી’તિ, એવં સક્કોતિ ભોત્તું, જાનાતિ ભોત્તું, ગિલાયતિ ભોત્તું, ઘટતે ભોત્તું, આરભતે ભોત્તું, લભતે ભોત્તું, પક્કમતિ ભોત્તું, ઉસ્સહતિ ભોત્તું, અરહતિ ભોત્તું, અત્થિ ભોત્તું, વિજ્જતિ ભોત્તું, વટ્ટ તિભોત્તું, કપ્પતિ ભોત્તુન્તિ. તથા પારયતિ ભોત્તું, પહુ ભોત્તું, સમત્થો ભોત્તું, પરિયત્તો ભોત્તું, અલં ભોત્તુન્તિ ભવતિસ્સ સબ્બત્થ સમ્ભવા. તથા કાલો ભોત્તું. સમયો ભોતું, વેલા ભોતુન્તિ, યથા ભોત્તુંમનો, સોત્તું સોતો, દટ્ઠું ચક્ખુ, યુજ્ઝિતું ધનુ, વત્તું જળો, ગન્તુમનો, કત્તુમલસોતિ, ઉચ્ચારણન્તુ વત્તાયત્તં. ભાવેતિ કિં? કરિસ્સામીતિ ગચ્છતિ, ક્રિયાયન્તિ કિં? ભિક્ખિસ્સં ઇચ્ચસ્સ જટા, તદત્થાયન્તિ કિં? ગચ્છિસ્સતો તે ભવિસ્સતિ ભત્તં ભોજનાય.

૬૨. પટિસેધે-લંખલૂનં તુન ત્વાન ત્વા વા.

અલં ખલુસદ્દાનં પટિસેધત્થાનં પયોગે તુનાદયો વા હોન્તિ ભાવે. અલં સોતુન, ખલુ સોતુન, અલં સુત્વાન, ધલુ સુત્વાન, અલં સુત્વા, ખલુ સુત્વા, અલં સુતેન, ખલુ સોતેન, અલં ખલૂનન્તિ કિં? મા હોતુ, પટિસેધેતિ કિં? અલઙ્કારો.

૬૩. પુબ્બેકકત્થુકાનં.

એકો કત્તા યેસં બ્યાપારાનં, તેસુ યો પુબ્બો, તદત્થતો ક્રિયત્થા તુનાદયો હોન્તિ ભાવે, સોતુન યાતિ, સુત્વાન, સુત્વા વા, એકકત્તુકાનન્તિકિં? ભુત્તસ્મિં દેવદત્તે યઞ્ઞદત્તો વજતિ, પુબ્બાતિ કિં? ભુઞ્જભિ ચ પચતિ ચ. ‘અપ્પત્વા નદિં પબ્બતો અતિક્કમ્મ પબ્બતં નદી’તિ ભૂધાતુસ્સ સબ્બત્થ સમ્ભવા એકકત્તુકતા પુબ્બકાલતા ચ ગમ્યતે. ‘ભુત્વા ભુત્વા ગચ્છતીતિ’ ઇમિનાવ સિદ્ધં આભિક્ખઞ્ઞન્તુ દ્વિબ્બચનાવગમ્યતે. કથં ‘જીવગ્ગાહં અગાહયિ, કાયપ્પચાલકં ગચ્છન્તી’તિ આદિ? ઘણન્તેન ક્રિયાવિસેસનેન સિદ્ધં યથા ‘ઓદનપાકં સયતી’તિ.

૬૪. ન્તો કત્થરિ વત્તમાને.

વત્તમાનત્થે વત્તમાનતો ક્રિયત્તા ન્તો હો તિ કત્તરિ, તિટ્ઠન્તો.

૬૫. માનો.

વત્તમાનત્થે વત્તમાનતો ક્રિયત્થા માનો હોતિ, કત્તરિ. તિટ્ઠમાનો.

૬૬. ભાવકમ્મેસુ.

વત્તમાનત્થે વત્તમાનતો ક્રિંયત્થા ભાવે કમ્મેચ માનો હોતિ. ઠીયમાનં, પચ્ચમાનો ઓદનો.

૬૭. તે સ્સપુબ્બાનાગતે.

અનાગતત્થે વત્તમાનતો ક્રિયત્થા તેન્તમાના સ્સપુબ્બા હોન્તિ. ઠસ્સન્તો, ઠસ્સમાનો, ઠીયિસ્સમાનં, પચ્ચિસ્સમાનો ઓદનો.

૬૮. ણ્વાદયો.

ક્રિયત્થા પરે બહુલં ણ્વાદયો હોન્તિ. ચારુ, દારુ.

૬૯. ખછસાન મેકસ્સરોદિ દ્વે.

ખછસપ્પચ્ચયન્તાનં ક્રિયત્થાનં પઠમેકસ્સરં સદ્દરૂપં દ્વે ભવતિ. તિતિક્ખા, જિગુચ્છા, વીમંસા.

૭૦. પરોક્ખાયઞ્ચ.

પરોક્ખાયં પઠમેકસ્સરં સદ્દરૂપં દ્વે ભવતિ. જગામ, ચકારો અનુત્તસમુચ્ચયત્થો, તેનઞ્ઞત્રાપિ યથાગમં, જહાતિ, જહિતબ્બં, જહિતું, દદ્દલ્લતિ, ચઙ્કમતિ. ‘લોલુપો, મોમૂહોતિ ઓત્તં તદમિનાદિપાઠા.

૭૧. આદિસ્મા સરા.

આદિભૂતા સરા પરમેકસ્સરં દ્વે હોતિ, અસિસિસતિ, આદિસ્માતિ કિં? જજગાર, સરાતિ કિં? પપાચ.

૭૨. ન પુન.

યં દ્વિભૂતં, ન તં પુન દ્વિત્તમાપજ્જતે, તિતિક્ખિસતિ, જિગુચ્છિસતિ.

૭૩. યથિટ્ઠં સ્યાદિનો.

સ્યાદ્યન્તસ્સ યથિટ્ઠમેકસ્સરમાદિભૂતમઞ્ઞં વા યથાગમં દ્વિત્તપજ્જતે, પુપુત્તીયિસતિ, પુતિત્તીયિસતિ, પુત્તીયિયિસતિ.

૭૪. રસ્સો પુબ્બસ્સ.

દ્વિત્તે પુબ્બસ્સ સરો રસ્સો હોતિ. દદાતિ.

૭૫. લોપો-નાદિબ્યઞ્જનસ્સ.

દ્વિત્તે પુબ્બસ્સાદિતો-ઞ્ઞસ્સ બ્યઞ્જનસ્સ લોપો હોતિ. અસિસિસતિ.