૪. ચતુત્થો કણ્ડો (ણાદિ)

૧. ણો વા પચ્ચે.

છટ્ઠિયન્તા નામસ્મા વા ણપ્પચ્ચયો હોતિ અપચ્ચે-ભિધેય્યે, ણકારો વુદ્ધ્યત્થો, એવમઞ્ઞત્તાપિ, વસિટ્ઠસ્સાપચ્ચં વાસિટ્ઠો, વાસિટ્ઠી વા, ઓપગવો, ઓપગવી વા, વેતિ વાક્યસમાસવિકપ્પનત્થં, તસ્સાધિકારો સકત્થાવધિ.

૨. વચ્છાદિતો ણાનણાયના.

વચ્છાદીહિ અપચ્ચપ્પચ્ચયન્તેહિ ગોત્તાદીહિ ચ સદ્દેહિ ણાનણાયનપ્પચ્ચયા વા હોન્તિ અપચ્ચે, વચ્છાનો વચ્છાયનો, કચ્ચાનો કચ્ચાયનો, યાગમે કાતિયાનો, મોગ્ગલ્લાનો મોગ્ગલ્લાયનો, સાકટાનો સાકટાયનો, કણ્હાનો કણ્હાયનો ઇચ્ચાદિ.

૩. કત્તિકાવિધવાદીહિ ણેય્યણેરા.

કત્તિકાદીહિ વિધવાદીહિ ચ ણેય્યણેરા વા યથાક્કમં હોન્તિ અપચ્ચે, કત્તિકેય્યો, વેનતેય્યો, ભાગિનેય્યો ઇચ્ચાદિ, વેધવેરો, બન્ધકેરો, નાલિકેરો, સામણેરો ઇચ્ચાદિ.

૪. ણ્યદિચ્ચાદીહિ.

દિતિપ્પભુતિહિ ણ્યો વા હોતિ અપચ્ચે, દેચ્ચો, આદિચ્ચો, કોણ્ડઞ્ઞો, ગગ્ગ્યો, ભાતબ્બો ઇચ્ચાદિ.

૫. આ ણિ.

અકારન્તતો ણિ વા હોતિ અપચ્ચે, દક્ખિ, દત્થિ, દોણિ. વાસવિ, વારુણિ ઇચ્ચાદિ.

૬. રાજતો ઞ્ઞો જાતિયં.

રાજસદ્દતો ઞ્ઞો વા હોતિ અપચ્ચે જાતિયં ગમ્યમાનાયં, રાજઞ્ઞો, જાતિયન્તિ કિં? રાજાપચ્ચં.

૭. ખત્તા યિયા.

ખત્તસદ્દા યઇયા હોન્તિ અપચ્ચે જાતિયં, ખત્યો, ખત્તિયો, જાતિયંત્વેવ? ખત્તિ.

૮. મનુતો સ્સસણ.

મનુસદ્દતો જાતિયં સ્સસણ હોન્તિ અપચ્ચે, મનુસ્સો, માનુસો, ઇત્થિયં મનુસ્સા, માનુસી, જાતિયંત્વેવ? માનવો.

૯. જનપદનામસ્મા ખત્તિયા રઞ્ઞે ચ ણો.

જનપદસ્સ યં નામં, તન્નામસ્મા ખત્તિયા અપચ્ચે રઞ્ઞે ચ ણો હોતિ, પઞ્ચાલો, કોસલો, માગધો, ઓક્કાકો, જનપદનામસ્માતિ કિં? દાસરથિ, ખત્તિયાતિ કિં? પઞ્ચાલસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ અપચ્ચં પઞ્ચાલિ.

૧૦. ણ્ય કુરુસિવીહિ.

કુરુસિવીહિ અપચ્ચે રઞ્ઞે ચ ણ્યો હોતિ. કોરબ્યો, સેબ્યો.

૧૧. ણ રાગા તેન રત્તં.

રાગવાચિતતિયન્તતો રત્તમિચ્છેતસ્મિં અત્થે ણો હોતિ, કસાવેન રત્તં કાસાવં, કોસુમ્ભં, યાલિદ્દં, રાગાતિ કિં? દેવદત્તેન રત્તં વત્થં, ઇધ કસ્મા ન હોતિ? ‘નીલં પીત’ન્તિ, ગુણવચનત્તા વિનાપિ ણેન ણત્થસ્સાભિધાનતો.

૧૨. નક્ખત્તેનિન્દુયુત્તેન કાલે.

તતિયન્તતો નક્ખત્તા તેન લક્ખિતે કાલે ણો હોતિ, તઞ્ચે નક્ખત્તમિન્દુયુત્તં હોતિ, ફુસ્સી રત્તિ, ફુસ્સં અહં, નક્ખત્તેનેતિ કિં? ગુરુના લક્ખિતા રત્તિ. ઇન્દુયુત્તેનેતિ કિં? કત્થિકાય લક્ખિતો મુહુત્તો, કાલેતિ કિં? ફુસ્સેન લક્ખિતા અત્થસિદ્ધિ, અજ્જકત્તિકાતિ કત્તિકાયુત્તે ચન્દે કત્તિકાસદ્દો વત્તતે.

૧૩. સા-સ્સ દેવતા પુણ્ણમાસી.

સેતિ પઠમન્તા અસ્સાતિ છટ્ઠ્યત્થે ણો ભવતિ, યં પઠમન્તં, સા ચે દેવતા પુણ્ણમાસીવા, સુગતો દેવતા અસ્સાભિ સોગતો, માહિન્દો, યામો, વારુણો, ફુસ્સી પુણ્ણમાસી અસ્સ સમ્બન્ધિનીતિ ફુસ્સો, માસો, માયો, ફગ્ગુનો, ચિત્તો, વેસાખો. જેટ્ઠમૂલો, આસળ્હો, સાવણો, પોટ્ઠપાદો, અસ્સયુજો, કત્તિકો, માગસિરો, પુણ્ણમાસીતિ કિં? ફુસ્સી પઞ્ચમી અસ્સ, પુણ્ણમાસી ચ ભતકમાસસમ્બન્ધિની ન હોતિ… પુણ્ણો મા અસ્સન્તિ નિબ્બચના, અતો એવ નિપાતના ણો સાગમો ચ, માસસુતિયાવ ન પઞ્ચદસ રત્તાદો વિધિ.

૧૪. તમધીતે તં જાનાતિ કણિકા ચ.

દુતિયન્તતો તમધીતે તં જાનાતીતિ એતેસ્વત્થેસુ ણો હોતિ ણો ણિકો ચ, બ્યાકરણમધીતે જાનાતિ વા વેય્યાકરણો, છન્દસો, કમકો, પદકો, વેનયિકો, સુત્તન્તિકો, દ્વિતગ્ગહણં પુથગેવ વિધાનત્થં જાનનસ્સ ચ અજ્ઝેનવિસયભાવદસ્સનત્થં પસિદ્ધૂપસઙ્ગહત્થં ચ.

૧૫. તસ્સ વિસયે દેસે.

છટ્ઠિયન્તા વિસયે દેસરૂપે ણો હોતિ, વસાતીનં વિસયો દેસો વાસાતો, દેસેતિ કિં? ચક્ખુસ્સ વિસયો રૂપં, દેવદત્તસ્સ વિસયો-નુવાકો.

૧૬. નિવાસે તન્નામે.

છટ્ઠિયન્તા નિવાસે દેસે તન્નામે ણો હોતિ, સિવીનં નિવાસો દેસો સેબ્યો, વાસાતો.

૧૭. અદૂરભવે.

છટ્ઠિયન્તા અદૂરભવે દેસે તન્નામે ણો હોતિ, વિદિસાય અદૂરભવં વેદિસં.

૧૮. તેન નિબ્બત્તે.

તતિયન્તા નિબ્બત્તે દેસે તન્નામે ણો હોતિ, કુસમ્બેન નિબ્બત્તા કોસમ્ભી નગરી, કાકન્દી, માકન્દી, સહસ્સેન નિબ્બત્તા સાહસ્સી પરીખા, હોતુમ્હિ કત્તરિ કરણે ચ યથાયોગં તતિયા.

૧૯. તમીધત્થિ.

તન્તિ પઠમન્તા ઇધાતિ સત્તમ્યત્થે દેસે તન્નામે ણો હોતિ, યન્તં પઠમન્તમત્થિ ચે, ઉદુમ્બરા અસ્મિં દેસે સન્તીતિ ઓદુમ્બરો, બાદરો, બબ્બજો.

૨૦. તત્ર ભવે.

સત્તમ્યન્તા ભવત્થે ણો હોતિ, ઉદકે ભવો ઓદકો, ઓરસો, જાનપદો, માગધો, કાપિલવત્થવો, કોસમ્બો.

૨૧. અજ્જાદીહિ તનો.

ભવત્થે અજ્જાદીહિ તનો હોતિ, અજ્જ ભવો અજ્જતનો, સ્વાતનો, હિય્યત્તનો.

૨૨. પુરાતો ણો ચ.

પુરાઇચ્ચસ્મા ભવત્થે ણો હોતિ તનો ચ, પુરાણો, પુરાતનો.

૨૩. અમાત્વચ્ચો.

અમાસદ્દતો અચ્ચો હોતિ ભવત્થે, અમચ્ચો.

૨૪. મજ્ઝાદિત્વિમો.

મજ્ઝાદીહિ સત્તમ્યન્તેહિ ભવત્તે ઇમો હોતિ, મજ્ઝિમો, અન્તિમો. મજ્ઝ, અન્ત, હેટ્ઠા, ઉપરિ, ઓર, પાર, પચ્છા, અબ્ભન્તર, પચ્ચન્ત (પુરત્થા, બાહિર).

૨૫. કણણેય્યણેય્યકયિયા.

સત્તમ્યન્તા એતે પચ્ચયા હોન્તિ ભવત્થે, કણ-કુસિના રાયં ભવો કોસિનારકો, માગધકો, આરઞ્ઞકો વિહારો. ણેય્ય-ગઙ્ગેય્યો, પબ્બતેય્યો, વાનેય્યો. ણેય્યક-કોલેય્યકો, બારાણસેય્યકો, ચમ્પેય્યકો, મિથિલેય્યકોતિ એય્યકો. ય-ગમ્મો, દિબ્બો. ઇયગામિયો, ઉદરિ-યો, દિવિયો, પઞ્ચાલિયો, બોધિપક્ખિયો, લોકિયો.

૨૬. ણિકો.

સત્તમ્યન્તા ભવત્થે ણિકો હોતિ, સારદિકો દિવસો, સારદિકા રત્તિ.

૨૭. તમસ્સ સિપ્પં સીલં પણ્યં પહરણં પયોજનં.

પઠમન્તા સિપ્પાદિવાચકા અસ્સેતિછટ્ઠિયત્થેણિકો હોતિ, વીણાવાદનં સિપ્પમસ્સ વેણિકો, મોદઙ્ગિકો, વંસિકો, પંસુકૂ- લધારણં સીલમસ્સ પંસુકૂલિકો, તેચીવરિકેવ, ગન્ધોપણ્યમસ્સ ગન્ધિકો, તેલિકો, ગોળિકો, ચાપો પહરણમસ્સ ચાપિકો, તોમરિકો, મુગ્ગરિકો, ઉપધિપ્પયોજનમસ્સ ઓપધિકં, સાતિકં, સાહસ્સિકં.

૨૮. તં હન્તરહતિ ગચ્છતુઞ્છતિ ચરતિ.

દુતિયન્તા હન્તીતિ એવમાદીસ્વત્થેસુ ણીકો હોતિ. પક્ખીહિપક્ખિનો હન્તીતિ પક્ખિકો, સાકુનિકો, માયૂરિકો. મચ્છેહિ-મચ્છિકો, મેનિકો. મિગેહિ-માગવિકો હારિણિકો, ‘સૂકરિકો’તિ ઇકો. સતમરહતીતિ સાતિકં, સન્દિટ્ઠિકો, એહિપસ્સવિધિં અરહતીતિ એહિપસ્સિકો, સાહસ્સિકો, ‘સહસ્સિયો’તિ ઇયો. પરદારં ગચ્છતીતિ પારદારિકો, મગ્ગિકો, પઞ્ઞાસયોજનિકો. બદરે ઉઞ્છતીતિ બાદરિકો, સામાકિકો. ધમ્મં ચરતીતિ ધમ્મિકો, અધમ્મિકો.

૨૯. તેન કતં કીતં બદ્ધમભિસઙ્ખતં સંસટ્ઠં હતં હન્તિ જિતં જયતિ દિબ્બતિ ખણતિ તરતિ ચરતિ વહતિ જીવતિ.

તતિયન્તા કતાદિસ્વત્થેસુ ણિકો હોતિ. કાયેન કતં કાયિકં, વાચસિકં, માનસિકં, વાતેન કતો આબાધો વાતિકો. સતેન કીતં સાતિકં, સાહસ્સિકં, મૂલતોવ, દેવદતેન કીતન્તિ ન હોતિ તદત્થાપ્પતીતિયા. વરત્તાય બદ્ધો વારત્તિકો, આયસિકો, પાસિકો. ઘતેન અભિસઙ્ખતં સંસટ્ઠં વા ઘાતિકં, ગોળિકં, દાધિકં, મારિચિકં. જાલેન હતો હન્તીતિ વા જાલિકો, બાલીસિકો. અક્ખેહિ જિતમક્ખિકં, સાલાકિકં. અક્ખેહિ જયતિ દિબ્બતીતિ વા અક્ખિકો. ખણિત્તિયા ખણતીતિ ખાણિત્તિકો, કુદ્દાલિકો, દેવદત્તેન જિતં, અઙ્ગુલ્યા ખણતીતિ ન હોતિ તદત્થાનવગમા. ઉળુમ્પેન તરતીતિ ઓળુમ્પિકો, ‘ઉળુમ્પિકો’તિ ઇકો ગોપુચ્છિકો, નાવિકો. સકટેન ચરતીતિ સાકટિકો, ‘રથિકો, પરપ્પિકો’તિ ઇકો. ખન્ધેન વહતીતિ ખન્ધિકો, અંસિકો, ‘સીસિકો’તિ ઇકો. વેતનેન જીવતીતિ વેતનિકો, ‘ભતિકો, કયિકો, વિક્કયિકો, કયવિક્કયિકો’તિ ઇકો.

૩૦. તસ્સ સંવત્તતિ.

ચતુત્થિયન્તા સંવત્તતીતિ અસ્મિં અત્થે ણિકો હોતિ, પુનબ્ભવાય સંવત્તતીતિ પોનોભવિકો, ઇત્થિયં પોનો ભવિકા, લોકાય સંવત્તતીતિ લોકિકો સુટ્ઠુ અગ્ગોતિ સગ્ગો, સગ્ગાય સંવત્તતીતિ સોવગ્ગિકો, સસ્સોવક તદમિનાદિપાઠા, ધનાય સંવત્તતીતિ ધઞ્ઞં, યો.

૩૧. તતો સમ્ભૂતમાગતં.

પઞ્ચમ્યન્તા સમ્ભૂતમાગતન્તિ એતેસ્વત્થેસુ ણિકો હોતિ, માતિકો સમ્ભૂતમાગતં વા મત્તિકં, પેત્તિકં, ણ્યરિયણ -યાપિ દિસ્સન્તિ, સુરભિતો સમ્ભૂતં સોરભ્યં, થનતો સમ્ભૂતં થઞ્ઞં, પિતિતો સમ્ભૂતો પેત્તિયો, માતિયો, મત્તિયો, મચ્ચો વા.

૩૨. તત્થ વસતિ વિદિતો ભત્તો નિયુત્તો.

સત્તમ્યન્તા તત્થ વસતીત્વેવમાદીસ્વત્થેસુ ણિકો હોતિ. રુક્ખમૂલે વસતીતિ રુક્ખમૂલિકો, આરઞ્ઞિકો, સોસાનિકો. લોકે વિદિતો લોકિકો. ચતુમહારાજેસુ ભત્તા ચાતુમ્મહારાજિકા. દ્વારે નિયુત્તો દોવારિકો દસ્સોક તદમિનાદિપાઠા, ભણ્ડાગારિકો, ઇકો-નવકમ્મિકો, કિયોજાતિકિયો, અન્ધકિયો.

૩૩. તસ્સિદં.

છટ્ઠિયન્તા ઇદમિચ્ચસ્મિં અત્થે ણિકો હોતિ, સઙ્ઘસ્સ ઇદં સઙ્ઘિકં, પુગ્ગલિકં, સક્યપુત્તિકો, નાતિપુત્તિકો, જેનદત્તિકો, કિયે-સકિયો, પરકિયો, નિયે-અત્તનિયં, કે- સકો રાજકં ભણ્ડં.

૩૪. ણો.

છટ્ઠિયન્તા ઇદમિચ્ચસ્મિં અત્થે ણો હોતિ, કચ્ચાયનસ્સ ઇદં કચ્ચાયનં બ્યાકરણં, સોગતં સાસનં, માહિસં મંસાદિ.

૩૫. ગવાદીહિ યો.

ગવાદીહિ છટ્ઠિયન્તેહિ ઇદમિચ્ચસ્મિં અત્થે યો હોતિ, ગુન્નં ઇદં ગબ્યં મંસાદિ, કબ્યં, દબ્બં.

૩૬. પિતિતો ભાતરિ રેય્યણ.

પિતુસદ્દા તસ્સ ભાતરિ રેય્યણ હોતિ, પિતુ ભાતા પેત્તેય્યો.

૩૭. માતિતો ચ ભગિનિયં છો.

માતિતો પિતિતો ચ તેસં ભગિનિયં છો હોતિ, માતુ ભગિની માતુચ્છા, પિતુ ભગિની પિતુચ્છા, કથં ‘માતુલો’તિ ‘‘માતુલાદિત્વાની’’તિ નિપાતના.

૩૮. માતાપિતૂસ્વામહો.

માતાપિતૂહિ તેસં માતાપિતૂસુ આમહો હોતિ, માતુ માતા માતામહી, માતુ પિતા માતામહો, પિતુ માતા પિતામહી, પિતુ પિતા પિતામહો, ન યથાસઙ્ખ્યં, પચ્ચેકાભિ સમ્બન્ધા.

૩૯. હિતે રેય્યણ.

માતાપિતૂહિ હિતે રેય્યણ હોતિ, મત્તેય્યો, પેત્તેય્યો.

૪૦. નિન્દાઞ્ઞાતપ્પપટિભાગરસ્સદયાસઞ્ઞાસુ કો.

નિન્દાદીસ્વત્થેયુ નામસ્મા કો હોતિ, નિન્દાયં-મુણ્ડકો, સમણકો. અઞ્ઞાતે-કસ્સાયં અસ્સોતિ અસ્સકો, પયોગસામત્થિયા સમ્બન્ધિવિસેસાનવગમોવગમ્યતે. અપ્પત્થેતેલકં, ઘતકં. પટિભાગત્થે-હત્થી વિય હત્થિકો, અસ્સકો, બલીબદ્દકો. રસ્સે-માનુસકો, રુક્ખકો, પિલક્ખકો. દયાયં-પુત્તકો, વચ્છકો. સઞ્ઞાયં-મોરો વિય મોરકો.

૪૧. તમસ્સપરિમાણં ણિકો ચ.

પઠમન્તા અસ્સેતિ અસ્મિં અત્થે ણિકો હોતિ કો ચ તઞ્ચે પઠમન્તં પરિમાણં ભવતિ, પરિમીયતે નેનેતિ પરિમાણં, દોણો પરિમાણમસ્સ દોણિકો વીહિ, ખારસતિકો, ખારસહસ્સિકો આસીતિકો વયો, ઉપડ્ઢકાયિકં બિમ્બોહનં, પઞ્ચકં, છક્કં.

૪૨. યતેતેહિ ત્તકો.

યાદીહિ પઠમન્તેહી અસ્સેતિ છટ્ઠિયત્થે ત્તકો હોતિ, તઞ્ચે પઠમન્તં પરિમાણં ભવતિ, યં પરિમાણમસ્સ યત્તકં, તત્તકં, એત્તકં, આવતકે યાવતકો, તાવતકો (એતાવતકો).

૪૩. સબ્બા ચાવન્તુ.

સબ્બતો પઠમન્તેહિ યાદીહિ ચ અસ્સેતિ છટ્ઠિયત્થે આવન્તુ હોતિ, તઞ્ચે પઠમન્તં પરિમાણં ભવતિ. સબ્બં પરિમાણમસ્સ સબ્બાવન્તં, યાવન્તં, તાવન્તં, એતાવન્તં.

૪૪. કિમ્હા રતિરીવરીવતકરિત્તકા.

કિમ્હા પઠમન્તા અસ્સેતિ છટ્ઠિયત્થે રતિરીવરીવતકરિત્તકા હોન્તિ, તઞ્ચે પઠમન્તં પરિમાણં ભવતિ, કિં સઙ્ખ્યાનં પરિમાણમેસં કતિ એતે, કીવ, કીવતકં, કિત્તકં. રીવન્તો સભાવતો અસઙ્ખ્યો.

૪૫. સઞ્જાતં તારકાદિત્વિતો.

તારકાદીહિ પઠમન્તેહિ અસ્સેતિ છટ્ઠિયત્થે ઇતો હોતિ, તે ચે સઞ્જાતા હોન્તિ, તારકા સઞ્જાતા અસ્સ તારકિતં ગગનં, પુપ્ફિતો રુક્ખો, પલ્લવિતા લતા.

૪૬. માને મત્તો.

પઠમન્તા માનવુત્તિતો અસ્સેતિ અસ્મિંઅત્થે મત્તો હોતિ, પલં ઉમ્માનમસ્સ પલમત્તં, હત્થો પમાણમસ્સ હત્થમત્તં સતં માનમસ્સ સતમત્તં, દોણો પરિમાણમસ્સ દોણમત્તં, અભેદોપચારા દોણોતિપિ હોતિ.

૪૭. તગ્ઘો ચુદ્ધં.

ઉદ્ધમાનવુત્તિહો અસ્સેતિ છટ્ઠિયત્થે તગ્ઘો હોતિ મત્તો ચ, જણ્ણુતગ્ઘં, જણ્ણુમત્તં.

૪૮. ણો ચ પુરિસા.

પુરિસા પઠમન્તા ઉદ્ધમાનવુત્તિતો ણો હોતિ મત્તાદયો ચ, પોરિસં, પુરિસમત્તં, પુરિસતગ્ઘં.

૪૯. અયૂભદ્વિતીહંસે.

ઉભદ્વિતીહિ અવયવવુત્તીતિ પઠમન્તેહિ અસ્સેતિ છટ્ઠિયત્થે અયો હોતિ. ઉભો અંસા અસ્સ ઉભયં, દ્વયં, તયં.

૫૦. સઙ્ખ્યાય સચ્ચુતીસાસદસન્તાયાધિકાસ્મિં સવસહસ્સે ડો.

સત્યન્તાય ઉત્યન્તાય ઈસન્તાય આસન્તાય દસન્તાય ચ સઙ્ખ્યાય પઠમન્તાય અસ્મિન્તિ સત્તમ્યત્થે ડો હોતિ, સા ચે સઙ્ખ્યા અધિકા હોતિ, યદસ્મિન્તિ તઞ્ચે સતં સહસ્સં સતસહસ્સં વા હોતિ, વીસતિ અધિકા અસ્મિં સતેતિ વીસં સતં, એકવીસં સતં, સહસ્સં, સતસહસ્સં વા, તિંસં સતં, એકતિંસં સતં. ઉત્યન્તાય-નવુતં સતં સહસ્સં સતસહસ્સં વા. ઈસન્તાય ચત્તાલીસં સતં, સહસ્સં, સતસહસ્સં વા. આસન્તાય પઞ્ઞાસં સતં, સહસ્સં, સતસહસ્સં વા. દસન્તાયએકાદસં સતં, સહસ્સં, સતસહસ્સં વા. સચ્ચુતીસાસદસન્તાયાતિ કિં? છાધિકા અસ્મિંસતે. અધિકેતિ કિં? પઞ્ચદસહીના અસ્મિંસતે, અસ્મિન્તિ કિં? વીસત્યધિકા એતસ્મા સતા, સતસહસ્સેતિ કિં? એકાદસ અધિકા અસ્સં વીસતિયં.

૫૧. તસ્સ પૂરણેકાદસાદિતો વા.

છટ્ઠિયન્થાયેકાદસાદિકાય સઙ્ખ્યાય ડો હોતિ (તસ્સ) પૂરણત્થે વિભાસા, સા સઙ્ખ્યા પૂરીયતે યેન તં પૂરણં, એકાદસન્નં પૂરણો એકાદસો. એકાદસમો, વીસો, વીસતિમો, તિંસો, તિંસતિમો, ચત્તાલીસો, પઞ્ઞાસો.

૫૨. મ પઞ્ચાદિકતિહિ.

છટ્ઠિયન્તાય પઞ્ચાદિકાય સઙ્ખ્યાય કતિસ્મા ચ મો હોતિ (તસ્સ) પૂરણત્થે, પઞ્ચમો, સત્તમો, અટ્ઠમો, કતિમો, કતિમી.

૫૩. સતાદીનમિચ. સતાદિકાય સઙ્ખ્યાય છટ્ઠિયન્તાય (તસ્સ) પૂરણત્થે મોહોતિ સતાદીનમિચાન્તાદેસો, સતિમો, સહસ્સિમો.

૫૪. છા ટ્ઠટ્ઠમા.

છસદ્દા ટ્ઠટ્ઠમા હોન્તિ તસ્સ પૂરણત્થે, છટ્ઠો, છટ્ઠમો, ઇત્થિયં છટ્ઠી, છટ્ઠમી, કથં ‘દુતિયં ચતુત્થ’ન્તિ? ‘‘દુતિયસ્સ, ચતુત્થ તતિયાન’’ન્તિ નિપાતના.

૫૫. એકા કાક્યસહાયે.

એકસ્મા અસહાયત્થે કઆકી હોન્તિ વા, એકકો, એકાકી, એકો.

૫૬. વચ્છાદીહિ તનુત્તે તરો.

વચ્છાદીનં સભાવસ્સ તનુત્તે ગમ્યમાને તરો હોતિ, સુસુત્તસ્સ તનુત્તે વચ્છતરો, ઇત્થિયં વચ્છતરી, યોબ્બનસ્સ તનુત્તે ઓક્ખતરો, અસ્સભાવસ્સ તનુત્તે અસ્સતરો, સામત્થિયસ્સ તનુત્તે ઉસભતરો.

૫૭. કિમ્હા નિદ્ધારણે રતર રતમા. કિંસદ્દા નિદ્ધારણે રતર રતમા હોન્તિ, કતરો ભવતં દેવદત્તો, કતરો ભવતં કઠો, કતમો ભવતં દેવદત્તો, કતમો ભવતં કઠો, ભારદ્વાજાનં કતમોસિ બ્રહ્મે.

૫૮. તેન દત્તે લિયા.

તતિયન્તા દત્તે-ભિધેય્યે લઇયા હોન્તિ, દેવેન દત્તો દેવલો, દેવિયો, બ્રહ્મલો, બ્રહ્મિયો, સિવા સીવલો, સીવિયો, સિસ્સ દીઘો.

૫૯. તસ્સ ભાવકમ્મેસુ ત્તતાત્તનણ્યણેય્યણિયણિયા.

છટ્ઠિયન્તા ભાવે કમ્મે ચ ત્તાદયો હોન્તિ બહુલં, ન ચ સબ્બે સબ્બતો હોન્તિ અઞ્ઞત્ર ત્તતાહિ, ભવન્તિ એતસ્મા બુદ્ધિસદ્દાભિ ભાવો સદ્દસ્સ પવત્તિનિમિત્તં, નીલસ્સ પટસ્સ ભાવો નીલત્તં નીલતાભિ ગુણો ભાવો, નીલસ્સ ગુણસ્સ ભાવો નીલત્તં નીલતાભિ નીલગુણજાતિ, ગોત્તં ગોતાતિ ગોજાતિ, પાચકત્તં, દણ્ડિત્તં, વિસાણિત્તં, રાજપુરિસત્તન્તિ ક્રિયાદિસમ્બન્ધિત્તં, દેવદત્તત્તં, ચન્દત્તં, સૂરિયત્તન્તિ તદવત્થાવિસેસસામઞ્ઞં, આકાસત્તં, અભાવત્તન્તિ ઉપચરિતભેદસામઞ્ઞં. ત્તન-પુથુજ્જનત્તનં, વેદનત્તનં, જાયત્તનં, જારત્તનં. ણ્ય-આલસ્યં, બ્રહ્મઞ્ઞં, ચાપલ્યં, નેપુઞ્ઞં, પેસુઞ્ઞં, રજ્જં, આધિપચ્ચં, દાયજ્જં, વેસમ્મં ‘વેસમ’ન્તિ, કેચિ, સખ્યં, વાણિજ્જં. ણેય્ય-સોચેય્યં, આધિપતેય્યં. ણગારવં, પાટવં, અજ્જવં, મદ્દવં. ઇય-અધિપતિયં, પણ્ડિતિયં, બહુસ્સુતિયં, નગ્ગિયં, સૂરિયં. ણિય-આલસિયં, કાળુસિયં, મન્દિયંદક્ખિયં, પોરોહિતિયં, વેય્યત્તિયં. કથં ‘રામણીયક’ન્તિ? સકત્થે કન્તા ણેન સિદ્ધં. કમ્મં કિરિયા, તત્થ અલસસ્સ કમ્મં અલસત્તં’ અલસતા, અલસત્તનં, આલસ્યં, આલસિયં વા, ‘‘સકત્થે’ (૪.૧૨૨) તિ સકત્થેપિ, યથાભુચ્ચં, કારુઞ્ઞં, પત્તકલ્લં, આકાસાનઞ્ચં, કાયપાગુઞ્ઞતા.

૬૦. બ્ય વદ્ધદાસા વા.

છટ્ઠિયન્તા વદ્ધા દાસા ચ બ્યો વા હોતિ ભાવકમ્મેસુ, વદ્ધબ્યં વદ્ધતા, દાસબ્યં દાસતા, કથં ‘વદ્ધવ’ન્તિ? ણે વાગમો.

૬૧. નણ યુવા બો ચ વસ્સ.

છટ્ઠિયન્તા યુવસદ્દા ભાવકમ્મેસુ નણ વા હોતિ તસ્સ બો ચ, યોબ્બનં, વાત્વેવ? યુવત્તં, યુવતા.

૬૨. અણ્વાદિત્વિમો.

અણુઆદીહિ છટ્ઠિયન્તેહિ ભાવે વા ઇમો હોતિ, અણિમા, લઘિમા, મહિમા, (ગરિમા), કસિમા, વાત્વેવ? અણુત્તં અણુતા.

૬૩. ભાવા તેન નિબ્બત્તે.

ભાવવાચકા સદ્દા તેન નિબ્બત્તે-ભિધેય્યે ઇમો હોતિ, પાકેન નિબ્બત્ત પાણિમં, સેકિમં.

૬૪. તરતમિસ્સિકિયિટ્ઠાતિસયે.

અતિસયે વત્તમાનતો હોન્તેતે પચ્ચયા, અતિસયેન પાપો પાપતરો, પાપતમો, પાપિસ્સિકો, પાપિયો, પાપિટ્ઠો, ઇત્થિયં પાપતરા. અતિસયન્તાપિ અતિસયપ્પચ્ચયો, અતિસયેન પાપિટ્ઠો પાપિટ્ઠતરો.

૬૫. તન્નિસ્સિતે લ્લો.

દુતિયન્તા લ્લપ્પચ્ચયો હોતિ નિસ્સિતત્થે, વેદં નિસ્સિતં વેદલ્લં, દુટ્ઠુ નિસ્સિતં દુટ્ઠુલ્લં. ઇલ્લે-સઙ્ખારિલ્લં.

૬૬. તસ્સ વિકારાવયવેસુ ણ ણિક ણેય્યમયા.

પકતિયા ઉત્તરમવત્થન્તરં વિકારો, છટ્ઠિયન્તા નામસ્મા વિકારે-વયવે ચ ણાદયો હોન્તિ બહુલં, ણ-આયસં બન્ધનં, ઓદુમ્બરં, પણ્ણં, ઓદુમ્બરં ભસ્મં, કાપોતં મંસં, કાપોતં સત્થિ. ણિક-કપ્પાસિકં વત્થં. ણેય્ય-એણેય્યં મંસં, એણેય્યં સત્થિ. કોસેય્યં વત્થં. મય-તિણમયં, દારુમયં, નળમયં, મત્તિકામયં. ‘‘અઞ્ઞસ્મિ’’ન્તિ (૪.૧૨૧) ગુન્નં કરીસેપિ મયો, ગોમયં.

૬૭. જતુતો સણ વા.

છટ્ઠિયન્તા નામસ્મા જતુતો વિકારાવયવેસુ સણ વા હોતિ. જતુનો વિકારો જાતુસં જતુમયં. ‘‘લોપો’’તિ (૪.૧૨૩) બહુલં પચ્ચયલોપોપિ ફલપુપ્ફમૂલેસુ વિકારાવયવેસુ, પિયાલસ્સ ફલાનિ પિયાલાનિ, મલ્લિકાય પુપ્ફાનિ મલ્લિકા, ઉસિરસ્સ મૂલં ઉસીરં, તં સદ્દેન વા તદભિધાનં.

૬૮. સમૂહે કણ ણ ણિકા.

છટ્ઠિયન્તા સમૂહે કણ ણ ણિકા હોન્તિ ગોત્તપ્પચ્ચયન્તા. કણ-રાજઞ્ઞકં, માનુસ્સકં, ઉક્ખાદીહિ-ઓક્ખકં, ઓટ્ઠકં, ઓરબ્ભકં, રાજકં, રાજપુત્તકં, હત્થિકં, ધેનુકં. ણ-કાકં, ભિક્ખં. અચિત્તા ણિક-આપૂપિકં, સંકુલિકં.

૬૯. જનાદીહિ તા.

જનાદીહિ છટ્ઠિયન્તેહિ સમૂહે તા હોતિ. જનતા, ગજતા, બન્ધુતા, ગામતા, સહાયતા, નાગરતા. તાન્તા સભાવતો ઇત્થિલિઙ્ગા, ‘મદનીય’ન્તિ કરણે-ધિકરણે વા અનીયેન સિદ્ધં. ‘ધૂમાયિતત્ત’ન્તિ ક્તાન્તા નામધાતુતો ક્તેન સિદ્ધં.

૭૦. ઇયો હિતે.

છટ્ઠિયન્તા હિતે ઇયો હોતિ. ઉપાદાનિયં, અઞ્ઞત્રાપિ સમાનોદરે સયિતો સોદરિયો.

૭૧. ચક્ખ્વાદિતો સ્સો.

છટ્ઠિયન્તેહિ ચક્ખુઆદીહિ હિતે સ્સો હોતિ, ચક્ખુસ્સં, આયુસ્સં.

૭૨. ણ્યો તત્થ સાધુ.

સત્તમ્યન્તા તત્થ સાધૂતિ અસ્મિં અત્થે ણ્યો હોતિ. સબ્ભો, પારિસજ્જો. સાધૂતિ કુસલો યોગ્ગો હિતો વા. અઞ્ઞત્રાપિ રથં વહતીતિ રચ્છા.

૭૩. કમ્મા નિય ઞ્ઞા.

સત્તમ્યન્તા કમ્મસદ્દા તત્થ સાધૂભિ અસ્મિં અત્થે નિય ઞ્ઞા હોન્તિ. કમ્મે સાધુ કમ્મનિયં, કમ્મઞ્ઞં.

૭૪. કથાદિત્વિકો.

કથાદીહિ સત્તમ્યન્તેહિ તત્થ સાધૂતિ અસ્મિં અત્થે ઇકો હોતિ. કથિકો, ધમ્મકથિકો, સઙ્ગામિકો પવાસિકો, ઉપવાસિકો.

૭૫. પથાદીહિ ણેય્યો.

પથાદીહિ સત્તમ્યન્તેહિ તત્થ સાધૂતિ અસ્મિં અત્થે ણે-ય્યો હોતિ, પાથેય્યં સાપતેય્યં (આતિથેય્યં).

૭૬. દક્ખિણાયારહે.