(૩) તતિયો કણ્ડો (સમાસો)

૧. સ્યાદિ સ્યાદિનેકત્થં.

સ્યાદ્યન્તં સ્યાદ્યન્તેન સહેકત્થં હોતીતિ ઇદમધિકતં વેદિતબ્બં, સો ચ ભિન્નત્થાનમેકત્થીભાવો સમાસોતિ વુચ્ચતે.

૨. અસઙ્ખ્યંવિભત્તિ સમ્પત્તિ સમીપ સાકલ્યાભાવ યથા પચ્છાયુગપદત્થે.

અસઙ્ખ્યં, સ્યાદ્યન્તં વિભત્યાદીનમત્થે વત્તમાનં સ્યાદ્યન્તેન સહેકત્થં ભવતિ, તત્થ વિભત્યત્થે તાવ ઇત્થીસુ કથા પવત્તા અધિત્થિ. સમ્પત્તિ દ્વિધા અત્તસમ્પત્તિ સમિદ્ધિ ચ, સમ્પન્નં બ્રહ્મં સબ્રહ્મં લિચ્છવીનં, સમિદ્ધિ ભિક્ખાનં સુભિક્ખં. સમીપે કુમ્ભસ્સ સમીપમુપકુમ્ભં. સાકલ્યેસતિણમજ્ઝોહરતિ, સાગ્યધીતે. અભાવો સમ્બન્ધિભેદા બહુવિધો, તત્ર ઇદ્ધાભાવે-વિગતા ઇદ્ધિ સદ્દિકાનં દુસ્સદ્દિકં, અત્થાભાવે-અભાવો મક્ખિકાનં નિમ્મક્ખિકં, અહિક્કમાભાવે-અતિગતાનિ તિણાનિ નિત્તિણં, સમ્પત્યાભાવે-અતિગતં લહુપાવુરણં અતિલહુપાવુરણં, લહુપાવુરણસ્સ નાયમુપભોગકાલોતિ અત્થો. યથા એત્થા-નેકવિધો, તત્ર યોગ્ગતાયં-અનુરૂપં સુરૂપોવહતિ, વિચ્છાયં-અન્વદ્ધમાસં, અત્થાનતિવત્તિયં-યથાસત્તિ, સદિસત્તે, સદિસો કિખિયા સકિખિ, આનુપુબ્બિયે-અનુજેટ્ઠં, પચ્છાદત્થેઅનુરથં, યુગપદત્થે-સચક્કં નિધેહિ.

૩. યથા ન તુલ્યે.

યથાસદ્દો તુલ્યત્થે વત્તમાનો સ્યાદ્યન્તેન સહેકત્થો ન ભવતિ, યથા દેવદત્તો તથા યઞ્ઞદત્તો.

૪. યાવાવધારણે.

યાવસદ્દો-વધારણે વત્તમાનો સ્યાદ્યન્તેન સહેકત્થો ભવતિ, અવધારણ મેત્તકતા પરિચ્છેદો, યાવામત્તં બ્રાહ્મણે આમન્તય, યાવજીવં, અવધારણેતિ કિં? યાવ દિન્નં તાવ ભુત્તં, નાવધારયામિ કિત્તકં મયા ભુત્તન્તિ.

૫. પય્યપા બહિ તિરો પુરે પચ્છા વા પઞ્ચમ્યા.

પરિઆદયો પઞ્ચમ્યન્તેન સહેકત્થા હોન્તિ વા, પરિપબ્બતં વસ્સિ દેવો પરિપબ્બતા, અપપબ્બતં વસ્સિ દેવો અપપબ્બતા, આપાટલિપુત્તં વસ્સિ દેવો આપાટલિપુત્તા, બહિગામં બહિ ગામા, તિરોપબ્બતં તિરોપબ્બતા, પુરેભત્તં પુરેભત્તા, પચ્છાભત્તં પચ્છાભત્તા, વેતાધિકારો.

૬. સમીપાયામેસ્વનુ.

અનુસદ્દો સામીપ્યે આયામે ચ વત્તમાનો સ્યાદ્યન્તેન સહેકત્થો હોતિ વા, અનુવનમસનિ ગતા, અનુગઙ્ગં બારાણસી, સમીપાયામેસ્વીતિ કિં? રક્ખમનુવિજ્જોતતે વિજ્જુ.

૭. તિટ્ઠગ્વાદીનિ.

તિટ્ઠગુપ્પભુતીનિ એકત્થીભાવવિસયે નિપાતીયન્તે, તિટ્ઠન્તી ગાવો યસ્મિં કાલે તિટ્ઠગુ કાલો, વહગ્ગુ કાલો. આયતીગવં, ખલેયવં, લૂનયવં લૂયમાનયવમિચ્ચાદિ, ચ્યન્તો પેત્થ કેસા કેસિ, દણ્ડા દણ્ડિ, તથા વેલાપ્પભાવનત્થોપિ, પાતો નહાનં પાતરહાનં, સાયં નયાનં સાયનહાનં, પાતકાલં સાયકાલં, પાતમેઘં સાયમેઘં, પાતમગ્ગં સાયમગ્ગં.

૮. ઓરે પરિ પટિ પારે મજ્ઝે હેટ્ઠુદ્ધાધો-ન્તોવાછટ્ઠિયા. ઓરાદયો સદ્દા છટ્ઠિયન્તેન સહેકત્થા વા હોન્તિ, એકારન્તત્તં નિપાતનતો, ઓરેગઙ્ગં, પરિસિખરં, પટિસોતં, પારેયમુનં, મજ્ઝેગઙ્ગં, હેટ્ઠાપાસાદં, ઉદ્ધગઙ્ગં, અધોગઙ્ગં, અન્થોપાસાદં, પુન વાવિધાના ‘ગઙ્ગાઓર’ મિચ્ચાદીપિ હોન્તિ.

૯. તં નપુંસકં.

યદેતમતિક્કન્તમેકત્થં, તં નપુંસકલિઙ્ગં વેદિતબ્બં, તથા ચેવોદાહટં, વા ક્વચિ બહુલાધિકારા, યથાપરિસં યથાપરિસાય, સકાય સકાય પરિસાયાતિ અત્થો.

૧૦. અમાદિ.

અમાદિ સ્યાદ્યન્તં સ્યાદ્યન્તેન સહ બહુલમેકત્થં હોતિ ગામં ગતો ગામગતો, મુહુત્તં સુખં મુહુત્તસુખં, વુત્તિયેવોપપદસમાસે કુમ્ભકારો, સપાકો, તન્તવાયો, વરાહરો. ન્તમાનક્તવન્તૂતિ વાક્યમેવ, ધમ્મં સુણન્તો, ધમ્મં સુણમાનો, ઓદનં ભુત્તવા.

રઞ્ઞા હતો રાજહતો, અસિના છિન્નો અસિચ્છિન્નો, પિતુસદિસો, પિતુસમો, સુખસહગતં, દધિના ઉપસિત્તં ભોજનં દધિભોજનં, ગુળેન મિસ્સો ઓદનો ગુળોદનો, વુત્તિપદેનેવોપસિત્તાદિકિરિયાયાખ્યાપનતો નત્થાયુત્તત્થતા. ક્વચિ વુત્તિયેવ ઉરગો, પાદપો. ક્વચિ વાક્યમેવ ફરસુના છિન્નવા, દસ્સનેન પહાતબ્બા.

બુદ્ધસ્સ દેય્યં બુદ્ધદેય્યં, યૂપાય દારુ યૂપાદારુ, રજનાય દોણિ રજનદોણિ. ઇધ ન હોતિ સઙ્ઘસ્સ દાતબ્બં. કથં ‘એતદત્થો એતદત્થા એતદત્થ’ન્તિ? અઞ્ઞપદત્થે ભવિસ્સતિ.

સવરેહિ ભયં સવરભયં, ગામનિગ્ગતો, મેથુનાપેતો, ક્વચિ વુત્તિયેવ કમ્મજં, ચિત્તજં, ઇધ ન હોતિ રુક્ખા પતિતો.

રઞ્ઞો પુરિસો રાજપુરિસો. બહુલાધિકારા ન્તમાનનિદ્ધારિયપૂરણભાવતિત્તત્થેહિ ન હોતિ-મમાનુકુબ્બં, મમાનુકુરુમાનો, ગુન્નં કણ્હા સમ્પન્નખીરતમા, સિસ્સાનં પઞ્ચમો, પટસ્સ સુક્કતા, ક્વચિ હોતેવ-વત્તમાનસામીપ્યં, કથં ‘બ્રાહ્મણસ્સ સુક્કા દન્તા’તિ? સાપેક્ખતાય ન હોતિ. ઇધ પન હોતેવ ‘ચન્દનગન્ધો, નદિઘોસો, કઞ્ઞારૂપં, કાયસમ્ફસ્સો, ફલરસો’તિ, ફલાનં તિત્તો, ફલાનમાસિતો, ફસાનં સુહિતો.

બ્રાહ્મણસ્સ ઉચ્ચં ગેહન્તિ સાપેક્ખતાય ન હોતિ, ‘રઞ્ઞો પાટલિપુત્તકસ્સ ધન’ન્તિ ધનસમ્બન્ધે છટ્ઠીતિ પાટલિપુત્તકેન સમ્બન્ધાભાવા ન હેસ્સતિ, ‘રઞ્ઞો ગો ચ અસ્સો ચ પુરિસો ચા’તિ ભિન્નત્થતાય વાક્યમેવ, ‘રઞ્ઞો ગવાસ્સપુરિસા રાજગવાસ્સપુરિસા’તિ વુત્તિ હોતેવેકત્તિભાવે.

દાને સોણ્ડો દાનસોણ્ડો, ધમ્મરતો, દાનાભિરતો. ક્વચિ વુત્તિયેવ કુચ્છિસયો, થલટ્ઠો, પઙ્કજં, સરોરુહં. ઇધ ન હોતિ ભોજને મત્તઞ્ઞુતા, ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારતા, આસને નિસિન્નો, આસને નિસીદિતબ્બં.

૧૧. વિસેસનમેકત્થેન.

વિસેસનં સ્યાન્તં વિસેસ્સેન સ્યાદ્યન્તેન સમાનાધિકરણેન સહેકત્થં હોતિ, નીલઞ્ચ તં ઉપ્પલઞ્ચેતિ નીલુપ્પલં, છિન્નઞ્ચ તં પરુળ્હઞ્ચેતિ છિન્નપરળ્હં, સત્થીવ સત્થી, સત્થી ચ સા સામા ચેતિ સત્થિસામા, સીહોવ સીહો, મુનિ ચ સો સીહો ચેતિ મુનિસીહો, સીલમેવ ધનં સીલધનં.

ક્વચિ વાક્યમેવ પુણ્ણો મન્તાણિપુત્તો, ચિત્તો ગહપતિ. ક્વચિ વુત્તિયેવ કણ્હસપ્પો, લોહિતસાલિ, વિસેસનન્તિ કિં? તચ્છકો સપ્પો, એકત્થેનેતિ કિં? કાળમ્હા અઞ્ઞો. કથં ‘પત્તજીવિકો, આપન્નજીવિકો, માસજાતો’તિ? અઞ્ઞપદત્થે ભવિસ્સતિ.

૧૨. નઞ.

નઞિચ્ચેતં સ્યાદ્યન્તં સ્યાદ્યન્તેન સહેકત્થં હોતિ, ન બ્રાહ્મણો અબ્રાહ્મણો, બહુલાધિકારતો અસમત્થત્થેહિ, કેહિચિ હોતિ ‘અપુનગેય્યા ગાથા, અનોકાસં કારેત્વા, અમૂલા મૂલં ગન્ત્વા. ઈસંકળારો, ઈસંપિઙ્ગલોતિ ‘સ્યાદિ સ્યાદિને’તિ સમાસો, વાક્યમેવ વાતિપ્પસઙ્ગાભાવા.

૧૩. કુપાદયો નિચ્ચમસ્યાદિવિધિમ્હિ.

કુસદ્દો પાદયો ચ સ્યાદ્યન્તેન સહેકત્થા હોન્તિ નિચ્ચં સ્યાદિવિધિવિસયતો-ઞત્થ, કુચ્છિતો બ્રાહ્મણો કુબ્રાહ્મણો, ઈસકં ઉણ્હં કદુણ્હં, પનાયકો, અભિસેકો, પકરિત્વા, પકતં, દુપ્પુરિસો, દુક્કટં, સુપુરિસો, સુકતં, અભિત્થુતં, અતિત્થુતં, આકળારો, આબદ્ધો.

(૯) ‘‘પાદયો ગતાદ્યત્થે પઠમાય’’. પગતો આચરિયો પાચરિયો, પન્તેવાસી.

(૧૦) ‘‘અચ્ચાદયો કન્તાદ્યત્થે દુતિયાય’’. અતિક્કન્તો મઞ્ચમતિમઞ્ચો, અતિમાલો.

(૧૧) ‘‘અવાદયો કુટ્ઠાદ્યત્થે તતિયાય’’. અવકુટ્ઠં કોકિલાય વનં અવકોકિલં, અવમયૂરં.

(૧૨) ‘‘પરિયાદયો ગિલાનાદ્યત્થે ચતુત્થિયા’’. પરિગિલાનો અજ્ઝેનાય પરિયજ્ઝેનો.

(૧૩) ‘‘ન્યાદયો કન્તાદ્યત્થે પઞ્ચમિયા’’.

નિક્ખન્તો કોસમ્બિયા નિક્કોસમ્પિ, અસ્યાદિવિધિમ્હીતિ કિં? રુક્ખં પતિ વિજ્જોતતે.

૧૪. ચી ક્રિયત્થેહિ.

ચીપ્પચ્ચયન્તો કિરિયત્થેહિ સ્યાદ્યન્તેહિ સહેકત્થો હોતિ, મલિનીકરિય.

૧૫. ભૂસનાદરાનાદરેસ્વલંસાસા.

ભૂસનાદિસ્વત્થે સ્વલમાદયો સદ્દા કિરિયત્થેહિ સ્યાદ્યન્તેહિ સહેકત્થા હોન્તિ, અલંકરિય, સક્કચ્ચ, અસક્કચ્ચ. ભૂસનાદીસૂતિ કિં? અલંભુત્વા ગતો, સક્કત્વા ગતો, અસક્કત્વા ગતો, પરિયત્તં સોભનમસોભનન્તિ અત્થો.

૧૬. અઞ્ઞે ચ.

અઞ્ઞે ચ સદ્દા કિરિયત્થેહિ સ્યાદ્યન્તેહિ સહ બહુલમેકત્થા ભવન્તિ, પુરોભૂય, તિરોભૂય, તિરોકરિય, ઉરસિકરિય, મનસિકરિય, મજ્ઝેકરિય, તુણ્હીભૂય.

૧૭. વાનેકઞ્ઞત્થે.

અનેકં સ્યાદ્યન્તમઞ્ઞસ્સ પદસ્સત્થે એકત્થં વા હોતિ, બહૂનિ ધનાનિ યસ્સ સો બહુધનો, લમ્બા કણ્ણા યસ્સ સો લમ્બકણ્ણો, વજિરં પાણિમ્હિ યસ્સ સોયં વજિરપાણિ, મત્તા બહવો માતઙ્ગા એત્થ મત્તબહુમાતઙ્ગં વનં, આરુળ્હો વાનરો યં રુક્ખં સો આરુળ્હવાનરો, જિતાનિ ઇન્દ્રિયાનિ યેન સો જિતિન્દ્રિયો, દિન્નં ભોજનં યસ્સ સો દિન્નભોજનો, અપગતં કાળકં યસ્મા પટા સો-યમપગતકાળકો, ઉપગતા દસ યેસં તે ઉપદસા, આસન્નદસા, અદૂરદસા, અધિકદસા, તયો દસ પરિમાણમેસં તિદસા, કથં દસસદ્દો સઙ્ખ્યાને વત્તતે? પરિમાણસદ્દસન્નિધાના, યથા પઞ્ચ પરિમાણમેસં પઞ્ચકા સકુનાતિ, દ્વે વા તયો વા પરિમાણમેસં દ્વત્તયો વાસદ્દત્થે વા દ્વે વા તયો વા દ્વત્તયો.

દક્ખિણસ્સા ચ પુબ્બસ્સા ચ દિસાય યદન્તરાળં દક્ખિણપુબ્બા દિસા, દક્ખિણા ચ સા પુબ્બા ચાતિ વા, સહ પુત્તેનાગતો સપુત્તો, સલોમકો વિજ્જમાનલોમકોતિ અત્થો, એવં સપક્ખકો, અત્થી ખીરા બ્રાહ્મણીતિ અત્થિસદ્દો વિજ્જમાનત્થે નિપાતો, ક્વચિ ગતત્થતાય પદન્તરાનમપ્પયોગો, કણ્ઠટ્ઠા કાળા અસ્સ કણ્ઠેકાળો, ઓટ્ઠસ્સ મુખમિવ મુખમસ્સ ઓટ્ઠમુખો, કેસસઙ્ઘાતો ચૂળા અસ્સ કેસચૂળો, સુવણ્ણવિકારો અલઙ્કારો અસ્સ સુવણ્ણાલઙ્કારો, પપતિતં પણ્ણમસ્સ પપતિતપણ્ણો, પપણ્ણો, અવિજ્જમાના પુત્તા અસ્સ અવિજ્જમાનપુત્તો, ન સન્તિ પુત્તા અસ્સ અપુત્તે, ક્વચિ ન હોતિ પઞ્ચ ભુત્તવન્તો અસ્સ ભાતુનો પુત્તો અસ્સ અત્થીતિ બહુલાધિકારતો.

૧૮. તત્થ ગહેત્વા તેન પહરિત્વા યુદ્ધે સરૂપં.

સત્તમ્યન્તં તતિયન્તઞ્ચ સરૂપમનેકં તત્થ ગહેત્વા તેન પહરિત્વા યુદ્ધે-ઞ્ઞપદત્થે એકત્થં વા હોતિ, કેસેસુ ચ કેસેસુ ચ ગહેત્વા યુદ્ધં પવત્તં કેસાકેસિ, દણ્ડેહિ ચ દણ્ડેહિ ચ પહરિત્વા યુદ્ધં પવત્તં દણ્ડાદણ્ડિ, મુટ્ઠામુટ્ઠિ, ‘‘ચિ વીતિયારે’’ (૩-૫૧) તિ ચિ સમાસન્તો, ‘‘ચિસ્મિં’’ (૩.૬૬) તિ અકારો. તત્થ તેનેતિ કિં? કાયઞ્ચ કાયઞ્ચ ગહેત્વા યુદ્ધં પવત્તં. ગહેત્વા પહરિત્વાતિ કિં? રથે ચ રથે ચ ઠત્વા યુદ્ધં પવત્તિ. યુદ્ધેતિ કિં? હત્થે ચ હત્થે ચ ગહેત્વા સખ્યં પવત્તં. સરૂપન્તિ કિં? દણ્ડેહિ ચ મુસલેહિ ચ પહરિત્વા યુદ્ધ પવત્તં.

૧૯. ચત્થે.

અનેકં સ્યાદ્યન્તં ચત્થે એકત્થં વા ભવતિ. સમુચ્ચયોન્વાચયો ઇતરીતરયોગો સમાહારો ચ ચ સદ્દત્થા, તત્થ સમુચ્ચયાન્વાચયેસુ નેકત્થીભાવો સમ્ભવતિ, તેસુ હિ સમુચ્ચયો અઞ્ઞમઞ્ઞનિરપેક્ખા નમત્તપ્પધાનાનં કત્થચિ કિરિયાવિસેસે ચીયમાનતા, યથા ‘ધવે ચ ખદિરે ચ પલાસે ચ છિન્દા’તિ. અન્વાચયો ચ યત્થેકો પધાનભાવેન વિધીયતે અપરો ચ ગુણભાવેન, યથા ‘ભિક્ખઞ્ચર ગાવો ચાનયે’તિ. ઇતરદ્વયે તુ સમ્ભવતિ, તેસુ હિ અઞ્ઞમઞ્ઞસાપેક્ખાનમવયવભદાનુગતો ઇતરીતરયોગો, યથા ‘સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાના’તિ, અસ્સાવયવપ્પધાનત્તા બહુવચનમેવ. અઞ્ઞમઞ્ઞસાપેક્ખાનમેવ તિરોહિતાવયવભેદો સમુદાયપ્પધાનો સમાહારો, યથા ‘છત્તુપાહન’ન્તિ, અસ્સ પન સમુદાયપ્પધાનત્તા એકવચનમેવ.

તે ચ સમાહારીતરીતરયોગા બહુલં વિધાના નિયતવિસયાયેવ હોન્તિ, તત્રાયં વિસયવિભાગો નિરુત્થિપિટકાગતો-પાણિતૂરિયયોગ્ગસેનઙ્ગાનં, નિચ્ચવેરીનં, સઙ્ખ્યાપરિમાણ-સઞ્ઞાનં, ખુદ્દજન્તુકાનં, પચનચણ્ડાલાનં, ચરણસાધારણાનં, એકજ્ઝાયનપાવચનાનં, લિઙ્ગવિસેસાનં, વિવિધવિરુદ્ધાનં દિસાનં, નદીનઞ્ચ નિચ્ચં સમાહારેકત્તં ભવતિ, તિણરુક્ખપસુસકુનધનધઞ્ઞબ્યઞ્જનજનપ્પદાનં વા, અઞ્ઞેસમિતરીતરયોગોવ.

પાણ્યઙ્ગાનં-ચક્ખુસોતં, મુખનાસિકં, હનુગીવં, છવિમંસલોહિતં, નામરૂપં, જરામરણં. તુરિયઙ્ગાનં-અલસતાલમ્બરં, મુરજગોમુખં, સઙ્ખદેણ્ડિમં, મદ્દવિકપાણવિકં, ગીતવાદિતં, સમ્મતાલં. યોગ્ગઙ્ગાનં ફાલપાચનં, યુગનઙ્ગલં. સેનઙ્ગાનં-અસિસત્તિતોમરપિણ્ડં, અસિચમ્મં, ધનુકલાપં, પહરણાવરણં. નિચ્ચવેરીનં-અહિનકુલં, બીળાલમૂસિકં, કાકોલૂકં, નાગસુપણ્ણં. સઙ્ખ્યાપરિમાણ સઞ્ઞાનં-એકકદુકં, દુકતિકં, તિકચતુક્કં, ચતુક્કપઞ્ચકં, દસેકાદસકં. ખુદ્દજન્તુકાનં કીટપટઙ્ગં, કુન્થકિપિલ્લિકં, ડંસમકસં, મક્ખિકકિપિલ્લિકં. પચનચણ્ડાલાનં-ઓરબ્ભિકસૂકરિકં, સાકુન્તિ કમાગવિકં, સપાકચણ્ડાલં, વેનરથકારં, પુક્કુસ છવડાહકં. ચરણસાધારણાનં-અતિસભારદ્વાજં, કઠકલાપં, સીલપઞ્ઞાણં, સમથવિપસ્સનં, વિજ્જાચરણં. એકજ્ઝાયનપાવચનાનં દીઘમજ્ઝિમં, એકુત્તરસંયુત્તકં, ખન્ધકવિભઙ્ગં. લિઙ્ગવિસેસાનં-ઇત્થિપુખં, દાસિદાસં, ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં, તિણકટ્ઠસાખાપલાસં, ‘લાભી હોતિ ચીવરપિણ્ડપાતસેના- સનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાન’ન્તિપિ દિસ્સતિ. વિવિધવિરુદ્ધાનં કુસલાકુસલં, સાવજ્જાનવજ્જં, હીનપ્પણીતં, કણ્હસુક્કં, છેકપાપકં. દિસાનં પુબ્બાપરં, દક્ખિણુત્તરં, પુબ્બદક્ખિણં, પુબ્બુત્તરં, અધરુત્તરં, અપરદક્ખિણં, અપરુત્તરં. નદીનં-ગઙ્ગાયમુનં, મહિસરભુ.

તિણવિસેસાનં-કાસકુસં કાસકુસા, ઉસીરબીરણં ઉસીરબીરણા, મુઞ્જપબ્બજં મુઞ્જપબ્બજં મુઞ્જપબ્બજા. રુક્ખવિસેસાનં ખદિરપલાસં ખદિરપલાસા, વોસ્સકણ્ણં ધવાસ્સકણ્ણા, પિલક્ખનિગ્રોધં પિલક્ખનિગ્રોધા, અસ્સત્થકપિત્થનં અસ્સત્થકપિત્થના, સાકસાલં સાકસાલા. પસુવિસેસાનં-ગજગવજં ગજગવજા, ગોમહિસં ગોમહિસા, એણેય્યગોમહિસં એણેય્યગોમહિસા, એણેય્યવરાહં એણેય્યવરાહા, અજેળકં અજેળકા, કુક્કુરસૂકરં કુક્કુરસૂકરા, હત્થિગવાસ્સવળવં હત્થિગવાસ્સવળવા. સકુનવિસેસાનં-હંસબલાવં હંસબલાવા, કારણ્ડવચક્કવાકં કારણ્ડવચક્કવાકા, બકબલાકં બકબલાકા. ધનાનં-હિરઞ્ઞસુવણ્ણં હિરઞ્ઞસુવણ્ણા, મણિસઙ્ખમુત્તાવેળુરિયં મણિસઙ્ખમુત્તાવેળુરિયા, જાતરૂપરજતં જાતરૂપરજતા. ધઞ્ઞાનં-સાલિયવકં સાલિયવકા, તિલમુગ્ગમાસં તિલમુગ્ગમાસા, નિપ્ફાવકુલત્થં નિપ્ફાવકુલત્થા. બ્યઞ્જનાનં-સાકસુવં સાકસુવા, ગબ્યમાહિસં ગબ્યમાહિસા, એણેય્યવારાહં એણેય્યવારાહા, મિગમાયૂરં મિગમાયૂરા. જનપદાનં-કાસિકોસલં કાસિકોસલા, વજ્જિમલ્લં વજ્જિમલ્લા, ચેતિવંસં ચેતિવંસા, મચ્છસૂરસેનં મચ્છસૂરસેના, કુરુપઞ્ચાલં કુરુપઞ્ચાલા. ઇતરીતરયોગો યથા-ચન્દિમસૂરિયા, સમણબ્રાહ્મણા માતાપિતરો ઇચ્ચાદિ.

એતસ્મિં એકત્થીભાવકણ્ડે યં વુત્તં પુબ્બં, તદેવ પુબ્બં નિપતતિ કમાતિક્કમે પયોજનાભાવા. ક્વચિ વિપલ્લાસોપિ હોતિ બહુલાધિકારતો, દન્તાનં રાજા રાજદન્તો, કત્થચિ કમં પચ્ચાનાદરા પુબ્બકાલસ્સાપિ પરનિપાતો, લિત્તવાસિતો, નગ્ગમુસિતો, સિત્તસમ્મટ્ઠો, ભટ્ઠલુઞ્ચિતો. ચત્થે યદેકત્થં તત્થ કેચિ પુબ્બપદં બહુધા નિયમેન્તિ, તદિહ બ્યભિચારદસ્સાન ન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

૨૦. સમાહારે નપુંસકં.

ચત્થે સમાહારે યદેકત્થં, તં નપુંસકલિઙ્ગં ભવતિ, તથાચેવોદાહટં, કત્થચિ ન હોતિ ‘સભાપરિસાયા’તિ ઞાપકા, આધિપચ્ચપરિવારો, છન્દપારિસુદ્ધિ, પટિસન્ધિપવત્તિયં.

૨૧. સઙ્ખ્યાદિ.

એકત્થે સમાહારે સઙ્ખ્યાદિ નપુંસકલિઙ્ગં ભવતિ, પઞ્ચગવં, ચતુપ્પથં, સમાહારસ્સેકત્તા એકવચનમેવ હોતિ, સમાહારેત્વેવ પઞ્ચકાપાલો પૂવો, તિપુત્તો.

૨૨. ક્વચેકત્તઞ્ચ છટ્ઠિયા.

છટ્ઠિયેકત્થે ક્વચિ નપુંસકત્તં હોતેકત્થઞ્ચ, સલભાનં છાયા સલભચ્છાયં, એવં સકુન્તાનં છાયા સકુન્તચ્છાયં, પાસાદચ્છાયં પાસાદચ્છાયા, ઘરચ્છાયં ઘરચ્છાયા, અમનુસ્સસભાય નપુંસકેકત્તં ભવતિ બ્રહ્મસભં, દેવસભં, ઇન્દસભં, યક્ખસભં, સરભસભં, મનુસ્સસભાયં પન ખત્તિયસભા, રાજસભા ઇચ્ચેવમાદિ, ક્વચીતિ કિં રાજપુરિસો.

૨૩. સ્યાદીસુ રસ્સો.

નપુંસકે વત્તમાનસ્સ રસ્સો હોતિ સ્યાદીસુ. સલભચ્છાયં, સ્યાદીસૂતિ કિં? સલભચ્છાયે.

૨૪. ઘપસ્સન્તસ્સાપ્પધાનસ્સ.

અન્તભૂતસ્સ અપ્પધાનસ્સ ઘપસ્સ સ્યાદીસુ રસ્સો હોતિ. બહુમાલો પોસો, નિક્કોસમ્બિ, અતિવામોરુ, અન્તસ્સાતિ કિં? રાજા કઞ્ઞાપિયો, અપ્પધાનસ્સાતિ કિં? રાજકુમારી બ્રહ્મબન્ધૂ.

૨૫. ગોસ્સુ.

અન્તભૂતસ્સ અપ્પધાનસ્સ ગોસ્સ સ્યાદીસુ ઉ હોતિ. ચિત્તગુ, અપ્પધાનસ્સાત્વેવ? સુગો, અન્તસ્સાત્વેવ? ગોકુલં.

૨૬. ઇત્થિયમત્વા.

ઇત્થિયં વત્તમાનતો અકારન્તતો નામસ્મા આપચ્ચયો હોતિ. ધમ્મદિન્ના.

૩૭. નદાદિતો વી.

નદાદીહિ ઇત્થિયં વીપ્પચ્ચયો હોતિ. નદી, મહી, કુમારી, તરુણી, વારુણી, ગોતમી. (૧૪) ‘‘ગોતોવા’’ ગાવી ગો, આકતિગણો-યં, કોરો ‘‘ન્તન્તૂનં વીમ્હિ તો વા’’ (૩-૩૬) તિ વિસેસનત્થો.

૨૮. યક્ખાદિતિની ચ.

યક્ખાદિતો ઇત્થિયં ઇની હોતિ વીચ. યક્ખિની યક્ખી, નાગિની નાગી, સીહિની સીહી.

૨૬. આરામિકાદીહિ.

આરામિકાદિતો ઇની હોતિત્થિયં. આરામિકિની, અનન્તરાયિકિની, રાજિની (૧૫) ‘‘સઞ્ઞાયં માનુસો’’ માનુસિની, અઞ્ઞત્ર માનુસી.

૩૦. યુવણ્ણેહિ ની.

ઇત્થિયમિવણ્ણુવણ્ણન્તેહિ ની હોતિ બહુલં. સદાપયતપાણિની, દણ્ડિની, ભિક્ખુની, ખત્તબન્ધુની, પરચિત્તવિદુની, માતુઆદિતો કસ્મા ન હોતિ? ઇત્થિપ્પચ્ચયં વિનાપિ ઇત્થત્તાભિધાનતો.

૩૧. ક્તિમ્હાઞ્ઞત્થે.

ક્તિમ્હાઞ્ઞત્થેયેવ ઇત્થિયં ની હોતિ બહુલં. સાહં અહિં સારતિની, તસ્સા મુટ્ઠસ્સતિનિયા, સા ગાવી વચ્છગિદ્ધિની, અઞ્ઞત્થેતિ કિં? ધમ્મરતિ.

૩૨. ઘરણ્યાદયો.

ઘરણિપ્પભુતયો નીપ્પચ્ચન્તાસાધવો ભવન્તિ. ઘરણી, પોક્ખરણી, ઈસ્સ-ત્તં નિપાતના, (૧૬) ‘‘આચરિયા વા ય-લોપો ચ’’ આચરિની, આચરિયા.

૩૩. માતુલાદિત્વાની ભરિયાયં.

માતુલાદિતો ભરિયાયમાની હોતિ. માતુલાની, વારુણાની, ગહપતાની, આચરિયાની, (૧૭) ‘‘અભરિયાયં ખત્તિયા વા’’ ખત્તિયાની ખત્તિયા, નદાદિપાઠા ભરિયાયન્તુ ખત્તિયી.

૩૪. ઉપમાસંહિત સહિત સઞ્ઞત સહ સફવામ લક્ખણાદિતૂરુતૂ.

ઊરુસદ્દા ઉપમાનાદિપુબ્બા ઇત્તિયમૂ હોતિ. કરભોરૂ, સંહિતોરૂ, સહિતોરૂ, સઞ્ઞતોરૂ, સહોરૂ, સફોરૂ, વામોરૂ, લક્ખણોરૂ, ઊતિયોગવિભાગા ઊ બ્રહ્મબન્ધૂ.

૩૫. યુવા તિ.

યુવસદ્દતો તિ હોતિત્થિયં. યુવતિ.

૩૬. ન્તન્તૂનં વીમ્હિતો વા.

વીમ્હિ ન્તન્તૂનં તો વા હોતિ. ગચ્છતી ગચ્છન્તી, સીલવતી સીલવન્તી.

૩૭. ભવતો ભોતો.

વીમ્હિ ભવતો ભોતાદેસો હોતિ વા. ભોતી ભવન્તી.

૩૮. ગોસ્સાવઙ.

ગોસદ્દસ્સ વીમ્હાવઙ હોતિ. ગાવી.

૩૯. પુથુસ્સ પથવપુથવા.

વીમ્હિ પુથુસ્સ પથવપુથવા હોન્તિ. પથવી, પુથવી, ઠે પથવી.

૪૦. સમાસન્ત્વ.

સમાસન્ત્વ ઇતિ ચાધિકરીયતિ.

૪૧. પાપાદીહિ ભૂમિયા.

પાપાદીહી પરા યા ભૂમિ તસ્સા સમાસન્તો અ હોતિ. પાપભૂમં, જાતિભૂમં.

૪૨. સઙ્ખ્યાહિ.

સઙ્ખ્યાહિ પરા યા ભૂમિ તસ્સા સમાસન્તો અ હોતિ. દ્વિભૂમં, તિભૂમં.

૪૩. નદીગોદાવરીનં.

સઙ્ખ્યાહિ પરાસં નદીગોદાવરીનં સમાસન્તો અ હોતિ, પઞ્ચનદં, સત્તગોદાવરં, સઙ્ખ્યાહિત્વેવ? મહાનદી, નદીગોદાવરીનન્તિ કિં? દસિત્થિ.

૪૪. અસઙ્ખ્યેહિ ચાઙ્ગુલ્યાનઞ્ઞાસઙ્ખ્યત્થેસુ.

અસઙ્ખ્યેહિ સઙ્ખ્યાહિ ચ પરાય અઙ્ગુલ્યા સમાસન્તો અ હોતિ નો ચે અઞ્ઞપદત્થે અસઙ્ખ્યત્થે ચ સમાસો વત્તતે. નિગ્ગતમઙ્ગુલીહિ નિરઙ્ગુલં, અચ્ચઙ્ગુલં, દ્વે અઙ્ગુલિયો સમાહટા દ્વઙ્ગુલં, અનઞ્ઞાસઙ્ખ્યત્થેસૂતિ કિં? પઞ્ચઙ્ગુલિ હત્થો, ઉપઙ્ગુલિ, કથં ‘દ્વે અઙ્ગુલીમાનમસ્સાતિ દ્વઙ્ગુલ’ન્તિ? નાત્ર સમાસોઞ્ઞપદત્થે વિહિતો મત્તાદીનં લોપે કતે તત્થ વત્તતે. અઙ્ગુલસદ્દો વા પમાણવાચિ સદ્દન્તરં, યથા ‘સેનઙ્ગુલપ્પમાણેન અઙ્ગુલાનં સતં પુણ્ણં ચતુદ્દસ વા અઙ્ગુલાની’તિ.

૪૫. દીઘાહોવસ્સેકદેસેહિ ચ રત્ત્યા.

દીઘાદીહિ અસઙ્ખ્યેહિ સઙ્ખ્યાહિ ચ પરમસ્મા રત્તિયા સમાસન્તો અ હોતિ. દીઘરત્તં, અહોરત્તં (ત્તો), વસ્સારત્તં (ત્તો), પુબ્બરત્તં, અપરરત્તં, અડ્ઢુરત્તં, અતિક્કન્તો રત્તિં અતિરત્તો, દ્વેરત્તી સમાહટા દિરત્તં (ત્તો), વા ક્વચિ બહુલાધિકારા એકરત્તં (ત્તો), એકરત્તિ, અનઞ્ઞાસઙ્ખ્યત્થેસુત્વેવ? દીઘરત્તિહેમન્તો, ઉપરત્તિ, ક્વચિ હોતેવ બહુલં વિધાનાયથારત્તં.

૪૬. ગોત્વચત્થે ચાલોપે.

ગોસદ્દા અલોપવિસયા સમાસન્તો અ હોતિ ન ચે ચત્થે સમાસો અઞ્ઞપદત્થે અસઙ્ખ્યત્થે ચ, રાજગવો, પરમગવો, પઞ્ચગવધનો, દસગવં, અલોપેતિ કિં? પઞ્ચહિ ગોહિ કીતો પઞ્ચગુ, અચત્થેતિ કિ? અજસ્સગાવો, અનઞ્ઞાસઙ્ખ્યત્થેસુત્વેવ? ચિત્તગુ, ઉપગુ.

૪૭. રત્તિન્દિવદારગવચતુરસ્સા.

એતે સદ્દા અઅન્તા નિપચ્ચન્તે. રત્તો ચ દિવા ચ રત્તિન્દિવં, રત્તિ ચ દિવા ચ રત્તિન્દિવં, દારા ચ ગાવો ચ દારગવં, ચતસ્સો અસ્સિયો અસ્સ ચતુરસ્સો.

૪૮. આયામેનુગવં.

અનુગવન્તિ નિપચ્ચતે આયામે ગમ્યમાને. અનુગવં સકટં, આયામેતિ કિં? ગુન્નં પઞ્છા અનુગુ.

૪૯. અક્ખિસ્માઞ્ઞત્થે. અક્ખિસ્મા સમાસન્તો અ હોતિ અઞ્ઞત્થે ચે સમાધસા. વિસાલક્ખો, વિસાલક્ખી.

૫૦. દારુમ્યઙ્ગુલ્યા.

અઙ્ગુલન્તા અઞ્ઞપદત્થે દારુમ્હિ સમાસન્તો અ હોતિ. દ્વઙ્ગુલંદારુ, પઞ્ચઙ્ગુલં, અઙ્ગુલિસદિસાવયવં ધઞ્ઞાદીનં વિક્ખેપકં દારું વુચ્ચતે, પમાણે તુ પુબ્બે વિય સિદ્ધં સખરાજસદ્દા અકારન્તાવ, સિસ્સોપિ ન દિસ્સતિ, ગાણ્ડી વધન્વાતિ પકતન્તરેન સિદ્ધં.

૫૧. ચિ વીતિહારે.

ઓઘાબ્યતિહારે ગમ્યમાને અઞ્ઞપદત્થે વત્તમાનતો ચિ હોતિ. કેસાકેસિ દણ્ડાદણ્ડિ, ચકારો ‘‘ચિસ્મિ’’ન્તિ (૩.૬૬) વિસેસનત્થો, સુગન્ધિ, દુગ્ગન્તીતિ પયોગો ન દિસ્સતે.

૫૨. લ્ત્વિત્થિયૂહિ કો.

લ્તુપ્પચ્ચયન્તેહિ, ઇત્થિયમીકારૂકારન્તેહિ ચ બહુલં કપ્પચ્ચયો હોતિ અઞ્ઞપદત્થે. બહુકત્તુકો, બહુકુમારિકો, બહુબ્રહ્મબન્ધુકો, બહુલંત્વેવ? સુબ્ભૂ.

૫૩. વાઞ્ઞતો.

અઞ્ઞેહિ અઞ્ઞપદત્થે કો વા બહુલં હોતિ. બહુમાલકો, બહુમાલો.

૫૪. ઉત્તરપદે. એતમધિકતં વેદિતબ્બં.

૫૫. ઇમસ્સિદં.

ઉત્તરપદે પરતો ઇમસ્સ ઇદં હોતિ. ઇદમટ્ઠિતા, ઇદપ્પચ્ચયતા, નિગ્ગહીતલોપો પસ્સ ચ દ્વિભાવો.

૫૬. પું પુમસ્સ વા. પુમસ્સ પું હોતુત્તરપદે વિભાસા. પુલ્લિઙ્ગં, પુમલિઙ્ગં.

૫૭. ટન્તન્તૂનં.

એસં ટ હોતુત્તરપદે ક્વચિ વા. ભવમ્પતિટ્ઠામયં, ભગવંમૂલકા નો ધમ્મા, બહુલાધિકારા તરાદીસુ ચ પગેવ મહત્તરી, રત્તઞ્ઞુમહત્તં.

૫૮. અ. એસં અ હોતુત્તરપદે. ગુણવન્તપતિટ્ઠો-સ્મિ.

૫૯. મનાદ્યાપાદીનમો મયે ચ. મનાદીનમાપાદીનં ચ ઓ હોતુત્તરપદે મયે ચ. મનોસેટ્ઠા, મનોમયા, રજોજલ્લં, રજોમયં, આપોગતં, આપોમયં, અનુયન્તિ દિસોદિસં.

૬૦. પરસ્સ સઙ્ખ્યાસુ.

સઙ્ખ્યાસુત્તરપદેસુ પરસ્સ ઓ હોતિ. પરોસતં, પરોસહસ્સં, સઙ્ખ્યાસૂતિ કિં? પરદત્તૂપજીવિનો.

૬૧. જને પુથસ્સુ.

જને ઉત્તરપદે પુથસ્સ ઉ હોતિ. અરિયેહિ પુથગેવાયં જનોતિ પુથુજ્જનો.

૬૨. સો છસ્સાહાયતને વા.

અહે આયતને ચુત્તરપદે છસ્સ સો વા હોતિ. સાહં છાહં, સળાયતનં, છળાયતનં.

૬૩. લ્તુપિતાદીનમારઙરઙ.

લ્તુપ્પચ્ચયન્તાનં પિતાદીનઞ્ચ યથાક્કમમારઙરઙ વા હોન્તુત્તરપદે, સત્થારદસ્સનં, કત્તારનિદ્દેસો, માતરપિતરો, વાત્વેવ? સત્થુદસ્સનં, માતાપિતરો.

૬૪. વિજ્જાયોનિસમ્બન્ધાનમા તત્ર ચત્થે.

લ્તુપિતાદીનં વિજ્જાસમ્બન્ધીનં યોનિસમ્બન્ધીનં ચ તેસ્વેવ લ્તુપિતાદીસુ વિજ્જાયોનિસમ્બન્ધિસુત્તરપદેસુ ચત્થવિસયે આ હોતિ. હોતાપોતરો માતાપિતરો, લ્તુપિતાદીનં ત્વેવ? પુત્તભાતરો, તત્રેતિ કિં? પિતુપિતામહા, ચત્થેતિ કિં? માતુભાતા, વિજ્જાયોનિસમ્બન્ધાનન્તિ કિં? દાતુભત્તારો.

૬૫. પુત્તે.

પુત્તે ઉત્તરપદે ચત્થવિસયે લ્તુપિતાદીનં વિજ્જાયોનિ સમ્બન્ધાનમા હોતિ. પિતાપુત્તા, માતાપુત્તા.

૬૬. ચિસ્મિં.

ચિપ્પચ્ચયન્તે ઉત્તરપદે આ હોતિ. કેસાકેસિ, મુટ્ઠામુટ્ઠિ.

૬૭. ઇત્થિયમ્ભાસિતપુમિત્થી પુમેવેકત્થે.

ઇત્થિયં વત્તમાને એકત્થે સમાનાધિકરણે ઉત્તરપદે પરે ભાસિતપુમા ઇત્થી પુમેવ હોતિ. કુમારભરિયો, દીઘજઙ્ઘો, યુવજાયો, ઇત્થિયન્તિ કિં? કલ્યાણી પધાનમેસં કલ્યાણિપ્પધાના, ભાસિતપુમેતિ કિં? કઞ્ઞાભરિયો, ઇત્થીતિ કિં? ગામણિકુલં દિટ્ઠિ અસ્સ ગામણિદિટ્ઠિ, એકત્થેતિ કિં? કલ્યાણિયા માતા કલ્યાણિમાતા.

૬૮. ક્વચિ પચ્ચયે.

ભાસિતપુમિત્થી પચ્ચયે ક્વચિ પુમેવ મોતિ. બ્યત્તતરા, બ્યત્તતમા.

૬૯. સબ્બાદયો વુત્તિમત્તે.