૨. દુતિયો કણ્ડો (સ્યાદિ)

૧. દ્વે દ્વે-કાનેકેસુ નામસ્મા સિ યો, અં યો, ના હિ, સ નં, સ્મા હિ, સ નં, સ્મિં સુ.

એતેસં દ્વે દ્વે હોન્તિ એકાનેકત્થેસુ વત્તમાનતો નામસ્મા. મુનિ મુનયો, મુનિં મુનયો, મુનિના મુનીહિ, મુનિસ્સ મુનીનં, મુનિસ્મા મુનીહિ, મુનિસ્સ મુનીનં, મુનિસ્મિં મુનીસુ, એવં કુમારી કુમારિયો, કઞ્ઞા કઞ્ઞાયોતિ. એતાનિ સત્ત દુકાનિ સત્ત વિભત્તિયો વિભાગો વિભતીતિ કત્વા, એત્થ સિઅમિતી-કારા-કારા ‘‘કિમં સિસુ’’ ૨,૨૦૦ તિ સંકેતત્થા.

૨. કમ્મે દુતિયા.

કરીયતિ કત્તુ કિરિયાયા-ભિસમ્બન્ધીયતીતિ કમ્મં, તસ્મિં દુતિયાવિભત્તિ હોતં. કટં કરોતિ, ઓદનં પચતિ, આદિચ્ચં પસ્સતિ.

‘ઓદનો પચ્ચતી’તિ ઓદનસદ્દતો કમ્મતા નપ્પતીયતે, કિઞ્ચરહિ? આખ્યાતતો. ‘કટં કરોતિ વિપુલં દસ્સનીય’ન્તિ અત્થેવ ગુણયુત્તસ્સ કમ્મતા, ઇચ્છિતેપિ કમ્મત્તાવ દુતિયા સિદ્ધા ગાવું પયો દોહતિ, ગોમન્તં ગાવં યાચતિ, ગાવમવરુન્ધતિ વજં, માણવકં મગ્ગં પુચ્છતિ, ગોમન્તં ગાવં ભિક્ખતે, રુક્ખમવચિનાતિ ફલાનિ, સિસ્સં ધમ્મં બ્રૂતે, સિસ્સં ધમ્મમનુસાસતીતિ. એવં અનિચ્છિતેપિ અહિં લઙ્ઘયતિ, વિસં ભક્ખેતિ. યંનેવિચ્છિતં નાપિ અનિચ્છિતં, તત્થાપિ દુતિયા સિદ્ધા. ગામં ગચ્છન્તો રુક્ખમૂલમુપસપ્પતિ.

પથવિં અધિસેસ્સતિ, ગામમધિતિટ્ઠતિ, રુક્ખમજ્ઝાસતેતિઅધિસીઠાસાનંપયોગે-ધિકરણે કમ્મવચનિચ્છા, વત્તિચ્છાતો હિ કારકાનિ હોન્તિ. તં યથા-વલાહકા વિજ્જોતતે, વલાહકસ્સ વિજ્જોતતે, વલાહકો વિજ્જોતતે, વલાહકે વિજ્જોતતે, વલાહકેન વિજ્જોતતેતિ. એવમભિનિવિસસ્સ વા ધમ્મમભિનિવિસતે ધમ્મે વા.

તથા ઉપન્વજ્ઝાવસસ્સાભોજન નિવુત્તિવચનસ્સ ગામમુપવસતિ, ગ, મમનુવસતિ, પબ્બતમધિવસતિ, ઘરમાવસતિ. અભોજનનિવુત્તિ વચનસ્સાતિ કિં? ગામે ઉપવસતિ, ભોજનનિવુત્તિં કરોતીતિ અત્થો. તપ્પાનાચારેપિ કમ્મત્તાવ દુતિયા સિયા નદિમ્પિવતિ, ગામં ચરતિ, એવં ‘સચે મં આલપિસ્સતી’તિઆદીસુપિ. વિહિતાવ પતિધયોગે દુતિયા – ‘પટિભન્તુ તં ચુન્દ બોજ્ઝઙ્ગા’તિ. તં પતિ બોજ્ઝઙ્ગા ભાસન્તૂતિ અત્થો, યદાતુ ધાતુનાયુત્તો પતિ, તદા તેના-યોગા સમ્બન્ધે છટ્ઠીવ ‘તસ્સ નપ્પટિભાતી’તિ. અક્ખે દિબ્બતિ, અક્ખેહિ દિબ્બતિ, અક્ખેસુ દિબ્બતીતિ કમ્મકરણાધિકરણવચનિચ્છા.

૩. કાલદ્ધાનમચ્ચન્તસંયોગે.

કિરિયા, ગુણ, દબ્બેહિ સાકલ્લેન કાલદ્ધાનં સમ્બન્ધો અચ્ચન્તસંયોગો. તસ્મિં વિઞ્ઞાયમાને કાલસદ્દેહિ અદ્ધઅદ્દેહિ ચ દુતિયા હોતિ. માસમધીતે, માસં કલ્યાણિ, માસં ગુળધાના, કોસમધીતે, કોસં કુટિલા નદી, કોસં પબ્બતો. અચન્તસંયોગેતિ કિં? માસસ્સ દ્વીહમધીતે, કોસસ્સેકદેસે પબ્બતો.

પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા, એકં સમયં ભગવા, ઇમં રત્તિં ચત્તારો મહારાજાતિ એવમાદીસુ કાલવાચી હિ અચ્ચન્તસંયોગત્તાવ દુતિયા સિદ્ધા. વિભત્તિવિપલ્લાસેનપિ વા બહુલંવિધાના.

ફલપ્પત્તિયં કિરિયાપરિસમત્ત્યપવગ્ગો, તસ્મિં વિઞ્ઞાયમાને કાલદ્ધાનં કિરિયાયાચ્ચન્તસંયોગે તતિયાભિમતા, સાપિ કરણત્તાવ સિદ્ધા ‘માસેનાનુવાકો-ધીતો, કોસેનાનુવાકો-ધીતો’તિ. અનપવગ્ગેતુ અસાધકતમત્તાકરણત્તાભાવે દુતિયાવ ‘માસમધીતો-નુવાકો, ન ચાને ન ગહિતો’તિ.

કારકમજ્ઝે યે કાલદ્ધાનવાચિનો, તતો સત્તમીપઞ્ચમિયો અભિમતા ‘અજ્જ ભુત્વા દેવદત્તો દ્વિહે ભુઞ્જિસ્સતિ, દ્વીહા ભુઞ્જિસ્સતિ, અત્રટ્ઠો-યમિસ્સાસો કોસે લક્ખં વિજ્ઝતિ, કોસા લક્ખં વિજ્ઝતી’તિ, તાપીહ સકસકકારકવચનિચ્છાયેવ સિદ્ધા.

૪. ગતિ બોધાહાર સદ્દત્થાકમ્મક ભજ્જાદીનં પયોજ્જે.

ગમનત્થાનં બોધત્થાનં આહારત્થાનં સદ્દત્થાનમકમ્મકાનં ભજ્જાદીનઞ્ચ પયોજ્જે કત્તરિ દુતિયા હોતિ. સામત્થિયા ચ પયોજકબ્યાપારેન કમ્મતાવસ્સ હોતીતિ પતીયતે. ગમયતિ માણવકં ગામં, યાપયતિ માણવકં ગામં, બોધયતિ માણવકં ધમ્મં, વેદયતિ માણવકં ધમ્મં, ભોજયતિ માણ-વકં મોદકં, આસયતિ માણવકં મોદકં, અજ્ઝાપયતિ માણવકં વેદં, પાઠયતિ માણવકં વેદં, આસયતિ દેવદત્તં, સાયયતિ દેવદત્તં, અઞ્ઞં ભજ્જાપેતિ, અઞ્ઞં કોટ્ટાપેતિ, અઞ્ઞં સન્થરાપેતિ. એતેસમેવાતિ કિં? પાચેતિ ઓદનં દેવદત્તેન યઞ્ઞદત્તો. પયોજ્જેતિ કિં? ગચ્છતિ દેવદત્તો. યદા ચરહિ ગમયતિ દેવદત્તં યઞ્ઞદત્તો, તમપરો પયોજેતિ, તદા ગમયતિ દેવદત્તં યઞ્ઞદત્તેનેતિ ભવિતબ્બં … ગમયતિસ્સા-ગમનત્થત્તા.

૫. હરાદીનં વા.

હરાદીનં પયોજ્જે કત્તરિ દુતિયા હોતિ વા. હારેતિ ભારં દેવદત્તં દેવદત્તેનેતિ વા, અજ્ઝોહારેતિ સત્તું દેવદત્તં દેવદત્તેનેતિ વા, કારેતિ કટં દેવદત્તં દેવદત્તેનેતિ વા દસ્સયતે જનં રાજં જનેનેતિ વા, અભિવાદયતે ગુરું દેવદત્તં દેવદત્તેનેતિ વા.

૬. ન ખાદાદીનં.

ખાદાદીનં પયોજ્જે કત્તરિ દુતિયા ન હોતિ. ખાદયતિ દેવદત્તેન, આદયતિ દેવદત્તેન, અવ્હ, પયતિ દેવદત્તેન, સદ્દાયયતિ દેવદત્તેન, કન્દયતિ દેવદત્તેન, નાયયતિ દેવદત્તેન.

(૧) વહિસ્સાનિયન્તુકે. વાહયતિ ભારં દેવદત્તેન અનિયન્તુકેતિ કિં? વાહ-યતિ ભારં બલીબદ્દે.

(૨) ભક્ખિસ્સાહિં સાયં. ભક્ખયતિ મોદકે દેવદત્તેન. અહિંસાયન્તિ કિં? ભક્ખયતિ બલીબદ્દે સસ્સં.

૭. ઝાદીહિ યુત્તા.

ધીઆદીહિ યુત્તતો દુતિયા હોતિ. ધિરત્થુ મં પૂતિકાયં, અન્તરા ચ રાજગહં અન્તરા ચ નાલન્દં, સમાધાનમન્તરેન, મુચલિન્દમભિતો સરમિચ્ચાદિ, છટ્ઠિયાપવાદો-યં.

૮. લક્ખણિત્થમ્ભૂતવિચ્છાસ્વભિના.

લક્ખણાદીસ્વત્થેસ્વભિના યુત્તમ્હા દુતિયા મહાતિ. રુક્ખમભિ વિજ્જોતતે વિજ્જુ, સાધુ દેવદત્તો માતરમભિ, રુક્ખં રુક્ખમભિતિટ્ઠતિ.

૯. પતિપરીહિ ભાગે ચ.

પતિપરીહિ યુત્તમ્હા લક્ખણાદીસુ ભાગે ચત્થે દુતિયા હોતિ. રુક્ખં પતિ વિજ્જોતતે વિજ્જુ, સાધુ દેવદત્તો માતરં પતિ, રુક્ખં રુક્ખં પતિ તિટ્ઠતિ, યદેત્થ મં પતિ સિયા. રુક્ખં પરિ વિજ્જોતતે વિજ્જુ, સાધુ દેવદત્તો માતરં પરિ, રુક્ખં રુક્ખં પરિ તિટ્ઠતિ, યદેત્થ મં પરિ સિયા.

૧૦. અનુના.

લક્ખણાદીસ્વત્થેસ્વનુના યુત્તમ્હા દુતિયા હોતિ. રુક્ખમનુ વિજ્જોતતે વિજ્જુ, સચ્ચકિરિયમનુ વુટ્ઠિ પાવસ્સિ, હેતુ ચ લક્ખણં ભવતિ, સાધુ દેવદત્તો માતરમનુ, રુક્ખં રુક્ખમનુ તિટ્ઠતિ, યદેત્થ મં અનુ સિયા.

૧૧. સહત્થે.

સહત્થે-નુના યુત્તમ્હા દુતિયા હોતિ. પબ્બતમનુ સેના તિટ્ઠતિ.

૧૨. હીને.

હીનત્થે-નુના યુત્તમ્હા દુતિયા હોતિ. અનુ સારિપુત્તં પઞ્ઞવન્તો.

૧૩. ઉપેન.

હીનત્થે ઉપેન યુત્તમ્હા દુતિયા હોતિ. ઉપ સારિપુત્તં પઞ્ઞવન્થો.

૧૪. સત્તમ્યાધિક્યે.

આધિક્યત્થે ઉપેન યુત્તમ્હા સત્તમી હોતિ. ઉપ ખારિયં દોણો.

૧૫. સામિત્તે-ધિના.

સામિભાવત્થે-ધિના યુત્તમ્હા સત્તમી હોતિ. અધિ બ્રહ્મદત્તે પઞ્ચાલા, અધિ પઞ્ચાલેસુ બ્રહ્મદત્તો.

૧૬. કત્તુકરેણેસુ તતિયા.

કત્તરિ કરણે ચ કારકે તતિયા હોતિ. પુરિસેન કતં, અસિના છિન્દતિ. પકતિયા-ભિરૂપો, ગોત્થેન ગોતમો, સુમેધો નામ નામેન, જાતિયા સત્તવસ્સિકોતિ ભૂધાતુસ્સ સમ્ભવા કરણે એવ તતિયા. એવં સમેન ધાવતિ વિસમેન ધાવતિ, દ્વિદોણેન ધઞ્ઞં કિણાતિ, પઞ્ચકેન પસવો કિણાતીતિ.

૧૭. સહત્થેન.

સહત્થેન યોગે તતિયા સિયા. પુત્તેન સહ ગતો, પુત્તેન સદ્ધિં આગતો, તતિયાપિ છટ્ઠીવ અપ્પધાને એવ ભવતિ.

૧૮. લક્ખણે.

લક્ખણે વત્તમાનતો તતિયા સિયા. તિદણ્ડકેન પરિબ્બાજકમદ્દક્ખી, અક્ખિના કાણો, તેન હિ અઙ્ગેન અઙ્ગિનો વિકારો લક્ખીયતે.

૧૯. હેતુમ્હિ.

તક્કિરિયા યોગ્ગે તતિયા સિયા. અન્નેન વસતિ, વિજ્જાય યસો.

૨૦. પઞ્ચમીણે વા.

ઇણે હેતુમ્હિ પઞ્ચમી હોતિ વા. સતસ્મા બદ્ધો, સતેન વા.

૨૧. ગુણે.

પરઙ્ગભૂતે હેતુમ્હિ પઞ્ચમી હોતિ વા. જળત્તા બદ્ધો જળત્તેન વા, પઞ્ઞાય મુત્તો, હુત્વા અભાવતોઅનિચ્ચા, સઙ્ખારનિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધો.

૨૨. છટ્ઠી હેત્વત્થેહિ.

હેત્વત્થવાચીહિ યોગે હેતુમ્હિ છટ્ઠી સિયા. ઉદરસ્સ હેતુ, ઉદરસ્સ કારણા.

૨૩. સબ્બાદિતો સબ્બા.

હેત્વત્થેહિ યોગે સબ્બાદીહિ સબ્બા વિભત્તિયો હોન્તિ. કો હેતુ, કં હેતું, કેન હેતુના, કસ્સ હેતુસ્સ, કસ્મા હેતુસ્મા, કસ્સ હેતુસ્સ, કસ્મિં હેતુસ્મિં, કિં કારણં, કેન કારણેન, કિં નિમિત્તં, કેન નિમિત્તેન, કિં પયોજનં, કેન પયોજનેન ઇચ્ચેવમાદિ. હેત્વત્થેહીત્વેવ? કેન કતં.

૨૪. ચતુત્થી સમ્પદાને.

યસ્સ સમ્મા પદીયતે તસ્મિં ચતુત્થી સિયા. સઙ્ઘસ્સ દદાતિ. આધારવિવક્ખાયં સત્તમીપિ સિયા સઙ્ઘે દેહિ.

૨૫. તાદત્થ્યે.

તસ્સે-દં તદત્થં, તદત્થભાવે જોતનીયે નામસ્મા ચતુત્થી સિયા. સીતસ્સ પટિઘાતાય, અત્થાય હિતાય (સુખાય) દેવમનુસ્સાનં, નાલં દારભરણાય, યૂપાય દારુ, પાકાય વજતીત્વેવમાદિ.

કસ્સ સાદું ન રુચ્ચભિ, મા-યસ્મન્તાનમ્પિ સઙ્ઘભેદો રુચ્ચિત્થ, ખમતિ સઙ્ઘસ્સ, ભત્તમસ્સ નચ્છાદેસીતિ છટ્ઠી સમ્બન્ધવચનિચ્છાયં, ન ચેવં વિરોધો સિયા સદિસરૂપત્તા, એવંવિધેસુ ચ સમ્બન્ધસ્સ સદ્દિકાનુમતત્તા, કસ્સ વા ત્વં ધમ્મં રોચેસીતિ અત્થમત્તે પઠમા.

એવમઞ્ઞાપિ વિધઞ્ઞય્યા, પરતોપિ યથાગમં.

રઞ્ઞો સતં ધારેતિ, રઞ્ઞો છત્તં ધારેતીતિ સમ્બન્ધે છટ્ઠી, એવં રઞ્ઞો સિલાઘતે, રઞ્ઞો હનુતે, રઞ્ઞો ઉપતિટ્ઠતે, રઞ્ઞો સપતે, દેવાપિ તસ્સ પિહયન્તિ તાદિનો, તસ્સ કુજ્ઝ મહાવીર, યદિહં તસ્સ પકુપ્પેય્યં, દુહયતિ દિસાનં મેઘો, યો મિત્તાનં ન દૂભતિ, યો અપ્પદુટ્ઠસ્સ નરસ્સ દુસ્સતિ, ક્યાહં અય્યાનં અપરજ્ઝામિ, ઇસ્સયન્તિ સમણાનં તિત્થિયા, ધમ્મેન નયમાનાનં કા ઉસૂયા રઞ્ઞો ભાગ્યમારજ્ઝતિ, રઞ્ઞો ભાગ્યમિક્ખતે, તેન યાચિતો અયાચિતો વા તસ્સ ગાવો પટિસુણાતિ, ગાવો આસુણાતિ, ભગવતો પચ્ચસ્સોસું, હોતુ પતિગિણાતિ, હોત્વનુગિણાતિ, આરોચયામિ વો પતિવેદયામિ વો, ધમ્મં તે દેસેસ્સામિ, યથા વો ભગવા બ્યાકરેય્ય, અલં તે ઇધ વાસેન, કિં તે જટાહિ દુમ્મેધ, અરહતિ મલ્લો મલ્લસ્સાતિ.

જીવિતં તિણાયપિ ન મઞ્ઞમાનોતિ તાદત્થ્ય ચતુત્થી, તિણેન યો અત્થો તદત્થાયપીતિ અત્થો, ‘‘યો ચ સીતઞ્ચ ઉણ્હઞ્ચ, તિણા ભિય્યો ન મઞ્ઞતિ’’ તિણમિવ જીવિતં મઞ્ઞમાનોતિ સવિસયાવ વિભત્તિયો. સગ્ગાય ગચ્છતીતિ તાદત્થ્યે ચતુત્થી, યો હિ સગ્ગં ગચ્છતિ તદત્થં તસ્સ ગમનન્તિ, કમ્મવચનિચ્છાયન્તુ દુતિયાવ સગ્ગં ગચ્છતીતિ.

આયુ ભોતો હોતુ, ચિરં જીવિતં, ભદ્દં કલ્યાણં અત્થં પયોજનં, કુસલં અનામયં, હિતં પથ્યં સુખં સાતં ભોતો હોતુ, સાધુ સમ્મુતિ મેતસ્સ, પુત્તસ્સાવિકરેય્ય ગુય્હમત્થં, તસ્સ મે સક્કો પાતુરહોસિ, તસ્સ પહિણેય્ય, ભિક્ખૂનં દુતં પાહેસિ, કપ્પતિ સમણાનં આયોગો, એકસ્સ દ્વિન્નં તિણ્ણં વા પહોતિ, ઉપમં તે કરિસ્સામિ, અઞ્જલિં તે પગ્ગણ્હામિ, તસ્સ ફાસુ, લોકસ્સત્થો, નમો તે પુરિસાજઞ્ઞ, સોત્થિ તસ્સ, અલં મલ્લો મલ્લસ્સ, સમત્થો મલ્લો મલ્લસ્સ, તસ્સ હિતં, તસ્સ સુખં, સ્વાગતં તે મહારાજાતિ સબ્બત્થ છટ્ઠી સમ્બન્ધે, એવંવિધમઞ્ઞમ્પેવ વિઞ્ઞેય્યં યથાગમં.

૨૬. પઞ્ચમ્યવધિસ્મા.

પદત્થાવધિસ્મા પઞ્ચમીવિભત્તિ હોતિ. ગામસ્મા આગચ્છતુ, એવં ચોરસ્મા ભાયતિ, ચોરસ્મા ઉત્તસતિ, ઓરસ્મા તાયતિ, ચોરસ્મા રક્ખતીતિ, સચે ભાયથ દુક્ખસ્સ, પમાદે ભયદસ્સિવા, તસન્તિ દણ્ડસ્સાતિ છટ્ઠી સત્તમિયોપિ હોન્તેવ સમ્બન્ધાધારવચનિચ્છાયં.

અજ્ઝેના પરાજેતિ, પટિપક્ખે પરાજેતીતિ સવિસયાવ વિભત્તિયો. સચે કેવટ્ટસ્સ પરજ્જિસ્સામીતિ છટ્ઠીપિ હોતિ સમ્બન્ધવચનિચ્છાયં. યવેહિ ગાવો વારેતિ, પાપા ચિત્તં નિવારયે, કાકે રક્ખતિ તણ્ડુલાતિ સવિસયેવ પઞ્ચમી. ચિત્તં રક્ખેથ મેધાવીતિ દુતિયાવ દિસ્સતિ કમ્મત્થે. ઉપજ્ઝાયા અન્તરધાયતિ, ઉપજ્ઝાયા અધિતે, કામતો જાયતે સોકોતિ સવિસયે પઞ્ચમી.

તત્થેવ-ન્તરધાયિ સુ, નટસ્સ સુણોતિ, પદુમં તત્થ જાયેથાતિ સત્તમીછટ્ઠિયોપિ હોન્તેવ સવિસયે. હિમવન્તા પભવતિ ગઙ્ગા, પાણાતિપાતા વિરમસ્સુ ખિપ્પં, અઞ્ઞો દેવદત્તા, ભિન્નો દેવદત્તાતિ સવિસયેવ પઞ્ચમી. એવં આરા સો આસવક્ખયા, ઇતરો દેવદત્તા, ઉદ્ધં પાદતલા અધો કેસમત્થકા, પુબ્બો ગામા, પુબ્બેવ સમ્બોધા, તતો પરં, તતો અપરેન સમયેન, તતુત્તરિન્તિ. સમ્બન્ધવચનિચ્છાયં છટ્ઠીપિ પુરતો ગામસ્સ, દક્ખિણતો ગામસ્સ, ઉપરિ પબ્બતસ્સ, હેટ્ઠા પાસાદસ્સાતિ. પાસાદમારુય્હ પેક્ખતિ પાસાદા પેક્ખતિ, આસને ઉપવિસિત્વા પેક્ખતિ આસના પેક્ખતીતિ અવધિવચનિચ્છાયં પઞ્ચમી.

પુચ્છાનાખ્યાનેસુ કુતો ભવં? પાતટલિપુત્તસ્માતિ. તથા દેસકાલમાનેપિ પાટલિપુત્તસ્મા રાજગહં સત્ત યોજનાનિ, સત્તસુ યોજનેસૂતિ વા. એવં ઇતો તિણ્ણં માસાન-મચ્ચયેનાતિ, કિચ્છાલદ્ધન્તિ ગુણે પઞ્ચમી. કિચ્છેન મે અધિગતન્તિ હેતુમ્હિ કરણે વા તતિયા. એવં થોકા મુત્તો, થોકેન મુત્તોતિ. થોકં ચલતીતિ કિરિયાવિસેસને કમ્મનિ દુતિયા.

દૂરન્તિ કત્થયોગેપિ સવિસયેવ પઞ્ચમીછટ્ઠિયો સિયું, દૂરં ગામસ્મા, અન્તિકં ગામસ્મા, દૂરં ગામસ્સ, અન્તિકં ગામસ્સાતિ, દૂરન્તિ કત્થેહિ તુ સબ્બાવ સવિસયે સિયું બાધકાભાવા દૂરો ગામો, અન્તિકો ગામોત્વેવમાદિ.

કેચિ પનાહુ ‘અસત્તવચનહેતેહિ પાટિપદિકત્થે દુતિયાતતિયાપઞ્ચમીસત્તમિયો, સત્તવચનેહિ તુ સબ્બાવ સવિસયે’તિ, તે પનઞ્ઞેહેવ પટિક્ખિત્તા. દૂરં મગ્ગો, અન્તિકં મગ્ગોતિ કિરિયાવિસેસનં… ભૂધાતુસ્સ ગમ્મમાનત્તા. વિસુદ્ધો લોભનીયેહિ ધમ્મેહિ, પરિમુત્તો સો દુક્ખસ્મા વિવિચ્ચેવ કામેહિ, ગમ્ભીરતો ચ પુથુલતો ચ યોજનં, આયામેન યોજનં, તતો પભુતિ, યતો સરામિ અત્તાનન્તિ સવિસયેવ વિભત્તિયો.

૨૭. અપપરીહિ વજ્જને.

વજ્જને વત્તમાનેહિ અપપરીહિ યોગે પઞ્ચમી હોતિ. અપ સાલાય આયન્તિ વાણિજા, પરિ સાલાય આયન્તિ વાણિજા, સાલં વજ્જેત્વાતિ અત્થો. વજ્જનેતિ કિં? રુક્ખં પરિવિજ્જોતતે વિજ્જુ. આપાટલિપુત્તસ્મા વસ્સિ દેવોતિ મરિયાદા-ભિવિધીસ્વવધિ વિસયેવ પઞ્ચમી, વિના પાટલિપુત્તેન સહ વેતિ વિસેસો, એવં યાવ પાટલિપુત્તસ્મા વસ્સિ દેવોતિ.

૨૮. પટિનિધિપટિદાનેસુ પતિના.

પટિનિધિમ્હિ પટિદાને ચ વત્તમાનેન પતિના યોગે નામસ્મા પઞ્ચમી વિભત્તિ હોતિ. બુદ્ધસ્મા પતિ સારિપુત્તો, ઘતમસ્સ તેસસ્મા પતિ દદાતિ, પટિનિધિપટિદાનેસૂતિ કિં? રુક્ખં પતિ વિજ્જોતતે.

૨૯. રિતે દુતિયા ચ.

રિતેસદ્દેન યોગે નામસ્મા દુતિયા હોતિ પઞ્ચમી ચ. રિતે સદ્ધમ્મં, રિતે સદ્ધમ્મા.

૩૦. વિના-ઞ્ઞત્ર તતિયા ચ.

વિના-ઞ્ઞત્રસદ્દેહિ યોગે નામસ્મા તતિયા ચ હોતિ દુતિયા પઞ્ચમિયો ચ. વિના વાતેન, વિના વાતં, વિના વાતસ્મા, અઞ્ઞત્ર એકેન પિણ્ડપાતનીહારકેન, અઞ્ઞત્ર ધમ્મં, અઞ્ઞત્ર ધમ્મા.

૩૧. પુથનાનાહિ.

એતેહિ યોગે તતિયા હોતિ પઞ્ચમી ચ. પુથગેવ જનેન, પુથગેવ જનસ્મા, જનેન નાના, જનસ્મા નાના.

૩૨. સત્તમ્યાધારે.

કિરિયાધાર ભૂત કત્તુ કમ્માનં ધારણેન યો કિરિયાયાધારો તસ્મિં કારકે નામસ્મા સત્તમી હોતિ. કટે નિસીદતિ (દેવદત્તો), થાલિયં ઓદનં પચતિ, આકાસે સકુના, ભિલેસુ તેલં, ગઙ્ગાયં વજો.

૩૩. નિમિત્તે.

નિમિત્તત્થે સત્તમી હોતિ. અજિનમ્હિ હઞ્ઞતે દીપિ, મુસાવાદે પાચિત્થિયં.

૩૪. યબ્ભાવોભાવલક્ખણં.

યસ્સ ભાવો ભાવન્તરસ્સ લક્ખણં ભવતિ, તતો સત્તમી હોતિ. ગાવીસુ દુય્હમાનાસુ ગતો, દુદ્ધાસુ આગતો. ભાવોતિ કિં? યો જટાહિ સો ભુઞ્જતિ. ભાવલક્ખણન્તિ કિં? યો ભુઞ્જતિ સો દેવદત્તો, ‘‘અકાલે વસ્સતિ તસ્સ, તાલે તસ્સ ન વસ્સતી’’તિ વિસયસત્તમી.

૩૫. છટ્ઠી ચાનાદરે.

યસ્સ ભાવો ભાવન્તરસ્સ લક્ખણં ભવતિ, તતો છટ્ઠી ભવતિ સત્તમી ચ અનાદરે ગમ્યમાને. ‘‘આકોટયન્તો સો નેતિ, સિવિરાજસ્સ પેક્ખતો’’, ‘‘મચ્ચુ ગચ્છતિ આદાય, પેક્ખમાને મહાજને’’.

ગુન્નં સામીતિ સમ્બન્ધે છટ્ઠી, ગોસુ સામીતિ વિસયસત્તમી, એવં ગુન્નમિસ્સરો, ગોસ્વિસ્સરો, ગુન્નં અધિપતિ, ગોસુ અધિપતિ, ગુન્નં દાયાદો, ગોસુ દાહાદો, દુન્નં સક્ખિ, ગોસુ સક્ખિ, ગુન્નં પતિભૂ, ગોસુ પતિભૂ, ગુન્નં પસૂતો, ગોસુ પસૂતો, કુસલા નચ્ચગીતસ્સ, કુસલા નચ્ચગીતે, આયુત્તો કટકરણસ્સ, આયુત્તો કટકરણેતિ.

તથાધારવચનિચ્છાયં સત્તમી, ભિક્ખૂસુ અભિવાદેન્તિ, મુદ્ધનિ ધુમ્બિત્વા, બાહાસુ ગહેત્વા, હત્થેસુ પિણ્ડાય ચરન્તિ, પથેસુ ગચ્છન્તિ, કદલીસુ ગજે રક્ખન્તીતિ. ઞાણસ્મિં પસન્નોતિ વિસયસત્તમી, ઞાણેન પસન્નોતિ કરણે તતિયા, એવં ઞાણસ્મિં ઉસ્સુક્કો ઞાણેન ઉસ્સુક્કોતિ.

૩૬. યતો નિદ્ધારણં.

જાતિગુણકિરિયાહિ સમુદાયતેકદેસસ્સ પુથક્કરણં નિદ્ધારણં. યતો તં કરીયતિ, તતો છટ્ઠીસત્તમિયો હોન્તિ. સાલયો સૂકધઞ્ઞાનં પથ્યતમા, સાલયો સૂકધઞ્ઞેસુ પથ્યતમા, કણ્હા ગાવીનં સમ્પન્નખીરતમા, કણ્હા ગાવીસુ સમ્પન્નખીરતમા, ગચ્છતં ધાવન્તો સીઘતમો, ગચ્છન્તેસુ ધાવન્તો સીઘતમો. સીલમેવ સુતા સેય્યોતિ અવધિમ્હિયેવ પઞ્ચમી.

૩૭. પઠમાત્થમત્તે.

નામસ્સાભિધેય્યમત્તે પઠમાવિભત્તિ હોતિ. રુક્ખો. ઇત્થિ પુમા નપુંસકન્તિ લિઙ્ગમ્પિ સદ્દત્થોવ, તથા દોણો ખારી આળ્હકન્તિ પરિમાણમ્પિ સદ્દત્થોવ, એકો દ્વે બહવોતિ સઙ્ખ્યાપિ સદ્દત્થોવ.

૩૮. આમન્તણે.

સતો સદ્દેનાભિમુખીકરણમામન્તણં. તસ્મિં વિસયે પઠમા વિભત્તિ હોતિ. ભોપુરિસ, ભોક્કત્થિ, ભો નપુંસક.

૩૯. છટ્ઠી સમ્બન્ધે.

કિરિયાકારકસઞ્જાતો અસ્સેદમ્ભાવહેતુકો સમ્બન્ધો નામ. તસ્મિં છટ્ઠી વિભત્તિ હોતિ. રઞ્ઞો પુરિસો, સરતિ રજ્જસ્સાતિ સમ્બન્ધે છટ્ઠી, રજ્જસમ્બન્ધિનિં સતિં કરોતીતિ અત્થો, કમ્મવચનિચ્છારન્તુ દુતિયાવ સરતિ રજ્જં. તથા રજકસ્સ વત્થં દદાતિ, પહરતો પિટ્ઠિં દદાતિ, બાલો પૂરતિ પાપસ્સ, અમચ્ચે તાત જાનાહિ, ધીરે અત્થસ્સ કોવિદે, દિવસસ્સ તિક્ખત્તું, સકિં પક્ખસ્સ, પૂરં હિરઞ્ઞસુવણ્ણસ્સ કુમ્ભન્ત્વેવમાદિ.

કિતકપ્પયોગે કક્તુકમ્મેસુ બહુલં સમ્બન્ધવચનિચ્છાયં છટ્ઠી, સાધુ સમ્મતો બહુજનસ્સ, સુપ્પટિવિદ્ધા બુદ્ધાનં ધમ્મધાતુ, ધમ્મસ્સ ગુત્તો મેધાવી, અમતં તેસં પરિભુત્તં, તસ્સ ભવન્તિ વત્તારો, અવિસંવાદકો લોકસ્સ, અલજ્જીનં નિસ્સાય, ચતુન્નં મહાભૂતાનં ઉપાદાય પસાદોત્વેવમાદિ.

કત્તુકમ્મવચનિચ્છાયન્તુ તતિયા દુતિયાયો ચ, સઞ્ચત્તો પિતરા અહં, સરસિ ત્વં એવરૂપિં વાચં ભાસિતા, ભગવન્તં દસ્સનાયત્વેવમાદિ.

૪૦. તુલ્યત્થેન વા તતિયા.

તુલ્યત્થેન યોગે છટ્ઠી હોતિ તતિયા વા, તુલ્યો પિતુ, તુલ્યો પિતરા, સદિસો પિતુ, સદિસો પિતરા, ઇહ કથં તતિયા ન હોતિ? અજ્જુનસ્સ તુલા નત્થિ, કેસવસ્સુપમા ન ચેતિ, નેતે તુલ્યત્થા, કિઞ્જરહિ તુલ્યાનમોપમ્મત્થા.

૪૧. અતો યોનં ટાટે.

અકારન્થતો નામસ્મા યોનં ટાટે હોન્તિ યથાક્કમં, ટકારા સબ્બદેસત્થા, બુદ્ધા બુદ્ધે, અતોતિ કિં? કઞ્ઞાયો, ઇત્થિયો, વધુયો, ઇધ કસ્મા ન ભવતિ અગ્ગયો. અવિધાનસામત્થિયા.

૪૨. નિનં વા.

અકારન્તતો નામસ્મા નિનં ટાટે વા હોન્તિ યથાક્કમં. રૂપા, રૂપે, રૂપાનિ, અતોત્વેવ અટ્ઠીનિ.

૪૩. સ્માસ્મિંનં.

અકારન્તતો નામસ્મા સ્માસ્મિન્નં ટાટે વા હોન્તિ યથાક્કમં. બુદ્ધા બુદ્ધસ્મા, બુદ્ધે બુદ્ધસ્મિં, અતોત્વેવ અગ્ગિસ્મા અગ્ગિસ્મિં.

૪૪. સસ્સાય ચતુત્થિયા.

અકારન્તતો પરસ્સ સસ્સ ચતુત્થિયા આયો હોતિ વા. બુદ્ધાય બુદ્ધસ્સ, ભિય્યો તાદત્થ્યેયેવાયમાયો દિસ્સતે, ક્વચિદેવઞ્ઞત્થ, અતોત્વેવ ઇસિસ્સ, ચતુત્થિયાતિ કિં? બુદ્ધસ્સ મુખં, અત્તત્થન્તિ અત્થસદ્દેન સમાસો.

સબ્બાદિતોપિ સ્માસ્મિંસાનં ટાટેઆયા હોન્તેવ… નિરુત્તિકારાનુમતત્તા બુદ્ધવચને સન્દસ્સનવતો ચ, તત્રોદમુદાહરણં ‘અસ્મા લોકા પરમ્હા ચ, ઉભયા ધંસતે નરો’, ‘ત્યાહં મન્તે પરત્થદ્ધો’, ‘યાયેવ ખો પનત્થાય આગચ્છેય્યાથો તમેવત્થં સાધુકં મનસિકરેય્યાથો’તિ.

૪૫. ઘપતેકસ્મિં નાદીનં યયા.

ઘપતો નાદીનમેકસ્મિં યયા હોનિ યથાક્કમં. કઞ્ઞાય, રત્તિયા, ઇત્થિયા, ધેનુયા, વધુયા, એકસ્મિન્તિ કિં? કઞ્ઞાહિ, રત્તીહિ.

૪૬. સ્સા વા તેતિમામૂહિ.

ઘપસઞ્ઞેહિ તેતિમામૂહિ નાદીનમેકસ્મિંસ્સા વા હોતિ, તસ્સા કતં, તસ્સા દીયતે, તસ્સા નિસ્સટં, તસ્સા પરિગ્ગહો, તસ્સા પતિટ્ઠિતં, તાય વા, એવં એતિસ્સા એતાય, ઇમિસ્સા ઇમાય, અમુસ્સા અમુયા, એતેહીતિ કિં? સબ્બાય, નાદીનં ત્વેવ? સા, ઘપતોત્વેવ? તાહિ અમૂહિ.

૪૭. નંમ્હિ નુક દ્વાદીનં સત્તરસન્નં.

દ્વાદીનં સત્તરસન્નં સઙ્ખ્યાનં નુક હોતિ નંમ્હિ વિભત્તમ્હિ, દ્વિન્નં ચતુન્નં, પઞ્ચન્નં, એવં યાવ અટ્ઠારસન્નં, ઉકારો ઉચ્ચારણત્થો, કકારો અન્તાવયવત્થો, તેન નંમ્હિ ન દીઘો.

૪૮. બસુકતિન્નં.

નંમ્હિ બહુનો કતિસ્સ ચ નુક હોતિ, બહુન્નં, કતિન્નં.

૪૯. ણ્ણંણ્ણન્નં તિતો ઝા.

ઝસઞ્ઞા તિતો નંવચનસ્સ ણ્ણંણ્ણન્નં હોતિ, તિણ્ણં, તિણ્ણન્નં, ઝાતિ કિં તિસ્સન્નં.

૫૦. ઉભિન્નં.

ઉભા નંવચનસ્સ ઇન્નં હોતિ, ઉભિન્નં.

૫૧. સુઞ સસ્સ.

નામસ્મા સસ્સ સુઞ હોતિ, બુદ્ધસ્સ, દ્વિસકારપાઠેન સિદ્ધે લાઘવત્થમિદં.

૫૨. સ્સંસ્સાસ્સાયેસ્વિતરે કઞ્ઞેભિમાનમિ.

સ્સમાદીસ્વિતરાદીનમિ હોતિ, ઇતરિસ્સં, ઇતરિસ્સા, એકિસ્સં, એકિસ્સા, અઞ્ઞિસ્સં, અઞ્ઞિસ્સા, એતિસ્સં, એતિસ્સા, એતિસ્સાય, ઇમિસ્સં, ઇમિસ્સા, ઇમિસ્સાય, એસ્વિતિ કિં? ઇતરાય, એસન્તિ કિં? સબ્બસ્સં, સબ્બસ્સા.

૫૩. તાય વા.

સ્સમાદીસુ તસ્સા વા ઇ હોતિ, તિસ્સં તસ્સં, તિસ્સા તસ્સા, તિસ્સાય તસ્સાય, સ્સંસ્સાસ્સાયેસ્વિત્વેવ? તાય.

૫૪. તેતિમાતો સસ્સ સ્સાય.

તાએતાઇમાતો સસ્સ સ્સાયો હોતિ વા. તસ્સાય તાય, એતિસ્સાય એતાય, ઇમિસ્સાય ઇમાય.

૫૫. રત્યાદીહિ ટો સ્મિનો.

રત્યાદીહિ સ્મિનો ટો હોતિ વા, રત્તો રત્તિયં, આદો આદિસ્મિં.

૫૬. સુહિસુભસ્સો.

ઉભસ્સ સુહિસ્વો હોતિ. ઉભોસુ, ઉભોહિ.

૫૭. લ્તુપિતાદિનમા સિમ્હિ.

લ્તુપ્પચ્ચયન્તાનં પિતાદીનં ચ આ હોતિ સિમ્હિ. કત્તા, પિતા. પિતુ, માતુ, ભાવુ, મીતુ, દુહિતુ, જામાતુ, નત્તુ, હોતુ, પોતુ.

૫૮. ગે અ ચ.

લ્તુપિતાદીનં અ હોતિ ગે આ ચ, ભો કત્ત, ભો કત્તા, ભો પિત, ભો પિતા.

૫૯. અયુનં વા દીઘો.

અ ઇ ઉ ઇચ્ચેસં વા દીઘો હોતિ ગે પરે તિલિઙ્ગે. ભો પુરિસા, ભો પુરિસ, ભો અગ્ગી, ભો અગ્ગિ, ભો ભિક્ખૂ, ભો ભિક્ખૂ.

૬૦. ઘબ્રહ્માદિતે.

ઘતો બ્રહ્માદિતો ચ ગસ્સે વા હોતિ. ભોતિ કઞ્ઞે, ભોતિ કઞ્ઞા, ભો બ્રહ્મે, ભો બ્રહ્મ, ભો ખત્તે, ભો ખત્ત, ભો ઇસે, ભો ઇસિ, ભો સખે, ભો સખ. સખિ સખીતિ ઇત્થિયં સિદ્ધમેવ. આકતિગણો-યં, એવમઞ્ઞત્રાપિ.

૬૧. નમ્માદીહિ.

અમ્માદીહિ ગસ્સે ન હોતિ. ભોતિ અમ્મા, ભોતિ અન્ના, ભોતિ અમ્બા.

૬૨. રસ્સો વા.

અમ્માદીનં ગે રસ્સો હોતિ વા. ભોતિ અમ્મ, ભોતિ અમ્મા.

૬૩. ઘો સ્સં, સ્સા, સ્સાયં તિંસુ.

સ્સમાદીસુ ઘો રસ્સો હોતિ. તસ્સં, તસ્સા, તસ્સાય, તં, સભતિં, એસ્વિતિ કિં? તાય, સભાય.