૧. પઠમો સઞ્ઞાદિકણ્ડો

સિદ્ધમિદ્ધગુણં સાધુ, નમસ્સિત્વા તથાગતં;

સધમ્મસઙ્ઘં ભાસિસ્સં, માગધં સદ્દલક્ખણં.

૧. અઆદયો તિતાલીસ વણ્ણા.

અકારાદયો નિગ્ગહીતન્તા તેચત્તાલીસ-ક્ખરા વણ્ણા નામ હોન્તિ. અ આ ઇ ઈ ઉ ઊ એ એ ઓ ઓ, ક ખ ગ ઘ ઙ ચ છ જ ઝ ઞ્ઞ, ટ ઠ ડ ઢ ણ, ત થ દ ધ ન, પ ફ બ ભ મ, ય ર લ વ સ હ ળ અં. તેન ક્વત્થો? ‘‘એ ઓ ન મવણ્ણે’’ ૧. ૩૭. તિતાલીસાભિ વચનં કત્થચિ વણ્ણલોપં ઞાપેતિ. તેન ‘પટિસઙ્ખા યોનિસો’તિઆદિ સિદ્ધં.

૨. દસાદો સરા.

તત્થાદિમ્હિ દસ વણ્ણા સરા નામ હોન્તિ. તેન ક્વત્થો? ‘‘સરો લોપો સરે’’ ૧, ૨૬ ઇચ્ચાદિ.

૩. દ્વેદ્વે સવણ્ણા. તેસુ દ્વેદ્વે સરા સવણ્ણા નામ હોન્તિ. તેન ક્વત્થો? ‘‘વણ્ણપરેન સવણ્ણોપિ’’ ૧, ૨૪.

૪. પુબ્બો રસ્સો.

તેસુ દ્વીસુ યો યો પુબ્બો, સો સો રસ્સસઞ્ઞો હોતિ. તેસુ એ.ઓ.સંયોગતો પુબ્બાવ દિસ્સન્તિ. તેન ક્વત્થો? ‘‘રસ્સો વા’’ ૨,૬૨ ઇચ્ચાદિ.

૫. પરો દીઘો.

તે સ્વેવ દ્વીસુયો યો પરો, સો સો દીઘસઞ્ઞો હોતિ. તેન ક્વત્થો? ‘‘યો લો પનિસુ દીઘો’’ ૨,૮૮ ઇચ્ચાદિ.

૬. કાદયો બ્યઞ્જના.

કકારાદયો વણ્ણા નિગ્ગહીતપરિયન્તા બ્યઞ્જનસઞ્ઞાહોન્તિ. તેન ક્વત્થો? ‘‘બ્યઞ્જને દીઘરસ્સા’’ ૧,૩૩ ઇચ્ચાદિ.

૭. પઞ્ચ પઞ્ચકા વગ્ગા.

કાદયો પઞ્ચ પઞ્ચકા વગ્ગ, નામ હોન્તિ. તેન ક્વત્થો? ‘‘વગ્ગે વગ્ગન્તો’’ ૧,૪૧ ઇચ્ચાદિ.

૮. બિન્દુ નિગ્ગહીતં.

ય્વાયં વણ્ણો બિન્દુમત્તો, સો નિગ્ગહીતસઞ્ઞો હોતિ. તેન ક્વત્થો? ‘‘નિગ્ગહીતં’’ ૧,૩૮ ઇચાદિ. ગરુસઞ્ઞાકરણં અન્વત્થસઞ્ઞત્થં.

૯. ઇયુવણ્ણા ઝલા નામસ્સન્તે.

નામં પાટિપદિકં, તસ્સઅન્તે વત્તમાના ઇવણ્ણુવણ્ણા ઝલસઞ્ઞા હોન્તિ યથાક્કમં. તેન ક્વત્થો? ‘‘ઝલા વા’’ ૨,૧૧૧ ઇચ્ચાદિ.

૧૦. પિત્થિયં.

ઇત્થિયં વત્તમાનસ્સ નામસ્સ-ન્તે વત્તમાના ઇવણ્ણુવણ્ણા પસઞ્ઞા હોન્તિ. તેન ક્વત્થો? યે પસ્સિવણ્ણસ્સ’’ ૨,૧૧૬ ઇચ્ચાદિ.

૧૧. ઘા.

ઇત્થિયં વત્તમાનસ્સ નામસ્સ-ન્તે વત્થમાનો આકારો ઘસઞ્ઞો હોતિ. તેન ક્વત્થો? ‘‘ઘબ્રહ્માદિતે’’ ૨,૬૦ ઇચ્ચાદિ.

૧૨. ગો સ્યાલપને.

આલપને સિ ગસઞ્ઞો હોતિ.

તેન ક્વત્થો? ‘‘ગેવા’’ ૨,૬૫ ઇચ્ચાદિ.

(સઞ્ઞા)

૧૩. વિધિબ્બિસેસનન્તસ્સ.

યં વિસેસનં, તદન્તસ્સ વિધિ ઞાતબ્બો ‘‘અતો યોનં ટાટે’’ ૨,૪૧ નરાનરે.

૧૪. સત્તમિયં પુબ્બસ્સ.

સત્તમીનિદ્દેસે પુબ્બસ્સેવ કારિયં ઞાતબ્બં ‘‘સરો લોપો સરે’’ ૧,૨૬ વેળગ્ગં. ‘તમહ’ન્તીધ કસ્મા ન હોતિ?, સરેતોપસિલેસિકાધારો તત્થેતાવ વુચ્ચતે ‘પુબ્બસ્સેવ હોતિ ન પરસ્સા’તિ.

૧૫. પઞ્ચમિયં પરસ્સ.

પઞ્ચમીનિદ્દેસે પરસ્સ કારિયં ઞાતબ્બં ‘‘અતોયોનં ટાટે’’ ૨,૪૧ નરાનરે. ઇધ ન હોતં ‘જન્તુહો અનત્તા’. ઇધ કસ્મા ન હોતિ? ઓસખ્યો, અનન્તરે કતત્થતાય ન બ્યવહિતસ્સ કારિયં.

૧૬. આદિસ્સ.

પરસ્સ સ્સિસ્સમાનં કારિયમાદિવણ્ણસ્સ ઞાતબ્બં ‘‘ર સઙ્ખ્યાતો વા’’ ૩,૧૦૩ તેરસ.

૧૭. છટ્ઠિયન્તસ્સ.

છટ્ઠીનિદ્દિટ્ઠસ્સ યં કારિયં, તદન્તસ્સ વણ્ણસ્સ વિઞ્ઞેય્યં ‘‘રાજસ્સિ નામ્હિ’’ ૨,૨૩ રાજિના.

૧૮. ઙાનુબન્ધો.

ઙકારો અનુબન્ધો યસ્સ, સો અન્તસ્સ હોતિ ‘‘ગોસ્સા વઙ’’ ૧,૩૨ ગવાસ્સં.

૧૯. ટાનુબન્ધાનેકવણ્ણા સબ્બસ્સ.

ટકારો-નુબન્ધો યસ્સ, સો-નેકક્ખરો ચાદેસો સબ્બસ્સ હોતિ ‘‘ઇમસ્સાનિત્થિયં ટે’’ ૨,૧૨૮ એસુ, ‘‘નામ્હ-નિમિ’’ ૨,૧૨૬ અનેન.

૨૦. ઞકાનુબન્ધાદ્યન્તા.

છટ્ઠીનિદ્દિટ્ઠસ્સ ઞાનુબન્ધકાનુબન્ધા આદ્યન્તા હોન્તિ ‘‘બ્રૂતો તિસ્સીઞ’’ ૬,૩૬ બ્રવીતિ, ‘‘ભૂસ્સ વુક’’ ૬,૧૭ બભૂવ.

૨૧. માનુબન્ધો સરાનમન્તા પરો.

મકારો-નુબન્ધો યસ્સ, સો સરા નમન્તા સરા પરો હોતિ ‘‘મઞ્ચ રુધાદીનં’’ ૫-૧૯ રુન્ધતિ.

૨૨. વિપ્પટિસેધે.

દ્વિન્નં સાવકાસાનમેકત્થપ્પસઙ્ગે પરો હોતિ. યથા દ્વિન્નં તિણ્ણં વાપુરિસાનં સહપ્પત્તિયં પરો, સો ચ (ગચ્છતિ) ત્વં ચ (ગચ્છસિ, તુમ્હે) ગચ્છથ. સો ચ (ગચ્છતિ,) ત્વં ચ (ગચ્છસિ,) અહં ચ (ગચ્છામિ, મયં) ગચ્છામ.

૨૩. સઙ્કેતો-નવયવો-નુબન્ધો.

યો નવયવભૂતોસઙ્કેતો, સો-નુબન્ધોતિ ઞાતબ્બો, ‘‘લુપિતાદીનમાસિમ્હિ’’ ૨-૫૭ કત્તા.

સઙ્કેતગ્ગહણં કિં? પકતિયાદિસમુદાયસ્સાનુબન્ધતા મા હોતૂતિ, અનવયવોહિ સમુદાયો… સમુદાયરૂપત્તાયેવ.

અનવયવગ્ગહણં કિં? ‘‘અતેન’’ ૨-૧૦૮ જનેન. ઇમિનાવ લોપસ્સાવગતત્તા નાનુબન્ધલોપાય વચનમારદ્ધં.

૨૪. વણ્ણપરેન સવણ્ણોપિ.

વણ્ણસદ્દો પરો યસ્મા તેન સવણ્ણોપિ ગય્હતિ સંચ રૂપં ‘‘યુવણ્ણાનમેઓ લુત્તા’’ ૧-૨૯ વાકેરિતં, સમોના.

૨૫. ન્તુ વન્તુમન્ત્વાવન્તુતવન્તુસમ્બન્ધી.

વન્ત્વાદિસમ્બન્ધીયેવન્તુ ગય્હતિ, ‘‘ન્તન્તૂનં ન્તો યોમ્હિ પઠમે’’ ૨-૨૧૫ ગુણવન્તો.

વન્ત્વાદિસમ્બન્ધીતિ કિં? જન્તૂ તન્તૂ.

(પરિભાસાયો.)

૨૬. સરો લોપો સરે.

સરે સરો લોપનીયો હોતિ. તત્રિ-મે, સદ્ધિ-ન્દ્રિયં, નોહે-તં, ભિક્ખુનો-વાદો, સમેતા-યસ્મા, અભિભા-યતનં, પુત્તામ-ત્થિ, અસન્તે-ત્થ.

૨૭. પરો ક્વચિ.

સરમ્હા પરો સરો ક્વચિ લોપનીયો હોતિ. સો-પિ, સાવ, યતો-દકં, તતો-વ. ક્વચીતિકિં? સદ્ધિ-ન્દ્રિયં, અયમધિકારો આપરિચ્છેદાવસાના, તેન નાતિપ્પસઙ્ગો.

૨૮. ન દ્વેવા.

પુબ્બપરસરા દ્વેપિ વા ક્વચિ ન લુપ્યન્તે, લતા ઇવ, લતે-વ, લતા-વ.

૨૯. યુવણ્ણાનમેઓ લુત્તા.

લુત્તા સરા પરેસં ઇવણ્ણુવણ્ણાનં એઓ હોન્તિ વા યથાક્કમં.

તસ્સે-દં, વાતે-રિતં, નો-પેતિ, વામો-રૂ, અતે-વઞ્ઞેહિ, વો-દકં. કથં ‘‘પચ્ચોરસ્મિ’’ન્તિ? યોગવિભાગા. વાત્વેવ? તસ્સિદં.

લુત્તેતિ કિં? લતા ઇવ.

૩૦. યવા સરે.

સરે પરે ઇવણ્ણુવણ્ણાનં યકારવકારા હોન્તિ વા યથાક્કમં. બ્યાકતો, ઇચ્ચસ્સ, અજ્ઝિણમુત્તો, સ્વાગતં, સ્વાપનલાનિલં, વાત્વેવ? ઇતિ-સ્સ. ક્વચિત્વેવ? યાની-ધ, સૂ-પટ્ઠિતં.

૩૧. એઓનં.

એઓનંયવાયોન્તિ વા સરે યથાક્કમં. ત્યજ્જ તે-જ્જ, સ્વાહં સો-હં. ક્વચિત્વેવ? પુત્તામ-ત્થિ, અસન્તે-ત્થ.

૩૨. ગોસ્સા-વઙ.

સરે ગોસ્સ અવઙ હોતિ. ગવા-સ્સં. ‘યથરીવ, તથરિવે’તિ નિપાતાવ, ‘ભુસામિવે’તિ ઇવસદ્દો એવત્થો.

૩૩. બ્યઞ્જને દીઘરસ્સા.

રસ્સદીઘાનં ક્વચિ દીઘરસ્સા હોન્તિ બ્યઞ્જને. તત્રા-યં, મુનીચરે, સમ્મદેવ, માલભારી.

૩૪. સરમ્હા દ્વે.

સરમ્હા પરસ્સ બ્યઞ્જનસ્સ ક્વચિ દ્વે રૂપાનિ હોન્તિ. પગ્ગહો. સરમ્હાતિ કિં? તં ખણં.

૩૫. ચતુત્થદુતિયેસ્વેસં તતિયપઠમા.

ચતુત્થદુતિયેસુ પરેસ્વેસં ચતુત્થદુતિયાનં તબ્બગ્ગે તતિય પઠમા હોન્તિ. પચ્ચાસત્થ્યા, નિગ્ઘોસો, અક્ખન્તિ, બોજ્ઝઙ્ગા, સેતચ્છત્તં, દડ્ઢો, નિટ્ઠાનં, મહદ્ધનો, યસત્થેરો, અપ્ફુટં, અબ્ભુગ્ગતો. એસ્વીતિ કિં? થેરો. એસન્તિ કિં? પત્થો.

૩૬. વિતિસ્સેવે વા.

એવસદ્દે પરે ઇતિસ્સ વો હોતિ વા. ઇત્વેવ, ઇચ્ચેવ. એવેતિ કિં? ઇચ્ચાહ.

૩૭. એઓનમ વણ્ણે.

એઓનં વણ્ણે ક્વચિ અ હોતિ વા. દિસ્વા યાચક માગતે, અકરમ્હસ તે, એસ અત્થો, એસ ધમ્મો, અગ્ગમક્ખાયતિ, સ્વાતનં, હિય્યત્તનં, કરસ્સુ. વાત્વેવ? યાચકે આગતે એસો ધમ્મો. વણ્ણેતિ કિં? સો.

૩૮. નિગ્ગહીતં.

નિગ્ગહીતમાગમો હોતિ વા ક્વચિ. ચક્ખું ઉદપાદિ ચક્ખુઉદપાદિ, પુરિમં જાતિં પુરિમજાતિં, કત્તબ્બં કુસલં બહું. અવંસિરોતિઆદીસુ નિચ્ચં… વવત્થિતવિભાસત્તા વાધિકારસ્સ, સામત્તિયેનાગમોવ, સ ચ રસ્સ સરસ્સેવ હોતિ… તસ્સ રસ્સાનુગતત્તા.

૩૯. લોપો.

નિગ્ગહીતસ્સ લોપો હોતિ વા ક્વચિ. ક્યાહં કિમહંસારત્તો સંરત્તો. સલ્લે ખો-ગન્તુકામો ગન્તુમનોતિ, આદીસુ નિચ્ચં.

૪૦. પરસરસ્સ.

નિગ્ગહીતમ્હા પરસ્સ સરસ્સ લોપો હોતિ વા ક્વચિ. ત્વં-સિ ત્વમસિ.

૪૧. વગ્ગે વગ્ગન્તો.

નિગ્ગહીતસ્સ ખો વગ્ગે વગ્ગન્તો વા હોતિ પચ્ચાસત્ત્યા. તઙ્કરોતિ તં કરોતિ, તઞ્ચરતિ તં ચરતિ, તણ્ઠાનં તં ઠાનં, તન્ધનં તં ધનં, તમ્પાતિ તં પાતિ. નિચ્ચં પદમજ્ઝે ગન્ત્વા, ક્વચઞ્ઞાત્રપિ સન્તિટ્ઠતિ.

૪૨. યેવહિસુ ઞો.

ય એવ હિ સદ્દેસુ નિગ્ગહીતસ્સ વા ઞો હોતિ. યઞ્ઞદેવ, તઞ્ઞેવ, તઞ્હિ, વાત્વેવ? યં યદેવ.

૪૩. યે સંસ્સ.

સંસદ્દસ્સ યં નિગ્ગહીતં તસ્સ વા ઞો હોતિ યકારે. સઞ્ઞમો સંયમો.

૪૪. મયદા સરે.

નિગ્ગહીતસ્સ મયદા હોન્તિ વા સરે ક્વચિ. તમહં, તયિદં, તદલં. વા ત્વેવ? તં અહં.

૪૫. વનતરગા ચાગમા.

એતે મયદા ચ આગમા હોન્તિ સરે વા ક્વચિ. તિવઙ્ગિકં, ઇતો નાયતિ, ચિનિત્વા, તસ્માતિહ, નિરોજં, પુથગેવ, ઇધમાહુ, યથયિદં, અત્તદત્થં. વા ત્વેવ? અત્તત્થં. ‘અતિપ્પગો ખો તાવા’તિ-પઠમન્તો પગસદ્દોવ.

૪૬. છા ળો.

છસદ્દા પરસ્સ સરસ્સ ળકારો આગમો હોતિ વા. છળઙ્ગં, છળાયતનં. વાત્વેવ? છઅભિઞ્ઞા.

૪૭. તદમિનાદીનિ.

તદમિનાદીનિ સાધૂનિ ભવન્તિ. તં ઇમિના તદમિના, સકિં આગામી સકદાગામી, એકં ઇધ અહં એકમિદાહં, સંવિધાય અવહારો સંવિદાવહારો, વારિનો વાહકો વલાહકો, જીવનસ્સ મૂતો જીમૂતો, છવસ્સ સયનં સુસાનં, ઉદ્ધં ખમસ્સ ઉદુક્ખલં, પિસિતાસો પિસાચો, મહિયં રવતીતિ મયૂરો, એવમઞ્ઞેપિ પયોગતો-નુગન્તબ્બા, પરેસં પિસોદરાદિમિવેદં દટ્ઠબ્બં.

૪૮. તવગ્ગવરણાનં યે ચવગ્ગબયઞા.

તવગ્ગવરણાનં ક્વચિ ચવગ્ગબયઞા હોન્તિ યથાક્કમં યકારે. અપુચ્ચણ્ડતાય, તચ્છં, યજ્જેવં, અજ્ઝત્તં, થઞ્ઞં, દિબ્બં, પય્યોસના, પોક્ખરઞ્ઞો. ક્વચિત્વેવ? રત્ત્યા

૪૯. વગ્ગલસેહિ તે.

વગ્ગલસેહિ પરસ્સ યકારસ્સ ક્વચિ તે વગ્ગલસા હોન્તિ.

સક્કતે, પચ્ચતે, અટ્ટતે, કુપ્પતે, ફલ્લતે, અસ્સતે. ક્વચિત્વેવ? ક્યાહં.

૫૦. હસ્સ વિપલ્લાસો.

હસ્સ વિપલ્લાસો હોતિ યકારે. ગુય્હં.

૫૧. વે વા.

હસ્સ વિપલ્લાસો હોતિ વા વકારે. બવ્હાબાધો બવ્હાબાધો.

૫૨. તથાનરાનં ટઠણલા

તથનરાનં ટઠણલા હોન્તિ વા. દુક્કટં, અટ્ઠકથા, ગહણં, પલિઘો, પલાયતિ. વાત્વેવ? દુક્કતં. ક્વચિત્વેવ? સુગતો.

૫૩. સંયોગાદિ લોપો.

સંયોગસ્સ યો આદીભૂતો-વયવો તસ્સ વા ક્વચિ લોપો હોતિ. પુપ્ફં-સા જાયતે-ગિનિ.

૫૪. વિચ્છાભિક્ખઞ્ઞેસુ દ્વે.

વિચ્છાયમાભિક્ખઞ્ઞે ચ યં વત્તતે, તસ્સ દ્વે રૂપાનિ હોન્તિ. ક્રિયાય ગુણેન દબ્બેન વા ભિન્ને અત્થે બ્યાપિતુમિચ્છા વિચ્છા. રુક્ખં રુક્ખં સિઞ્ચતિ, ગામો ગામો રમણીયો, ગામે ગામે પાનીયં, ગેહે ગેહે ઇસ્સરો, રસં રસં ભક્ખયતિ, કિરિયં કિરિયમારભતે.

અત્થિયેવા-નુપુબ્બિયેપિ વિચ્છા મૂલે મૂલે થૂલા, અગ્ગે અગ્ગે સુખુમા, યદિ હિ એત્થ મૂલગ્ગભેદો ન સિયા, આનુપુબ્બિયમ્પિ ન ભવેય્ય. માસકં માસકં ઇમમ્હા કહાપણા ભવન્થાનં દ્વિન્નં દેહીતિ માસકં માસકમિચ્ચેતસ્મા વિચ્છાગમ્યતે, સદ્દન્તરતો પન ઇમમ્હા કહાપણાતિ અવધારણં. પુબ્બં પુબ્બં પુપ્ફન્તિ, પઠમં પઠમં પચ્ચન્તીત્યત્રાપિ વિચ્છાવ. ઇમે ઉભો અડ્ઢા કતરા કતરા એસં દ્વિન્નમડ્ઢતા, સબ્બે ઇમે અડ્ઢા કતમા કતમા ઇમેસં અડ્ઢુતા ઇહાપિ વિચ્છાવ. આભિક્ખઞ્ઞં પોનોપુઞ્ઞં પચતિ પચતિ, પપચતિ પપચતિ, લુનાહિ લુનાહિત્વેવાયં લુનાતિ, ભુત્વા ભુત્વા ગચ્છતિ, પટપટા કરોતિ, પટપટાયતિ.

૫૫. સ્યાદિલોપો પુબ્બસ્સેકસ્સ.

વિચ્છાયમેકસ્સ દ્વિત્તે પુબ્બસ્સ સ્યાદિલોપો હોતિ. એકેકસ્સ. કથં મત્થકમત્થકેનાતિ? ‘સ્યાદિલોપો પુબ્બસ્સા’તિ યોગવિભાગા, નાચાતિપ્પસઙ્ગો યોગવિભાગા ઇટ્ઠપ્પસિદ્ધીતિ.

૫૬. સબ્બાદીનં વીતિહારે.

સબ્બાદીનં વીતિહારે દ્વે ભવન્તિ પુબ્બસ્સ સ્યાદિલોપો ચ. અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ ભોજકા, ઇતરીતરસ્સ ભોજકા.

૫૭. યાવબોધં સમ્ભમે.

તુરિતેનાપાયહેતુપદસ્સનં સમ્ભમો, તસ્મિંસતિ વત્થુ યાવન્તેહિ સદ્દેહિ સો-ત્થો વિઞ્ઞાયતે, તાવન્તો સદ્દા પયુજ્જન્તે. સપ્પો સપ્પો સપ્પો, બુજ્ઝસ્સુ બુજ્ઝસ્સુ બુજ્ઝસ્સુ, ભિન્નો ભિક્ખુસઙ્ઘો ભિન્નો ભિક્ખુસઙ્ઘો.

૫૮. બહુલં.

અયમધિકારો આસત્થપરિસમત્તિયા. તેન નાતિપ્પસઙ્ગો ઇટ્ઠપ્પસિદ્ધિ ચ.

ઇતિ મોગ્ગલ્લાને બ્યાકરણે વુત્તિયં

પઠમો કણ્ડો.