નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

કવિદપ્પણનીતિ

માતિકા

યથાધમ્મિકરાજૂનં, અમચ્ચા ચ પુરોહિતા;

નીતિસત્થં સુનિસ્સાય, નિચ્છયન્તિ વિનિચ્છયં.

અઙ્ગાનિ વેદા ચત્તારો, મીમંસાન્યાય વિત્થારો;

ધમ્મસત્થં પુરાણઞ્ચ, વિજ્જા હેતા ચતુદ્દસ.

આયુબ્બેદો મનુબ્બેદો, ગન્ધબ્બો ચેતિ તે તયો;

અત્થસત્થં ચતુત્થઞ્ચ, વિજ્જાહ્યાટ્ઠરસ મતા.

સુતિસમુતિસઙ્ખ્યા ચ, રોગાનીતિ વિસેસકા;

ગન્ધબ્બા ગણિકા ચેવ, ધનુબ્બેદા ચ પૂરણા.

તિકિચ્છા ઇતિહાસો ચ, જોતિમાયા ચ છન્દતિ;

કેતુમન્તા ચ સદ્દા ચ, સિપ્પાટ્ઠારસકા ઇમે.

દમો દણ્ડો ઇતિખ્યાતો, તટ્ઠાદણ્ડો મહીપતિ;

તસ્સ નીતિ દણ્ડનીતિ, નયનાનીતિ વુચ્ચતિ.

દણ્ડેન નીયતે ચેદં, દણ્ડં નયતિ વા પુન;

દણ્ડનીતિ ઇતિખ્યાતો, તિલોકા નતિ વત્તતે.

નાનાસત્થોદ્ધતં વક્ખે, રાજનીતિ સમુચ્ચયં;

સબ્બબીજમિદું સત્થં, ચાણક્ય સારસઙ્ગહં.

મૂલસુત્તં પવક્ખામિ, ચાણક્યેન યથોદિતં;

યસ્સં વિઞ્ઞાતમત્તેન, મૂળ્હો ભવતિ પણ્ડિતો.

મિત્તલાભો સુહદભેદો, વિગ્ગહો સન્ધિરેવ ચ;

પઞ્ચતન્દ્રા તથાઞ્ઞસ્મા, ગન્થા કસ્સિયલિખ્યતે.

લોકનીતિમ્હા –

(૧) પણ્ડિતકણ્ડ. (૨) સુજનકણ્ડ. (૩) બાલદુજ્જન કણ્ડ. (૪) મિત્તકણ્ડ. (૫) ઇત્થિકણ્ડ. (૬) રાજકણ્ડ. (૭) પકિણ્ણક કણ્ડ-

લોકનીતિ –

પણ્ડિતો સુજનો કણ્ડો, દુજ્જનો મિત્તઇત્થી ચ;

રાજપકિણ્ણકો ચાતિ, સત્તકણ્ડે વિભૂસિનો.

ચક્કિન્દાભિસિરિનાયં, સોધિતો કાસિકે સાકે;

છનોત્યં દુતિયાસળ્હે, કાળસત્તમ આદિહે.

લોકનીતિં પવક્ખામિ, નાનાસત્થસમુદ્ધટં;

માગધેનેવ સઙ્ખેપં, વન્દિત્વા રતનત્તયં.

નીતિ લોકે પુરિસસ્સ સારો,

માતા પિતા આચરિયો મિત્તો;

તસ્મા હિ નીતિં પુરિસો વિજઞ્ઞા,

ઞાણીમહા હોતિ બહુસ્સુતો.

મહારહનીતિ –

(૧) પણ્ડિતકથા. (૨) સમ્ભેદકથા. (૩) મિત્તકથા. (૪) નાયક કથા. (૫) ઇત્થિકથા

મહારહ રહંસક્ય-મુનિં નીવરણા તણ્હા;

મુત્તં મુત્તં સુદસ્સનં, વન્દે બોધિવરં વરં.

નીતિધ જન્તૂનં સારો, મિત્તાચરિયા ચ પિતરો;

નીતિમા સુબુદ્ધિબ્યત્તો, સુતવા અત્થદસ્સિમા.

ધમ્મનીતિ –

(૧) આચરિયકથા (૨) સિપ્પકથા (૩) પઞ્ઞાકથા (૪) સુતકથા (૫) કથાનકથા (૬) ધનકથા (૭) દેસકથા (૮) નિસ્સયકથા (૯) મિત્તકથા (૧૦) દુજ્જનકથા (૧૧) સુજનકથા (૧૨) બલકથા (૧૩) ઇત્થિકથા (૧૪) યુત્તકથા (૧૫) દાસકથા (૧૬) ઘરાવાસકથા (૧૭) કાતબ્બકથા (૧૮) અકાતબ્બકથા (૧૯) ઞાતબ્બકથા (૨૦) અલઙ્કારકથા (૨૧) રાજધમ્મકથા (૨૨) ઉપસેવકકથા (૨૩) દુક્ખાદિમિસ્સકકથા (૨૪) પકિણ્ણકકથા

ચક્કાતિચક્કચક્કિન્દો, દેવાતિદેવાદેવિન્દો,

બ્રહ્માતિ બ્રહ્મબ્રહ્મિન્દો, જિનો પૂરેતુ મે ભાવં.

ચિરં તિટ્ઠતુ લોકમ્હિ, ધંસકં સબ્બપાણિનં;

મહામોહતમં જયં, જોતન્તં જિનસાસનં.

વન્દિત્વા રતનં સેટ્ઠં, નિસ્સાય પુબ્બકે ગરુ;

નીતિધમ્મં પવક્ખામિ, સબ્બલોક સુખાવહં.

આચરિયો ચ સિપ્પઞ્ચ, પઞ્ઞાસુતકથાધનં;

દેસઞ્ચ નિસ્સયો મિત્તં, દુજ્જનો સુજનો બલં.

ઇત્થી પુત્તો ચ દાસો ચ, ઘરાવાસો કતાકતો;

ઞાતબ્બો ચ અલઙ્કારો, રાજધમ્મા પસેવકો;

દુક્ખાદિમિસ્સકો ચેવ, પકિણ્ણકાતિ માતિકા.

રાજનીતિ –

સીહા એકં બકા એકં, સિક્ખે ચત્તારિ કુક્કુટા;

પઞ્ચ કાકા રાજા નામ, છ સુનક્ખા તીણિ ગદ્રભા.

૧. મહાકમ્મં ખુદ્દકં વા, યં કમ્મં કાતુમિચ્છતિ;

સબ્બારમ્ભેન કાતબ્બં, સીહા એકં તદા ભવે.

૨. ઇન્દ્રિયાનિ સુસંયમ, બકોવ પણ્ડિતો ભવે;

દેસક લોમપન્નાનિ, સબ્બકમ્માનિ સાધયે.

૩. પુબ્બટ્ઠાનઞ્ચ યુદ્ધઞ્ચ, સંવિભાગઞ્ચ બન્ધુ હિ;

થિયા અક્કમ્મ ભુત્તઞ્ચ, સિક્ખે ચત્તારિ કુક્કુટો.

૪. ગુય્હે મેથુનં પેક્ખિત્વા, ભોજનં ઞાતિસઙ્ગહો;

વિલોકા પેક્ખનાલસ્યં, પઞ્ચ સિક્ખેય્ય વાયસા.

૫. અનાલસ્સંતિસવન્તાસો, સુનિદ્ધા સુપ્પબોધના;

દળ્હભત્તિ ચ સૂરઞ્ચ, છ એતેસ્વાનતો ગુણો.

૬. ખિન્નોવ વહતે ભારં, સીતુણ્હઞ્ચ ન ચિન્તયી;

સન્તુટ્ઠો ચ ભવે નિચ્ચં, તીણિ સિક્ખેય્ય ગદ્રભા.

૭. વીસતિ તાનિ ગુણાનિ, ચરેય્ય ઇહ પણ્ડિતો;

વિજેય્ય રિપૂ સબ્બેપિ, તેજસ્સી સો ભવિસ્સતિ.

(૧) પણ્ડિતકણ્ડ (૨) સુજનકણ્ડ (૩) બાલદુજ્જનકણ્ડ (૪) મિત્તકણ્ડ (૫) રાજકણ્ડ (૬) નાયકકણ્ડ (૭) પુત્તકણ્ડ (૮) વેજ્જાચરિયકણ્ડ (૯) દાસકકણ્ડ (૧૦) ઇત્થિકણ્ડ (૧૧) પકિણ્ણકકણ્ડ

કવિદપ્પણનીતિંયો, વાચુગ્ગતં કરોતિ ચે;

ભુવનમજ્ઝે એસો હિ, વિઞ્ઞૂ પણ્ડિતજાતિકો.

કવિદપ્પણનીતિ

નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

રતનત્તયપણામ

૧. મહાકવિવરં બુદ્ધં, ધમ્મઞ્ચ તેન સેવિતં;

સઙ્ઘં નિરઙ્ગણઞ્ચાપિ, વન્દામિ સિરસા દરં.

૨. કરિસ્સામિ સમાસેન, નાનાસત્થ સમુદ્ધટં;

હિતાય કવિનં નીતિં, કવિદપ્પણનામકં.

પણ્ડિતકણ્ડ

૩. નીતિ સારો મનુસ્સાનં, મિત્તો આચરિયોપિ ચ;

માતા પિતા ચ નીતિમા, સુતવા ગન્થકારકો.

૪. અલસસ્સ કુતો સિપ્પં, અસિપ્પસ્સ કુતો ધનં;

અધનસ્સ કુતો મિત્તં, અમિત્તસ્સ કુતો સુખં;

અસુખસ્સ કુતો પુઞ્ઞં, અપુઞ્ઞસ્સ કુતો વરં.

૫. સુચિન્તિતચિન્તી ચેવ, સુભાસિતભાસીપિ ચ;

સુકતકમ્મકારી ચ, પણ્ડિતો સાધુમાનુસો.

૬. કવિહેરઞ્ઞકા કત્વા, ઉત્તત્તં સત્થકઞ્ચનં;

ભૂસનં ગજ્જપજ્જાદિં, કરોન્તિ ચ મનોહરં.

૭. બહું લહુઞ્ચ ગહણં, સમ્મૂપધારણમ્પિ ચ;

ગહિત અસમ્મુસ્સનં, એતં સુવિઞ્ઞુલક્ખણં.

૮. અજરામરંવ પઞ્ઞો, વિજ્જમત્થઞ્ચ ચિન્તયે;

ગહિતો ઇવ કેસેસુ, મચ્ચુના ધમ્મમાચરે.

૯. સિપ્પસમં ધનં નત્થિ, સિપ્પં ચોરા ન ગણ્હરે;

ઇધ લોકે સિપ્પં મિત્તં, પરલોકે સુખાવહં.

૧૦. ભુઞ્જનત્થં કથનત્થં, મુખં હોતીતિ નો વદે;

યં વાતં વા મુખારુળ્હં, વચનં પણ્ડિતો નરો.

૧૧. દુમ્મેધેહિ પસંસા ચ, વિઞ્ઞૂહિ ગરહા ચ યા;

ગરહાવ સેય્યો વિઞ્ઞૂહિ, યઞ્ચે બાલપ્પસંસના.

૧૨. અચિન્તિયે સાટ્ઠકથે, પણ્ડિતો જિનભાસિતે;

ઉપદેસં સદા ગણ્હે, ગરું સમ્મા ઉપટ્ઠહં.

તસ્મા સાટ્ઠકથે ધીરો, ગમ્ભીરે જિનભાસિતે;

ઉપદેસં સદા ગણ્હે, ગરું સમ્મા ઉપટ્ઠહં.

૧૩. ગરૂપદેસહીનો હિ, અત્થસારં ન વિન્દતિ;

અત્થસારવિહીનો સો, સદ્ધમ્મા પરિહાયતિ.

૧૪. ગરૂપદેસલાભી ચ, અત્થસારસમાયુતો;

સદ્ધમ્મં પરિપાલેન્તો, સદ્ધમ્મસ્મા ન હાયતિ.

૧૫. સબ્બદબ્બેસુ વિજ્જેવ, દબ્બમાહુ અનુત્તરં;

અહારત્તા અનગ્ઘત્તા, અક્ખયત્તા ચ સબ્બદા.

૧૬. અપ્પકેનપિ મેધાવી, પાભતેન વિચક્ખણો;

સમુટ્ઠાપેતિ અત્તાનં, અણું અગ્ગિંવ સન્ધમં.

૧૭. પણ્ડિતે ચ ગુણા સબ્બે, મૂળ્હે દોસા હિ કેવલં;

તસ્મા મૂળ્હસહસ્સેસુ, પઞ્ઞો એકો વિસેસિયતે.

૧૮. બાલા ઇસ્સન્તિ દુમ્મેધા, ગુણી નિદ્દોસકારિનો;

ગરુકો પણ્ડિતો એતસ-મિસ્સં તેહ્યવિદ્વા સમો.

૧૯. મનુઞ્ઞમેવ ભાસેય્ય, નામનુઞ્ઞં કુદાચનં;

મનુઞ્ઞં ભાસમાનસ્સ, ગરું ભારં ઉદદ્ધરિ;

ધનઞ્ચ નં અલાભેસિ, તેન ચત્તમનો અહુ.

૨૦. વિજ્જા દદાતિ વિનયં, વિનયા યાતિ પત્તતં;

પત્તત્તા ધનં પપ્પોતિ, ધના ધમ્મં તતો સુખં.

૨૧. યે વુડ્ઢમપચયન્તિ, નરા ધમ્મસ્સ કોવિદા;

દિટ્ઠેવ ધમ્મે પાસંસા, સમ્પરાયે ચ સુગ્ગતિં.

૨૨. માતરિવ પરદારેસુ, પરદબ્બેસુ લેદ્દુંવ;

અત્તનીવ સબ્બભૂતેસુ, યો પસ્સતિ સો પણ્ડિતો.

૨૩. આસીસેથેવ પુરિસો, ન નિબ્બિન્દેય્ય પણ્ડિતો;

અનવજ્જેસુ કમ્મેસુ, પસંસિતેસુ સાધુભિ.

આસીસેથેવ પુરિસો, ન નિબ્બિન્દેય્ય પણ્ડિતો;

પસ્સામિ વોહં અત્તાનં, યથા ઇચ્છિં તથા અહુ.

૨૪. વાયમેથેવ પુરિસો, ન નિબ્બિન્દેય્ય પણ્ડિતો;

પુઞ્ઞક્રિયવત્થૂસુ, પસંસિતેસુ વિઞ્ઞુભિ.

૨૫. લોકે ઉસ્સાહવન્તાનં, જનાનં કિમસાધિયં;

સાગરેપિ મહાસેતું, કપિયૂથેહિ બન્ધતિ.

૨૬. કિં કુલેન વિસાલેન, ગુણહીનો તુ યો નરો;

અકુલિનોપિ સત્થઞ્ઞો, દેવતાહિપિ પુજ્જતે.

૨૭. ઉક્કટ્ઠે સૂરમિચ્છન્તિ, મન્તીસુ અકુતૂહલં;

પિયઞ્ચ અન્નપાનમ્હિ, અત્થે જાતે ચ પણ્ડિતં.

૨૮. રૂપયોબ્બન્નસમ્પન્ના, વિસાલકુલસમ્ભવા;

વિજ્જાહીના ન સોભન્તે, નિગ્ગન્ધા ઇવ કિં સુકા.

૨૯. વુત્યં વિસદઞાણસ્સ, ઞાતો અત્થો તરસ્સન;

સૂરપ્પભાય આદાસો, છાયં દિસ્સે ન માકરે.

૩૦. અવેય્યાકરણો ત્વન્ધો, બધિરો કોસવજ્જિતો;

સાહિચ્ચરહિતો પઙ્ગુ, મૂગો તક્કવિવજ્જિતો.

૩૧. ધીરો ચ વિવિધાનઞ્ઞૂ, પરેસં વિવરાનુગૂ;

સબ્બામિત્તે વસીકત્વા, કોસિયોવ સુખી સિયા.

૩૨. મહાતેજોપિ તેજોયં, મત્તિકં ન મુદું કરે;

આપો આપેસિ મુદુકં, સાધુવાચાવ કક્ખળં.

૩૩. કોત્થો પુત્તેન જાતેન, યો ન વિદૂ ન ધમ્મિકો;