૭. કિબ્બિધાનકપ્પ

પઠમકણ્ડ

(ક)

બુદ્ધં ઞાણસમુદ્દં, સબ્બઞ્ઞું લોકહેતુ’ખીણમતિં;

વન્દિત્વા પુબ્બમહં, વક્ખામિ સસાધનં હિ કિતકપ્પં.

(ખ)

સાધનમૂલં હિ પયોગં,

આહુ પયોગમૂલમત્થઞ્ચ;

અત્થેસુ વિસારદમતયો,

સાસનસ્સુધરા જિનસ્સ મતા.

(ગ)

અન્ધો દેસકવિકલો,

ઘતમધુતેલાનિ ભાજનેન વિના;

નટ્ઠો નટ્ઠાનિ યથા,

પયોગવિકલો તથા અત્થો.

(ઘ)

તસ્મા સંરક્ખણત્થં, મુનિવચનત્થસ્સ દુલ્લભસ્સાહં;

વક્ખામિ સિસ્સકહિતં, કિતકપ્પં સાધનેન યુતં.

૫૨૪. , ૫૬૧. ધાતુયા કમ્માદિમ્હિ ણો.

ધાતુયા કમ્માદિમ્હિ ણપચ્ચયો હોતિ.

કમ્મં કરોતીતિ કમ્મકારો, એવં કુમ્ભકારો, માલાકારો, કટ્ઠકારો, રથકારો, રજતકારો, સુવણ્ણકારો, પત્તગ્ગાહો, તન્તવાયો, ધઞ્ઞમાયો, ધમ્મકામો, ધમ્મચારો.

૫૨૫. , ૫૬૫. સઞ્ઞાયમ નુ.

સઞ્ઞાયમભિધેય્યાયં ધાતુયા કમ્માદિમ્હિ અકારપચ્ચયો હોતિ, નામમ્હિ ચ નુકારાગમો હોતિ.

અરિં દમેતીતિ અરિન્દમો, રાજા. વેસ્સં તરતીતિ વેસ્સન્તરો, રાજા. તણ્હં કરોતીતિ તણ્હઙ્કરો, ભગવા. મેધં કરોતીતિ મેધઙ્કરો, ભગવા. સરણં કરોતીતિ સરણઙ્કરો, ભગવા. દીપં કરોતીતિ દીપઙ્કરો, ભગવા.

૫૨૬. , ૫૬૭. પુરે દદા ચ ઇં.

પુરસદ્દે આદિમ્હિ દદઇચ્ચેતાય ધાતુયા અકારપચ્ચયો હોતિ, પુરસદ્દસ્સ અકારસ્સ ચ ઇં હોતિ.

પુરે દાનં અદાસીતિ પુરિન્દદો દેવરાજા.

૫૨૭. , ૫૬૮. સબ્બતો ણ્વુ ત્વાવી વા.

સબ્બતો ધાતુતો કમ્માદિમ્હિ વા અકમ્માદિમ્હિ વા અકાર ણ્વુ તુ આવીઇચ્ચેતે પચ્ચયા હોન્તિ.

તં કરોતીતિ તક્કરો, હિતં કરોતીતિ હિતકરો, વિનેતિ એત્થ, એતેનાતિ વા વિનયો નિસ્સાય નં વસતીતિ નિસ્સયો.

ણ્વુમ્હિ – રથં કરોતીતિ રથકારકો, અન્નં, દદાતીતિ અન્નદાયકો, વિનેતિ સત્તેતિ વિનાયકો, કરોતીતિ કારકો, દદાતીતિ દાયકો, નેતીતિ નાયકો.

તુમ્હિ – તં કરોતીતિ તક્કત્તા, તસ્સ કત્તાતિ વા તક્કત્તા. ભોજનં દદાતીતિ ભોજનદાતા, ભોજનસ્સ દાતાતિ વા ભોજનદાતા. કરોતીતિ કત્તા. સરતીતિ સરિતા.

આવીમ્હિ – ભયં પસ્સતીતિ ભયદસ્સાવી ઇચ્ચેવમાદિ.

૫૨૮. , ૫૭૭. વિસ રુજ પદાદિતો ણ.

વિસ રુજ પદઇચ્ચેવમાદીહિ ધાતૂહિ ણ પચ્ચયો હોતિ.

પવિસતીતિ પવેસો, રુજતીતિ રોગો, ઉપ્પજ્જતીતિ ઉપ્પાદો, ફુસતીતિ ફસ્સો, ઉચતીતિ ઓકો, ભવતીતિ ભાવો, અયતીતિ આયો, સમ્મા બુજ્ઝતીતિ સમ્બોધો, વિહરતીતિ વિહારો.

૫૨૯. , ૫૮૦. ભાવે ચ.

ભાવત્થાભિધેય્યે સબ્બધાતૂહિ ણપચ્ચયો હોતિ.

પચ્ચતે, પચનં વા પાતો, ચજતે, ચજનં વા ચાગો, એવં યાગો, યોગો, ભાગો, પરિદાહો.

૫૩૦. , ૫૮૪. ક્વિ ચ.

સબ્બધાતૂહિ ક્વિપચ્ચયો હોતિ.

સમ્ભવતીતિ સમ્ભૂ, વિસેસેન ભવતીતિ વિભૂ, ભુજેન ગચ્છતીતિ ભુજગો, સં અત્તાનં ખનતિ, સં સટ્ઠુ ખનતીતિ વા સઙ્ખો.

૫૩૧. , ૫૮૯. ધરાદીહિ રમ્મો.

ધરઇચ્ચેવમાદીહિ ધાતૂહિ રમ્મપચ્ચયો હોતિ.

ધરતિ તેનાતિ ધમ્મો, કરીયતે તન્તિ કમ્મં.

૫૩૨. , ૫૯૦. તસ્સીલાદીસુ ણીત્વાવી ચ.

સબ્બેહિ ધાતૂહિ તસ્સીલાદીસ્વત્થેસુ ણી તુ આવી ઇચ્ચેતે પચ્ચયા હોન્તિ.

પિયં પસંસિતું સીલં યસ્સ રઞ્ઞો, સો હોતિ રાજા પિયપસંસી, બ્રહ્મં ચરિતું સીલં યસ્સ પુગ્ગલસ્સ સો હોતિ પુગ્ગલો બ્રહ્મચારી, પસય્હ પવત્તિતું સીલં યસ્સ રઞ્ઞો, સો હોતિ રાજા પસય્હપવત્થા, ભયં પસ્સિતું સીલં યસ્સ સમણસ્સ, સો હોતિ સમણો ભયદસ્સાવી ઇચ્ચેવમાદિ.

૫૩૩. , ૫૯૧. સદ્દ કુ ધ ચલ મણ્ડત્થરુધાદીહિયુ.

સદ્દ કુધ ચલ મણ્ડત્થેહિ ચ રુચાદીહિ ચ ધાતૂહિ યુપચ્ચયો હોતિ તસ્સીલાદીસ્વત્થેસુ.

ઘોસનસીલો ઘોસનો, ભાસનસીલો ભાસનો. એવં વિગ્ગહો કાતબ્બો. કોધનો, દોસનો, ચલનો, કમ્પનો, ફન્દનો, મણ્ડનો, વિભૂસનો, રોચનો, જોતનો, વડ્ઢનો.

૫૩૪. , ૫૬૨. પારાદિગમિમ્હા રૂ.

ગમુઇચ્ચેતમ્હા ધાતુમ્હા પારસદ્દાદિમ્હા રૂપચ્ચયો હોતિ તસ્સીલાદીસ્વત્થેસુ.

ભવસ્સ પારં ભવપારં, ભવપારં ગન્તું સીલં યસ્સ પુરિસસ્સ, સો હોતિ પુરિસો ભવપારગૂ.

તસ્સીલાદીસ્વીતિ કિમત્થં? પારઙ્ગતો.

પારાદિગમિમ્હાતિ કિમત્થં? અનુગામી.

૫૩૫. , ૫૯૩. ભિક્ખાદિતો ચ.

ભિક્ખઇચ્ચેવમાદીહિ ધાતૂહિ રૂપચ્ચયો હોતિ તસ્સીલાદીસ્વત્થેસુ.

ભિક્ખનસીલો યાચનસીલો ભિક્ખુ, વિજાનનસીલો વિઞ્ઞૂ.

૫૩૬. , ૫૯૪. તનત્યાદીનં ણુકો.

હનત્યાદીનં ધાતૂનં અન્તે ણુકપચ્ચયો હોતિ તસ્સીલાદીસ્વત્થેસુ.

આહનનસીલો આઘાતુકો, કરણસીલો કારુકો.

૫૩૭. , ૫૬૬. નુ નિગ્ગહિતં પદન્તે.

પદન્તે નુકારાગમો નિગ્ગહિતમાપજ્જતે.

અરિં દમેતીતિ અરિન્દમો, રાજા. વેસ્સં તરતીતિ વેસ્સન્તરો, રાજા. પભં કરોતીતિ પભઙ્કરો, ભગવા.

૫૩૮. , ૫૯૫. સંહનાઞ્ઞાય વા રો ઘો.

સંપુબ્બાય હનઇચ્ચેતાય ધાતુયા, અઞ્ઞાય વા ધાતુયા રપચ્ચયો, હનસ્સ ચ ઘો હોતિ.

સમગ્ગં કમ્મં સમુપગચ્છતીતિ સઙ્ઘો, સમન્તતો નગરસ્સ માહિરે ખઞ્ઞતીતિ પરિખા, અન્તં કરોતીતિ અન્તકો.

સંઇતિ કિમત્થં? ઉપહનનં ઉપઘાતો.

૫૩૯. , ૫૫૮. રમ્હિ રન્તો રાદિનો.

રમ્હિ પચ્ચયે પરે સબ્બો ધાત્વન્તો રકારાદિ લોપો હોતિ.

અન્તકો, પારગૂ, સત્થા, દિટ્ઠો ઇચ્ચેવમાદિ.

૫૪૦. , ૫૪૫. ભાવકમ્મેસુ તબ્બાનીયા.

ભાવકમ્મઇચ્ચેતેસ્વત્થેસુ તબ્બ અનીયઇચ્ચેતે પચ્ચયા હોન્તિ સબ્બધાતૂહિ.

ભવિતબ્બં, ભવનીયં, આસિતબ્બં, આસનીયં, પજ્જિતબ્બં, પજ્જનીયં, કત્તબ્બં, કરણીયં, ગન્તબ્બં, ગમનીયં.

૫૪૧. , ૫૫૨. ણ્યો ચ.

ભાવકમ્મેસુ સબ્બધાતૂહિ ણ્યપચ્ચયો હોતિ.

કત્તબ્બં કારિયં, જેતબ્બં જેય્યં, નેતબ્બં નેય્યં, ઇચ્ચેવમાદિ.

ચગ્ગહણેન તેય્યપચ્ચયો હોતિ. ઞાતબ્બં ઞાતેય્યં, દટ્ઠેય્યં, પત્તેય્યં ઇચ્ચેવમાદિ.

૫૪૨. , ૫૫૭. કરમ્હા રિચ્ચ.

કરઇચ્ચેતમ્હા ધાતુમ્હા રિચ્ચપચ્ચયો હોતિ ભાવકમ્મેસુ.

કત્તબ્બં કિચ્ચં.

૫૪૩. , ૫૫૫. ભૂતો’બ્બ.

ભૂઇચ્ચેતાય ધાતુયા ણ્યપચ્ચયસ્સ ઊકારેન સહ અબ્બાદેસો હોતિ ભાવકમ્મેસુ.

ભવિતબ્બો ભબ્બો, ભવિતબ્બં ભબ્બં.

૫૪૪. , ૫૫૬. વદ મદ ગમુ યુજ ગરહાકારાદીહિ જ્જ મ્મ ગ્ગ ય્હેય્યા ગારો વા.

વદ મદ ગમુ યુજ ગરહાકારન્તઇચ્ચેવમાદીહિ ધાતૂહિ ણ્યપચ્ચયસ્સ યથાસઙ્ખ્યં જ્જ મ્મ ગ્ગ ય્હ એય્યાદેસા હોન્તિ વા ધાત્વન્તેન સહ, ગરસ્સં ચ ગારો હોતિ ભાવકમ્મેસુ.

વત્તબ્બં વજ્જં, મદનીયં મજ્જં, ગમનીયં ગમ્મં, યોજનીયં યોગ્ગં, ગરહિતબ્બં ગારય્હં, દાતબ્બં દેય્યં, પાતબ્બં પેય્યં, હાતબ્બં હેય્યં, માતબ્બં મેય્યં, ઞાતબ્બં ઞેય્યં, ઇચ્ચેવમાદિ.

૫૪૫. , ૫૪૮. તે કિચ્ચા.

યે પચ્ચયા તબ્બાદયો રિચ્ચન્તા, તે કિચ્ચસઞ્ઞાતિ વેદિતબ્બા.

કિચ્ચસઞ્ઞાય કિંપયોજનં? ભાવકમ્મેસુ કિચ્ચત્તખત્થા.

૫૪૬. , ૫૬૨. અઞ્ઞે કિત.

અઞ્ઞે પચ્ચયા કિત એવ સઞ્ઞા હોન્તિ.

કિત સઞ્ઞાય કિંપયોજનં? કત્તરિ કિત.

૫૪૭. , ૫૯૬. નન્દાદીહિ યુ.

નન્દાદીહિ ધાતૂહિ યુપચ્ચયો હોતિ ભાવકમ્મેસુ.

નન્દીયતે નન્દનં, નિન્દિતબ્બં વા નન્દનં, ગહણીયં ગહણં, ચરિતબ્બં ચરણં, એવં સબ્બત્થ યોજેતબ્બા.

૫૪૮. , ૫૯૭. કત્તુકરણપદેસેસુ ચ.

કત્તુકરણપદેસઇચ્ચેતેસ્વત્થેસુ ચ યુપચ્ચયો હોતિ.

કત્તરિ તાવ – રજં હરતીતિ રજોહરણં તોયં.

કરણે તાવ – કરોતિ તેનાતિ કરણં.

પદેસે તાવ – તિટ્ઠન્તિ તસ્મિન્તિ ઠાનં. એવં સબ્બત્થ યોજેતબ્બા.

૫૪૯. , ૫૫૦. રહાદિતો ણ.

રકારહકારાદ્યન્તેહિ ધાતૂહિ અનાદેસસ્સ નસ્સ ણો હોતિ.

કરોતિ તેનાતિ કરણં, પૂરેતિ તેનાતિ પૂરણં. ગહણીયં તેનાતિ ગહણં. એવમઞ્ઞેપિ યોજેતબ્બા.

ઇતિ કિબ્બિધાનકપ્પે પઠમો કણ્ડો.

દુતિયકણ્ડ

૫૫૦. , ૫૪૬. ણાદયો તેકાલિકા.

ણાદયો પચ્ચયા યુપચ્ચયન્તા તેકાલિકાતિ વેદિતબ્બા.

કુમ્ભં કરોતિ અકાસિ કરિસ્સતીતિ કુમ્ભકારો, કરોતિ અકાસિ કરિસ્સતિ તેનાતિ કરણં. એવમઞ્ઞેપિ યોજેતબ્બા.

૫૫૧. , ૫૯૮. સઞ્ઞાયં દા ધાતો ઇ.

સઞ્ઞાયમભિધેય્યાયં દા ધાતો ઇપચ્ચયો હોતિ.

પઠમં આદીયતીતિ આદિ, ઉદકં દધાતીતિ ઉદમિ, મહોદકાનિ દધાતીતિ મહોદધિ, વાલાનિ દધાતિ તસ્મિન્તિ વાલધિ, સમ્મા ધીયતીતિ સન્ધિ.

૫૫૨. , ૬૦૯. તિ કિત ચાસિટ્ઠે.

સઞ્ઞાયમભિધેય્યાયં સબ્બધાતૂહિ તિપચ્ચયો હોતિ, કિત ચ આસિટ્ઠે.

જિનો જનં બુજ્ઝતૂતિ જિનબુદ્ધિ, ધનં અસ્સ ભવતૂતિ ધનભૂતિ, ભવતૂતિ ભૂતો, ભવતૂતિ ભાવો, ધમ્મો જનં દદાતૂતિ ધમ્મદિન્નો, વડ્ઢતૂતિ વડ્ઢમાનો. એવમઞ્ઞેપિ યોજેતબ્બા.

૫૫૩. , ૫૯૯. ઇત્થિયમતિયવો વા.

ઇત્થિયમભિધેય્યાયં સબ્બધાતૂહિ અકાર તિ યુ ઇચ્ચેતે પચ્ચયા હોન્તિ વા.

જીરતીતી જરા, મઞ્ઞતીતિ મતિ, ચેતયતીતિ ચેતના, વેદયતીતિ વેદના. એવમઞ્ઞેપિ યોજેતબ્બા.

૫૫૪. , ૬૦૧. કરતો રિરિય.

કરતો ઇત્થિયમનિત્થિયં વા અભિખેય્યાયં રિરીયપચ્ચયો હોતિ વા.

કત્તબ્બા કિરિયા, કરણીયં કિરિયં.

૫૫૫. , ૬૧૨. અતીતે તતવન્તુતાવી.

અતીતે કાલે સબ્બધાતૂહિ તતવન્તુતાવીઇચ્ચેતે પચ્ચયા હોન્તિ.

હુતો, હુતવા, હુતાવી. વુસિતો, વુસિતવા, વુસિતાવી. ભુત્તો, ભુત્તવા, ભુત્તાવી.

૫૫૬. , ૬૨૨. ભાવકમ્મેસુ ત.

ભાવકમ્મેસુ અતીતે કાલે તપચ્ચયો હોતિ સબ્બધાતૂહિ.

ભાવે તાવ – તસ્સ ગીતં, નચ્ચં, નટ્ટં, હસિતં.

કમ્મનિ તાવ – તેન ભાસિતં, દેસિતં.

૫૫૭. , ૬૦૬. બુધગમાદિત્થે કત્તરિ.

બુધગમુઇચ્ચેવમાદીહિ ધાતૂહિ તદત્થે ગમ્યમાને તપચ્ચયો હોતિ કત્તરિ સબ્બકાલે.

સબ્બે સઙ્ખતાસઙ્ખતે ધમ્મે બુજ્ઝતિ અબુજ્ઝિ બુજ્ઝિસ્સતીતિ બુદ્ધો, સરણઙ્ગતો, સમથઙ્ગતો, અમથઙ્ગતો, જાનાતિ અજાનિ જાનિસ્સતીતિ ઞાતો, ઇચ્ચેવમાદિ.

૫૫૮. , ૬૦૨. જિતો ઇન સબ્બત્થ.

જિઇચ્ચેતાય ધાતુયા ઇનપચ્ચયો હોતિ સબ્બકાલે કત્તરિ.

પાપકે અકુસલે ધમ્મે જિનાતિ અજિનિ જિનિસ્સતીતિ જિનો.

૫૫૯. , ૬૦૩. સુપતો ચ.

સુપઇચ્ચેતાય ધાતુયા ઇનપચ્ચયો હોતિ કત્તરિ, ભાવે ચ.

સુપતીતિ સુપિનં, સુપીયતે સુપિનં.

૫૬૦. , ૬૦૪. ઈસંદુસૂહિ ખ.

ઈસંદુસુસદ્દાદીહિ સબ્બધાતૂહિ ખપચ્ચયો હોતિ.

ઈસસ્સયો, દુસ્સયો, સુસ્સયો ભવતા, ઈસક્કરં, દુક્કરં, સુકરં, ભવતા.

૫૬૧. , ૬૩૬. ઇચ્છત્થેસુ સમાનકત્તુકેસુ તવે તું વા.

ઇચ્છત્થેસુ સમાનકત્તુકેસુ સબ્બધાતૂહિતવેતુંઇચ્ચેતે પચ્ચયા હોન્તિ સબ્બકાલે કત્તરિ.

પુઞ્ઞાનિ કાતવે, સદ્ધમ્મં સોતુ મિચ્છતિ.

૫૬૨. , ૬૩૮. અરહસક્કાદીસુ ચ.

અરહસક્કાદીસુ ચ અત્થેસુ સબ્બધાતૂહિ તુંપચ્ચયો હોતિ.

કો તં નિન્દિતુમરહતિ, સક્કા જેતું ધનેન વા. એવમઞ્ઞેપિ યોજેતબ્બા.

૫૬૩. , ૬૩૯. પત્તવચને અલમત્થેસુ ચ.

પત્તવચને અલમત્થેસુ સબ્બધાતૂહિ તુંપચ્ચયો હોતિ.

અલમેવ દાનાનિ દાતું, અલમેવ પુઞ્ઞાનિ કાતું.