૬. આખ્યાતકપ્પ

પઠમકણ્ડ

(ક)

આખ્યાતસાગરમથજ્જતનીતરઙ્ગં,

ધાતુજ્જલં વિકરણાગમકાલમીનં;

લોપાનુબન્ધરિયમત્થવિભાગતીરં,

ધીરા તરન્તિ કવિનો પુથુબુદ્ધિનાવા.

(ખ)

વિચિત્તસઙ્ખારપરિક્ખિતં ઇમં,

આખ્યાતસદ્દં વિપુલં અસેસતો;

પણમ્ય સમ્બુદ્ધમનન્તગોચરં,

સુગોચરં યં વદતો સુણાથ મે.

(ગ)

અધિકારે મઙ્ગલે ચેવ, નિપ્ફન્ને ચાવધારણે;

અનન્તરે ચ પાદાને, અથસદ્દો પવત્તતિ.

૪૧૬. , ૪૨૯. અથ પુબ્બાનિ વિભત્તીનં છ પરસ્સપદાનિ.

અથ સબ્બાસં વિભત્તીનં યાનિ યાનિ પુબ્બકાનિ છ પદાનિ, તાનિ તાનિ પરસ્સપદસઞ્ઞાનિ હોન્તિ.

તં યથા? તિ અન્તિ, સિ થ, મિ મ.

પરસ્સપદમિચ્ચનેન ક્વત્થો? કત્તરિ પરસ્સપદં.

૪૦૭. , ૪૩૯. પરાણ્યત્તનોપદાનિ.

સબ્બાસં વિભત્તીનં યાનિ યાનિ પરાનિ છ પદાનિ. તાનિ તાનિ અત્તનોપદસઞ્ઞાનિ હોન્તિ.

તં યથા? તે અન્તે, સે વ્હે, એ મ્હે.

અત્તનોપદમિચ્ચનેન ક્વત્થો? અત્તનોપદાનિ ભાવે ચ કમ્મનિ.

૪૦૮. , ૪૩૧. દ્વે દ્વે પઠમ મજ્ઝિમુત્તમપુરિસા.

તાસં સબ્બાસં વિભત્તીનં પરસ્સપદાનં, અત્તનોપદાનઞ્ચ દ્વે દ્વે પદાનિ પઠમમજ્ઝિમુત્તમપુરિસસઞ્ઞાનિ હોન્તિ.

તં યથા? તિ અન્તિ ઇતિ પઠમપુરિસા, સિ થ ઇતિ મજ્ઝિમપુરિસા, મિ મ ઇતિ ઉત્તમપુરિસા. અત્તનોપદાનમ્પિ તે અન્તે ઇતિ પઠમપુરિસા, સે વ્હે ઇતિ મજ્ઝિમપુરિસા, એ મ્હે ઇતિ ઉત્તમપુરિસા. એવં સબ્બત્થ.

પઠમમજ્ઝિમુત્તમપુરિસમિચ્ચનેન ક્વત્થો? નામમ્હિ પયુજ્જમાનેપિ તુલ્યાધિકરણે પઠમો, તુમ્હે મજ્ઝિમો, અમ્હે ઉત્તમો.

૪૦૯. , ૪૪૧. સબ્બેસમેકાભિધાને પરો પુરિસો.

સબ્બેસં તિણ્ણં પઠમમજ્ઝિમુત્તમ પુરિસાનં એકાભિધાને પરો પુરિસો ગહેતબ્બો.

સો ચ પઠતિ, ત્વઞ્ચ પઠસિ, તુમ્હે પઠથ. સો ચ પચતિ, ત્વઞ્ચ પચસિ. તુમ્હે પચથ. એવં સેસાસુ વિભત્તીસુ પરો પુરિસો યોજેતબ્બો.

૪૧૦. , ૪૩૨. નામમ્હિ પયુજ્જમાનેપિ તુલ્યાધિકરણે પઠમો.

નામમ્હિ પયુજ્જમાનેપિ અપ્પયુજ્જમાનેપિ તુલ્યાધિકરણે પઠમપુરિસો હોતિ.

સો ગચ્છતિ, તે ગચ્છન્તિ.

અપ્પયુજ્જમાનેપિ – ગચ્છતિ, ગચ્છન્તિ.

તુલ્યાધિકરણેતિ કિમત્થં? તેન હઞ્ઞસે ત્વં દેવદત્તેન.

૪૧૧. , ૪૩૬. તુમ્હે મજ્ઝિમો.

તુમ્હે પયુજ્જમાનેપિ અપ્પયુજ્જમાનેપિ તુલ્યાધિકરણે મજ્ઝિમપુરિસો હોતિ.

ત્વં યાસિ, તુમ્હે યાથ.

અપ્પયુજ્જમાનેપિ – યાસિ, યાથ.

તુલ્યાધિકરણેતિ કિમત્થં? તયા પચ્ચતે ઓદનો.

૪૧૨. , ૪૩૭. અમ્હે ઉત્તમો.

અમ્હે પયુજ્જમાનેપિ અપ્પયુજ્જમાનેપિ તુલ્યાધિકરણે ઉત્તમપુરિસો હોતિ.

અહં યજામિ, મયં યજામ.

અપ્પયુજ્જમાનેપિ – યજામિ, યજામ.

તુલ્યાધિકરણેતિ કિમત્થં? મયા ઇજ્જતે બુદ્ધો.

૪૧૩. , ૪૨૭. કાલે.

‘‘કાલે’’ ઇચ્ચેતં અધિકારત્થં વેદિતબ્બં.

૪૧૪. , ૪૨૮. વત્તમાના પચ્ચુપ્પન્ને.

પચ્ચુપ્પન્ને કાલે વત્તમાનાવિભત્તિ હોતિ.

પાટલિપુત્તં ગચ્છતિ, સાવત્થિં પવિસતિ.

૪૧૫. , ૪૫૧. આણત્યા સિટ્ઠે’નુત્તકાલે પઞ્ચમી.

આણત્યત્થે ચ આસીસત્થે ચ અનુત્તકાલે પઞ્ચમી વિભત્તિ હોતિ.

કરોતુ કુસલં, સુખં તે હોતુ.

૪૧૬. , ૪૫૪. અનુમતિપરિકપ્પત્થેસુ સત્તમી.

અનુમત્યત્થે ચ પરિકપ્પત્થે ચ અનુત્તકાલે સત્તમી વિભત્તિ હોતિ.

ત્વં ગચ્છેય્યાસિ, કિમહં કરેય્યામિ.

૪૧૭. , ૪૬૦. અપચ્ચક્ખે પરોક્ખાતીતે.

અપચ્ચક્ખે અતીતે કાલે પરોક્ખાવિભત્તિ હોતિ.

સુપિને કિલમાહ, એવં કિલ પોરાણાહુ.

૪૧૮. , ૪૫૬. હિય્યોપભુતિ પચ્ચક્ખે હિય્યત્તની.

હિય્યોપભુતિ અતીતે કાલે પચ્ચક્ખે વા અપચ્ચક્ખે વા હિય્યત્તની વિભત્તિ હોતિ.

સો અગમા મગ્ગં, તે અગમૂ મગ્ગં.

૪૧૯. , ૪૬૯. સમીપે’જ્જતની.

અજ્જપ્પભુતિ અતીતે કાલે પચ્ચક્ખે વા અપચ્ચક્ખે વા સમીપે અજ્જતનીવિભત્તિ હોતિ.

સો મગ્ગં અગમી, તે મગ્ગં અગમું.

૪૨૦. , ૪૭૧. માયોગે સબ્બકાલે ચ.

હિય્યત્તનીઅજ્જતનીઇચ્ચેતા વિભત્તિયો યદા માયોગા, તદા સબ્બકાલે ચ હોન્તિ.

મા ગમા, મા વચા, મા ગમી, મા વચી.

ચગ્ગહણેન પઞ્ચમીવિભત્તિપિ હોતિ. મા ગચ્છાહિ.

૪૨૧. , ૪૭૩. અનાગતે ભવિસ્સન્તી.

અનાગતે કાલે ભવિસ્સન્તી વિભત્તિ હોતિ.

સો ગચ્છિસ્સતિ, કરિસ્સતિ. તે ગચ્છિસ્સન્તિ, કરિસ્સન્તિ.

૪૨૨. , ૪૭૫. ક્રિયાતિપન્ને’તીતે કાલાતિપત્તિ.

ક્રિયાતિપન્નમત્તે અતીતે કાલે કાલાતિપત્તિ વિભત્તિ હોતિ.

સો ચે તં યાનં અલભિસ્સા, અગચ્છિસ્સા. તે ચે તં યાનં અલભિસ્સંસુ, અગચ્છિસ્સંસુ.

૪૨૩. , ૪૨૬. વત્તમાના તિ અન્તિ, સિ થ, મિ મ, તે અન્તે, સે વ્હે, એ મ્હે.

વત્તમાના ઇચ્ચેસા સઞ્ઞા હોતિ તિ અન્તિ, સિ થ, મિ મ, તે અન્તે, સે વ્હે, એ મ્હે ઇચ્ચેતેસં દ્વાદસન્નં પદાનં.

વત્તમાના ઇચ્ચનેન ક્વત્થો? વત્તમાના પચ્ચુપ્પન્ને.

૪૨૪. , ૪૫૦. પઞ્ચમી તુ અન્તુ, હિથ, મિમ, તં અન્તં, સ્સુ વ્હો, એ આમસે.

પઞ્ચમીઇચ્ચેસા સઞ્ઞા હોતિ તુ અન્તુ, હિ થ, મિમ, તં અન્તં, સ્સુ વ્હો, એ આમસે ઇચ્ચેતેસં દ્વાદસન્નં પદાનં.

પઞ્ચમીઇચ્ચનેન ક્વત્થો? આણત્યાસિટ્ઠે, નુત્તકાલે પઞ્ચમી.

૪૨૫. , ૪૫૩. સત્તમી એય્ય એય્યું, એય્યા સિ એય્યા થ, એય્યામિ એય્યામ, એથ એરં, એથો એય્યાવ્હો, એય્યં એય્યામ્હે.

સત્તમી ઇચ્ચેસા સઞ્ઞા હોતિ એય્ય એય્યું, એય્યાસિ એય્યાથ, એય્યામિ એય્યામ, એથ એરં, એથો, એય્યાવ્હો, એય્યં એય્યામ્હે ઇચ્ચેતેસં દ્વાદસન્નં પદાનં.

સત્તમી ઇચ્ચનેન ક્વત્થો? અનુમતિપરિકપ્પત્થેસુ સત્તમી.

૪૨૬. , ૪૫૯. પરોક્ખા અઉ એત્થ, અંમ્હ, ત્થરે, ત્થો વ્હો, ઇં મ્હે.

પરોક્ખા ઇચ્ચેસા સઞ્ઞા હોતિ અ ઉ, એત્થ, અં મ્હ, ત્થ રે ત્થો વ્હો, ઇં મ્હે ઇચ્ચેતેસં દ્વાદસન્નં પદાનં.

પરોક્ખા ઇચ્ચનેન ક્વત્થો? અપચ્ચક્ખે પરોક્ખાતીતે.

૪૨૭. , ૪૫૫. હિય્યત્તની આઊ, ઓત્થ, અંમ્હા, ત્થત્થું, સે વ્હં, ઇં મ્હસે.

હિય્યત્તની ઇચ્ચેસા સઞ્ઞા હોતિ આ ઊ, ઓ ત્થ, અં મ્હા, ત્થ ત્થું, સે વ્હં, ઇં મ્હસે ઇચ્ચેતેસં દ્વાદસન્નં પદાનં.

હિય્યત્તની ઇચ્ચનેન ક્વત્થો? હિય્યોપભુતિ પચ્ચક્ખે હિય્યત્તની.

૪૨૮. , ૪૬૮. અજ્જતની ઈ ઉં, ઓ ત્થ, ઇં મ્હા, આ ઊ, સે વ્હં, અં મ્હે.

અજ્જતની ઇચ્ચેસા સઞ્ઞા હોતિ ઈ ઉં, ઓ ત્થ, ઇંમ્હા, આ ઊ, સેવ્હં, અં મ્હે ઇચ્ચેતેસં દ્વાદસન્નં પદાનં.

અજ્જતની ઇચ્ચનેન ક્વત્થો? સમીપેજ્જતની.

૪૨૯. , ૪૭૨. ભવિસ્સન્તી સ્સતિ સ્સન્તિ, સ્સસિ સ્સથ, સ્સામિ સ્સામ, સ્સતે સ્સન્તે, સ્સસે સ્સવ્હે, સ્સં સ્સામ્હે.

ભવિસ્સન્તી ઇચ્ચેસા સઞ્ઞા હોતિ સ્સતિ સ્સન્તિ, સ્સસિ સ્સથ, સ્સામિ સ્સામ, સ્સતે સ્સન્તે, સ્સસે સ્સવ્હે, સ્સં સ્સામ્હે ઇચ્ચેતેસં દ્વાદસન્નં પદાનં.

ભવિસ્સન્તી ઇચ્ચનેન ક્વત્થો? અનાગતે ભવિસ્સન્તી.

૪૩૦. , ૩૭૩. કાલાતિપત્તિ સ્સા સ્સંસુ, સ્સે સ્સથ, સ્સં સ્સામ્હા, સ્સથ સિસ્સુ, સ્સસે સ્સવ્હે, સ્સિં સ્સામ્હસે.

કાલાતિપત્તિ ઇચ્ચેસા સઞ્ઞા હોતિ સ્સા સ્સંસુ, સ્સે સ્સથ, સ્સં સ્સામ્હા, સ્સથ સ્સિસુ, સ્સસે સ્સવ્હે, સ્સિં સ્સામ્હસે ઇચ્ચેતેસં દ્વાદસન્નં પદાનં.

કાલાતિપત્તિ ઇચ્ચનેન ક્વત્થો? ક્રિયાતિપન્ને’ તીતે કાલાતિપત્તિ.

૪૩૧. , ૪૫૮. હિય્યત્તની સત્તમી પઞ્ચમી વત્તમાના સબ્બધાતુકં.

હિય્યત્તનાદયો ચતસ્સો વિભત્તિયો સબ્બધાતુક સઞ્ઞા હોન્તિ.

અગમા, ગચ્છેય્ય, ગચ્છતુ, ગચ્છતિ.

સબ્બધાતુક ઇચ્ચનેન ક્વત્થો? ઇકારાગમો અસબ્બધાતુકમ્હિ.

ઇતિ આખ્યાતકપ્પે પઠમો કણ્ડો.

દુતિયકણ્ડ

૪૩૨. , ૩૬૨. ધાતુલિઙ્ગેહિ પરા પચ્ચયા.

ધાતુલિઙ્ગઇચ્ચેતેહિ પરા પચ્ચયા હોન્તિ.

કરોતિ, ગચ્છતિ. યો કોચિ કરોતિ, તં અઞ્ઞો ‘‘કરોહિ કરોહિ’’ ઇચ્ચેવં બ્રવીતિ, અથ વા કરોન્તં પયોજયતિ = કારેતિ. સઙ્ઘો પબ્બતમિવ અત્તાનમાચરતિ = પબ્બતાયતિ. તળાકં સમુદ્દમિવ અત્તાનમાચરતિ = સમુદ્દાયતિ, સદ્દો ચિચ્ચિટમિવ અત્તાનમાચરતિ = ચિચ્ચિટાયતિ, વસિટ્ઠસ્સ અપચ્ચં વાસિટ્ઠો. એવમઞ્ઞેપિ યોજેતબ્બા.

૪૩૩. , ૫૨૮. તિજ ગુપ કિત માને હિ ખ છ સા વા.

તિજ ગુપ કિત માનુ ઇચ્ચેતેહિ ધાતૂહિ ખ છ સ ઇચ્ચેતે પચ્ચયા હોન્તિ વા.

તિતિક્ખતિ, જિગુચ્છતિ, તિકિચ્છતિ, વીમંસતિ.

વાતિ કિમત્થં? તેજતિ, ગોપતિ, માનેતિ.

૪૩૪. , ૫૩૪. ભુજ ઘસ હર સુ પાદીહિ તુમિચ્છત્થેસુ.

ભુજ ઘસ હર સુ પાઇચ્ચેવમાદીહિ ધાતૂહિ તુમિચ્છત્થેસુ ખ છ સઇચ્ચેતે પચ્ચયા હોન્તિ વા.

ભોત્તુમિચ્છતિ=બુભુક્ખતિ, ઘસિતુમિચ્છતિ=જિઘચ્છતિ, હરિતુમિચ્છતિ=જિગીસતિ, સોતુમિચ્છતિ=સુસ્સુસતિ, પાતુમિચ્છતિ=પિવાસતિ.

વાતિ કિમત્થં? ભોત્તુમિચ્છતિ.

તુમિચ્છત્થેસૂતિ કિમત્થં? ભુઞ્જતિ.

૪૩૫. , ૫૩૬. આય નામતો કત્તૂપમાનાદાચારે.

નામતો કત્તૂપમાના આચારત્થે આયપચ્ચયો હોતિ.

સઙ્ઘો પબ્બતમિવ અત્તાનમાચરતિ = પબ્બતાયતિ, તળાકં સમુદ્દમિવ અત્તાનમાચરતિ = સમુદ્દાયતિ, સદ્દો ચિચ્ચિટમિવ અત્તાનમાચરતિ = ચિચ્ચિટાયતિ. એવમઞ્ઞેપિ યોજેતબ્બા.

૪૩૬. , ૫૩૭. ઈયૂપમાના ચ.

નામતો ઉપમાના આચારત્થે ચ ઈયપચ્ચયો હોતિ.

અછત્તં છત્તમિવ આચરતિ =છત્તીયતિ, અપુત્તં પુત્તમિવ આચરતિ=પુત્તીયતિ.

ઉપમાનાતિ કિમત્થં? ધમ્મં આચરતિ.

આચારેતિ કિમત્થં? અછત્તં છત્તમિવ રક્ખતિ. એવમઞ્ઞેપિ યોજેતબ્બા.

૪૩૭. , ૫૩૮. નામમ્હા’ત્તિચ્છત્થે.

નામમ્હા અત્તનો ઇચ્છત્થે ઈયપચ્ચયો હોતિ.

અત્તનો પત્તમિચ્છતિ = પત્તીયતિ. એવં વત્થીયતિ, પરિક્ખારીયતિ, ચીવરીયતિ, ધનીયતિ, ઘટીયતિ.

અત્તિચ્છત્થેતિ કિમત્થં? અઞ્ઞસ્સ પત્તમિચ્છતિ. એવમઞ્ઞેપિ યોજેતબ્બા.

૪૩૮. , ૫૪૦. ધાતૂહિ ણે ણય ણાપે ણાપયા કારિતાનિ હેત્વત્થે.

સબ્બેહિ ધાતૂહિ ણેણય ણાપે ણાપયઇચ્ચેતે પચ્ચયા હોન્તિ કારિતસઞ્ઞા ચ હેત્વત્થે.

યો કોચિ કરોતિ, તં અઞ્ઞો ‘‘કરોહિ કરોહિ’’ ઇચ્ચેવં બ્રવીતિ, અથ વા કરોન્તં પયોજયતિ = કારેતિ, કારયતિ, કારાપેતિ, કારા પયતિ. યે કેચિ કરોન્તિ, તે અઞ્ઞે ‘‘કરોથ કરોથ’’ ઇચ્ચેવં બ્રુવન્તિ = કારેન્તિ, કારયન્તિ, કારાપેન્તિ, કારાપયન્તિ. યો કોચિ પચતિ, તં અઞ્ઞો ‘‘પચાહિ પચાહિ’’ઇચ્ચેવં બ્રવીતિ, અથ વા પચન્તં પયોજયતિ = પાચેતિ, પાચયતિ, પાચાપેતિ, પાચાપયતિ. યે કેચિ પચન્તિ, તે અઞ્ઞે ‘‘પચથ પચથ’’ ઇચ્ચેવં બ્રુવન્તિ = પાચેન્તિ, પાચયન્તિ, પાચાપેન્તિ. પાચાપયન્તિ. એવં ભણેતિ, ભણયતિ, ભણાપેતિ, ભણાપયતિ. ભણેન્તિ, ભણયન્તિ, ભણાપેન્તિ, ભણાપયન્તિ. તથરિવ અઞ્ઞેપિ યોજેતબ્બા.

હેત્વત્થેતિ કિમત્થં? કરોતિ, પચતિ.

અત્થગ્ગહણેન અલપચ્ચયો હોતિ, જોતલતિ.

૪૩૯. , ૫૩૯. ધાતુરૂપે નામસ્મા ણયો ચ.

તસ્મા નામસ્મા ણયપચ્ચયો હોતિ કારિતસઞ્ઞો ચ ધાતુરૂપે સતિ.

હત્થિના અતિક્કમતિ મગ્ગં = અતિહત્થયતિ, વીણાય ઉપગાયતિ ગીતં = ઉપવીણયતિ, દળ્હં કરોતિ વીરિયં = દળ્હયતિ, વિસુદ્ધા હોતિ રત્તિ = વિસુદ્ધયતિ.

ચગ્ગહણેન આર આલઇચ્ચેતે પચ્ચયા હોન્તિ. સન્તં કરોતિ = સન્તારતિ, ઉપક્કમં કરોતિ = ઉપક્કમાલતિ.

૪૪૦. , ૪૪૫. ભાવકમ્મેસુ યો.

સબ્બેહિ ધાતૂહિ ભાવકમ્મેસુ યપચ્ચયો હોતિ.

ઠીયતે, બુજ્ઝતે, પચ્ચતે, લબ્ભતે, કરીયતે, યુજ્જતે, ઉચ્ચતે.

ભાવકમ્મેસૂતિ કિમત્થં? કરોતિ, પચતિ, પઠતિ.

૪૪૧. , ૪૪૭. તસ્સ ચવગ્ગયકારવકારત્તં સધાત્વન્તસ્સ.

તસ્સ યપચ્ચયસ્સ ચવગ્ગયકારવકારત્તં હોતિ ધાતૂનં અન્તેન સહ યથાસમ્ભવં.

વુચ્ચતે, વુચ્ચન્તે, ઉચ્ચતે, ઉચ્ચન્તે, પચ્ચતે, પચ્ચન્તે. મજ્જતે, મજ્જન્તે, યુજ્જતે, યુજ્જન્તે. બુજ્ઝતે, બુજ્ઝન્તે, કુજ્ઝતે, કુજ્ઝન્તે, ઉજ્ઝતે, ઉજ્ઝન્તે. હઞ્ઞતે, હઞ્ઞન્તે. કય્યતે, કય્યન્તે. દિબ્બતે, દિબ્બન્તે.

૪૪૨. , ૪૪૮. ઇવણ્ણાગમો વા.

સબ્બેહિ ધાતૂહિ યમ્હિ પચ્ચયે, પરે ઇવણ્ણાગમો હોતિ વા.

કરીયતે, કરીયતિ, ગચ્છીયતે, ગચ્છીયતિ.

વાતિ કિમત્થં? કય્યતે.

૪૪૩. , ૪૪૯. પુબ્બરૂપઞ્ચ.