૪. સમાસકપ્પ
સત્તમકણ્ડ
૩૧૬. , ૩૩૧. નામાનં સમાસો યુત્તત્થો.
તેસં નામાનં પયુજ્જમાનપદત્થાનં યો યુત્તત્થો, સો સમાસસઞ્ઞો હોતિ.
કથિનદુસ્સં, આગન્તુકભત્તં, જીવિતિન્દ્રિયં, સમણબ્રાહ્મણા, સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાના, બ્રાહ્મણ ગહપતિકા.
નામાનમિતિ કિમત્થં? દેવદત્તો પચતિ, યઞ્ઞદત્તો પચતિ.
યુત્તત્થોતિ કિમત્થં? ભતો રઞ્ઞો પુત્તો દેવદત્તસ્સ.
સમાસઇચ્ચનેન ક્વત્થો? ક્વચિ સમાસન્તગતાનમકારન્તો.
૩૧૭. , ૩૩૨. તેસં વિભત્તિયો લોપા ચ.
તેસં યુત્તત્થાનં સમાસાનં વિભત્તિયો લોપા ચ હોન્તિ.
કથિનદુસ્સં, આગન્તુકભત્તં.
તેસંગહણેન સમાસતદ્ધિતાખ્યાતકિતકાનં વિભત્તિપચ્ચયપદક્ખરાગમા ચ લોપા હોન્તિ. વાસિટ્ઠો, વેનતેય્યો.
ચગ્ગહણ મવધારણત્થં, પભઙ્કરો, અમતદ્દદો, મેધઙ્કરો, દીપઙ્કરો.
૩૧૮. , ૩૩૩. પકતિ ચસ્સ સરન્તસ્સ.
લુત્તાસુ વિભત્તીસુ અસ્સ સરન્તસ્સ લિઙ્ગસ્સ પકતિરૂપાનિ હોન્તિ.
ચક્ખુસોતં, મુખનાસિકં, રાજપુત્તો, રાજપુરિસો.
૩૧૯. , ૩૩૦. ઉપસગ્ગનિપાતપુબ્બકો અબ્યયીભાવો.
ઉપસગ્ગનિપાતપુબ્બકો સમાસો અબ્યયીભાવસઞ્ઞો હોતિ.
નગરસ્સ સમીપે પવત્તતિ કથા ઇતિ ઉપનગરં, દરથાનં અભાવો નિદ્દરથં, મકસાનં અભાવો નિમ્મકસં, વુડ્ઢાનં પટિપાટિ યથાવુડ્ઢં, યે યે વુડ્ઢા વા યથાવુડ્ઢં, જીવસ્સ યત્તકો પરિચ્છેદો યાવજીવં, ચિત્તમધિકિચ્ચ પવત્તન્તિ તે ધમ્માતિ અધિચિત્તં, પબ્બતસ્સ તિરો તિરોપબ્બતં, સોતસ્સ પતિ પવત્તતિ નાવા ઇતિ પતિસોતં, પાસાદસ્સ અન્તો અન્તોપાસાદં.
અબ્યયીભાવમિચ્ચનેન ક્વત્થો? અંવિભત્તીન મકારન્તા અબ્યયીભાવા.
૩૨૦. , ૩૩૫. સો નપુંસકલિઙ્ગો.
સો અબ્યયીભાવસમાસો નપુંસકલિઙ્ગોવ દટ્ઠબ્બો.
કુમારીસુ અધિકિચ્ચ પવત્તતિ કથા ઇતિ અધિકુમારિ, વધુયા સમીપે પવત્તતિ કથા ઇતિ ઉપવધુ, ગઙ્ગાય સમીપે પવત્તતિ કથા ઇતિ ઉપગઙ્ગં, મણિકાય સમીપે પવત્તતિ કથા ઇતિ ઉપમણિકં.
૩૨૧. , ૩૪૯. દિગુસ્સેકત્તં.
દિગુસ્સ સમાસસ્સ એકત્તં હોતિ, નપુંસકલિઙ્ગત્તઞ્ચ.
તયો લોકા તિલોકં, તયો દણ્ડા તિદણ્ડં, તીણિ નયનાનિ તિનયનં, તયો સિઙ્ગા તિસિઙ્ગં. ચતસ્સો દિસા ચતુદ્દિસં, પઞ્ચ ઇન્દ્રિયાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયં.
૩૨૨. , ૩૫૯. તથા દ્વન્દે પાણિ તૂરિય યોગ્ગસેનઙ્ગખુદ્દજન્તુક વિવિધવિરુદ્ધ વિસભાગત્થાદીનઞ્ચ.
તથા દ્વન્દે સમાસે પાણિ તૂરિય યોગ્ગ સેનઙ્ગખુદ્દજન્તુક વિવિધવિરુદ્ધ વિસભાગત્થઇચ્ચેવમાદીનં એકત્તં હોતિ, નપુંસકલિઙ્ગત્તઞ્ચ.
તં યથા? ચક્ખુ ચ સોતઞ્ચ ચક્ખુસોતં, મુખઞ્ચ નાસિકા ચ મુખનાસિકં, છવિ ચ મંસઞ્ચ લોહિતઞ્ચ છવિમંસલોહિતં. એવં પાણ્યઙ્ગત્થે.
સઙ્ખો ચ પણવો ચ સઙ્ખપણવં, ગીતઞ્ચ વાદિતઞ્ચ ગીતવાદિતં, દદ્દરિ ચ ડિણ્ડિમો ચ દદ્દરિડિણ્ડિમં. એવં તૂરિયઙ્ગત્થે.
ફાલો ચ પાચનઞ્ચ ફાલપાચનં, યુગઞ્ચ નઙ્ગલઞ્ચ યુગનઙ્ગલં. એવં યોગ્ગઙ્ગત્થે.
અસિ ચ ચમ્મઞ્ચ અસિચમ્મં, ધનુ ચ કલાપો ચ ધનુકલાપં, હત્થી ચ અસ્સો ચ હત્થિઅસ્સં, રથો ચ પત્તિકો ચ રથપત્તિકં. એવં સેનઙ્ગત્થે.
ડંસા ચ મકસા ચ ડંસમકસં, કુન્થો ચ કિપિલ્લિકો ચ કુન્થકિપિલ્લિકં, કીટો ચ સરીસપો ચ કીટસરીસપં. એવં ખુદ્દજન્તુકત્થે.
અહિ ચ નકુલો ચ અહિનકુલં, બિળારો ચ મૂસિકો ચ બિળારમૂસિકં, કાકો ચ ઉલૂકો ચ કાકોલૂકં. એવં વિવિધવિરુદ્ધત્થે.
સીલઞ્ચ પઞ્ઞાણઞ્ચ સીલપઞ્ઞાણં, સમથો ચ વિપસ્સના ચ સમથવિપસ્સનં, વિજ્જા ચ ચરણઞ્ચ વિજ્જાચરણં. એવં વિસભાગત્થે.
આદિગ્ગહણં કિમત્થં? દાસી ચ દાસો ચ દાસિદાસં, ઇત્થી ચ પુમા ચ ઇત્થિપુમં, પત્તો ચ ચીવરઞ્ચ પત્તચીવરં, છત્તઞ્ચ ઉપાહના ચ છત્તુપાહનં, તિકઞ્ચ ચતુક્કઞ્ચ તિકચતુક્કં, વેનો ચ રથકારો ચ વેનરથકારં, સાકુણિકો ચ માગવિકો ચ સવકુણિકમાગવિકં, દીઘો ચ મજ્ઝિમો ચ દીઘમજ્ઝિમં ઇચ્ચેવમાદિ.
૩૨૩. , ૩૬૦. વિભાસા રુક્ખ તિણ પસુખ ન ધઞ્ઞ જનપદાદીનઞ્ચ.
રુક્ખતિણ પસુ ધન ધઞ્ઞ જનપદઇચ્ચેવમાદીનં વિભાસા એકત્તં હોતિ, નપુંસકલિઙ્ગત્તઞ્ચ દ્વન્દે સમાસે. અસ્સત્થો ચ કપીતનો ચ અસ્સત્થકપીતનં, અસ્સત્થકપીતના વા. ઉસીરઞ્ચ બીરણઞ્ચ ઉસીરબીરણં, ઉસીરબીરણા વા. અજો ચ એળકો ચ અજેળકં, અજેળકા વા. હિરઞ્ઞઞ્ચ સુવણ્ણઞ્ચ હિરઞ્ઞસુવણ્ણં, હિરઞ્ઞસુવણ્ણા વા. સાલિ ચ યવો ચ સાલિયવં, સાલિયવા વા. કાસી ચ કોસલા ચ કાસિકોસલં, કાસિકોસલા વા.
આદિગ્ગહણં કિમત્થં? સાવજ્જઞ્ચ અનવજ્જઞ્ચ સાવજ્જાનવજ્જં, સાવજ્જા નવજ્જા વા. હીનઞ્ચ પણીતઞ્ચ હીનપણીતં. હીનપણીતા વા. કણ્હો ચ સુક્કો ચ કણ્હસુક્કં, કણ્હસુક્કા વા.
૩૨૪. , ૩૩૯. દ્વિપદે તુલ્યાધિકરણે કમ્મધારયો.
દ્વે પદાનિ તુલ્યાધિકરણાનિ યદા સમસ્યન્તે, તદા સો સમાસો કમ્મધારયસઞ્ઞો હોતિ.
મહન્તો ચ સો પુરિસો ચાતિ મહાપુરિસો, કણ્હો ચ સો સપ્પો ચાતિ કણ્હસપ્પો, નીલઞ્ચ તં ઉપ્પલઞ્ચાતિ નીલુપ્પલં, લોહિતઞ્ચ તં ચન્દનઞ્ચાતિ લોહિતચન્દનં, બ્રાહ્મણી ચ સા દારિકા ચાતિ બ્રાહ્મણદારિકા, ખત્તિયા ચ સા કઞ્ઞા ચાતિ ખત્તિયકઞ્ઞા.
કમ્મધારયઇચ્ચનેન ક્વત્થો? કમ્મધારયસઞ્ઞે ચ.
૩૨૫. , ૩૪૮. સઙ્ખ્યાપુબ્બો દિગુ.
સઙ્ખ્યાપુબ્બો કમ્મધારયસમાસો દિગુસઞ્ઞો હોતિ.
તીણિ મલાનિ તિમલં, તીણિ ફલાનિ તિફલં, તયો લોકા તિલોકં, તયો દણ્ડા તિદણ્ડં, ચતસ્સો દિસા ચતુદ્દિસં, પઞ્ચ ઇન્દ્રિયાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયં, સત્ત ગોદાવરિયો સત્તગોદાવરં.
દિગુઇચ્ચનેન ક્વત્થો? દિગુસ્સે કત્તં.
૩૨૬. , ૩૪૧. ઉભે તપ્પુરિસા.
ઉભે દિગુકમ્મધારયસમાસા તપ્પુરિસસઞ્ઞા હોન્તિ.
ન બ્રાહ્મણો અબ્રાહ્મણો, ન વસલો અવસલો, ન ભિક્ખુ અભિક્ખુ, ન પઞ્ચવસ્સં અપઞ્ચવસ્સં, ન પઞ્ચપૂલી અપઞ્ચપૂલી, ન સત્તગોદાવરંઅસત્તગોદાવરં, ન દસગવં અદસગવં, ન પઞ્ચગવં અપઞ્ચગવં.
તપ્પુરિસઇચ્ચનેન ક્વત્થો? અત્તં નસ્સ તપ્પુરિસે.
૩૨૭. , ૩૫૧. અમાદયો પરપદેભિ.
તા અમાદયો નામેહિ પરપદેભિ યદા સમસ્યન્તે, તદા સો સમાસો તપ્પુરિસસઞ્ઞો હોતિ.
ભૂમિં ગતો ભૂમિગતો, સબ્બરત્તિં સોભણો સબ્બરત્તિસોભણો. અપાયં ગતો અપાયગતો, ઇસ્સરેન કતં ઇસ્સરકતં, સલ્લેન વિદ્ધો સલ્લવિદ્ધો, કથિનસ્સ દુસ્સં કથિનદુસ્સં, આગન્તુકસ્સ ભત્તં આગન્તુકભત્તં, મેથુના અપેતો મેથુનાપેતો, ચોરા ભયં ચોરભયં, રઞ્ઞો પુત્તો રાજપુત્તો, ધઞ્ઞાનં રાસિ ધઞ્ઞરાસિ, રૂપે સઞ્ઞા રૂપસઞ્ઞા, સંસારે દુક્ખં સંસારદુક્ખં.
૩૨૮. , ૩૫૨. અઞ્ઞપદત્થેસુ બહુબ્બીહિ.
અઞ્ઞેસં પદાનં અત્થેસુ દ્વે નામાનિ બહૂનિ નામાનિ યદા સમસ્યન્તે, તદા સો સમાસો બહુબ્બીહિ સઞ્ઞો હોતિ.
આગતા સમણા ઇમં સઙ્ઘારામં સોયં આગતસમણો, સઙ્ઘારામો. જિતાનિ ઇન્દ્રિયાનિ અનેન સમણેન સોયં જિતિન્દ્રિયો, સમણો. દિન્નો સુઙ્કો યસ્સ રઞ્ઞો સોયં દિન્નસુઙ્કો, રાજા. નિગ્ગતા જના અસ્મા ગામા સોયં નિગ્ગતજનો, ગામો. છિન્નો હત્તો યસ્સ પુરિસસ્સ સોયં છિન્નહત્થો, પુરિસો. સમ્પન્નાનિ સસ્સાનિ યસ્મિં જનપદે સોયં સમ્પન્નસસ્સો, જનપદો.
નિગ્રોધસ્સ પરિમણ્ડલો નિગ્રોધપરિમણ્ડલો, નિગ્રોધપરિમણ્ડલો ઇવ પરિમણ્ડલો યો રાજકુમારો સોયં નિગ્રોધપરિમણ્ડલો. અથ વા નિગ્રોધપરિમણ્ડલો ઇવ પરિમણ્ડલો યસ્સ રાજકુમારસ્સ સોયં નિગ્રોધપરિમણ્ડલો, રાજકુમારો.
ચક્ખુનો ભૂતો ચક્ખુભૂતો, ચક્ખુભૂતો ઇવ ભૂતો યો ભગવા સોયં ચક્ખુભૂતો, ભગવા.
સુવણ્ણસ્સ વણ્ણો સુવણ્ણવણ્ણો, સુવણ્ણવણ્ણો વિય વણ્ણો યસ્સ ભગવતો સોયં સુવણ્ણવણ્ણો, ભગવા.
બ્રહ્મુનો સરો બ્રહ્મસ્સરો, બ્રહ્મસ્સરો વિય સરો યસ્સ ભગવતો સોયં બ્રહ્મસ્સરો, ભગવા.
સયં પતિત પણ્ણ પુપ્ફફલવાયુતોયાહારાતિ પણ્ણઞ્ચ પુપ્ફઞ્ચ ફલઞ્ચ પણ્ણપુપ્ફફલાનિ, સયમેવ પતિતાનિ સયંપતિતાનિ, સયંપતિતાનિ ચ તાનિ પણ્ણપુપ્ફફલાનિ ચેતિ સયંપતિતપણ્ણપુપ્ફફલાનિ વાયુ ચ તોયઞ્ચ વાયુતોયાનિ, સયંપતિતપણ્ણપુપ્ફફલાનિ ચ વાયુતોયાનિ ચ સયંપતિતપણ્ણપુપ્ફફલવાયુતોયાનિ. સયંપતિતપણ્ણપુપ્ફફલવાયુતોયાનિ આહારા યેસં તે સયંપતિતપણ્ણપુપ્ફફલવાયુતોયાહારા, ઇસયો. યમેત્થ વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તમેવ. અયં પન દ્વન્દકમ્મધારયગબ્ભો તુલ્યાધિકરણપહુબ્બીહિ.
અથ વા – સયંપતિતપણ્ણપુપ્ફફલવાયુતોયેહિ આહારા યેસં તે સયંપતિતપણ્ણપુપ્ફફલવાયુતોયાહારા. અયં પન ભિન્નાધિકરણબહુબ્બીહિ.
નાના દુમપતિત પુપ્ફવાસિત સાનૂતિ નાનાપકારા દુમા નાનાદુમા, નાનાદુમેહિ પતિતાનિ નાનાદુમપતિ તાનિ, નાનાદુમપતિતાનિ ચ તાનિ પુપ્ફાનિ ચેતિ નાનાદુમપતિતપુપ્ફાનિ, નાનાદુમપતિતપુપ્ફેહિ વાસિતા નાનાદુમપતિતપુપ્ફવાસિતા, નાનાદુમપતિતપુપ્ફવાસિતા સાનૂ યસ્સ પબ્બતરાજસ્સ સોયં નાનાદુમપતિતપુપ્ફવાસિતસાનુ, પબ્બતરાજા. અયં પન કમ્મધારયતપ્પુરિસગબ્ભો તુલ્યાધિકરણબહુબ્બીહિ.
અથ વા – વાસિતા સાનૂ વાસિતસાનુ, સાપેક્ખત્તે સતિપિ ગમકત્તા સમાસો. નાનાદુમપતિતપુપ્ફેહિ વાસિતસાનૂ યસ્સ પબ્બતરાજસ્સ સોયં નાનાદુમપતિતપુપ્ફવાસિતસાનુ, પબ્બતરાજા. અયં પન ભિન્નાધિકરણબહુબ્બીહિ.
બ્યાલમ્બમ્બુધરબિન્દુચુમ્બિતકૂટોતિ અમ્બું ધારેતીતિ અમ્બુધરો, કો સો? પજ્જુન્નો. વિવિધા આલમ્બો બ્યાલમ્બો, બ્યાલમ્બો ચ સો અમ્બુધરો ચાતિ બ્યાલમ્બમ્બુધરો, બ્યાલમ્બમ્બુધરસ્સ બિન્દૂ બ્યાલમ્બમ્બુધરબિન્દૂ, બ્યાલમ્બમ્બુધરબિન્દૂહિ ચુમ્બિતો બ્યાલમ્બમ્બુધરબિન્દુચુમ્બિતો, બ્યાલમ્બમ્બુરેબિન્દુચુમ્બિતો કૂટો યસ્સ પબ્બતરાજસ્સ સોયં બ્યાલમ્બમ્બુધરબિન્દુચુમ્બિતકૂટો. અયં પન કમ્મધારયતપ્પુરિસગબ્ભો તુલ્યાધિકરણબહુબ્બીહિ.
અથ વા – ચુમ્બિતો કૂટો ચુમ્બિતકૂટો, સાપેક્ખત્તે સતિપિ ગમકત્તા સમાસો. બ્યાલમ્બમ્બુધરબિન્દૂહિ ચુમ્બિતકૂટો યસ્સ પબ્બતરાજસ્સ સોયં બ્યાલમ્બમ્બુધરબિન્દુચુમ્બિતકૂટો. અયં પન ભિન્નાધિકરણબહુબ્બીહિ.
અમિત બલ પરક્કમજુતીતિ ન મિતા અમિતા, બલઞ્ચ પરક્કમો ચ જુતિ ચ બલપરક્કમજુતિયો, અમિતા બલપરક્કમજુતિયો યસ્સ સોયં અમિતબલપરક્કમજુતિ, અયં પન કમ્મધારયદ્વન્દગબ્ભો તુલ્યાધિકરણબહુબ્બીહિ.
પીણોરક્ખંસ બાહૂતિ ઉરો ચ અક્ખઞ્ચ અંસો ચ બાહુ ચ ઉરક્ખંસબાહવો, પીણા ઉરક્ખંસબાહવો યસ્સ ભગવતો સોયં પીણોરક્ખંસબાહુ. અયં પન દ્વન્દવબ્ભો તુલ્યાધિકરણબહુબ્બીહિ.
પીણ ગણ્ડ વદન થનૂરુજઘનાતિ ગણ્ડો ચ વદનઞ્ચ થનો ચ ઊરુ ચ જઘનઞ્ચ ગણ્ડવદનથનૂરુજઘના, પીણા ગણ્ડવદનથનૂરુજઘના યસ્સા સાયં પીણગણ્ડવદનથનૂરુજઘના. અયમ્પિ દ્વન્દગબ્ભો તુલ્યાધિકરણબહુબ્બીહિ.
વવર સુરાસુર ગરુડ મનુજ ભુજગ ગન્ધબ્બ મકુટ કૂટ ચુમ્બિત સેલસઙ્ઘટ્ટિત ચરણોતિ સુરા ચ અસુરા ચ ગરુડા ચ મનુજા ચ ભુજગા ચ ગન્ધબ્બા ચ સુરાસુરગરુડમનુજભુજગગન્ધબ્બા, પવરા ચ તે સુરાસુરગરુડમનુજભુજગ ગન્ધબ્બા ચેતિ પવરસુરાસુરગરુડમનુજભુજગગન્ધબ્બા, પવરસુરાસુરગરુડમનુજભુજગગન્ધબ્બાનં મકુટાનિ પવરસુરાસુરગરુડમનુજભુજગગન્ધબ્બમકુટાનિ, પવરસુરાસુરગરુડમનુજભુજગગન્ધબ્બમકુટાનં કૂટાનિ પવરસુરાસુરગરુડમનુજભુજગગન્ધબ્બમકુટકૂટાનિ, પવરસુરાસુરગરુડમનુજભુજગગન્ધબ્બમકુટકૂટેસુ ચુમ્બિતા પવરસુરાસુરગરુડમનુજભુજગગન્ધબ્બમકુટકૂટચુમ્બિતા, પવરસુરાસુરગરુડમનુજભુજગગન્ધબ્બમકુટકૂટચુમ્બિતા ચ તે સેલા ચાતિ પવરસુરાસુરગરુડમનુજભુજગગન્ધબ્બમકુટકૂટચુમ્બિતસેલા, પવરસુરાસુર ગરુડમનુજભુજગગન્ધબ્બમકુટકૂટચુમ્બિતસેલેહિ સઙ્ઘટ્ટિતા પવરસુરાસુર ગરુડમનુજભુજગગન્ધબ્બમકુટકૂટચુમ્બિતસેલસઙ્ઘટ્ટિતા, પવરસુરાસુરગરુડમનુજભુજગગન્ધબ્બમકુટકૂટચુમ્બિતસેલસઙ્ઘટ્ટિતા ચરણા યસ્સ તથાગતસ્સ સોયં પવરસુરાસુરગરુડમનુજભુજગગન્ધબ્બમકુટકૂટચુમ્બિતસેલસઙ્ઘટ્ટિતચરણો, તથાગતો, અયં પન દ્વન્દકમ્મધારયતપ્પુરિસગબ્ભો તુલ્યાધિકરણબહુબ્બીહિ.
અથ વા–સઙ્ઘટ્ટિતા ચરણા સઙ્ઘટ્ટિતચરણા, સાપેક્ખત્તે સતિપિ ગમકત્તા સમાસો. પવરસુરાસુર ગરુડમનુજભુજગ ગન્ધબ્બમકુટકૂટચુમ્બિતસેલેહિ સઙ્ઘટ્ટિતચરણા યસ્સ તથાગતસ્સ સોયં પવરસુરાસુરગરુડ મનુજભુજગ ગન્ધબ્બમકુટકૂટચુમ્બિતસેલસઙ્ઘટ્ટિત ચરણો. અયં પન ભિન્નાધિકરણબહુબ્બીહિ.
ચતુદ્દિસોતિ ચતસ્સો દિસા યસ્સ સોયં ચતુદ્દિસો, ભગવા.
પઞ્ચચક્ખૂતિ પઞ્ચ ચક્ખૂનિ યસ્સ તથાગતસ્સ સોયં પઞ્ચચક્ખુ, તથાગતો.
દસબલોતિ દસ બલાનિ યસ્સ સોયં દસબલો, ભગવા.
અનન્તઞાણોતિ નસ્સ અન્તો અનન્તં, અનન્તં ઞાણં યસ્સ તથાગતસ્સ સોયં અનન્તઞાણો, તથાગતો.
અમિત ઘન સરીરોતિ ન મિતં અમિતં, ઘનં એવ સરીરં ઘનસરીરં, અમિતં ઘનસરીરં યસ્સ તથાગતસ્સ સોયં અમિતઘનસરીરો, તથાગતો.
અમિત બલ પરક્કમ પત્તોતિ ન મિતા અમિતા, બલઞ્ચ પરક્કમો ચ બલપરક્કમા, અમિતા એવ બલપરક્કમા અમિતબલપરક્કમા, અમિતબલપરક્કમા પત્તા યેન સોયં અમિતબલપરક્કમપત્તો, ભગવા. અયં પન કમ્મધારયદ્વન્દગબ્ભો તુલ્યાધિકરણબહુબ્બીહિ.
મત્ત ભમર ગણ ચુમ્બિત વિકસિતપુપ્ફવલ્લિનાગરુક્ખો પસોભિત કન્દરોતિ મત્તા એવ ભમરા મત્તભમરા, મત્તભમરાનં ગણા મત્તભમરગણા, મત્તભમરગણેહિ ચુમ્બિતાનિ મત્તભમરણચુમ્બિતાનિ, વિકસિતાનિ એવ પુપ્ફાનિ વિકસિતપુપ્ફાનિ, મત્તભમરગણચુમ્બિતાનિ વિકસિતપુપ્ફાનિ યેસં તેહિ મત્તભમરગણચુમ્બિતવિકસિતપુપ્ફા, વલ્લિ ચ નાગરુક્ખો ચ મલ્લિનાગરુક્ખા, મત્તભમરગણચુમ્બિતવિકસિતપુપ્ફા ચ તે વલ્લિનાગરુક્ખા ચેતિ મત્તભમરગણચુમ્બિતવિકસિતપુપ્ફવલ્લિનાગરુક્ખા, મત્તભમરગણચુમ્બિતવિકસિતપુપ્ફવલ્લિનાગરુક્ખેહિ ઉપસોભિતાનિ મત્તભમરગણચુમ્બિતવિકસિતપુપ્ફવલ્લિનાગરુક્ખો પસોભિતાનિ, મત્તભમરગણચુમ્બિતવિકસિતપુપ્ફવલ્લિનાગરુક્ખો પસોભિતાનિ કન્દરાનિ યસ્સ પબ્બતરાજસ્સ સોયં મત્તભમરગણચુમ્બિતવિકસિતપુપ્ફ વલ્લિનાગરુક્ખો પસો ભિતકન્દરો, પબ્બતરાજા. અયં પન દ્વન્દકમ્મધારયતપ્પુરિસગબ્ભો તુલ્યાધિકરણબહુબ્બીહિ.
અથ વા–ઉપસોભિતાનિ કન્દરાનિ ઉપસોભિતકન્દરાનિ, સાપેક્ખત્તે સતિપિ ગમકત્તા સમાસો. મત્તભમરગણચુમ્બિતવિકસિતપુપ્ફવલ્લિનાગરુક્ખેહિ ઉપસોભિતકન્દરાનિ યસ્સ પબ્બતરાજસ્સ સોયં મત્તભમરગણચુમ્બિતવિકસિતપુપ્ફવલ્લિનાગરુક્ખો પસોભિતકન્દરો, પબ્બતરાજા. અયં પન ભિન્નાધિકરણબહુબ્બીહિ.
નાના રુક્ખ તિણ પતિત પુપ્ફોપસોભિત કન્દરોતિ રુક્ખો ચ તિણઞ્ચ રુક્ખતિણાનિ, નાના પકારાનિ એવ રુક્ખતિણાનિ નાનારુક્ખતિણાનિ, નાનારુક્ખતિણેહિ પતિતાનિ નાનારુક્ખતિણપતિતાનિ, નાનારુક્ખતિણપતિતાનિ ચ તાનિ પુપ્ફાનિ ચેતિ નાનારુક્ખતિણપતિતપુપ્ફાનિ, નાનારુક્ખતિણપતિતપુપ્ફેહિ ઉપસોભિતાનિ નાનારુક્ખતિણપતિત પુપ્ફોપસોભિતાનિ, નાનારુક્ખતિણપતિતપુપ્ફોપસોભિતાનિ કન્દરાનિ યસ્સ પબ્બતરાજસ્સ સોયં નાનારુક્ખતિણપતિતપુપ્ફોપસોભિતકન્દરો, પબ્બતરાજા. અયં પન દ્વન્દકમ્મધારયતપ્પુરિસગબ્ભો તુલ્યાધિકરણબહુબ્બીહિ.
અથ વા–ઉપસોભિતાનિ એવ કન્દરાનિ ઉપસોભિતકન્દરાનિ, (સાપેક્ખત્તે સતિપિ ગમકત્તા સમાસો.) નાનારુક્ખતિણપતિતપુપ્ફેહિ ઉપસોભિતકન્દરાનિ યસ્સ પબ્બતરાજસ્સ સોયં નાનારુક્ખતિણપતિતપુપ્ફોપસોભિતકન્દરો, પબ્બતરાજા. અયં પન ભિન્નાધિકરણબહુબ્બીહિ.
નાના મુસલ ફાલ પબ્બત તરુ કલિઙ્ગર સર ધનુગદાસિ તોમરહત્થાતિ મુસલો ચ ફાલો ચ પબ્બતો ચ તરુ ચ કલિઙ્ગરો ચ સરો ચ ધનુ ચ ગદા ચઅસિ ચ તોમરો, ચ મુસલફાલપબ્બતતરુકલિઙ્ગરસરધનુગદાસિતોમરા, નાના પકારા એવ મુસલફાલપબ્બતતરુકલિઙ્ગરસરધનુગદાસિતોમરા નાનામુસલફાલપબ્બતતરુકલિઙ્ગરસરધનુગદાસિતોમરા, નાનામુસલફાલપબ્બતતરુકલિઙ્ગરસરધનુગદાસિતોમરા હત્થેસુ યેસં તે નાનામુસલફાલપબ્બતતરુકલિઙ્ગર સરધનુગદાસિતોમરહત્થા. અયં પન દ્વન્દકમ્મધારયગબ્ભો ભિન્નાધિકરણબહુબ્બીહિ.
બહુબ્બીહિ ઇચ્ચનેન ક્વત્થો? બહુબ્બીહિમ્હિ ચ.
૩૨૯. , ૩૫૭. નામાનં સમુચ્ચયો દ્વન્દો.
નામાનં એકવિભત્તિકાનં યો સમુચ્ચયો, સો દ્વન્દસઞ્ઞો હોતિ.
ચન્દિમા ચ સૂરિયો ચ ચન્દિમસૂરિયા, સમણો ચ બ્રાહ્મણો ચ સમણબ્રાહ્મણા, સારિપુત્તો ચ મોગ્ગલ્લાનો ચ સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાના, બ્રાહ્મણો ચ ગહપતિકો ચ બ્રાહ્મણગહપતિકા, યમો ચ વરુણો ચ યમવરુણા, કુવેરો ચ વાસવો ચ કુવેરવાસવા.
દ્વન્દઇચ્ચનેન ક્વત્થો? દ્વન્દટ્ઠા વા.
૩૩૦. , ૩૪૦. મહતં મહા તુલ્યાધિકરણે પદે.
તેસં મહન્તસદ્દાનં મહાઆદેસો હોતિ તુલ્યાધિકરણે પદે.
મહન્તો ચ સો પુરિસો ચાતિ મહાપુરિસો, મહન્તી ચ સા દેવી ચાતિ મહાદેવી, મહન્તઞ્ચ તં બલઞ્ચાતિ મહાબલં, મહન્તો ચ સો નાગો ચાતિ મહાનાગો, મહન્તો ચ સો યસો ચાતિ મહાયસો, મહન્તઞ્ચ તં પદુમવનઞ્ચાતિ મહાપદુમવનં, મહન્તી ચ સા નદી ચાતિ મહાનદી, મહન્તો ચ સો મણિ ચાતિ મહામણિ, મહન્તો ચ સો ગહપતિકો ચાતિ મહાગહપતિકો, મહન્તઞ્ચ તં ધનઞ્ચાતિ મહાધનં, મહન્તો ચ સો પુઞ્ઞો ચાતિ મહાપુઞ્ઞો.
બહુવચનગ્ગહણેન ક્વચિ મહન્ત સદ્દસ્સ મહાદેસો હોતિ. મહન્તઞ્ચ તં ફલઞ્ચાતિ મહપ્ફલં, મહબ્બલં, એવં મહદ્ધનં, મહબ્ભયં.
૩૩૧. , ૩૫૩. ઇત્થિયં ભાસિતપુમિત્થી પુમાવ ચે.
ઇત્થિયં તુલ્યાધિકરણે પદે ચે ભાસિતપુમિત્થી પુમાવ દટ્ઠબ્બા.
દીઘા જઙ્ઘા યસ્સ સોયં દીઘજઙ્ઘો, કલ્યાણભરિયો, પહૂતપઞ્ઞો.
ભાસિતપુપેતિ કિમત્થં? બ્રાહ્મણબન્ધુ ચ સા ભરિયા ચાતિબ્રાહ્મણબન્ધુભરિયા.
૩૩૨. , ૩૪૩. કમ્મધારયસઞ્ઞે ચ.
કમ્મધારયસઞ્ઞે ચ સમાસે ઇત્થિયં તુલ્યાધિકરણે પદે પુબ્બે ભાસિતપુમિત્થી ચે, પુમાવ દટ્ઠબ્બા. બ્રાહ્મણદારિકા, ખત્તિયકઞ્ઞા, ખત્તિયકુમારિકા.
ભાસિતપુમેતિ કિમત્થં? ખત્તિયબન્ધુદારિકા, બ્રાહ્મણબન્ધુદારિકા.
૩૩૩. , ૩૪૪. અત્તં નસ્સ તપ્પુરિસે.
નસ્સ પદસ્સ તપ્પુરિસે ઉત્તરપદે અત્તં હોતિ.
નબ્રાહ્મણો અબ્રાહ્મણો, અવસલો, અભિક્ખુ, અપઞ્ચવસ્સં, અપઞ્ચગવં.
૩૩૪. , ૩૪૫. સરે અન.
નસ્સ પદસ્સ તપ્પુરિસે અન આદેસો હોતિ સરે પરે.
ન અસ્સો અનસ્સો, અનિસ્સરો, અનરિયો.
૩૩૫. , ૩૪૬. કદ કુસ્સ.
કુઇચ્ચેતસ્સ કદ હોતિ સરે પરે.
કુચ્છિતં અન્નં કદન્નં, કુચ્છિતં અસનં કદસ્સનં.
સરેતિ કિમત્થં? કુચ્છિતા દારા યેસં (અપુઞ્ઞકારાનં) તે હોન્તીતિ કુદારા, કુજના. એવં કુપુત્તા, કુગેહા, કુવત્થા, કુદાસા.
૩૩૬. , ૩૪૭. કા’પ્પત્થેસુ ચ.
કુઇચ્ચેતસ્સ કા હોતિ અપ્પત્થેસુ ચ.
કાલવણં, કાપુપ્ફં.
બહુવચનગ્ગહણં કિમત્થં? કુઇચ્ચેતસ્સ અનપ્પતત્થેસુપિ ક્વચિ કા હોતિ, કાપુરિસા.
૩૩૭. , ૩૫૦. ક્વચિ સમાસન્તગતાનમકારન્તો.
સમાસન્તગતાનં નામાનમન્તો સરો ક્વચિ અકારો હોતિ.
દેવાનં રાજા દેવરાજો, દેવરાજા, દેવાનં સખા દેવસખો, દેવસખા, પઞ્ચ અહાનિ પઞ્ચાહં, સત્તાહં, પઞ્ચગવં, છત્તુપાહનં, ઉપસરદં, વિસાલક્ખો, વિમુખો.
કારગ્ગહણં કિમત્થં? આકારન્ત ઇકારન્તા ચ હોન્તિ, પચ્ચક્ખા ધમ્મા યસ્સ સોયન્તિ પચ્ચક્ખધમ્મા, સુરભિનો ગન્ધો સુરભિગન્ધિ, સુન્દરો ગન્ધો સુગન્ધિ, પૂતિનો ગન્ધો પૂતિગન્ધિ, કુચ્છિતો ગન્ધો કુગન્ધિ, દુટ્ઠુ ગન્ધો યસ્સ સોયન્તિ દુગન્ધિ, પૂતિ એવ ગન્ધો પૂતિગન્ધિ.
નદીઅન્તા ચ કત્તુઅન્તા ચ કપચ્ચયો હોતિ સમાસન્તે.
બહૂ નદિયો યસ્મિં સોયં બહુનદિકો, જનપદો. બહવો કત્તારો યસ્સ સોયં બહુકત્તુકો, પુરિસો.
૩૩૮. , ૩૫૬. નદિમ્હા ચ.
નદિમ્હા ચ કપચ્ચયો હોતિ સમાસન્તે.
બહૂ નદિયો યસ્મિં સોયન્તિ બહુનદિકો. બહૂ કન્તિયો યસ્સ સોયન્તિ બહુકન્તિકો. બહુનારિકો.
૩૩૯. , ૩૫૮. જાયાય તુદં જાનિ પતિમ્હિ.
જાયાઇચ્ચેતાય તુદં જાનિઇચ્ચેતે આદેસા હોન્તિ પતિમ્હિ પરે.
તુદંપતી, જાનિપતી.
૩૪૦. , ૩૫૫. ધનુમ્હા ચ.
ધનુમ્હા ચ આપચ્ચયો હોતિ સમાસન્તે.
ગાણ્ડીવો ધનુ યસ્સ સોયં ગાણ્ડીવધન્વા.
૩૪૧. , ૩૩૬. અં વિભત્તીનમકારન્તા અબ્યયીભાવા.
તસ્મા અકારન્તા અબ્યયીભાવસમાસા પરાસં વિભત્તીનં ક્વચિ અં હોતિ.
અધિચિત્તં, યથાવુડ્ઢં, ઉપકુમ્ભં, યાવજીવં, તિરોપબ્બતં, તિરોપાકારં, તિરોકુટ્ટં, અન્તોપાસાદં.
ક્વચીતિ કિમત્થં? અધિચિત્તસ્સ ભિક્ખુનો.
૩૪૨. , ૩૩૭. સરો રસ્સો નપુંસકે.
નપુંસકે વત્તમાનસ્સ અબ્યયીભાવસમાસસ્સ લિઙ્ગસ્સ સરો રસ્સો હોતિ.
કુમારીસુ અધિકિચ્ચ પવત્તતિ કથા ઇતિ અધિકુમારિ. ઉપવધુ, ઉપગઙ્ગં, ઉપમણિકં.
૩૪૩. , ૩૩૮. અઞ્ઞસ્મા લોપો ચ.
અઞ્ઞસ્મા અબ્યયીભાવસમાસા અનકારન્તા પરાસં વિભત્તીનં લોપો ચ હોતિ.
અધિત્થિ, અધિકુમારિ, ઉપવધુ.
ઇતિ નામકપ્પે સમાસકપ્પો સત્તમો કણ્ડો.
સમાસકપ્પો નિટ્ઠિતો.