૩. કારકકપ્પ

છટ્ઠકણ્ડ

૨૭૧. , ૮૮, ૩૦૮. યસ્મા દપેતિ ભયમાદત્તે વા તદપાદાનં.

યસ્મા વા અપેતિ, યસ્મા વા ભયં જાયતે, યસ્મા વા આદત્તે, તં કારકં અપાદાનસઞ્ઞં હોતિ.

તં યથા? ગામા અપેન્તિ મુનયો, નગરા નિગ્ગતો રાજા, ચોરા ભયં જાયતે, આચરિયુપજ્ઝાયેહિ સિક્ખં ગણ્હાતિ સિસ્સો.

અપાદાનમિચ્ચનેન ક્વત્થો? અપાદાને પઞ્ચમી.

૨૭૨. , ૩૦૯. ધાતુના માનમુપસગ્ગયોગાદ્વીસ્વપિ ચ.

ધાતુનામાનં પયોગે ચ ઉપસગ્ગયોગાદીસ્વપિ ચ તં કારકં અપાદાનસઞ્ઞં હોતિ.

ધાતૂનં પયોગે તાવ જિઇચ્ચેતસ્સ ધાતુસ્સ પરાપુબ્બસ્સ પયોગે યો અસહો, સો અપાદાનસઞ્ઞો હોતિ.

તં યથા? બુદ્ધસ્મા પરાજેન્તિ અઞ્ઞતિત્થિયા.

ભૂઇચ્ચેતસ્સ ધાતુસ્સ પપુબ્બસ્સ પયોગે યતો અચ્છિન્નપ્પભવો, સો અપાદાનસઞ્ઞો હોતિ.

તં યથા? હિમવતા પભવન્તિ પઞ્ચ મહાનદિયો, અનવતત્તમ્હા પભવન્તિ મહાસરા, અચિરવતિયા પભવન્તિ કુન્નદિયો.

નામપ્પયોગેપિ તં કારકં અપાદાનસઞ્ઞં હોતિ.

તં યથા? ઉરસ્મા જાતો પુત્તો, ભૂમિતો નિગ્ગતો રસો, ઉભતો સુજાતો પુત્તો માતિતો ચ પિતિતો ચ.

ઉપસગ્ગયોગે તં કારકં અપાદાનસઞ્ઞં હોતિ.

તં યથા? અપસાલાય આયન્તિ વાણિજા, આબ્રહ્મલોકા સદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છતિ ઉપરિ પબ્બતા દેવો વસ્સતિ, બુદ્ધસ્મા પતિ સારિપુત્તો ધમ્મદેસનાય ભિક્ખૂ આલપતિ તેમાસં, ઘતમસ્સ તેલસ્મા પતિ દદાતિ, ઉપ્પલમસ્સ પદુમસ્મા પતિ દદાતિ, કનકમસ્સ હિરઞ્ઞસ્મા પતિ દદાતિ.

આદિગ્ગહણેન કારકમજ્ઝેપિ પઞ્ચમીવિભત્તિ હોતિ. ઇતો પક્ખસ્મા વિજ્ઝતિ મિગં લુદ્દકો, કોસા વિજ્ઝતિ કુઞ્જરં, માસસ્મા ભુઞ્જતિ ભોજનં.

અપિગ્ગહણેન નિપાતપયોગેપિ પઞ્ચમીવિભત્તિ હોતિ દુતિયા ચ તતિયા ચ. રહિતા માતુજા પુઞ્ઞં કત્વા દાનં દેતિ, રહિતા માતુજં, રહિતા માતુજેન વા. રિતે સદ્ધમ્મા કુતો સુખં લભતિ, રિતે સદ્ધમ્મં, રિતે સદ્ધમ્મેન વા. તે ભિક્ખૂ નાના કુલા પબ્બજિતા, વિના સદ્ધમ્મા નત્થઞ્ઞો કોચિ નાથો લોકે વિજ્જતિ, વિના સદ્ધમ્મં, વિના સદ્ધમ્મેન વા. વિના બુદ્ધસ્મા, વિના બુદ્ધં, વિના બુદ્ધેન વા.

ચગ્ગહણેન અઞ્ઞત્થાપિ પઞ્ચમીવિભત્તિ હોતિ. યતોહં ભગિનિ અરિયાય જાતિયા જાતો. યતો સરામિ અત્તાનં, યતો પત્તોસ્મિ વિઞ્ઞુતં, યત્વાધિકરણમેનં ચક્ખુન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસવેય્યું.

૨૭૩. , ૩૧૦. રક્ખણત્થાનમિચ્છિતં.

રક્ખણત્થાનં ધાતૂનં પયોગે યં ઇચ્છિતં, તં કારકં અપાદાનસઞ્ઞં હોતિ.

કાકે રક્ખન્તિ તણ્ડુલા, યવા પટિસેધેન્તિ ગાવો.

૨૭૪. , ૩૧૧. યેન વા’ દસ્સનં.

યેન વા અદસ્સનમિચ્છિતં, તં કારકં અપાદાનસઞ્ઞં હોતિ.

ઉપજ્ઝાયા અન્તરધાયતિ સિસ્સો, માતરા ચ પિતરા ચ અન્તરધાયતિ પુત્તો.

વાતિ કિમત્થં? સત્તમીવિભત્યત્તં. જેતવને અન્તરધાયતિ ભગવા.

૨૭૫. , ૩૧૨. દૂરન્તિ કદ્ધ કાલ નિમ્માન ત્વાલોપ દિસાયોગવિભત્તારપ્પયોગ સુદ્ધપ્પમોચન હેતુ વિવિત્તપ્પમાણ પુબ્બયોગબન્ધન ગુણવચન પઞ્હ કથન થોકાકત્તૂસુ ચ.

દૂરત્થે, અન્તિકત્થે, અદ્ધનિમ્માને, કાલનિમ્માને, ત્વાલોપે, દિસાયોગે, વિભત્તે, આરપ્પયોગે, સુદ્ધે, પમોચને, હેત્વત્થે, વિવિત્તત્થે, પમાણે, પુબ્બયોગે, બન્ધનત્થે, ગુણવચને, પઞ્હે, કથને, થોકે, અકત્તરિ ચ ઇચ્ચેતેસ્વત્થેસુ, પયોગેસુ ચ, તં કારકં અપાદાનસઞ્ઞં હોતિ.

દૂરત્થેતાવ – કીવ દૂરો ઇતો નળકારગામો, દૂરતો વા ગમ્મ, આરકા તે મોઘપુરિસા ઇમસ્મા ધમ્મવિનયા. દુતિયા ચ તતિયા ચ, દૂરં ગામં આવતો, દૂરેન ગામેન વા આગતો. આરકા ઇમં ધમ્મવિનયં, અનેન ધમ્મવિનયેન વા ઇચ્ચેવમાદિ.

અન્તિકત્થે – અન્તિકં ગામા, આસન્નં ગામા, સમીપં ગામા, સમીપં સદ્ધમ્મા. દુતિયા ચ તતિયા ચ, અન્તિકં ગામં, અન્તિકં ગામેન વા. આસન્નં ગામં, આસન્નં ગામેન વા. સમીપં ગામં. સમીપં ગામેન વા. સમીપં સદ્ધમ્મં, સમીપં સદ્ધમ્મેન વા ઇચ્ચેવમાદિ.

અદ્ધનિમ્માને – ઇતો મથુરાય ચતૂસુ યોજનેસુ સઙ્કસ્સં નામ નગરં અત્થિ, તત્થ બહૂ જના વસન્તિ ઇચ્ચેવમાદિ.

કાલનિમ્માને – ઇતો ભિક્ખવે એકનવુતિકપ્પે વિપસ્સી નામ ભગવા લોકે ઉદપાદિ, ઇતો તિણ્ણં માસાનં અચ્ચયેન પરિનિબ્બાયિસ્સતિ ઇચ્ચેવમાદિ.

ત્વાલોપે કમ્માધિકરણેસુ – પાસાદા સઙ્કમેય્ય, પાસાદં અભિરુહિત્વા વા. પબ્બતા સઙ્કમેય્ય, પબ્બતં અભિરુહિત્વા વા. હત્થિક્ખન્ધા સઙ્કમેય્ય, હત્થિક્ખન્ધં અભિરુહિત્વા વા. આસના વુટ્ઠહેય્ય. આસને નિસીદિત્વા વા ઇચ્ચેવમાદિ.

દિસાયોગે – અવિચિતો યાવ ઉપરિભવગ્ગમન્તરે બહૂ સત્તનિકાયા વસન્તિ, યતો ખેમં તતો ભયં, પુરત્થિમતો, દક્ખિણતો, પચ્છિમતો, ઉત્તરતો અગ્ગી પજ્જલન્તિ, યતો અસ્સોસું ભગવન્તં, ઉદ્ધં પાદતલા અધો કેસમત્થકા ઇચ્ચેવમાદિ.

વિભત્તે – યતો પણીતતરો વા વિસિટ્ઠતરો વા નત્થિ. છટ્ઠી ચ, છન્નવુતીનં પાસણ્ડાનં, ધમ્માનં પવરં યદિદં સુગતવિનયો ઇચ્ચેવમાદિ.

આરપ્પયોગે – ગામધમ્મા વસલધમ્મા અસદ્ધમ્મા આરતિ વિરતિ પટિવિરતિ, પાણાતિપાતા વેરમણી ઇચ્ચેવમાદિ.

સુદ્ધે – લોભનિયેહિ ધમ્મેહિ સુદ્ધો અસંસટ્ઠો, માતિતો ચ પિતિતો ચ સુદ્ધો અસંસટ્ઠો અનુપકુદ્ધો અગરહિતો ઇચ્ચેવમાદિ.

પમોચને – પરિમુત્તો દુક્ખસ્માતિ વદામિ, મુત્તોસ્મિ મારબન્ધના, ન તે મુચ્ચન્તિ મચ્ચુના ઇચ્ચેવમાદિ.

હેત્વત્થે – કસ્મા હેતુના, કેન હેતુના, કિસ્સ હેતુના, કસ્મા નુ તુમ્હં દહરા ન મીયરે, કસ્મા ઇધેવ મરણં ભવિસ્સતિ ઇચ્ચેવમાદિ.

વિવિત્તત્થે – વિવિત્તો પાપકા ધમ્મા, વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ ઇચ્ચેવમાદિ.

પમાણે – દીઘસો નવવિદત્થિયો સુગતવિદત્થિયા પમાણિકા કારેતબ્બા, મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ અડ્ઢ તેળસહત્થા ઇચ્ચેવમાદિ.

પુબ્બયોગે – પુબ્બેવ સમ્મોધા ઇચ્ચેવમાદિ.

બન્ધનત્થે – સતસ્મા બન્ધો નરો. તતિયા ચ, સતેન બન્ધો નરો રઞ્ઞા ઇણત્થેન ઇચ્ચેવમાદિ.

ગુણવચને – પુઞ્ઞાય સુગતિં યન્તિ, ચાગાય વિપુલં ધનં, પઞ્ઞાય વિમુત્તિમનો, ઇસ્સરિયાય જનં રક્ખતિ રાજા ઇચ્ચેવમાદિ.

પઞ્હે ત્વાલોપે કમ્માધિકરણેસુ – અભિધમ્મા પુચ્છન્તિ, અભિધમ્મં સુત્વા, અભિધમ્મે ઠત્વા વા. વિનયા પુચ્છન્તિ, વિનયં સુત્વા, વિનયે ઠત્વા વા. દુતિયા ચ તતિયા ચ, અભિધમ્મં, અભિધમ્મેન વા. વિનયં, વિનયેન વા. એવ સુત્તા, ગેય્યા, ગાથાય, વેય્યાકરણા, ઉદાના, ઇતિવુત્તકા, જાતકા, અબ્ભુતધમ્મા, વેદલ્લા ઇચ્ચેવમાદિ.

કથને ત્વાલોપે કમ્માધિકરણેસુ – અભિધમ્મા કથયન્તિ, અભિધમ્મં સુત્વા, અભિધમ્મે ઠત્વા વા. વિનયા કથયન્તિ, વિનયં સુત્વા, વિનયે ઠત્વા વા. દુતિયા ચ તતિયા ચ, અભિધમ્મં, અભિધમ્મેન વા. વિનયં વિનયેન વા. એવં સુત્તા, ગેય્યા, ગાથાય, વેય્યાકરણા, ઉદાના, ઇતિવુત્તકા, જાતકા, અબ્ભુતધમ્મા, વેદલ્લા ઇચ્ચેવમાદિ.

થોકે – થોકા મુચ્ચન્તિ. અપ્પમત્તકા મુચ્ચન્તિ, કિચ્છા મુચ્ચન્તિ. તતિયા ચ. થોકેન, અપ્પમત્તકેન, કિચ્છેન વા ઇચ્ચેવમાદિ.

અકત્તરિચ – કમ્મસ્સ કતત્તા ઉપચિતત્તા ઉસ્સન્નત્તા વિપુલત્તા ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ઉપ્પન્નં હોતિ ઇચ્ચેવમાદિ.

ચગ્ગહણેન સેસેસુપિ યે મયા નોપદિટ્ઠા અપાદાનપયોગિકા, તે પયોગવિચક્ખણેહિ યથાયોગં યોજેતબ્બા.

૨૭૬. , ૩૦૨. યસ્સ દાતુકામો રોચતે ધારયતે વા તં સમ્પદાનં.

યસ્સ વા દાતુકામો યસ્સ વારોચતે, યસ્સ વા ધારયતે, તં કારકં સમ્પદાનસઞ્ઞં હોતિ.

સમણસ્સ ચીવરં દદાતિ, સમણસ્સ રોચતે સચ્ચં, દેવદત્તસ્સ સુવણ્ણચ્છત્તં ધારયતે યઞ્ઞદત્તો.

સમ્પદાનમિચ્ચનેન ક્વત્થો? સમ્પદાને ચતુત્થી.

વાતિ વિકપ્પનત્થં, ધાતુનામાનં પયોગે વા ઉપસગ્ગપ્પયોગે વા નિપાતપ્પયોગે વા સતિ અત્થવિકપ્પનત્થં વાતિ પદં પયુજ્જતિ.

૨૭૭. , ૩૦૩. સિલાઘ હનુ ઠા સપ ધાર પિહ કુધ દુહિસ્સોસૂય રાધિક્ખ પચ્ચાસુણ અનુપતિગિણ પુબ્બકત્તારોચનત્થ તદત્થ તુમત્થાલમત્થ મઞ્ઞાનાદરપ્પાણિનિ, ગત્યત્થકમ્મનિ, આસીસત્થ સમ્મુતિ ભિય્ય સત્તમ્યત્થેસુ ચ.

સિલાઘ હનુ ઠા સપ ધાર પિહ કુધ દુહ ઇસ્સઇચ્ચેતેસં ધાતૂનં પયોગે, ઉસૂયત્થાનઞ્ચ પયોગે, રાધિક્ખપ્પયોગે, પચ્ચાસુણઅનુપતિગિણાનં પુબ્બકત્તરિ, આરોચનત્થે, તદત્થે, તુમત્થે, અલમત્થે, મઞ્ઞતિપ્પયોગે અનાદરે અપ્પાણિનિ, ગત્યત્થાનં ધાતૂનં કમ્મનિ, આસીસત્થે ચ સમ્મુતિ ભિય્ય સત્તમ્યત્થેસુ ચ, તં કારકં સમ્પદાનસઞ્ઞં હોતિ.

સિલાઘપ્પયોગે તાવ – બુદ્ધસ્સ સિલાઘતે, ધમ્મસ્સ સિલાઘતે, સઙ્ઘસ્સ સિલાઘતે, સકંઉપજ્ઝાયસ્સ સિલાઘતે, તવ સિલાઘતે મમ સિલાઘતે ઇચ્ચેવમાદિ.

હનુપ્પયોગે – હનુતે તુય્હમેવ, હનુતે મય્હમેવ ઇચ્ચેવમાદિ.

ઠાપયોગે – ઉપતિટ્ઠેય્ય સક્યપુત્તાનં વડ્ઢકી, ભિક્ખુસ્સ ભુઞ્જન્તસ્સ પાનીયેન વા વિધૂપનેન વા ઉપતિટ્ઠેય્ય ભિક્ખુની ઇચ્ચેવમાદિ.

સપપ્પયોગે – તુય્હં સપતે, મય્હં સપતે ઇચ્ચેવમાદિ.

ધારપ્પયોગે – સુવણ્ણં તે ધારયતે ઇચ્ચેવમાદિ.

પિહપ્પયોગે – બુદ્ધસ્સ અઞ્ઞતિત્થિયા પિહયન્તિ, દેવા દસ્સનકામા તે, યતો ઇચ્છામિ ભદ્દન્તસ્સ, સમિદ્ધાનં પિહયન્તિ દલિદ્દા ઇચ્ચેવમાદિ.

કુધદુહઇસ્સઉસૂયપ્પયોગે – કોધયતિ દેવ દત્તસ્સ, તસ્સ કુજ્ઝ મહાવીર, મા રટ્ઠં વિનસ્સ ઇદં. દુહયતિ દિસાનં મેઘો, તિત્થિયા સમણાનં ઇસ્સયન્તિ ગુણગિદ્ધેન, તિત્થિયા સમણાનં ઇસ્સયન્તિ લાભગિદ્ધેન, દુજ્જના ગુણવન્તાનં ઉસૂયન્તિ ગુણગિદ્ધેન, કા ઉસૂયા વિજાનતં ઇચ્ચેવમાદિ.

રાધ ઇક્ખ ઇચ્ચેતેસં ધાતૂનં પયોગે યસ્સ અકથિતસ્સ પુચ્છનં કમ્મવિક્ખ્યાપનત્થઞ્ચ, તં કારકં સમ્પદાનસઞ્ઞં હોતિ, દુતિયા ચ.

આરાધોહં રઞ્ઞો, આરાધોહં રાજાનં, ક્યાહં અય્યાનં અપરજ્ઝામિ, ક્યાહં અય્યે અપરજ્ઝામિ, ચક્ખું જનસ્સ દસ્સનાય તં વિય મઞ્ઞે, આયસ્મતો ઉપાલિત્થેરસ્સ ઉપસમ્પદાપેક્ખો ઉપતિસ્સો, આયસ્મન્તં વા ઇચ્ચેવમાદિ.

પચ્ચાસુણ અનુપતિગિણાનં પુબ્બકત્તરિ સુણોતિસ્સ પચ્ચાયોગે યસ્સ કમ્મુનો પુબ્બસ્સ યો કત્તા, સો સમ્પદાનસઞ્ઞો હોતિ.

તં યથા? ભગવા ભિક્ખૂ એતદવોચ.

ભિક્ખૂતિ અકથીત કમ્મં, એતન્તિ કથિતકમ્મં. યસ્સ કમ્મુનો પુબ્બસ્સ યો કત્તા, સો‘ભગવા’તિ ‘‘યો કરોતિ સ કત્તા’’તિ સુત્તવચનેન કત્તુસઞ્ઞો. એવં યસ્સ કમ્મુનો પુબ્બસ્સ યો કત્તા, સો સમ્પદાનસઞ્ઞો હોતિ.

તં યથા? તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું, આસુણન્તિ બુદ્ધસ્સ ભિક્ખૂ.

ગિણસ્સ અનુપતિયોગે યસ્સ કમ્મુનો પુબ્બસ્સ યો કત્તા, સો સમ્પદાનસઞ્ઞો હોતિ.

તં યથા? ભિક્ખુ જનં ધમ્મં સાવેતિ, તસ્સ ભિક્ખુનો જનો અનુગિણાતિ, તસ્સ ભિક્ખુનો જનો પતિગિણાતિ.

યો વદેતિ સ‘કત્તા’તિ,

વુત્તં ‘કમ્મ’ન્તિ વુચ્ચતિ;

યો પટિગ્ગાહકો તસ્સ,

‘સમ્પદાનં’ વિજાનિયા.

ઇચ્ચેવમાદિ.

આરોચનત્થે – આરોચયામિ વો ભિક્ખવે, આમન્તયામિ વો ભિક્ખવે, પટિવેદયામિ વો ભિક્ખવે, આરોચયામિ તે મહારાજ, આમન્તયામિ તે મહારાજ, પટિવેદયામિ તે મહારાજ ઇચ્ચેવમાદિ.

તદત્થે – ઊનસ્સ પારિપૂરિયા તં ચીવરં નિક્ખિપિતબ્બં. બુદ્ધસ્સ અત્થાય, ધમ્મસ્સ અત્થાય, સઙ્ઘસ્સ અત્થાય, જીવિતં પરિચ્ચજામિ ઇચ્ચેવમાદિ.

તુમત્થે -લોકાનુકમ્પાય અત્થાય હિતાય સુખાય દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો લોકે ઉપ્પજ્જતિ. ભિક્ખૂનં ફાસુવિહારાય વિનયો પઞ્ઞત્તો ઇચ્ચેવમાદિ.

અલમત્થપ્પયોગે-અલમિતિ અરહતિ પટિક્ખિત્તેસુ. અલં મે બુદ્ધો, અલં મે રજ્જં, અલં ભિક્ખુ પત્તસ્સ, અલં મલ્લો મલ્લસ્સ, અરહતિ મલ્લો મલ્લસ્સ. પટિક્ખિત્તે અલં તે રૂપં કરણીયં, અલં મે હિરઞ્ઞસુવણ્ણેન ઇચ્ચેવમાદિ.

મઞ્ઞતિપ્પયોગે અનાદરે અપ્પાણિનિ-કટ્ઠસ્સ તુવં મઞ્ઞે, કલિઙ્ગરસ્સ તુવં મઞ્ઞે.

અનાદરેતિ કિમત્થં? સુવણ્ણં વિય તં મઞ્ઞે.

અપ્પાણિનીતિ કિમત્થં? ગદ્રભં તુવં મઞ્ઞે ઇચ્ચેવમાદિ.

ગત્યત્થકમ્મનિ-ગામસ્સ પાદેન ગતો, નગરસ્સ પાદેન ગતો, અપ્પો સગ્ગાય ગચ્છતિ, સગ્ગસ્સ ગમનેન વા, મૂલાય પટિકસ્સેય્ય સઙ્ઘો. દુતિયા ચ, ગામં પાદેન ગતો, નગરં પાદેન ગતો, અપ્પો સગ્ગં ગચ્છતિ, સગ્ગં ગમનેન વા, મૂલં પટિકસ્સેય્ય સઙ્ઘો ઇચ્ચેવમાદિ.

આસીસત્થે-આયસ્મતો દીઘાયુકો હોતુ, ભદ્દં ભવતો હોતુ, કુસલં ભવતો હોતુ, અનામયં ભવતો હોતુ, સુખં ભવતો હોતુ, સ્વાગતં ભવતો હોતુ, અત્થો ભવતો હોતુ, હિતં ભવતો હોતુ ઇચ્ચેવમાદિ.

સમ્મુતિપ્પયોગે– અઞ્ઞત્ર સઙ્ઘસમ્મુતિયા ભિક્ખુસ્સ વિપ્પવત્થું ન વટ્ટતિ, સાધુ સમ્મુતિ મે તસ્સ ભગવતો દસ્સનાય ઇચ્ચેવમાદિ.

ભિય્યપ્પયોગે – ભિય્યોસો મત્તાયં ઇચ્ચેવમાદિ.

સત્તમ્યત્થે – તુય્હઞ્ચસ્સ આવિ કરોમિ, તસ્સ મે સક્કો પાતુરહોસિ ઇચ્ચેવમાદિ.

અત્થગ્ગહણેન બહૂસુ અક્ખરપ્પયોગેસુ દિસ્સતિ.

તં યથા? ઉપમં મત કરિસ્સામિ, ધમ્મં વો દેસેસ્સામિ.

સારત્થે ચ – દેસેતુ ભન્તે ભગવા ધમ્મં ભિક્ખૂનં. તસ્સ ફાસુ વિહારાય હોતિ, એતસ્સ પહિણેય્ય, યથા નો ભગવા બ્યાકરેય્ય, તથાપિ તેસં બ્યાકરિસ્સામ, કપ્પતિ સમણાનં આયોગો, અમ્હાકં મણિના અત્થો, કિમત્થો મે બુદ્ધેન, સેય્યો મે અત્થો, બહૂપકારા ભન્તે મહાપજા પતિગોતમી ભગવતો, બહૂપકારા ભિક્ખવે માતાપિતરો પુત્તાનં ઇચ્ચેવમાદિ.

સેસેસુ અક્ખરપ્પયોગેસુપિ અઞ્ઞેપિ પયોગા પયોગવિચક્ખણેહિ યોજેતબ્બા.

ચગ્ગહણં વિકપ્પનત્થવાગ્ગહણાનુકડ્ઢનત્થં. યે કેચિ સદ્દા સમ્પદાનપ્પયોગિકા મયા નોપદિટ્ઠા, તેસં ગહણત્થં ઇધ વિકપ્પીયતિ વાસદ્દો.

તં યથા? ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ પભૂ અયં ભગવા, દેસસ્સ પભૂ અયં રાજા. ખેત્તસ્સ પભૂ અયં ગહપતિ, અરઞ્ઞસ્સ પભૂ અયં લુદ્દકો ઇચ્ચેવમાદિ. ક્વચિ દુતિયા તતિયા પઞ્ચમી છટ્ઠી સત્તમ્યત્થેસુ ચ.

૧૭૮. , ૩૨૦. યોધારો તમોકાસં.

યો આધારો, તં ઓકાસસઞ્ઞં હોતિ. સ્વાધારો ચતુબ્બિધો બ્યાપિકો, ઓપસિલેસિકો, વેસયિકો સામીપિકો ચાતિ.

તત્થ બ્યાપિકો તાવ–જલેસુ ખીરં તિટ્ઠતિ, તિલેસુ તેલં, ઉચ્છૂસુ રસો.

ઓપસિલેસિકો–પરિયઙ્કે રાજા સેતિ, આસને ઉપવિટ્ઠો સઙ્ઘો.

વેસયિકો–ભૂમીસુ મનુસ્સા ચરન્તિ, અન્તલિક્ખે વાયૂ વાયન્તિ. આકાસે સકુણા પક્ખન્દન્તિ.

સામીપિકો–વને હત્થિનો ચરન્તિ, ગઙ્ગાયં ઘોસો તિટ્ઠતિ, વજે ગાવો દુહન્તિ, સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને.

ઓકાસમિચ્ચનેન ક્વત્થો? ઓકાસે સત્તમી.

૨૭૯. , ૨૯૨. યેન વા કયિરતે તં કરણં.

યેન વા કયિરતે, યેન વા પસ્સતિ, યેન વા સુણાતિ, તં કારકં કરણસઞ્ઞં હોતિ.

દત્તેન વિહિં લુનાતિ, વાસિયા કટ્ઠં તચ્છતિ, ફરસુના રુક્ખં છિન્દતિ, કુદાલેન પથવિં ખણતિ, સત્થેન કમ્મં કરોતિ. ચક્ખુના રૂપં પસ્સતિ.

કરણમિચ્ચનેન ક્વત્થો? કરણે તતિયા.

૨૮૦. , ૨૮૫. યં કરોતિ તં કમ્મં.

યં વા કરોતિ, યં વા પસ્સતિ, યં વા સુણાતિ, તં કારકં કમ્મસઞ્ઞં હોતિ.

છત્તં કરોતિ, રથં કરોતિ, રૂપં પસ્સતિ, સદ્દં સુણાતિ, કણ્ટકં મદ્દતિ, વિસં ગિલતિ.

કમ્મમિચ્ચનેન ક્વત્થો? કમ્મત્થે દુતિયા.

૨૮૧. , ૨૯૪. યો કરોતિ સ કત્તા.

યો કરોતિ, સો કત્તુસઞ્ઞો હોતિ.

અહિના દટ્ઠો નરો, ગરુળેન હતો નાગો. બુદ્ધેન જિતો મારો, ઉપગુત્તેન મારો બન્ધો.

કત્તુઇચ્ચનેન ક્વત્થો? કત્તરિ ચ.

૨૮૨. , ૨૯૫. યો કારેતિ સ હેતુ.

યો કત્તારં કારેતિ, સો હેતુસઞ્ઞો હોતિ, કત્તા ચ.

સો પુરિસો તં પુરિસં કમ્મં કારેતિ સો પુરિસો તેન પુરિસેન કમ્મં કારેતિ, સો પુરિસો તસ્સ પુરિસસ્સ કમ્મં કારેતિ. એવં હારેતિ પાઠેતિ પાચેતિ, ધારેતિ.

હેતુઇચ્ચનેન ક્વત્થો? ધાતૂહિ ણે ણય ણાપે ણાપયા કારિતાનિ હેત્વત્થે.

૨૮૩. , ૩૧૬. યસ્સ વા પરિગ્ગહો તં સામી.

યસ્સ વા પરિગ્ગહો, તં સામીસઞ્ઞં હોતિ.

તસ્સ ભિક્ખુનો પટિવીસો, તસ્સ ભિક્ખુનો પત્તો, તસ્સ ભિક્ખુનો ચીવરં, અત્તનો મુખં.

સામીઇચ્ચનેન ક્વત્થો? સામિસ્મિં છટ્ઠી.

૨૮૪. , ૨૮૩. લિઙ્ગત્થે પઠમા.

લિઙ્ગત્થાભિધાનમત્તે પઠમાવિભત્તિ હોતિ.

પુરિસો, પુરિસા, એકો, દ્વે, ચ, વા, હે, અહે, રે, અરે.

૨૮૫. , ૭૦. આલપને ચ.

આલપનત્થા ધિકે લિઙ્ગત્થાભિધાનમત્તે ચ પઠમાવિભત્તિ હોતિ.

ભો પુરિસ, ભવન્તો પુરિસા, ભો રાજ, ભવન્તો રાજાનો, હે સખે, હે સખિનો.

૨૮૬. , ૨૯૧. કરણે તતિયા.

કરણકારકે તતિયાવિભત્તિ હોતિ.

અગ્ગિના કુટિં ઝાપેતિ, મનસા ચે પદુટ્ઠેન, મનસા ચે પસન્નેન, કાયેન કમ્મં કરોતિ.

૨૮૭. , ૨૯૯. સહાદિયોગે ચ.

સહાદિયોગત્થે ચ તતિયાવિભત્તિ હોતિ.

સહાપિ ગગ્ગેન સઙ્ઘો ઉપોસથં કરેય્ય, વિનાપિ ગગ્ગેન, મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં, સહસ્સેન સમં મિતા.

૨૮૮. , ૨૯૩. કત્તરિ ચ.

કત્તરિ ચ તતિયાવિભત્તિ હોતિ.

રઞ્ઞા હતો પોસો, યક્ખેન દિન્નો વરો, અહિના દટ્ઠો નરો.

૨૮૯. , ૨૯૭. હેત્વત્થે ચ.

હેત્વત્થે ચ તતિયાવિભત્તિ હોતિ.

અન્નેન વસતિ, ધમ્મેન વસતિ, વિજ્જાય વસતિ, સક્કારેન વસતિ.

૨૯૦. , ૨૯૮. સત્તમ્યત્થે ચ.

સત્તમ્યત્થે ચ તતિયાવિભત્તિ હોતિ.

તેન કાલેન, તેન સમયેન. (યેન કાલેન, યેન સમયેન,) તેન ખો પન સમયેન.

૨૯૧. , ૨૯૯. યેનઙ્ગવિકારો.

યેન બ્યાધિમતા અઙ્ગેન અઙ્ગિનો વિકારો લક્ખીયતે. તત્થ તતિયાવિભત્તિ હોતિ.

અક્ખિના કાણો, હત્થેન કુણી, કાણં પસ્સતિ નેત્તેન, પાદેન ખઞ્જો, પિટ્ઠિયા ખુજ્જો.

૨૯૨. , ૩૦૦. વિસેસને ચ.

વિસેસનત્થે ચ તતિયાવિભત્તિ હોતિ.

ગોત્તેન ગોતમો નાથો, સુવણ્ણેન અભિરૂપો, તપસા ઉત્તમો.

૨૯૩. , ૩૦૧. સમ્પદાને ચતુત્થી.

સમ્પદાનકારકે ચતુત્થીવિભત્તિ હોતિ.