પઠમકણ્ડ

(ક)

સેટ્ઠં તિલોકમહિતં અભિવન્દિયગ્ગં,

બુદ્ધઞ્ચ ધમ્મમમલં ગણમુત્તમઞ્ચ;

સત્થુસ્સ તસ્સ વચનત્થવરં સુબુદ્ધું,

વક્ખામિ સુત્તહિતમેત્થ સુસન્ધિકપ્પં.

(ખ)

સેય્યં જિનેરિતનયેન બુધા લભન્તિ,

તઞ્ચાપિ તસ્સ વચનત્થસુબોધનેન;

અત્થઞ્ચ અક્ખરપદેસુ અમોહભાવા,

સેય્યત્થિકો પદમતો વિવિધં સુણેય્યં.

૧. , ૧. અત્થો અક્ખરસઞ્ઞાતો.

સબ્બવચનાનમત્થો અક્ખરેહેવ સઞ્ઞાયતે. અક્ખરવિપત્તિયં હિ અત્થસ્સ દુન્નયથા હોતિ, તસ્મા અક્ખરકોસલ્લં બહૂપકારં સુત્તન્તેસુ.

૨. , ૨. અક્ખરાપાદયો એકચત્તાલીસં.

તે ચ ખો અક્ખરા અપિ અકારાદયો એકચત્તા લીસ સુત્તન્તેસુ સોપકારા.

તં યથા? અ આ ઇ ઈ ઉ ઊ એ ઓ, ક ખ ગ ઘ ઙ, ચ છ જ ઝ ઞ, ટ ઠ ડ ઢ ણ, ત થ દ ધ ન, પ ફ બ ભ મ, ય ર લ વ સ હ ળ અં, ઇતિ અક્ખરા નામ.

તેન ક્વત્થો? અત્થો અક્ખરસઞ્ઞાતો.

૩. , ૩. તત્થોદન્તા સરા અટ્ઠ.

તત્થ અક્ખરેસુ અકારાદીસુ ઓદન્તા અટ્ઠ અક્ખરા સરા નામ હોન્તિ.

તં યથા? અ આ ઇ ઈ ઉ ઊ એ ઓ, ઇતિ સરા નામ.

તેન ક્વત્થો? સરા સરે લોપં.

૪. , ૪. લહુમત્તા તયો રસ્સા.

તત્થ અટ્ઠસુ સરેસુ લહુમત્તા તયો સરા રસ્સા નામ હોન્તિ.

તં યથા? અ ઇ ઉ, ઇતિ રસ્સા નામ.

તેન ક્વત્થો? રસ્સં.

૫. , ૫. અઞ્ઞે દીઘા.

તત્થ અટ્ઠસુ સરેસુ રસ્સેહિ અઞ્ઞે પઞ્ચ સરા દીઘા નામ હોન્તિ.

તં યથા? આ ઈ ઊ એ ઓ, ઇતિ દીઘા નામ.

તેન ક્વત્થો? દીઘં.

૬. , ૮. સેસા બ્યઞ્જના.

ઠપેત્વા અટ્ઠ સરે સેસા અક્ખરા કકારાદયો નિગ્ગહિતન્તા બ્યઞ્જના નામ હોન્તિ.

તં યથા? ક ખ ગ ઘ ઙ, ચ છ જ ઝ ઞ, ટ ઠ ડ ઢ ણ, ત થ દ ધ ન, પ ફ બ ભ મ, ય ર લ વ સ હ ળ અં, ઇતિ બ્યઞ્જના નામ.

તેન ક્વત્થો? સરા પકતિ બ્યઞ્જને.

૭. , ૯. વગ્ગા પઞ્ચપઞ્ચસો મન્તા.

તેસં ખો બ્યઞ્જનાનં કકારાદયો મકારન્તા પઞ્ચપઞ્ચસો અક્ખરવન્તો વગ્ગા નામ હોન્તિ.

તં યથા? ક ખ ગ ઘ ઙ, ચ છ જ ઝ ઞ, ટ ઠ ડ ઢ ણ, ત થ દ ધ ન, પ ફ બ ભ મ, ઇતિ વગ્ગા નામ.

તેન ક્વત્થો? વગ્ગન્તં વા વગ્ગે.

૮. , ૧૦. અં ઇતિ નિગ્ગહિતં.

અં ઇતિ નિગ્ગહિતં નામ હોતિ.

તેન ક્વત્થો? અં બ્યઞ્જને નિગ્ગહિતં.

૯. , ૧૧. પરસમઞ્ઞા પયોગે.

યા ચ પન પરેસુ સક્કતગન્થેસુ સમઞ્ઞા ઘોસાતિ વા અઘોસાતિ વા, તા પયોગે સતિ એત્થાપિ યુજ્જન્તે.

તત્થ ઘોસા નામ-ગ ઘ ઙ, જ ઝ ઞ, ડ ઢ ણ, દ ધ ન, બ ભ મ, ય ર લ વ હ ળ, ઇતિ ઘોસા નામ. અઘોસા નામ-ક ખ, ચ છ, ટ ઠ, ત થ, પ ફ, સ, ઇતિ અઘોસા નામ.

તેન ક્વત્થો? વગ્ગે ઘોસાઘોસાનં તતિયપઠમા.

૧૦. , ૧૨. પુબ્બમધોઠિત મસ્સરં સરેન વિયોજયે.

તત્થ સન્ધિં કત્તુકામો પુબ્બબ્યઞ્જનં અધોઠિતં અસ્સરં કત્વા સરઞ્ચ ઉપરિ કત્વા સરેન વિયોજયે.

તત્રાયમાદિ.

૧૧. , ૧૪. નયે પરં યુત્તે.

અસ્સરં ખો બ્યઞ્જનં અધોઠતં પરક્ખરં નયે યુત્તે. તત્રાભિરતિમિચ્છેય્ય.

યુત્તેતિકસ્મા? અક્કોચ્છિ મં અવધિ મં, અજિનિ મં અહાસિ મે. એત્થ પન યુત્તં ન હોતિ.

ઇતિ સન્ધિકપ્પે પઠમો કણ્ડો.

દુતિયકણ્ડ

૧૨. , ૧૩. સરા સરે લોપં.

સરા ખો સરે પરે લોપં પપ્પોન્તિ.

યસ્સિન્દ્રિયાનિ સમથઙ્ગતાનિ. નો હેતં ભન્તે સમેતાયસ્મા સઙ્ઘેન.

૧૩. , ૧૫. વા પરો અસરૂપા.

સરમ્હા અસરૂપા પરો સરો લોપં પપ્પોતિ વા.

ચત્તારો’મે ભિક્ખવે ધમ્મા, કિન્નુ’ માવસમણિયો. વાતિ કસ્મા? પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ, તયસ્સુ ધમ્મા જહિતા ભવન્તિ.

૧૪. , ૧૬. ક્વચાસચણ્ણં લુત્તે.

સરો ખો પરો પુબ્બસરે લુત્તે ક્વચિ અસવણ્ણં પપ્પોતિ.

સઙ્ખ્યં નોપેતિ વેદગૂ, બન્ધુસ્સેવ સમાગમો.

ક્વચીતિ કસ્મા? યસ્સિન્દ્રિયાનિ, તથૂપમં ધમ્મવરં અદેસયિ.

૧૫. , ૧૭. દીઘં.

સરો ખો પરો પુબ્બસરે લુત્તે ક્વચિ દીઘં પપ્પોતિ. સદ્ધીધ વિત્તં પુરિસસ્સ સેટ્ઠં, અનાગારેહિ ચૂભયં.

ક્વચીતિ કસ્મા? પઞ્ચહુપાલિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતો. નત્થઞ્ઞં કિઞ્ચિ.

૧૬. , ૧૮. પુબ્બો ચ.

પુબ્બો ચ સરો પરસરલોપે કતે ક્વચિ દીઘં પપ્પોતિ.

કિંસૂધ વિત્તં પુરિસસ્સ સેટ્ઠં, સાધૂતિ પટિસ્સુણિત્વા, ક્વચીતિ કસ્મા? ઇતિસ્સ મુહુત્તમ્પિ.

૧૭. , ૧૯. યમેદન્તસ્સાદેસો.

એકારસ્સ અન્તભૂતસ્સ સરે પરે ક્વચિ યકારાદેસો હોતિ.

અધિગતો ખો મ્યાયં ધમ્મો, ત્યાહં એવં વદેય્યં, ત્યાસ્સ પહીના હોન્તિ.

ક્વચીતિ કસ્મા? ને’નાગતા, ઇતિ નેત્થ.

૧૮. , ૨૦. વમોદુદન્તાનં.

ઓકારુકારાનં અન્તભૂતાનં સરે પરે ક્વચિ વકારાદેસો હોતિ.

અથ ખ્વસ્સ, સ્વસ્સ હોતિ, બહ્વાબાધો, વત્થ્વેત્થ વિહિતં નિચ્ચં ચક્ખાપાથમાગચ્છતિ.

ક્વચીતિકસ્મા? ચત્તારો’મે ભિક્ખવે ધમ્મા, કિન્નુમાવ સમણિયો.

૧૯. , ૨૨. સબ્બો ચંતિ.

સબ્બો ઇચ્ચેસો તિસદ્દો બ્યઞ્જનો સરે પરે ક્વચિ ચકારં પપ્પોતિ.

ઇચ્ચેતં કુસલં, ઇચ્ચસ્સ વચનીયં, પચ્ચુત્તરિત્વા, પચ્ચાહરતિ.

ક્વચીતિ કસ્મા? ઇતિસ્સ મુહુત્તમ્પિ.

૨૦. , ૨૭. દો ધસ્સ ચ.

ધઇચ્ચેતસ્સ સરે પરે ક્વચિ દકારાદેસો હોતિ.

એકમિદાહં ભિક્ખવે સમયં.

ક્વચીતિ કસ્મા? ઇધેવ મરણં ભવિસ્સતિ.

વગ્ગહણેન ધકારસ્સ હકારાદેસો હોતિ સાહુ દસ્સન મરિયાનં.

સુત્તવિભાગેન બહુધા સિયા-

તો દસ્સ, યથા? સુગતો.

ટો તસ્સ, યથા? દુક્કટં.

ધો તસ્સ, યથા? ગન્ધબ્બો.

ત્રો ત્તસ્સ, યથા? અત્રજો.

કો ગસ્સ, યથા? કુલૂપકો.

લો રસ્સ, યથા? મહાસાલો.

જો યસ્સ, યથા? ગવજો.

બ્બો વસ્સ, યથા? કુબ્બતો.

કો યસ્સ, યથા? સકે.

યો જસ્સ, યથા? નિયંપુત્તં.

કો તસ્સ, યથા? નિયકો.

ચ્ચો ત્તસ્સ, યથા ભચ્ચો.

ફો પસ્સ, યથા? નિપ્ફત્તિ.

ખો કસ્સ, યથા? નિક્ખમતિ. ઇચ્ચેવમાદી યોજેતબ્બા.

૨૧. , ૨૧. ઇવણ્ણો યં નવા.

પુબ્બો ઇવણ્ણો સરે પરે યકારં પપ્પોતિ નવા. પટિસુન્થારવુત્યસ્સ, સબ્બા વિત્યાનુભૂયતે.

નવાતિ કસ્મા? પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતો, મુત્તચાગી અનુદ્ધતો.

૨૨. , ૨૮. એવાદિસ્સ રિ પુબ્બો ચ રસ્સો.

સરમ્હા પરસ્સ એવસ્સ એકારસ્સ આદિસ્સ રિકારો હોતિ, પુબ્બો ચ સરો રસ્સો હોતિ નવા.

યથરિવ વસુધાતલઞ્ચ સબ્બં, તથરિવ ગુણવા સુપૂજનિયો.

નવાતિ કસ્મા? યથા એવ, તથા એવ.

ઇતિ સન્ધિકપ્પે દુતિયો કણ્ડો.

તતિયકણ્ડ

૨૩. , ૨૬. સરા પકતિ બ્યઞ્જને.

સરા ખો બ્યઞ્જને પરે પકતિરૂપાનિ હોન્તિ.

મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા, પમાદો મચ્ચુનો પદં, તિણ્ણો પારઙ્ગતો અહુ.

૨૪. , ૩૫. સરે ક્વચિ.

સરા ખો સરે પરે ક્વચિ પકતિરૂપાનિ હોન્તિ.

કો ઇમં પથવિં વિચેસ્સતિ.

ક્વચીતિ કસ્મા? અપ્પસ્સુતાયં પુરિસો.

૨૫. , ૩૭. દીઘં.

સરા ખો બ્યઞ્જને પરે ક્વચિ દીઘં પપ્પોન્તિ.

સમ્મા ધમ્મં વિપસ્સતો, એવં ગામે મુની ચરે, ખન્તી પરમં તપો તિતિક્ખા.

ક્વચીતિ કસ્મા? ઇધ મોદતિ પેચ્ચ મોદતિ, પતિલીયતિ, પટિહઞ્ઞતિ.

૨૬. , ૩૮. રસ્સં.

સરા ખો બ્યઞ્જને પરે ક્વચિ રસ્સં પપ્પોન્તિ.

ભોવાદિનામ સો હોતિ, યથાભાવિ ગુણેન સો.

ક્વચીતિ કસ્મા? સમ્માસમાધિ, સાવિત્તી છન્દસો મુખં, ઉપનીયતિ જીવિતમપ્પમાયુ.

૨૭. , ૩૯. લોપઞ્ચ તત્રાકારો.

સરા ખો બ્યઞ્જને પરે ક્વચિ લોપં પપ્પોન્તિ. તત્ર ચ લોપે કતે અકારાગમો હોતિ.

સ સીલવા. સ પઞ્ઞવા એસ ધમ્મો સનન્તનો, સ વે કસાવમરહતિ, સ માનકામોપિ ભવેય્ય, સ વે મુનિ જાતિભયં અદસ્સિ.

ક્વચીતિ કસ્મા? સો મુનિ, એસો ધમ્મો પદિસ્સતિ, ન સો કાસાવમરહતિ.

૨૮. , ૪૦. પર દ્વેભાવો ઠાને.

સરમ્હા પરસ્સ બ્યઞ્જનસ્સ દ્વેભાવો હોતિ ઠાને.

ઇધપ્પમાદો, પુરિસસ્સ જન્તુનો, પબ્બજ્જં કિત્તયિસ્સામિ, ચાતુદ્દસિ, પઞ્ચદ્દસિ, અભિક્કન્તતરો ચન્દો.

ઠાનેતિ કસ્મા? ઇધ મોદતિ પેચ્ચ મોદતિ.

૨૯. , ૪૨. વગ્ગે ઘોસાઘોસાનં તતિયપઠમા.

વગ્ગે ખો પુબ્બેસં બ્યઞ્જનાનં ઘોસાઘોસભૂતાનં સરમ્હા યથાસઙ્ખ્યં તતિયપઠમક્ખરા દ્વેભાવં ગચ્છન્તિ ઠાને.

એસેવ ચજ્ઝાનપ્ફલો, યત્રટ્ઠિતં નપ્પસહેય્ય મચ્ચુ, સેલે યથા પબ્બતમુદ્ધનિટ્ઠિતો, ચત્તારિટ્ઠાનાનિ નરો પમત્તો.

ઠાનેતિ કસ્મા? ઇધ ચેતસો દળ્હં ગણ્હાતિ થામસા.

ઇતિ સન્ધિકપ્પે તતિયો કણ્ડો.

ચતુત્થકણ્ડ

૩૦. , ૫૮. અં બ્યઞ્જને નિગ્ગહિતં.

નિગ્ગહિતં ખો બ્યઞ્જને પરે અં ઇતિ હોતિ.

એવં વુત્તે, તં સાધૂતિ પટિસ્સુણિત્વા.

૩૧. , ૪૯. વગ્ગન્તં વા વગ્ગે.

વગ્ગભૂતે બ્યઞ્જને પરે નિગ્ગહિતં ખો વગ્ગન્તં વા પપ્પોતિ.

તન્નિચ્ચુતં, ધમ્મઞ્ચરે સુચરિતં, ચિરપ્પવાસિં પુરિસં. સન્તન્તસ્સ મનં હોતિ, તઙ્કારુણિકં, એવઙ્ખો ભિક્ખવે સિક્ખિતબ્બં.

વાગ્ગહણેનનિગ્ગહિતં ખો લકારાદેસો હોતિ. પુગ્ગલં.

વાતિ કસ્મા? ન તં કમ્મં કતં સાધુ.

૩૨. , ૫૦. એહે ઉં.

એકારહકારે પરે નિગ્ગહિતં ખો ઞકારં પપ્પોતિ વા.

પચ્ચત્તઞ્ઞેવ પરિનિબ્બાયિસ્સામિ, તઞ્ઞેવેત્થ પટિપુચ્છિસ્સામિ, એવઞ્હિ વો ભિક્ખવે સિક્ખિતબ્બં. તઞ્હિ તસ્સ મુસા હોતિ.

વાતિ કસ્મા? એવમેતં અભિઞ્ઞાય, એવં હોતિ સુભાસિતં.