૮. પચ્ચયસઙ્ગહઅનુદીપના

૧૬૬. યેહિપકારેહિ યથા. તેસં વિભાગો તં વિભાગો. અયઞ્ચનિદ્દેસો એકસેસનિદ્દેસો, વિચ્છાલોપનિદ્દેસોવાતિ દસ્સેતું ‘‘તેસં’’તિઆદિમાહ. ન સમેતિ. ગાથાયં ‘યેસં’તિઆદિના તીહિ-ય-સદ્દેહિ દસ્સિતાનં તિણ્ણં અત્થાનં-ત-સદ્દત્થ સમ્ભવતો. ત-સદ્દત્થાનઞ્ચ અનુસન્ધિયં પરિપુણ્ણં કત્વા વત્તબ્બતો. ‘‘સમુપ્પજ્જતી’’તિ સુટ્ઠુ પરિપુણ્ણં કત્વા ઉપ્પજ્જતિ, પાતુભવતિ. ‘‘અવિના’’તિ અવિના હુત્વા. ‘‘સહજાત ધમ્મેહી’’તિ અવિજ્જા પચ્ચયા સઙ્ખારાતિઆદીસુ સઙ્ખારાદીનં સહજાત ધમ્મેહિ સહેવ ઉપ્પજ્જનં. ‘‘કલાપવસેના’’તિ સુદ્ધ ધમ્મ કલાપવસેન. ‘‘સામઞ્ઞ લક્ખણં’’તિ સાધારણ લક્ખણં. ‘‘અત્થો’’તિ ઇદપ્પચ્ચયતા સદ્દસ્સ અત્થો. ‘‘અયમત્થો પટિક્ખિત્તો’’તિ ‘સમુપ્પજ્જનં સમુપ્પાદો’તિ અયંભાવસાધનત્થો પટિક્ખિત્તો. ‘‘અયમેવા’’તિ અયં ભાવસાધનત્થો એવ. જરામરણં સમ્ભવતીતિ યોજના. ‘‘ઉપ્પાદાવા તથાગતાનં’’તિ સમ્માસમ્બુદ્ધાનં ઉપ્પાદેવા સતિ. ‘‘અનુપ્પાદાવા’’તિ અનુપ્પાદેવા સતિ. ‘‘ઠિતાવ સાધાતૂ’’તિ જાતિયા સતિ જરામરણસ્સ પવત્તિસભાવો લોકે ઠિતોયેવ. કતમા પન સાધાતૂતિ આહ ‘‘ધમ્મટ્ઠિતતા’’તિઆદિં. તત્થ ‘‘ધમ્મટ્ઠિતતા’’તિ કેનચિ અકતા સભાવટ્ઠિતતા. ‘‘ધમ્મનિયામતા’’તિ સભાવનિયામતા. ‘‘તત્ર તથતા’’તિ તસ્મિં સામઞ્ઞલક્ખણે સઙ્ખત ધમ્માનં તથતા. સામઞ્ઞ લક્ખણમેવ પટિચ્ચસમુપ્પાદો નામાતિ દસ્સેતિ, ન અવિજ્જાદિકો પચ્ચય ધમ્મો. કસ્મા, તેહિ વચનેહિ ધમ્મનિયામતા મત્તસ્સ દસ્સિતત્તા. અવિજ્જાદીનં ધમ્મ સરૂપાનં અદસ્સિતત્તા. ‘‘ધમ્મનિયામતામત્તં’’તિ ચ યથા વુત્તસામઞ્ઞ લક્ખણમેવ વુચ્ચતિ. યદિ ભાવસાધનં ઇચ્છેય્ય, ભાવસાધનં નામ કત્તુરહિતં ભવેય્ય. કત્તુરહિતે ચ સતિ, કથં પટિચ્ચ ક્રિયાય સમાનકત્તુકતા લબ્ભતિ. અલદ્ધે ચ સમાનકત્તુકત્તે કથઞ્ચ પુબ્બકાલેત્વા પચ્ચયસમ્ભવોતિ. અયં ભાવસાધનં ઇચ્છન્તસ્સ બ્યઞ્જનયુત્તિવિરોધો. તં પરિહરન્તો ન ચેત્થાતિઆદિમાહ. ગમ્ભીરોચાનન્દ પટિચ્ચસમુપ્પાદો ગમ્ભીરાવ ભાસોચાતિ ભગવતા વુત્તં. ભાવસાધને ચ કતે ઉપ્પજ્જન ક્રિયામત્તં નામ વિસું એકો ધમ્મો ન હોતીતિ કથં તં ગમ્ભીરં સિયાતિ. અયં ભાવસાધનં ઇચ્છન્તસ્સ ગમ્ભીરવચન વિરોધો. તં પરિહરન્તો ‘‘સઙ્ખત ધમ્મેસુ ચા’’તિઆદિમાહ. અપિ ચ સઙ્ખત લક્ખણં નામ સઙ્ખત ધમ્મતોપિ ગમ્ભીરં હોતિ. તથાહિ ચિત્તં નામ સઙ્ખત ધમ્મો. તઞ્ચ અત્થિ મેચિત્તં નામાતિ સત્તાનં પાકટં હોતિ. તસ્સ પન અનિચ્ચતા સઙ્ખાતં સઙ્ખત લક્ખણં અપાકટં હોતિ સુટ્ઠુ સન્તતિયા પટિચ્છન્નં. તથા વેદના નામ સુખાવા દુક્ખાવા સઙ્ખત ધમ્મો. સા ચ અત્થિ મેવેદનાતિ સત્તાનં પાકટા હોતિ. તસ્સા પન અનિચ્ચતા સઙ્ખાતં સઙ્ખત લક્ખણં અપાકટં હોતિ સુટ્ઠુ સન્તતિયા પટિચ્છન્નં. એવં સેસેસુ નામધમ્મેસુ ચ રૂપધમ્મેસુ ચ. યતો સત્તસુ વિસુદ્ધીસુ સઙ્ખત ધમ્મ વવત્થાન સઙ્ખાતં દિટ્ઠિવિસુદ્ધિઞાણઞ્ચ અવિજ્જાદિપચ્ચય પરિગ્ગહ સઙ્ખાતં કઙ્ખાવિતરણ વિસુદ્ધિઞાણઞ્ચ પથમં સમ્પાદેત્વા પચ્છા દસવિધાનિ સઙ્ખત લક્ખણાનુપસ્સના ઞાણાનિ સમ્પાદેતબ્બાનિ હોન્તીતિ. યથા ચ અનિચ્ચતા સઙ્ખાતં સઙ્ખત લક્ખણં સઙ્ખત ધમ્મતો ગમ્ભીરં હોતિ. તથા ઇદમ્પિ પટિચ્ચસમુપ્પાદ સઙ્ખાતં સઙ્ખત લક્ખણં સઙ્ખત ધમ્મતો ગમ્ભીરં હોતીતિ દટ્ઠબ્બં.

‘‘તબ્ભાવભાવીભાવો’’તિ એત્થ ભવતિ સંવિજ્જતીતિ ભાવો. સો સો અવિજ્જાદિકો ભાવો તબ્ભાવો. તબ્ભાવે ભવન્તિ સમ્ભવન્તિ સીલેનાતિ તબ્ભાવભાવિનો. સઙ્ખારાદયો. ‘‘ભાવો’’તિ ઉપ્પત્તિકારણં. તબ્ભાવભાવીનં ભાવોતિ તબ્ભાવભાવિ ભાવોતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘તસ્મિં તસ્મિં’’તિઆદિમાહ. અપિ ચ ‘‘ભાવો’’તિ વિજ્જમાનતા વુચ્ચતિ. તસ્સ તસ્સ પચ્ચય ધમ્મસ્સ ભાવોતિ તબ્ભાવો. તબ્ભાવે સતિ ભવન્તિ સમ્ભવન્તિ ધમ્મતાયાતિ તબ્ભાવભાવિનો. તેસં ભાવોતિપિ યુજ્જતિયેવ. ‘‘હેત્વાદિ પચ્ચય સત્તિનિયામં’’તિ હેતુપચ્ચયો, આરમ્મણ પચ્ચયો, તિઆદીસુ હેતુસદ્દ આરમ્મણ સદ્દાદયો લોભાદીનં રૂપારમ્મણાદીનઞ્ચ ધમ્માનં તં તં પચ્ચય સત્તિવિસેસં દીપેન્તિ. તેસઞ્ચ સો સો પચ્ચય સત્તિવિસેસો વિસું ધમ્મનિયામો હોતિ, એવં હેત્વાદિ પચ્ચયસત્તિનિયામં નિવત્તેતિ. ‘‘તથા તથા’’તિ મૂલટ્ઠગોચરવિસયટ્ઠાદિકેન તેન તેન પચ્ચયાકારેન. સો હિ વુચ્ચતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘પચ્ચય ધમ્મુદ્ધાર મત્તે અઠત્વા’’તિ પચ્ચય ધમ્માનં નામ સઞ્ઞાવસેન ઉદ્ધરણમત્તં અકત્વાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘આહચ્ચા’’તિ આહનિત્વા તં તં પચ્ચયસત્તિ વિસેસં પાપેત્વાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘મત્થકં પાપેત્વા’’તિ. પચ્ચયસત્તિ વિસેસો હિ હેતુફલદીપને તતો ઉત્તરિ વત્તબ્બ કિચ્ચાભાવતો મત્થકં નામ હોતીતિ. ‘‘અનોસક્કમાના’’તિ અનિવત્તમાના. ‘‘એતાયા’’તિ પચ્ચય સત્તિયા. પપઞ્ચેન્તે આચરિયે.

એતસ્મા કારણા ફલં એતદેવ પટિચ્ચ અનાગતપક્ખતો પચ્ચુપ્પન્નપક્ખં આગચ્છતિ પાતુબ્ભવતીતિ પચ્ચયો. ઉપ્પત્તિકારણં પવત્તિકારણઞ્ચ. તત્થ ઉપ્પત્તિકારણં જનકપચ્ચયો. પવત્તિકારણં ઉપત્થમ્ભક પચ્ચયો. ‘‘એતેના’’તિ હેતુના. ‘‘કાયવચી મનોકમ્મં’’તિ એત્થ ‘‘કમ્મં’’તિ ક્રિયાવુચ્ચતિ, ગમન ઠાન નિસજ્જસયનાદિકં કાયિક ક્રિયઞ્ચ. આલાપ સલ્લાપ કથન સજ્ઝાયન ગાયનાદિકં વાચસિક ક્રિયઞ્ચ. વિજાનન ચિન્તન વીમંસનાદિકં માનસિક ક્રિયઞ્ચ. ‘‘અભિસઙ્ખરોન્તી’’તિ અભિનિપ્ફાદેન્તિ. ‘‘એતેહી’’તિ એતેહિ લોકિયકુસલા કુસલ ચેતના ધમ્મેહિ. અપિ ચ સઙ્ખરોન્તિ સત્તા એતેહીતિ સઙ્ખારા. ‘‘સઙ્ખરોન્તી’’તિ કિં સઙ્ખરોન્તિ. અત્તભાવં સઙ્ખરોન્તિ. ભવાભવં સઙ્ખરોન્તિ. દિટ્ઠધમ્મિકમ્પિ અત્થં વા અનત્થં વા સઙ્ખરોન્તિ. સમ્પરાયિકમ્પિ અત્થં વા અનત્થં વા સઙ્ખરોન્તીતિઆદિના. ચક્ખુમ્પિ સઙ્ખરોન્તિ, સોતંપિ સઙ્ખરોન્તીતિઆદિના. દસ્સનમ્પિ સઙ્ખરોન્તિ, સવનમ્પિ સઙ્ખરોન્તીતિઆદિના ચ વત્તું વટ્ટતિયેવ. ‘‘વિજાનાતી’’તિ વિવિધેન જાનાતિ. ભૂતેનપિ જાનાતિ, અભૂતેનપિ જાનાતિ. ‘‘નમતી’’તિ ગોચર વિસયત્થાય નમતિ. ‘‘રુપ્પતી’’તિ કુપ્પતિ, ખોભતિ. ‘‘ફુસતી’’તિ સંહનતિ. ‘‘વેદયતી’’તિ વિદિતં કરોતિ. તં તં આરમ્મણં લગ્ગનવસેન ભુસં નહતિ બન્ધતિ, મુઞ્ચિતું ન દેતીતિ તણ્હાતિપિ યુજ્જતિ. ‘‘ઉપાદિયતી’’તિ દળ્હં ગણ્હાતિ. તેનાહ ‘‘અમુઞ્ચગ્ગાહં ગણ્હાતી’’તિ. ભવતીતિ ભવો. ઉપપત્તિભવો. ભવન્તિ એતેનાતિ ભવો. કમ્મભવો. ‘‘જનનં’’તિ અભિનવસ્સ પાતુબ્ભવનં. ‘‘જીરણં’’તિ અભિનવભાવતો હાયનં. ‘‘સોચનં’’તિ ચિત્તસન્તાપનં. ‘‘પરિદેવનં’’તિ રોદનં. ‘‘દુક્ખં’’તિ કાયરુજ્જનં. ‘‘દોમનસ્સં’’તિ ચિત્તરુજ્જનં. ‘‘વિસીદનં’’તિ બાળ્હં ચિત્તકિલમથભાવેન વિરૂપં હુત્વા ચિત્તસ્સસીદનં. થામબલખિય્યનં. યતો અસ્સાસપસ્સાસાનં વિરૂપપ્પવત્તિવા તઙ્ખણે સબ્બસો ઉપરુજ્ઝનં વા હોતીતિ. ‘‘કેનચિ સુખેના’’તિ દુક્ખસચ્ચતો વિમુત્તેન કેનચિ સન્તિસુખેન.

‘‘દુક્ખપ્પટિચ્છાદિકા’’તિ ભયટ્ઠેન દુક્ખભૂતાનં તેભૂમિક ધમ્માનં દુક્ખભાવપ્પટિચ્છાદિકા. ‘‘સમુદયપ્પટિચ્છાદિકા’’તિ તણ્હાય દુક્ખ સમુદય ભાવપ્પટિચ્છાદિકા. ‘‘નિરોધપ્પટિચ્છાદિકા’’તિ તણ્હાનિરોધસ્સેવ દુક્ખનિરોધ ભાવપ્પટિચ્છાદિકા. ‘‘મગ્ગપ્પટિચ્છાદિકા’’તિ અટ્ઠઙ્ગીક મગ્ગસ્સેવ દુક્ખનિરોધ મગ્ગભાવપ્પટિચ્છાદિકા. પુબ્બન્તો વુચ્ચતિ અતીતેકાલે ભવપરમ્પરા. અપરન્તો વુચ્ચતિ અનાગતે ભવપરમ્પરા. પુબ્બન્તા પરન્તો વુચ્ચતિ તદુભયં. ‘‘પટિચ્ચસમુપ્પાદપ્પટિચ્છાદિકા’’તિ પચ્ચુપ્પન્નભવે ખન્ધાનં પટિચ્ચસમુપ્પાદપ્પટિચ્છાદિકા. ‘‘સુત્તન્તિકનયેના’’તિ અભિધમ્મેપિ વિભઙ્ગે સુત્તન્ત ભાજનીયં નામ આગતં. તેન સુત્તન્ત ભાજનીયનયેન. સાસવા કુસલા કુસલ ચેતના સઙ્ખારા નામાતિ યોજના. ‘‘અભિધમ્મનયેના’’તિ વિભઙ્ગે અભિધમ્મભાજનીયનયેન. અટ્ઠકથાપાઠે. અવિજ્જા કિરિય ધમ્માનં નેવ ઉપનિસ્સય પચ્ચયત્તં લભતિ. કુસલા કુસલમૂલાનિ કિરિય ધમ્માનં ન ઉપનિસ્સય પચ્ચયત્તં લભન્તીતિ યોજના. કિરિય ધમ્મા અવિજ્જાતો ચ કુસલા કુસલ મૂલેહિ ચ ઉપનિસ્સય પચ્ચયં ન લભન્તીતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘પચ્ચયાકારો’’તિ પટિચ્ચ સમુપ્પાદો. ‘‘અવિજ્જાવિરાગા’’તિ અવિજ્જા વિગમનતો. તેસંપિકિરિય ધમ્માનં. વિઞ્ઞાણાદીસુપિ કિરિય વિઞ્ઞાણં, કિરિય નામં, કિરિય મનાયતનં, કિરિયફસ્સો, કિરિય વેદનાતિ અત્થિતાય ‘‘એસનયો વિઞ્ઞાણાદીસુપી’’તિ વુત્તં. ‘‘કુસલા કુસલ વિપાકસમ્પયુત્તં’’તિ કુસલ વિઞ્ઞાણ સમ્પયુત્તં, અકુસલવિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તં, વિપાક વિઞ્ઞાણ સમ્પયુત્તં. ‘‘તં અનુપપન્નં’’તિ પવત્તિવિપાકવિઞ્ઞાણ સહગતસ્સ ખન્ધત્તયસ્સ તં સહજાતસ્સ ચિત્તજરૂપસ્સ ચ અવસિટ્ઠત્તા તં ન સમ્પન્નંતિ અત્થો. તત્થ હિ વિઞ્ઞાણપદે પવત્તિવસેન દ્વત્તિંસવિધં વિપાકચિત્તં વિઞ્ઞાણં નામાતિ વુત્તં. એવઞ્ચસતિ, નામ રૂપપદેપિ પવત્તિવસેન તદુભયં પવત્તિવિઞ્ઞાણસહગતંપિ ગહેતબ્બમેવાતિ. ‘‘તં તં વિઞ્ઞાણ સમ્પયુત્તા’’તિ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણ પવત્તિ વિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તા. ‘‘તણ્હુપાદાનાનિપાકટાની’’તિ છ તણ્હા રૂપતણ્હા સદ્દતણ્હાદિવસેન. ચત્તારિ ઉપાદાનાનિ કામુપાદાનાદિવસેનાતિ એવં પાકટાનિયેવ. ‘‘લક્ખણમત્તાની’’તિ સઙ્ખત ધમ્માનં સઙ્ખતભાવસલ્લક્ખણ નિમિત્તમત્તાનિ. ‘‘ઞાતિબ્યસનાદીહી’’તિ ઞાતિવિનાસનાદીહિ. ‘‘ઞાતિબ્યસનાદિનિમિત્તં’’તિ ઞાતિવિનાસનાદિકારણા.

‘‘ખન્ધદુક્ખે’’તિ પચ્ચક્ખન્ધસઙ્ખાતે દુક્ખસચ્ચે. ખન્ધપ્પવત્તિ મગ્ગો નામ તણ્હાસમુદયો એવ. ખન્ધનિરોધ મગ્ગો નામ અરિયમગ્ગો. ‘‘ખન્ધ સમુદયભૂતા’’તિ ખન્ધપ્પવત્તિયા કારણભૂતા. ‘‘અવિજ્જાનિ વુટાનં’’તિ અવિજ્જાયનીવારિતાનં પિહિતાનં. ‘‘અપ્પહીન ભવાભિલાસાનં’’તિ મગ્ગેન અપ્પહીન ભવપત્થનાનં. અપ્પહીનભવતણ્હાનન્તિ વુત્તં હોતિ. ‘‘વિબન્ધો’’તિ અન્તરાયો. ‘‘ઉદયભૂતાનં’’તિ વડ્ઢિભૂતાનં. ‘‘અવસ્સયો’’તિ નિસ્સયો. સુખવેદના વિસેસતો તણ્હાય પચ્ચયો હોતીતિ વુત્તં ‘‘સુખવેદનાસદિસો’’તિઆદિ. દોમનસ્સાનં પન તસ્સા પચ્ચયભાવો પરતો પરિયેટ્ઠિતણ્હાયં પાકટો ભવિસ્સતિ. ઉપેક્ખા વેદનાપિ દુક્ખેન પીળિતસ્સ સુખઠાને તિટ્ઠતિ. સુખં વિય તં પત્થેતીતિ. સમુદા ચરિત્વા પરિચયિત્વા. ‘‘તણ્હા એવા’’તિ કામતણ્હા એવ. ‘‘અત્તનિ ચા’’તિ દિટ્ઠિયઞ્ચાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘અત્તનો આરમ્મણેસૂ’’તિ અત્ત જીવ લોકાદીસુ દિટ્ઠિયાગહિતા રમ્મણેસુ. ‘‘અસ્સાદન ખમનરોચનભૂતાયા’’તિ સાધુવતાયં મમદસ્સનન્તિ એવં રજ્જન તુસ્સન કન્તિભૂતાય. ‘‘ઉપાદાનીયસ્સા’’તિ દળ્હં ગહેતબ્બસ્સ. ‘‘અત્થસ્સા’’તિ અત્તનો અત્તાદિકસ્સ અત્થસ્સ. ગાથાયં.‘‘ભવં હોતી’’તિ ભવન્તો વડ્ઢન્તો હોતિ. ‘‘પરાભવો’’તિ વિનાસન્તો.

‘‘અદ્ધાનવન્તે ધમ્મે’’તિ તેકાલિકસઙ્ખત ધમ્મે. અપતમાને કત્વાતિ પાઠસેસો. યથા ઉપાદાનંતિ દિસ્વા ઉપાદારૂપંતિ પદે આદાસદ્દો વિઞ્ઞાયતિ. ન ઉપુબ્બ પદસદ્દો. ઇતરથા ઉપાદાનન્તિ નસિજ્ઝતિ. એવં અદ્ધા, અદ્ધાન, પદેસુપિ. તેનાહ ‘‘અદ્ધાનં’’તિ નસિજ્ઝતીતિ. સંખિપન્તિ વીસતાકારા એતેસૂતિ સઙ્ખેપા. સઙ્ગહા. ‘‘વટ્ટધમ્મા’’તિ સઙ્ખારાદયો ધમ્મા. ‘‘એત્થા’’તિ એતાસુ અવિજ્જાતણ્હાસુ. કથં તિટ્ઠન્તીતિ આહ ‘‘તદાયત્તવુત્તિતાયા’’તિ. ‘‘પતિટ્ઠા’’તિ સુપ્પતિટ્ઠિતટ્ઠાનાનિ. ‘‘પભવા’’તિ વટ્ટધમ્મપરમ્પરપ્પવત્તિયા મૂલ પધાન કારણાનિ. તત્થ હેતુ ચ દેસેતબ્બો હોતિ. ઇતરથા ઇસ્સરનિમ્માનદિટ્ઠિ અહેતુક દિટ્ઠીનં ઓકાસો સિયાતિ. ફલઞ્ચ દેસેતબ્બં હોતિ. ઇતરથા ઉચ્છેદદિટ્ઠિયા ઓકાસો સિયાતિ. ‘‘અદ્ધુનો’’તિ દીઘકાલસ્સ. ‘‘નિવત્તેતી’’તિ સમુચ્છિન્દતિ. ‘‘અહેતૂ અપચ્ચયા સત્તા પવત્તન્તી’’તિ પુબ્બહેતુરહિતા પુબ્બપચ્ચયરહિતા હુત્વા ઇમેસત્તા પવત્તન્તિ. ‘‘અવિજ્જાદીહિ સાધેતબ્બો ન હોતી’’તિ ભવપરમ્પરાસુ નિચ્ચો હુત્વા સન્ધાવન્તસ્સ અવિજ્જાદીહિ કત્તબ્બ કિચ્ચં ન હોતીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘કેસઞ્ચિ ન સમ્ભવન્તિયેવા’’તિ અનાગામીનં અરહન્તાનઞ્ચ ન સમ્ભવન્તિયેવ. મહાઆદીનવરાસિદસ્સનત્થં સોકાદિવચનં હોતીતિ યોજના. ‘‘તેસં’’તિ અઞ્ઞેસં પચ્ચયાનં. ‘‘લદ્ધા’’તિ અત્થતો લદ્ધા. ‘‘તદવિનાભાવિભાવલક્ખણેના’’તિ એત્થ તેન તેન પચ્ચયેન અવિનાભાવીનં ભાવો, સો એવ લક્ખણન્તિ વિગ્ગહો. ‘‘પરત્થ પી’’તિ ઇતો પરેસુ તણ્હુપાદાન ભવગ્ગહણેનાતિઆદીસુપિ. ‘‘આદિતો’’તિઆદિમ્હિ. વિભાવનિપાઠે. ‘‘કિલેસભાવસામઞ્ઞતો’’તિ કિલેસભાવેન સમાનત્તા સદિસત્તા. ‘‘લક્ખિતબ્બ ધમ્મેહી’’તિ વિઞ્ઞાણાદીહિ. ‘‘પથમેન દુતીયસ્સા’’તિ પથમસઙ્ખેપેન સદ્ધિં દુતીયસ્સ સઙ્ખેપસ્સ એકા સન્ધીતિઆદિના યોજેતબ્બં. ‘‘લોકસ્સ પાકટ વોહારેના’’તિ કિલેસધમ્મા કમ્મધમ્મા ચ લોકે હેતૂતિ પાકટા હોન્તિ. વિપાકધમ્મા પન ફલન્તિ પાકટા. એવં લોકે પાકટ વોહારેન. ઇધ પન કિલેસધમ્મકમ્મધમ્મા વા હોન્તુ, વિપાકધમ્મા વા, યો યો પચ્ચયપક્ખે ઠિતો, સો સો હેતૂતિપિ વત્તબ્બોયેવ. યો યો પચ્ચયુપ્પન્ન પક્ખે ઠિતો, સો સો ફલન્તિદસ્સેન્તો ‘‘હેતુફલસદ્દાપના’’તિઆદિમાહ. અટ્ઠકથા પાઠે. ‘‘સજ્જન્તસ્સા’’તિ સંવિદહન્તસ્સ. ‘‘આયૂહન સઙ્ખારા નામા’’તિઆદિતો પટ્ઠાય સમુચ્ચયનસઙ્ખારા નામ. ‘‘દક્ખિણં’’તિ દાનવત્થું. દક્ખિણોદકં વા. ‘‘એત્થ ચા’’તિ ઇમસ્મિં તતીયપઞ્ચકે ચ. ‘‘વુત્તનયેને વા’’તિ પથમપઞ્ચકે વુત્તનયેનેવ. વિભાવનિપાઠે. ‘‘આયતિં પટિસન્ધિયા પચ્ચયચેતના ભવો નામા’’તિ ઇદં ઉદ્દેસપાળિયં યથાદિટ્ઠપાઠવસેનેવ વુત્તં. તથા પુરિમકમ્મભવસ્મિં ઇધ પટિસન્ધિયા પચ્ચયચેતના સઙ્ખારા નામાતિ ઇદઞ્ચ. ઇધ પન પુબ્બેયેવ દ્વીસુહેતુપઞ્ચકેસુ દ્વિન્નં સઙ્ખાર કમ્મભવાનં સઙ્ગહિતત્તા અટ્ઠકથાયં વુત્તનયેનેવ દ્વિન્નં સઙ્ખાર કમ્મભવાનં વિસેસો યુત્તો. તેનાહ ‘‘તં ઇધ ન યુજ્જતી’’તિ. ‘‘સઙ્ગહિતત્તા’’તિ પુબ્બેયેવ સઙ્ગહિતત્તા. ‘‘એતં’’તિ વિભાવનિ વચનં. ‘‘ધમ્મવિભાગરક્ખણત્થં’’તિ વિભઙ્ગે ભવપદે ઉપપત્તિભવસ્સપિ વિભત્તત્તા એવં વિભત્તસ્સ ધમ્મવિભાગસ્સ રક્ખણત્થં. ફલપઞ્ચકતો અનઞ્ઞંપિ ઉપપત્તિભવં અઞ્ઞંવિય કત્વા ‘ઉપપત્તિભવસઙ્ખાતો ભવેકદેસો’તિ વુત્તં. સો ચ ઉપપત્તિભવો નામ પચ્ચુપ્પન્નહેતૂહિ નિબ્બત્તત્તા ચતુત્થે ફલપઞ્ચકે એવ સઙ્ગહિતો. તસ્મા તેન ઉપપત્તિભવસદ્દેન ચતુત્થ પઞ્ચકમેવ ગહિતન્તિ યુત્તં. ઇતરથા દ્વે ફલપઞ્ચકાનિ વિપાકવટ્ટન્તિ વુત્તે સિદ્ધમેવ હોતિ. એવઞ્ચસતિ અવસેસા ચાતિ એત્થ દુતીયફલપઞ્ચકમેવ અવસિટ્ઠં હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘અવિજ્જા નામ મોહો, સો ચ અકુસલ મૂલ’’ન્તિઆદિ અભિધમ્મે મૂલયમકે મૂલનામેન આગતત્તા વુત્તં. દ્વીસુપનભવ ચક્કેસુ પુરિમચક્કે અવિજ્જા આદિ હોતિ. પચ્છિમચક્કે તણ્હા. આદિ ચ નામ મૂલન્તિ ચ સીસન્તિ ચ વત્તું વટ્ટતીતિ પરિયાયં દસ્સેતું ‘‘અથવા’’તિઆદિ વુત્તં.‘‘આગમનસમ્ભારેસૂ’’તિ અતીતભવતો ઇમંભવં આગમનસમ્ભારેસુ. તણ્હા એવ સીસં કત્વા વુત્તાતિ યોજના. ‘‘તેસં અન્તરે’’તિ અવિજ્જાસઙ્ખારાનં અન્તરે. તણ્હાય ઓકાસો નત્થીતિ કસ્મા વુત્તં. નનુ અવિજ્જાય સતિ, તણ્હા નામ એકન્તેન સમ્ભવતિયેવ. સા ચ સઙ્ખારાનં બલવપચ્ચયો હોતિ. તસ્મા સા અવિજ્જા પચ્ચયા તણ્હા, તણ્હા પચ્ચયા સઙ્ખારાતિ વત્તબ્બા સિયાતિ. તં પરિહરિતું ‘‘અયઞ્હી’’તિઆદિવુત્તં. પટિલોમપટિચ્ચસમુપ્પાદો નામ અવિજ્જાનિરોધા સઙ્ખારનિરોધોતિ એવં પવત્તો પટિચ્ચસમુપ્પાદો. ‘‘જરામરણમુચ્છયાતિઆદિ નવત્તબ્બં સિયા’’તિ જરામરણમુચ્છાયાતિઆદિવચનં અનુલોમપટિચ્ચસમુપ્પાદ સમ્બન્ધ વચનન્તિ કત્વા વુત્તં. ‘‘ઉપરિવટ્ટમૂલ ધમ્મપ્પટિપાદકાનં’’તિ ઉપરિ દુતિયાનાગતભાવાદીસુ અવિજ્જાતણ્હા સઙ્ખાતાનં વટ્ટમૂલધમ્માનં નિયોજકાનં. ‘‘તે પી’’તિ સોકાદયો દુક્ખધમ્માપિ. ‘‘આસવસમ્ભૂતા’’તિ આસવેહિ સમ્ભૂતા સઞ્જાતા. ‘‘તેસં’’તિ સોકાદીનં દુક્ખધમ્માનં. ‘‘જરામરણઙ્ગે ગહણં’’તિ દ્વાદસસુ અઙ્ગેસુ જરામરણઙ્ગે સઙ્ગહણં. ‘‘પવડ્ઢતી’’તિ ભુસં વડ્ઢતિ. ‘‘આસવસમુદયા’’તિ આસવસમુપ્પાદા. ‘‘અવિજ્જાસમુદયો’’તિ અવિજ્જાસમુપ્પાદો. ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયાસઙ્ખારાતી’’તિ એત્થ ઇતિસદ્દો આદિઅત્થો. ‘‘નાનાબ્યસન ફુટ્ઠસ્સા’’તિ ઞાતિબ્યસનાદીહિ નાનાબ્યસનેહિ ફુટ્ઠસ્સ, વિહિંસિતસ્સ. ‘‘યતો’’તિ યં કારણા, અવિજ્જાતણ્હાનં વડ્ઢનકારણા. ‘‘વટ્ટં’’તિ સઙ્ખારાદિકં ભવચક્કં. સંમુય્હનં સમ્મોહો. પરિયેસનં પરિયેટ્ઠિ. વિપચ્ચતીતિ વિપાકો. વિપાકો એવ વેપક્કં. સમ્મોહો વેપક્કં અસ્સાતિ સમ્મોહવેપક્કં. તથા પરિયેટ્ઠિવે પક્કઞ્ચાતિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ ‘‘તદુભયં’’તિઆદિના. તદુભયં વિપાકં એતસ્સાતિ કત્વા દુક્ખં સમ્મોહવેપક્કન્તિ ચ પરિયેટ્ઠિવેપક્કન્તિ ચ વુચ્ચતીતિ યોજના. અપિ ચ, સમ્મોહં વિપાચેતિ સઞ્જનેતીતિ સમ્મોહ વેપક્કં. એવં પરિયેટ્ઠિવેપક્કન્તિપિ યુજ્જતિ. ‘‘કિચ્છં’’તિ કસિરં દુક્ખં આપન્નો. ‘‘મિય્યતી’’તિ મરતિ. ‘‘ચ વતી’’તિ સઙ્કમતિ. ‘‘ઉપપજ્જતી’’તિ ભવન્તરં ઉપેતિ. ‘‘અથ ચ પના’’તિ એવંભૂતસ્સ સતો. ‘‘જરામરણસ્સા’’તિ જરામરણ સઙ્ખાતસ્સ ઇમસ્સ દુક્ખસ્સાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘નિસ્સરણં’’તિ નિગ્ગમનં. ‘‘નપ્પજાનાતી’’તિ અયં લોકો નપ્પજાનાતિ. ‘‘આગતિયા’’તિ ઇમસ્મિં ભવે પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણુપ્પત્તિવસેન આગમનેન. ‘‘ગતિયા ચા’’તિ અનાગતભવે જાતિપાતુબ્ભાવવસેન ગમનેન ચ. આદિસઙ્ખાતો પુબ્બપરિયન્તો યસ્સ અત્થીતિઆદિમન્તં. ન આદિમન્તં અનાદિમન્તં. ‘‘વટ્ટપ્પવત્તસ્સા’’તિ તિવિધવટ્ટસઙ્ખાતસ્સ પબન્ધપ્પવત્તસ્સ. જાતિયા વુત્તાય સબ્બાનિ તસ્સા નિદાનાનિ વુત્તાનિ એવ હોન્તીતિ કત્વા ‘‘જાતિયા એવ વા’’તિ વુત્તં. ‘‘ઇચ્ચેવં’’તિ ઇતિ એવં. તત્થ અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારાતિઆદિના નયેન પટ્ઠપેસિ મહામુનીતિ સમ્બન્ધો. આચરિય વાદેપન ‘‘ઇચ્ચેવં’’તિ જરામરણ મુચ્છાયાતિઆદિનાનયેન. આબન્ધં અનાદિકન્તિ સમ્બન્ધો. ઇધપિ તમેવ સમ્બન્ધં ગહેત્વા યોજેતિ ‘‘ઇચ્ચેવં આબન્ધન્તિ. લ. પુનપ્પુનં આબન્ધં’’તિ. અવિજ્જા આદિમ્હિ વુત્તા. તસ્મા સા સયં અહેતુ અપચ્ચયા હુત્વા વટ્ટસ્સ આદિપચ્ચયભૂતા હોતીતિ ચોદના. તં પરિહરતિ ‘‘વટ્ટસ્સા’’તિઆદિના. ‘‘વટ્ટકથાય સીસભૂતત્તા’’તિ વટ્ટસ્સ આદિનામ નત્થિ. તસ્સ પન પવત્તિ નિવત્તિયો અત્થિ. જાનન્તેહિ તાસં પકાસનત્થાય પટિચ્ચસમુપ્પાદકથાનામ વટ્ટકથા એકન્તેન કથેતબ્બા હોતિ. કથેન્તેહિ ચ વટ્ટધમ્માનં મજ્ઝે કતમસ્સ ધમ્મસ્સ કિચ્ચં વટ્ટપ્પવત્તત્થાય પધાનતરં હોતીતિ જાનિતબ્બં હોતિ. તદા કિચ્ચવસેન પધાનતરં એકં ધમ્મં મૂલં સીસં કત્વા વટ્ટકથા કથેતબ્બાતિ. ઇદં વટ્ટકથાય સીસં નામ. તત્થ અવિજ્જા નામ મોહો. સો ચ મુય્હનકિરિયા. અન્ધભાવકરણઞ્ચસ્સ કિચ્ચં. ન ચ પઞ્ઞા ચક્ખુસ્સ અન્ધભાવકરણ સદિસં અઞ્ઞં વટ્ટસ્સ પવત્તત્થાય પધાનકિચ્ચં નામ અત્થિ. તસ્મા અવિજ્જા એવેત્થ સબ્બપ્પધાન કિચ્ચત્તા વટ્ટકથાય સીસભૂતા હોતિ. એવં વટ્ટકથાય સીસભૂતત્તા સા આદિમ્હિ વુત્તાતિ. ‘‘અનાદિકભાવો એવ દસ્સિતો’’તિ અનાદિકભાવો દસ્સિતો એવ. નો ન દસ્સિતોતિ અત્થો. ઇતિ એતં અત્થજાતં પચ્ચક્ખતો સિદ્ધં. ‘‘ઇધા’’તિ ઇમસ્મિંભવે. ‘‘તસ્સા’’તિ અતીત ભવપરિયાપન્નાય અવિજ્જાય. ‘‘અઞ્ઞાય અવિજ્જાય એવા’’તિ અતીતભવતોપિ પુરિમભવે સિદ્ધાય અઞ્ઞાય અવિજ્જાય એવ. ‘‘તસ્સાપી’’તિ પુરિમતરભવે અવિજ્જાયપિ. ‘‘અત્તભાવો’’તિ પુરિમતરો અત્તભાવો. ‘‘પધાન પચ્ચયભૂતત્તા’’તિ પુબ્બે વુત્તનયેન અન્ધભાવકરણ કિચ્ચત્તા વટ્ટપ્પવત્તિયા પધાન પચ્ચયભૂતા હોતિ. એવં પધાનપચ્ચયભૂતત્તા. ‘‘તસ્સ તસ્સાતિ નિટ્ઠાનમેવ ન પઞ્ઞાયેય્યા’’તિ તસ્સ પચ્ચયસ્સ પચ્ચયો વત્તબ્બો. તસ્સપિ પચ્ચયસ્સ પચ્ચયો વત્તબ્બોતિ એવં વસ્સસતમ્પિ વસ્સસહસ્સંપિ નિટ્ઠાનમેવ ન પઞ્ઞાયેય્ય. ‘‘વુત્તોયેવા’’તિ અવિજ્જાય પચ્ચયો વુત્તોયેવ. ‘‘પઞ્ચનીવરણાતિસ્સવચનીયં’’તિ પઞ્ચનીવરણ ધમ્મા અવિજ્જાય આહારોતિ વચનીયં ભવેય્ય. તત્થ ‘‘આહારો’’તિ બલવપચ્ચયો વુચ્ચતીતિ.

પટિચ્ચસમુપ્પાદનયાનુદીપના નિટ્ઠિતા.

૧૬૭. પટ્ઠાનનયે. ‘‘હેતુ ચ સો પચ્ચયો ચા’’તિ એત્થ લોભો હેતુજાતિકત્તા હેતુ ચ હોતિ. આરમ્મણાનન્તરાદિ પચ્ચયેન અઞ્ઞધમ્મસ્સ પચ્ચયો ચ હોતીતિ અત્થસ્સ સમ્ભવતો ‘‘હેતુ હુત્વા પચ્ચયો’’તિ વણ્ણેતિ. એવં વણ્ણિતેપિ ‘‘હેતુ હુત્વા પચ્ચયો’’તિ હેતુ હોન્તો પચ્ચયોતિ અત્થે સતિ, સો યેવત્થો સમ્ભવતીતિ ‘‘પુન હેતુભાવેન પચ્ચયો’’તિ વણ્ણેતિ. એત્થ સિયા, હેતુ ચ સો પચ્ચયો ચાતિ એત્થ પદ દ્વયં એકધમ્માધિકરણત્તા તુલ્યાધિકરણં હોતિ. હેતુભાવેન પચ્ચયોતિ એત્થ પન પદદ્વયં તુલ્યાધિકરણં ન હોતિ. પુરિમ પદઞ્હિ ધમ્મ ભાવપ્પધાનં, પચ્છિમં ધમ્મપ્પધાનન્તિ. એવં સન્તે તુલ્યાધિકરણં વાક્યં ભિન્નાધિકરણં કત્વા વણ્ણેતીતિ ન યુત્તમેતન્તિ. નો ન યુત્તં. મુખ્યોપચારમત્તેન નાનત્થત્તા. પચ્છિમવાક્યંહિ મુખ્યવચનં. પુરિમવાક્યં ઉપચાર વચનં. ઉપચારવચને ચ ઉપચારત્થો યુજ્જતિ. મુખ્યવચને મુખ્યત્થોતિ. ‘‘હેટ્ઠાવુત્તમેવા’’તિ પકિણ્ણકસઙ્ગહે વુત્તમેવ. હિનોન્તિ એત્થાતિ હેતુ. હિનોન્તિ એતેનાતિ હેતુ. તત્થ ‘‘હિનોન્તી’’તિ સુટ્ઠુપતિટ્ઠહન્તિ. કે પતિટ્ઠહન્તીતિ આહ ‘‘સહજાત ધમ્મા’’તિ. કથઞ્ચ સુટ્ઠુપતિટ્ઠહન્તીતિ આહ ‘‘વુદ્ધિ વિરુળ્હિ વેપુલ્લપત્તવસેના’’તિ. કસ્મા તે સુટ્ઠુ પતિટ્ઠહન્તીતિ. પતિટ્ઠિતટ્ઠાનસ્સ પતિટ્ઠિતકારણસ્સ વા થામબલસમ્પન્નત્તાતિ દસ્સેતું ‘‘આરમ્મણે દળ્હનિપાતિના થામબલસમ્પન્નેના’’તિ વુત્તં. હેતુવિસેસનઞ્ચેતં. આરમ્મણે દળ્હનિપાતિમ્હિ થામબલસમ્પન્ને એત્થ ધમ્મેતિપિ યોજેતબ્બં. ઉપકારકોતિ ચ ઉપલદ્ધિયેવાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘યાદિસેનસભાવેના’’તિ હેતુભાવાદિસભાવેન. ‘‘ઉપલદ્ધિયેવા’’તિ કસ્મા વુત્તં. નનુ ઉપકારક સદ્દો કત્તારં વા કારેતારં વા વદતીતિ. વોહારમત્તેન વદતિ. ધમ્મતો પન કત્તા વા કારેતા વા નત્થીતિ દસ્સેતું ‘‘ન હિ સભાવ ધમ્મેસૂ’’તિઆદિમાહ. યદિ ધમ્મતો કત્તાવા કારેતાવા નત્થિ. કસ્મા ઉપકારકોતિ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘તથા ઉપલદ્ધિયં પના’’તિઆદિં.

આરમ્મણપચ્ચયે. ‘‘અજ્ઝોલમ્બમાના’’તિ આરમ્મણ કરણવસેન અધિઓલમ્બમાના. ‘‘આરમ્મણભાવેના’’તિ ગોચરવિસયભાવેન.

અધિપતિપચ્ચયે. ‘‘ગરુકતા’’તિ અસ્સાદનાભિનન્દનાદિવસેન વા સદ્ધાપસાદાદિવસેન વા ગરુકતા. ‘‘સામિનો વિય દાસે’’તિ સામિનો અત્તનોદાસે અત્તનોવસે વત્તયમાના વિય. સહજાતાધિપતિ પન હેટ્ઠા સમુચ્ચય સઙ્ગહે વુત્તોતિ ઇધ ન વુત્તો.

અનન્તરપચ્ચયદ્વયે. ‘‘અન્તરં’’તિ છિદ્દં વિવરં. ‘‘સન્તાનં’’તિ ચિત્તસન્તાનં. ‘‘સન્તાનાનુબન્ધવસેના’’તિ ચિત્તસન્તાનં પુનપ્પુનં બન્ધનવસેન. ઉપ્પાદનન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘ધમ્મન્તરસ્સા’’તિ નામક્ખન્ધ ધમ્મન્તરસ્સ. ‘‘અનન્તર પચ્ચયતા’’તિ અનન્તરપચ્ચય કિચ્ચન્તિ વુત્તં હોતિ. યં કિઞ્ચિ ધમ્મન્તરં. ‘‘પુરિમપચ્છિમભાગપ્પવત્તાનં’’તિ નિરોધસ્સ અસઞ્ઞીભવસ્સ ચ પુરિમભાગે ચ પચ્છિમભાગે ચ પવત્તાનં. ‘‘ચિત્તુપ્પાદાનં પી’’તિ નિરોધસ્સ પુબ્બભાગે નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતન કુસલ ક્રિય ચિત્તુપ્પાદાનં. પચ્છાભાગે અનાગામિફલ અરહત્તફલચિત્તુપ્પાદાનં. અસઞ્ઞીભવસ્સ પુબ્બભાગે કામભવે ચુતિ ચિત્તુપ્પાદાનં. પચ્છાભાગે કામભવે એવ પટિસન્ધિ ચિત્તુપ્પાદાનં. તેસુ પન કથં અનન્તરં નામ સિયા. દ્વિન્નં દ્વિન્નં પુરિમભાગ પચ્છિમ ભાગાનં મજ્ઝે અચિત્તકસ્સ કાલસ્સ અચિત્તકસ્સ રૂપસન્તાનસ્સ ચ અન્તરિકત્તાતિ ચોદના. તં પરિહરિતું ‘‘ન હિ અભાવભૂતો’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘તેસં’’તિ દ્વિન્નં દ્વિન્નં ચિત્તુપ્પાદાનં. રૂપધમ્મો અન્તરં ન ચ કરોતિ નામ. અરૂપધમ્માનં અનન્તરતા નામાતિઆદિના યોજના હોતિ. ‘‘તથાપવત્તન સમત્થતા’’તિ એકીભૂતાનં વિય અત્તનો અનન્તરે ધમ્મન્તરં ઉપ્પાદને સમત્થતા.

સહજાતપચ્ચયે. ‘‘યે પન ધમ્મા’’તિ પચ્ચયુપ્પન્ન ધમ્મા. ‘‘અત્તની’’તિ પચ્ચય ધમ્મો વુચ્ચતિ.

‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞં ઉપત્થમ્ભન્તં તિદણ્ડં વિયા’’તિ ભૂમિયં અઞ્ઞમઞ્ઞં નિસ્સાય ઉસ્સિતા તયોદણ્ડા અઞ્ઞમઞ્ઞં ઉપત્થમ્ભન્તા વિય. ‘‘પુરિમેના’’તિ પુરિમેન સહજાત પચ્ચયેન. ‘‘ઇતરીતરો પત્થમ્ભનં’’તિ અઞ્ઞમઞ્ઞો પત્થમ્ભનં.

‘‘સૂદો’’તિ ભત્તકારકો. ‘‘ઉક્ખલી’’તિ ભત્તપચનકુમ્ભી. ‘‘વુટ્ઠિધારા’’તિ મેઘવુટ્ઠિધારા. ‘‘ઉપનિસ્સયો’’તિ ભત્તુપ્પત્તિયા ઉપનિસ્સયો. ‘‘તાસુ અસતી’’તિ સાલિક્ખેત્ત વુટ્ઠિધારાસુ અસતિ. ‘‘બલવતરટ્ઠેના’’તિ બલવતરનિસ્સયટ્ઠેન. ‘‘પકતૂપનિસ્સયો’’તિ એત્થ ‘‘પકતો’’તિ ભુસં કતો. તેનાહ ‘‘સુટ્ઠુકતો’’તિ. કરણઞ્ચ અત્તનો સન્તાને સુટ્ઠુઉપ્પાદનઞ્ચ સુટ્ઠુઉપસેવનઞ્ચ દટ્ઠબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘વુત્તપ્પકારેના’’તિ ‘યથા કતે સતી’તિઆદિના વુત્તપ્પકારેન.

‘‘નિસ્સયારમ્મણ ધમ્મા એવા’’તિ નિસ્સય પચ્ચય ધમ્મ આરમ્મણ પચ્ચય ધમ્મા એવ. ‘‘પુરેજાતતામત્તવિસિટ્ઠા’’તિ એત્થ મત્તસદ્દેન નિસ્સયારમ્મણસત્તિતો વિસું પુરેજાતસત્તિ નામ નત્થીતિ દસ્સેતિ. વિસું પુરેજાતસત્તિ નામ અત્થીતિપિ વદન્તિ. તં વાદં દસ્સેતું ‘‘આચરિયાનન્દત્થેરેના’’તિઆદિમાહ. એત્થ પઞ્ચવત્થૂનિ ચ પઞ્ચારમ્મણાનિ ચ પુરેજાતત્તા એવ સુટ્ઠુબલવતાય પઞ્ચવિઞ્ઞાણાનં વત્થુ કિચ્ચ આરમ્મણ કિચ્ચાનિ સાધેન્તિ. તથા હદયવત્થુ ચ મનોધાતુ મનોવિઞ્ઞાણધાતૂ નન્તિ. અયં વિસું પુરેજાતસત્તિ વિસેસોતિ વદેય્ય. સચ્ચં. સુદ્ધમનો દ્વારેપન ઇધ ઠત્વા નિરયેસુ એવરૂપાનિ નિરયગ્ગિરૂપાનિ અત્થિ. ઇદાનિ દેવેસુ ચ એવરૂપાનિ દિબ્બરૂપાનિ અત્થીતિ ચિન્તયન્તાનમ્પિ, તેસુ પુરે એવરૂપાનિ ઉપ્પજ્જિંસૂતિ વા, તેસુ અનાગતે એવરૂપાનિ ઉપ્પજ્જિસ્સન્તીતિ વા ચિન્તયન્તાનંપિતાનિ રૂપાનિ નિબ્બિસેસાનિ હુત્વા મનોવિઞ્ઞાણાનં આરમ્મણ પચ્ચયત્તં ગચ્છન્તિ. તત્થ પુરે જાતાનિ હુત્વા તદા વિજ્જમાનાનિ પચ્ચુપ્પન્નરૂપાનિ આરમ્મણ પુરેજાતપચ્ચયો. ઇતરાનિ આરમ્મણ પચ્ચયો એવ. ન ચેત્થ પુરેજાતાનં પચ્ચુપ્પન્નરૂપાનં પુરેજાતત્તેન વિસેસો અત્થિ. ન ચ તાનિ પુરેજાતપચ્ચયો ન હોન્તિ. યદિ વિસું પુરેજાતસત્તિવિસેસો પુરેજાતપચ્ચયોતિ વદેય્ય. તાનિ પુરેજાતપચ્ચયો નામ ન ભવેય્યું. કસ્મા, તાદિસસ્સ વિસેસસ્સ નત્થિતાય. ન ચ નભવન્તિ. કસ્મા, પુરેજાતમત્તવિસેસસ્સ અત્થિતાય. એત્થ વદેય્યું, પઞ્ચદ્વારેસુ પન પુબ્બે વુત્તનયેન વિસું પુરેજાતસત્તિવિસેસો દિસ્સતીતિ. કિઞ્ચાપિદિસ્સતિ. સો પન બહુવિધાનં નિસ્સય પચ્ચય આરમ્મણપચ્ચયાનં મજ્ઝે નિસ્સય સત્તિવિસેસો એવ, આરમ્મણ સત્તિવિસેસો એવ ચાતિ. અપિ ચ વિસું પુરેજાત સત્તિવિસેસો નામ નત્થીતિ ઇદં યથાવુત્તે સુદ્ધમનોદ્વારે તબ્બિસેસાભાવં સન્ધાય વુત્તં. વિસું પુરેજાત સત્તિવિસેસો નામ અત્થીતિ ઇદં પઞ્ચદ્વારેસુ તબ્બિસેસસ્સ અત્થિભાવં સન્ધાય વુત્તન્તિ. યં રુચ્ચતિ, તં ગહેતબ્બં.

પચ્છાજાતપચ્ચયે. ‘‘રુક્ખપોતકાનં વિયા’’તિ પચ્છા આસિઞ્ચિયમાનં ઉદકં રુક્ખપોતકાનં વુદ્ધવિરુળ્હભાવં પાપેત્વા ઉપત્થમ્ભનવસેન ઉપકારકો વિયાતિ યોજના. આહારં આસિં સતીતિ આહારાસા. જિઘચ્છા, પિપાસા, તણ્હા. તાય સમ્પયુત્તા ચેતનાતિ વિગ્ગહો. સા પન આહારાસા ચેતના ઉપત્થમ્ભતિ યેવાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘અયમત્થો’’તિ ‘સુપાકટેના’તિઆદિના વુત્તો અયમત્થો. સબ્બાચેસાવિચારણા ગિજ્ઝોપમાય ઉપમામત્તભાવં નીવારેતા હોતીતિ.

આસેવન્તિ તં પચ્ચય ધમ્મં પચ્ચયુપ્પન્ના ધમ્માતિ આસેવનં. એતેન ભુસો પચ્ચયુપ્પન્ન ધમ્મેહિ આસેવિતબ્બત્તા આસેવનન્તિ વુચ્ચતીતિ દસ્સેતીતિ. ‘‘તં’’તિ તં પુરિમં પુરિમં પચ્ચય ધમ્મં. ‘‘ભજન્તી’’તિ ઉપેન્તિ. કે ભજન્તીતિ આહ ‘‘અપરાપરં ઉપ્પજ્જમાના ધમ્મા’’તિ. ‘‘ધમ્મા’’તિ ચ અનન્તરુપ્પન્ના ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા. કથઞ્ચ તં તેભજન્તીતિ આહ ‘‘સુટ્ઠુસેવમાના વિય ભજમાના વિય પવત્તન્તી’’તિ. વિય સદ્દેન લોકે કિઞ્ચિજનં કેચિજના કેનચિ અત્થેન સુટ્ઠુસેવન્તા વિયાતિ દસ્સેતિ. કથં સુટ્ઠુસેવિયમાના વિય હોન્તીતિ આહ ‘‘તસ્સ પુરિમસ્સા’’તિઆદિં. પુરિમસ્સ અનન્તરસ્સ ચિત્તુપ્પાદસ્સાતિ અત્થો. ‘‘સબ્બપરિપૂરં આકારં’’તિ જવવેગસહિતેહિ વિજાનન ફુસનાદીહિ સાવજ્જાન વજ્જાદીહિ ચ સબ્બેહિ જવનગુણેહિ પરિપૂરં આકારં. ‘‘આસેવેતી’’તિ મં સુટ્ઠુ સેવથાતિ નિયોજેન્તં વિય હોતિ. તેનાહ ‘‘અત્તનો વાસં’’તિઆદિં. તત્થ ‘‘વાસં’’તિ વાસનં. ‘‘સુટ્ઠુ ગાહાપેતી’’તિ પરિપુણ્ણં દેતીતિ વુત્તં હોતિ. એતેન યથા લોકે એકો પરેસં યથિચ્છિતં દેતિ. એવં દેન્તં પન પરે ભજન્તિયેવ. મં ભજથાતિ નિયોજનકિચ્ચં નત્થિ. એવમેવ ઇધપિ સુટ્ઠુવાસદાનમેવ ભજાપનં નામાતિ દસ્સેતિ. ‘‘વડ્ઢેતિ વા’’તિ એતેન આસેવના ભાવના વડ્ઢનાતિ ઇમંપરિયાયત્થં વદતિ. પુરિમાભિયોગો નામ આદિતો પટ્ઠાય સજ્ઝાયનાદિકમ્મેસુ યથાસત્તિ યથાબલં વા યામકરણં. તથા કરોન્તસ્સ તં ઉગ્ગહણ કમ્મં ઉપરૂપરિ પગુણભાવં ગચ્છતીતિ. ‘‘આસેવનટ્ઠેના’’તિ વડ્ઢાપનટ્ઠેન, ઉપકારકોતિ સમ્બન્ધો. ‘‘સજાતિયાનં’’તિ કુસલાદિભાવેન સમાનજાતિકાનં.

કાયઙ્ગાભિસઙ્ખરણં નામ કાયસઞ્ચેતનાકિચ્ચં. વાચઙ્ગાભિસઙ્ખરણં વચીસઞ્ચેતનાકિચ્ચં. ચિત્તઙ્ગાભિસઙ્ખરણં મનોસઞ્ચેતનાકિચ્ચં. ‘‘કિરિયાભાવેના’’તિ દસ્સનસવનાદિકિચ્ચેસુ ગમનઠાન નિસજ્જાદિકિચ્ચેસુ સંવિધાનકિરિયાભાવેન. ‘‘વત્થુમ્હી’’તિ ગબ્ભવત્થુમ્હિ. યથાવુત્તાભિસઙ્ખરણકિચ્ચં નામ કાયઙ્ગવાચઙ્ગ ચિત્તઙ્ગાભિસઙ્ખરણ કિચ્ચં. ‘‘તદભિસઙ્ખરણવેગજનિતં’’તિ તસ્સ કાયઙ્ગાદિકસ્સ અભિસઙ્ખરણવેગેન જનિતં કિરિયાવિસેસ નિધાનકિચ્ચન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘સન્તાને’’તિ ચિત્તસન્તાને.

વિપચ્ચનભાવો ચ નામ પાતુભાવોતિ સમ્બન્ધો. નિરુસ્સાહ સન્તભાવો નામ કુસલા કુસલાનં વિય કાયઙ્ગવાચઙ્ગાભિસઙ્ખરણ કિચ્ચેસુ ચ આયતિં વિપચ્ચન કિચ્ચેસુ ચ નિરુસ્સાહભાવેન સન્તભાવો. ન કિલેસુ પસન્તભાવેન. ચિત્તાભિસઙ્ખરણ કિચ્ચેસુપન સમ્પયુત્તચેતનાવસેન યથોપટ્ઠિતેસુ આરમ્મણેસુ સમ્પયુત્તધમ્માનં એકતો સન્નિપાતગમનુસ્સાહમત્તં અત્થિ. તતોપરં પન સુપિન દસ્સન કિચ્ચંપિ નત્થીતિ. ‘‘મન્દમન્દાકારેના’’તિ મન્દતો અતિમન્દાકારેન. કિઞ્ચિજાનન ચિત્તં નામ કમ્માદિ આરમ્મણં અપ્પમત્તકંપિ જાનનં વીથિચિત્તં. તસ્સ પવત્તિયા.

‘‘અરૂપિનો’’તિ અરૂપલક્ખણ સમઙ્ગિનો. નામલક્ખણ સમઙ્ગીનોતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘જનયન્તાપી’’તિ સહજાત ધમ્મે જનેન્તાપિ. ‘‘સન્તાનટ્ઠિતિયા’’તિ પબન્ધપ્પતિટ્ઠાનસ્સ.

‘‘કસ્માપનેત્થા’’તિઆદીસુ. ‘‘ભાવિન્દ્રિય દ્વયં’’તિ ઇત્થિન્દ્રિય પુરિસિન્દ્રિય દ્વયં. ‘‘ઇધા’’તિ ઇમસ્મિં ઇન્દ્રિયપચ્ચયે. કસ્મા ન ગહિતં. નનુ ઇત્થિલિઙ્ગાદીનં પવત્તિકારણત્તા ઇધ ગહેતબ્બમેવાતિ અધિપ્પાયો. જનકત્તં નામ જનક કિચ્ચં. એવં સેસેસુપિ. ‘‘એતંતયંપિ નત્થી’’તિ જનકત્તાદિકિચ્ચત્તયંપિ નત્થિ. એવંસન્તેકથં લિઙ્ગાદીનં પવત્તિકારણં હોતીતિઆહ ‘‘કેવલં પના’’તિઆદિં. ‘‘દ્વયં’’તિ ઇત્થિભાવપુમ્ભાવ દ્વયં. ન ઇન્દ્રિય પચ્ચયત્તેન ઇન્દ્રિયં નામ હોતિ. યથાહિ એકો રાજા અત્તનો વિજિતે ગેહાનિ કરોન્તિ. એવં કરોન્તૂતિ ગેહસણ્ઠાનં પટ્ઠપેતિ. સબ્બેજના તથેવ કરોન્તિ, નો અઞ્ઞથા. તત્થ રાજા ગેહુપ્પત્તિયા ચ ગેહટ્ઠિતિયા ચ કિઞ્ચિ કિચ્ચં ન કરોતિ. ગેહસામિકાવા ગેહવડ્ઢકિનો વા કરોન્તિ. કરોન્તા પન રઞ્ઞા પટ્ઠપિતં સણ્ઠાનં અનતિક્કમિત્વાવ કરોન્તિ. એવમેવ મિદં દટ્ઠબ્બં. ઉપગન્ત્વા ઝાયનટ્ઠેનાતિ સમ્બન્ધો. ઉપસદ્દો ઉપનિસ્સય પદેવિય ઉપરિ અત્થો. ‘‘ઉપરી’’તિ ચ થામબલવુદ્ધિવસેનાતિ આહ ‘‘તસ્મિં વા’’તિઆદિં. ‘‘તસ્મિં’’તિ આરમ્મણે.

‘‘સુગતિ દુગ્ગતિ નિબ્બાન સમ્પાપકટ્ઠેના’’તિ વુત્તં. સો અત્થો અબ્યાકતમગ્ગઙ્ગેસુ નત્થિ. એવઞ્ચસતિ તાનિ કથં મગ્ગપચ્ચયત્તં ગચ્છન્તીતિ આહ ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિં. ‘‘સમ્માદસ્સનાદિના’’તિ સમ્માદસ્સન સઙ્કપ્પનાદિના. ‘‘તેસં’’તિ સમ્માદિટ્ઠીનં. ‘‘તેસં પી’’તિ અબ્યાકત ભૂતાનં સમ્માદિટ્ઠીનમ્પિ. ‘‘તેનેવટ્ઠેના’’તિ સમ્માદસ્સનાદિના લક્ખણટ્ઠેન. અથવા. ‘‘તેનેવટ્ઠેના’’તિ સુગતિ નિબ્બાન સમ્પાપકટ્ઠેને વાતિ અત્થો. એવઞ્ચસતિ સહેતુકા વિપાક ક્રિયા બ્યાકતધમ્માપિ તેનેવટ્ઠેન સબ્બસો કુસલસદિસા સિયુન્તિ. ન સિયું, પચ્ચય વેકલ્લત્તા. વિપાકાબ્યાકતાહિ કમ્મવેગેન સન્તાને પતિતમત્તત્તા નિરુસ્સાહસન્તસભાવતો તં સમ્પયુત્તા ચેતના નાનક્ખણિક કમ્મપચ્ચયત્તં ન ગચ્છતિ. કિરિયાબ્યાકતા ચ નિરનુસયસન્તાને ઉપ્પન્નત્તા તં સમ્પયુત્તચેતનાપિ તપ્પચ્ચયત્તં ન ગચ્છતિયેવ. તસ્મા તેસુ વિપાક ક્રિયાબ્યાકતેસુ સમ્માદિટ્ઠાદીનિપિ સુગતિ સમ્પાપકટ્ઠં ન સાધેન્તિ. કિલેસપ્પહાન કિચ્ચસ્સ અભાવતો નિબ્બાન સમ્પાપકટ્ઠમ્પિ નસાધેન્તિ. સભાવ લક્ખણવેકલ્લતાપન તેસં સમ્માદિટ્ઠાદીનં નત્થિયેવ. તસ્મા તાનિ મગ્ગપચ્ચયે સઙ્ગહિતાનીતિ. ઇન્દ્રિય ધમ્મેસુ અરૂપિન્દ્રિયાનં આધિપ્પચ્ચ કિચ્ચં અરૂપધમ્મે સ્વેવ ફરતિ. રૂપધમ્મા પન તં સમુટ્ઠિતત્તા એવ તપ્પચ્ચયુપ્પન્નેસુ વુત્તા. તથા હેતુ કમ્મ મગ્ગ ઝાનેસુ. તેન વુત્તં ‘‘એસનયો કમ્મિન્દ્રિયઝાનપચ્ચયેસુપી’’તિ. તત્થ કમ્મસદ્દેન નાનક્ખણિક પચ્ચયો ગહેતબ્બો.

‘‘સમ્પયુત્તાસઙ્કા સમ્ભવતી’’તિ સહજાતા નામધમ્મા તં સમુટ્ઠાન રૂપેહિ, પચ્છાજાતા ચ અત્તનો અત્તનો પચ્ચયુપ્પન્નરૂપેહિ, વત્થુ ધમ્મા ચ તન્નિસ્સિતનામધમ્મેહિ કાલતો ચ ઠાનતો ચ એક સમ્બન્ધત્તા તેસુ સમ્પયુત્તાસઙ્કા સમ્ભવતિ. ‘‘વિપ્પયુત્તપચ્ચયપ્પસઙ્ગો નત્થી’’તિ આરમ્મણાનન્તરાદિપચ્ચયાપિ અત્તનો પચ્ચયુપ્પન્નેહિ સમ્પયુત્તા ન હોન્તિ. તસ્મા તેપિ વિપ્પયુત્તપચ્ચય ભાવેન વત્તબ્બાતિ એવરૂપો વિપ્પયુત્તપચ્ચયપ્પસઙ્ગો તેસુ આરમ્મણ પચ્ચયાદીસુ નત્થીતિ અધિપ્પાયો.

‘‘હેટ્ઠાવુત્તપ્પકારેસુ એવા’’તિ એત્થ એવસદ્દેન પચ્ચયન્તરં ન હોતીતિ દસ્સેતિ. યદિ પચ્ચયન્તરં ન હોતિ, ન વત્તબ્બોયેવ. કસ્મા, દેસકસ્સ પુનરુત્તિનિરત્થકવાદિતા પત્તિતોતિ. નો ન વત્તબ્બો. કસ્મા, લોકે યો સયં નત્થિ, વિગતો હોતિ. સો કસ્સ પચ્ચયો ભવિતું અરહતીતિ એવરૂપસ્સ મિચ્છાભિનિવેસસ્સ પહાનતો. તેન ઇમમત્થં ઞાપેતિ, લોકે કેચિધમ્મા સયં અત્થિકાલે એવ અઞ્ઞેસં પચ્ચયા હોન્તિ, નો નત્થિકાલે. કેચિ ધમ્મા સયં નત્થિકાલે એવ અઞ્ઞેસં પચ્ચયા હોન્તિ, નો અત્થિકાલેતિ અયઞ્ચવિભાગો અવસ્સં ઇચ્છિતબ્બો યેવાતિ. ‘‘ઓકાસદાનસઙ્ખાતેના’’તિ તસ્સ અઞ્ઞસ્સ ચિત્તુપ્પાદસ્સ ઉપ્પત્તિયા ઓકાસદાનસઙ્ખાતેન.

સુત્તન્તે, અત્થીતિ અય મેકો અન્તોતિ સત્તાનં સેટ્ઠસારભૂતો અત્તાનામ અનમતગ્ગે સંસારે નિચ્ચકાલં અત્થિ. ઉચ્છેદો વા વિમોક્ખો વા સબ્બસો નત્થિ. અયં સસ્સતવાદો નામ એકોવિસમન્તો એકાવિસમાકોટિ. નત્થીતિ સત્તોનામ એકભવપરમો હોતિ, મરણતો પરં નત્થિ. એકન્તેન ઉચ્છિજ્જતિ. અયં ઉચ્છેદવાદો નામ દુતીયો વિસમન્તો દુતીયાવિસમકોટિ. ઇમે પટિચ્ચ સમુપ્પાદં અજાનન્તાનં ઉભોવિસમન્તા નામ. જાનન્તાનં પન તાદિસો અત્તાનામ નત્થિ, યો અત્થીતિ વા નત્થીતિ વા વત્તબ્બો ભવેય્ય. સુદ્ધધમ્મપ્પબન્ધો એવ અત્થિ. તસ્સ ચ યાવ અવિજ્જા અપ્પહીના હોતિ, તાવ ઉચ્છેદો નામ નત્થિ. અવિજ્જાય પન પહીનાય તતોપરં ન પવત્તતિ. અત્થિ નામ ન હોતિ. અયં અન્તદ્વયમુત્તો મજ્ઝિમઞાયો નામ. બહું નાનત્થ સમ્ભવં વણ્ણેન્તિયેવ. વણ્ણેન્તાનંપિ તેસં બહુ પયોજનં નત્થિ યેવાતિ અધિપ્પાયો.

પચ્ચયુદ્દેસાનુદીપના નિટ્ઠિતા.

૧૬૮. પચ્ચયનિદ્દેસે. ‘‘પઞ્ચધા’’તિ પઞ્ચવિધેહિ પચ્ચયેહિ. ‘‘એકધા’’તિ એકવિધેન પચ્ચયેન. એવં સેસેસુપિ. ‘‘અવિચ્છેદાયા’’તિ અવિચ્છેદત્થાય. ‘‘પટિપાદનાયા’’તિ યોજનત્થાય. યો કોચિ ચિત્તુપ્પાદો અવિરુદ્ધસ્સ યસ્સ કસ્સચિ ચિત્તુપ્પાદસ્સ પચ્ચયો ન ન હોતીતિ યોજના. ‘‘પુનુપ્પન્નાનં’’તિ નિરુજ્ઝિત્વા પુન ઉપ્પન્નાનં. ‘‘પુરિમાનિ જવનાની’’તિ એત્થ મગ્ગો ગોત્રભુતો આસેવન પચ્ચયં લભતિ. ફલસ્સ પન સો ભિન્નજાતિકત્તા આસેવન પચ્ચયો ન હોતિ. ફલં પન સબ્બસો આસેવન મુત્તં હોતિ. તસ્મા તદુભયં ઇધ પુરિમજવનસઙ્ખ્યં ન ગચ્છતીતિ વુત્તં ‘‘મગ્ગ ફલજવનવજ્જાની’’તિ. ફલજવનવજ્જાનં પચ્છિમાનં જવનાનં. ‘‘સબ્બાકારપારિપૂરં’’તિ એત્થ કુસલાદિજાતિપિ સઙ્ગહિતાતિ વુત્તં ‘‘જાતિમત્તેનપી’’તિ. અભિન્ના એવ સિયું. ન પન ભિન્ના હોન્તિ. કદાચિ કેચિભિન્ના એવ હોન્તિ. તસ્મા ભિન્નજાતિકા ધમ્મા. લ. ન સક્કોન્તીતિ યોજના. ‘‘કામાવચરભાવતો મહગ્ગતાનુત્તરભાવપત્તિ નામા’’તિ ચિત્તસન્તાનસ્સાતિ અધિપ્પાયો. ગોત્ર ભુચિત્તં કામભૂમિ. ઝાનચિત્તં મહગ્ગતભૂમિ. મગ્ગચિત્તં લોકુત્તર ભૂમિ. કમ્મચેતનાય નિરુદ્ધાયપિ તસ્સા પવત્તાકારો નનિરુજ્ઝતિ. ચિત્તસન્તાનં અનુગચ્છતિ. સો એવ આયતિં વિપાકધમ્મરાસિ હુત્વા પાતુબ્ભવતિ. તસ્મા સો વિપાકસ્સ બીજસઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. સો ચ યાવ ન વિપચ્ચતિ. તાવ સંસારપ્પવત્તિયા સતિ, અન્તરા વિનટ્ઠો નામ ન હોતિ. તસ્મા કમ્મચેતના ઉપ્પજ્જમાના ચિત્તસન્તાને તસ્સ બીજસ્સ નિધાનત્થાય ઉપ્પજ્જતિ, નિરુજ્ઝમાના ચ નિદહિત્વા એવ નિરુજ્ઝતીતિ વુત્તં ‘‘અત્તનો પવત્તાકારસઙ્ખાત બીજનિધાનઞ્ચા’’તિ. ‘‘ચેતનાય હોતી’’તિ ચેતનાય સાધારણં હોતિ. પુરેજાતા સાલરુક્ખપોતકા પચ્ચયા હોન્તીતિ સમ્બન્ધો. પુરિમચિત્તક્ખણેસુ ઉપ્પન્ના ચતુસમુટ્ઠાનિકરૂપધમ્માતિ સમ્બન્ધિતબ્બં. ‘‘આહારજકાયો’’તિ એવં વુત્તાતિ પાઠસેસો. ‘‘પચ્છા જાતેના’’તિ પચ્છાજાતપચ્ચયેન પયોજનં નત્થિ. જિણ્ણપતરુક્ખસ્સ ઉદકાસિઞ્ચનં વિય હોતીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘યદગ્ગેના’’તિ યેનકારણ કોટ્ઠાસેન. ‘‘વત્થુ રૂપં’’તિ નિરોધાસન્નં હદયવત્થુ રૂપં. ‘‘એવમયં પી’’તિ એવં અયં પચ્છાજાતપચ્ચયોપિ. વિવિધેન આકારેન ફરણં કાલન્તર દેસન્તર ગમનં વિપ્ફારો. મહન્તો વિપ્ફારો યસ્સાતિ સમાસો. ‘‘વત્થુમ્હી’’તિ હદયવત્થુમ્હિ. પઞ્ચહિ ખન્ધેહિ વોકિણ્ણો સમ્મિસ્સોતિ પઞ્ચવોકારો. કામ રૂપભવો. વિના ઉપ્પજ્જિતું ન સક્કોતિ. રૂપવિરાગભાવનાબલેન રૂપસ્સ અવિક્ખમ્ભિતત્તાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘પુરેજાતં વા’’તિ એકચિત્તક્ખણાતીતે પુરેજાતં વા. ‘‘વડ્ઢનપક્ખે ઠિતં વા’’તિ તતો પચ્છા યાવ અટ્ઠમ ચિત્તક્ખણા વડ્ઢનપક્ખે ઠિતં વા. ‘‘ઉપ્પન્નં વત્થૂ’’તિ ઉપ્પન્નં વત્થુરૂપં. ‘‘એત્થા’’તિ ઇમસ્મિં પુરેજાત પચ્ચયે. કિઞ્ચાપિ દિસ્સતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘પચ્ચનીયે’’તિ પચ્ચનીય વારે. ‘‘તં’’તિ આરમ્મણપુરેજાતં. તસ્સ આરમ્મણસ્સ અપરિબ્યત્તત્તાવાતિ સમ્બન્ધો. કારણં વદન્તિ પટ્ઠાનટીકાચરિયા. અરૂપભવે મરણાસન્નકાલે કસ્સચિ ગતિનિમિત્તુ પટ્ઠાનં અટ્ઠકથાસુ વુત્તમેવ. એવઞ્ચસતિ, તત્થ આરમ્મણ પુરેજાતં લદ્ધબ્બમેવ. પટ્ઠાનેપન તસ્મિંભવે સબ્બં પુરેજાતપચ્ચયં પટિક્ખિપતિ. કસ્મા ઇતિ ચે, વત્થુ પુરેજાતપચ્ચયસ્સ તત્થ અલદ્ધબ્બત્તાતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન ‘‘આરુપ્પેવિયા’’તિ વુત્તં. એત્થ ચ પટ્ઠાને અરૂપભવે દ્વેપિ પુરેજાતપચ્ચયા પટિક્ખિત્તા, તસ્મા સબ્બેપિ અરૂપ પુગ્ગલા સબ્બંપિ રૂપધમ્મં આરમ્મણં ન કરોન્તીતિપિ વદન્તિ. એવઞ્ચ કત્વા આરમ્મણ સઙ્ગહદીપનિયં ‘અસઞ્ઞીભવતો ચુતાનં વિય અરૂપભવતો ચુતાનંપિ ગતિનિમિત્તભૂતં કામપટિસન્ધિયા આરમ્મણં ભવન્તરે કેનચિદ્વારેન અગ્ગહિતં, કેવલં કમ્મબલેનેવ ઉપટ્ઠાપિત’ન્તિ વુત્તં. ‘‘ગૂથકુણપાદીની’’તિ ગૂથઞ્ચ મતપૂતિસરીરાનિ ચ. ‘‘એવં વુત્તેહી’’તિ પટ્ઠાને વુત્તેહિ. તે પન અકુસલા ધમ્મા કથં ચતુભૂમિક કુસલાનં ઉપનિસ્સય પચ્ચયા હોન્તીતિ આહ ‘‘તત્થ આનન્તરિય વજ્જાની’’તિઆદિં. તત્થ આનન્તરિય કમ્મકતાનં કિલેસાવરણ કમ્માવરણેહિ સમન્નાગતત્તા ઝાનમગ્ગપ્પટિલાભો નામ નત્થીતિ વુત્તં ‘‘આનન્તરિય વજ્જાની’’તિ. ‘‘તાની’’તિ રાગાદીનિ અકુસલાનિ ચતુભૂમિક કુસલાનં ઉપ્પત્તિયા બલવનિસ્સયા હોન્તીતિ યોજના. ‘‘સમતિક્કમમુખેના’’તિ પટ્ઠાને અકુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ધમ્મસ્સ ઉપનિસ્સય પચ્ચયેન પચ્ચયોતિ એતસ્સ પઞ્હસ્સ વિભઙ્ગે પાણં હન્ત્વા તસ્સ પટિઘા તત્થાય દાનં દેતિ, સીલં સમાદિયતિ, ઉપોસથકમ્મં કરોતિ, ઝાનં ઉપ્પાદેતિ, મગ્ગં ઉપ્પાદેતિ, અભિઞ્ઞં ઉપ્પાદેતીતિ વુત્તં. તત્થ ‘‘તસ્સ પટિઘાતત્થાયા’’તિ તસ્સ પાણાતિપાતકમ્મસ્સ પટિહનનત્થાય પહાનત્થાય સમતિક્કમનત્થાયાતિ વુત્તં હોતિ. સો ચે પાણાતિપાતી પુગ્ગલો પુન સંવેગં આપજ્જિત્વા તસ્સ કમ્મસ્સ સમતિક્કમનત્થાય દાનં દેતિ, સીલં સમાદિયતિ, ઉપોસથ કમ્મં કરોતિ. તદા તં પાણાતિ પાતકમ્મં તં પુગ્ગલં દાનકમ્મેનિયોજેતિ નામ. તથા સીલકમ્મે ઉપોસથ કમ્મેતિ. યથાહિ રાજા એવં વદેય્ય ઇમસ્મિં દિવસે યો ઉપોસથં નુપવસતિ, તં ઘાતેસ્સામીતિ. તદા સબ્બેપિ નાગરા ઉપોસથં ઉપવસેય્યું. એવમિદં દટ્ઠબ્બં. રાજાવિય હિ તસ્સ પાણાતિપાતકમ્મં. નાગરા વિય સો પાણઘાતકો. ઉપોસથ કમ્મ કુસલાનિ વિય તસ્સ દાનસીલ ઉપોસથ કમ્મ કુસલાનીતિ. ‘‘ઝાનં ઉપ્પાદેતિ, મગ્ગં ઉપ્પાદેતિ, અભિઞ્ઞં ઉપ્પાદેતી’’તિ પદેસુપિ એસેવનયો. એવં સમતિક્કમમુખેન એકંપિ અકુસલં સબ્બાનિ ચતુભૂમિક કુસલાનિ ઉપનિસ્સય સત્તિયા જનેતિ પવત્તેતીતિ વેદિતબ્બં. ‘‘તાનિયેવ સબ્બાની’’તિ આનન્તરિય કમ્મસહિતાનિસબ્બાનિ અકુસલાનિયેવ સબ્બેસં અકુસલાનં અબ્યાકત ધમ્માનં ઉપ્પત્તિયા બલવનિસ્સયા હોન્તીતિ યોજના. દાનસીલાદયો કુસલા ધમ્મા. સુટ્ઠુ બલવં કમ્મં અધિપ્પેતં, ન દુબ્બલં. ઉપનિસ્સયટ્ઠાનત્તા. તેસંપિ રૂપધમ્માનં બલવનિસ્સયા નનુહોન્તીતિ સમ્બન્ધો. કથં હોન્તીતિ આહ ‘‘બહિદ્ધારુક્ખતિણાદીનં’’તિઆદિં. તત્થ પથવીરસ આપોરસવસ્સોદક બીજાનિ રુક્ખતિણાદીનં બલવનિસ્સયા હોન્તિ. મૂલભેસજ્જાદીનિ અજ્ઝત્તં સન્તાનં બલવનિસ્સયા હોન્તીતિ યોજના. ‘‘પકતસ્સેવા’’તિ પથમતરં કતસ્સ ઉપ્પાદનાદિકમ્મસ્સેવ. ‘‘ન એવં રૂપસન્તાનેના’’તિ એવં રૂપસન્તાનેન ઉપ્પાદિતા ઉપસેવિતા ધમ્મા નત્થિ. ‘‘તં’’તિ ઉતુબીજાદિકં. કમ્માદિકઞ્ચ. ‘‘પકતં’’તિ પુરેતરં ઉપ્પાદિતઞ્ચ ઉપસેવિતઞ્ચ. સચેતનસ્સેવ ચેતનં પકપ્પનં પકરણન્તિ સમ્બન્ધો. ચેતનં પકપ્પનં પકરણં નામાતિ અત્થો. ‘‘પકપ્પનં’’તિ ચ સંવિધાનં. ‘‘કિઞ્ચી’’તિ કિઞ્ચિકમ્માદિકં ઉતુભોજનાદિકઞ્ચ. અત્તનો ચ ઉપ્પન્ના રાગાદયો પરસ્સ ચ સન્તાને પરસ્સ ચ ઉપ્પન્ના રાગાદયો અત્તનો ચ સન્તાનેતિ યોજના. ‘‘નિદસ્સનં’’તિ ઉદાહરણં હોતિ. મનોપદોસિકદેવા અઞ્ઞમઞ્ઞં દિસ્વા અત્તનો મનં પદૂસેન્તિ. બાળ્હં ઇસ્સાધમ્મં ઉપ્પાદેન્તિ. તસ્મિંયેવ ખણે ચવન્તિ. તેસં દ્વે ઇસ્સાધમ્મા અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ બલવનિસ્સયા હોન્તીતિ. કામાવચર કુસલસ્સ બલવનિસ્સયા હોન્તીતિઆદિના યોજેતબ્બં. વિભાવનિપાઠે. ઝાન મગ્ગ ફલ વિપસ્સનાદિભેદં આલમ્બણં પચ્ચવેક્ખન અસ્સાદનાદિ ધમ્મે અત્તાધીને કરોતીતિ યોજના. ‘‘અત્તાધીને’’તિ અત્તાયત્તે અત્તાબદ્ધે. પટ્ઠાને પઞ્હવારે દાનં દત્વા સીલંસમાદિયિત્વા ઉપોસથકમ્મં કત્વા તં ગરું કત્વા પચ્ચવેક્ખતિ. પુબ્બે સુચિણ્ણાનિ ગરું કત્વા પચ્ચવેક્ખન્તીતિઆદિના આગતત્તાદાન સીલ. લ. નિબ્બાનાનિ ચેવાતિ વુત્તં. રાગં ગરુંકત્વા અસ્સાદેન્તિ, અભિનન્દતીતિઆદિના, ચક્ખું ગરું કત્વા અસ્સાદેન્તીતિઆદિના ચ આગતત્તા ‘‘રાગ દિટ્ઠિ ચક્ખુ સોતાદીનિચા’’તિ વુત્તં. ‘‘પરત્થ પી’’તિ પરતો નિસ્સય પચ્ચયાદીસુપિ. ‘‘સો એવા’’તિ પચ્ચુપત્થમ્ભકો એવ. ‘‘કિઞ્ચી’’તિ કિઞ્ચિમત્તંપિ. મહાભૂતે કિઞ્ચિ ઉપત્થમ્ભેતું ન સક્કોન્તીતિ યોજના. નનુ આહાર રૂપં મહાભૂતે ઉપત્થમ્ભેતું સક્કોતિ. જીવિતરૂપઞ્ચ કમ્મજમહાભૂતે અનુપાલેતુન્તિ. સચ્ચં. ઇધ પન સહજાતપચ્ચય કિચ્ચં અધિપ્પેતં. તેસઞ્ચ દ્વિન્નં સહજાતપચ્ચય કિચ્ચં નત્થિ. તં પરતો આવી ભવિસ્સતીતિ. ‘‘વત્થુ વિપાકાનં’’તિ વત્થુરૂપં વિપાકાનં. પટ્ઠાનપાઠે. આરમ્મણઞ્ચ, નિસ્સયો ચ, પુરેજાતઞ્ચ, વિપ્પયુત્તો ચ, અત્થિ ચ, અવિગતો ચા,તિ છસુપચ્ચયેસુ ઘટિતેસુ તીણિ વિસજ્જનાનિ લબ્ભન્તીતિ યોજના. તીણિ વિસજ્જનાનિ નામ વત્થુ કુસલાનં ખન્ધાનં છ હિ પચ્ચયેહિ પચ્ચયો. વત્થુ અકુસલાનં, વત્થુ અબ્યાકતાનન્તિ. એત્થ ચ અત્તનો અજ્ઝત્તં વત્થું આરબ્ભ વત્થુ મે અનિચ્ચન્તિઆદિના સમ્મસન્તસ્સ વત્થુરૂપં કુસલાનં ખન્ધાનં છહિ પચ્ચયેહિ પચ્ચયો. એતં મમ, એસો હમસ્મિ, એસો મે અત્તા,તિ ઉપાદિયન્તસ્સ વત્થુ રૂપં અકુસલાનં. ઉભયત્થપિ આવજ્જનક્ખણે અબ્યાકતાનં. અરહતો પન તં અનિચ્ચન્તિઆદિના સમ્મસન્તસ્સ ક્રિયાબ્યાકતાનં ખન્ધાનન્તિ. તેનાહ ‘‘પચ્ચુપ્પન્નં વત્થું’’તિઆદિં. તત્થ ‘‘પચ્ચુપ્પન્નં વત્થું’’તિ અત્તનો પચ્ચુપ્પન્નં વત્થું. અધિટ્ઠાનવિધાને પન આકાસ ગમને રૂપકાયં આરબ્ભચિત્તં વિય કાયં લહુકં અધિટ્ઠહન્તસ્સ તપ્પરિયાપન્નં વત્થુ અભિઞ્ઞાચિત્ત દ્વયસ્સાતિ યોજેતબ્બં. ‘‘અનિટ્ઠેઠાને’’તિ જવનચિત્તસ્સ આવજ્જનેન વિના ઉપ્પજ્જનં નામ કત્થચિ ઇચ્છિતબ્બં હોતિ. કત્થચિ અનિચ્છિતબ્બં. તત્થ નિરોધસમાપત્તિતો વુટ્ઠાને, મગ્ગવીથીસુ ગોત્રભુવોદાનટ્ઠાને, આગન્તુક ભવઙ્ગટ્ઠાનેતિ ઇદં ઇચ્છિતબ્બટ્ઠાનં નામ. ઇતો અઞ્ઞં અનિચ્છિતટ્ઠાનં નામ. એવં અનિચ્છિતબ્બે ઠાનેતિ અત્થો. ‘‘પકતિકાલે’’તિ મરણાસન્નકાલતો અઞ્ઞસ્મિંકાલે. ‘‘તાનિવા’’તિ અત્તનો અત્તનો નિસ્સયવત્થૂનિવા. ‘‘અઞ્ઞં વા’’તિ વત્થુતો અઞ્ઞં રૂપાદિકં વા. ‘‘ભિન્નારમ્મણાનિ નામા’’તિ અઞ્ઞં આવજ્જનસ્સ આરમ્મણં, અઞ્ઞં જવનાનન્તિ એવં જવનાનિ આવજ્જનેન ભિન્નારમ્મણાનિ વા. તેન વુત્તં ‘‘પચ્છાઉપ્પન્નાની’’તિઆદિ. ‘‘તેસં’’તિ વીથિચિત્તાનં. ‘‘તદેવા’’તિ તં એવવત્થુ રૂપં. ‘‘વત્થુ ચા’’તિ નિસ્સયો ચ. ‘‘તેસં’’તિ અટ્ઠકથાચરિયાનં. ન હિ ગહેતું સક્કોન્તીતિ સમ્બન્ધો. સેસમેત્થ સુબોધં. ‘‘કસ્મા વુત્તં’’તિઆદીસુ. ‘‘તસ્સ યક્ખસ્સા’’તિ ઇન્દકનામસ્સ તસ્સયક્ખસ્સ. ‘‘ઇતરેસંપી’’તિ સંસેદજોપપાતિકાનંપિ. ‘‘દુવિધેના’’તિ રૂપજનન કિચ્ચં રૂપૂપત્થમ્ભન કિચ્ચન્તિ એવં દુવિધેન. અથવા ‘‘દુવિધેના’’તિ અજ્ઝત્તાહારસ્સ ઉપત્થમ્ભનં બહિદ્ધાહારસ્સ ઉપત્થમ્ભનન્તિ એવં દુવિધેન. ‘‘તથારૂપાનઞ્ચા’’તિ અપ્પનાપત્તકમ્મવિસેસેન સિદ્ધાનઞ્ચ. ‘‘અજ્ઝત્તાહારોપી’’તિ પિસદ્દેન યથાવુત્તજીવિતિન્દ્રિયઞ્ચ અરૂપાહારે ચ સમ્પિણ્ડેતિ. ‘‘વત્થુવિપાકાનં’’તિ વત્થુરૂપં વિપાકાનં. ‘‘સબ્બથા’’તિ અબ્યાયપદં. તઞ્ચ સબ્બવિભત્તિયુત્તં. ઇધ પન પચ્ચત્તવચનન્તિ આહ ‘‘સબ્બથા’’તિ સબ્બપ્પકારન્તિ. પકારો ચ વેદિતબ્બોતિ સમ્બન્ધો. કથં વેદિતબ્બોતિ આહ ‘‘તિવિધો’’તિઆદિં. ‘‘સહજાતે સઙ્ગહેતબ્બં’’તિ પચ્ચયભાવેન સઙ્ગહેતબ્બં. સહજનનં નામ અત્તના સહ જનેન્તસ્સ સહજનનં. તઞ્ચ કમ્મચિત્તાદીનં વિય વિસું જનનકિચ્ચં ન હોતિ. અત્તનિ ઉપ્પજ્જન્તે એવ ઇતરાનિ રૂપાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. અનુપ્પજ્જન્તે ન ઉપ્પજ્જન્તીતિ એવરૂપં જનનકિચ્ચં વેદિતબ્બં.‘‘વિનાવ સહુપ્પાદનકિચ્ચેના’’તિ અત્તના સહુપ્પાદનકિચ્ચે આહારસ્સ બ્યાપારો નત્થીતિ અધિપ્પાયો. તેનેવ સહજાતાનિ ઉપત્થમ્ભન્તોપિ સહજાતપચ્ચયત્તં ન ગચ્છતીતિ. એસનયો રૂપજીવિતિન્દ્રિયેપિ. તેન વુત્તં ‘‘જીવિતંપી’’તિઆદિ. ‘‘તીસૂ’’તિ આરમ્મણઞ્ચ ઉપનિસ્સયો ચ અત્થિચાતિ ઇમેસુ તીસુ. આરમ્મણાધિપતિમ્હિ પુરેજાતા રમ્મણાધિપતિપિ અત્થિ. સો પુરેજાતત્થિ પચ્ચયો એવાતિ અત્થિપચ્ચયે સઙ્ગહિતો. ‘‘તસ્મિં કતે પવત્તમાનાનં’’તિ તસ્મિં કમ્મે કતે તસ્સ કતત્તા એવ પવત્તમાનાનં. આરમ્મણાકારો ગોચરવિસયાકારો. ‘‘સન્તાનવિસેસં કત્વા’’તિ બીજનિધાનં કત્વાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘તે’’તિ આરમ્મણપચ્ચય કમ્મ પચ્ચયા. ‘‘અકાલિકો’’તિ મગ્ગચેતનાવસેન અકાલિકો. સોહિ અત્તનો અનન્તરેફલં જનેતિ. તસ્મા આગમેતબ્બસ્સ આયતિકાલસ્સ અભાવા અકાલિકોતિ વુચ્ચતિ. અવસેસો નાનક્ખણિકપચ્ચયો કાલિકો. ‘‘પચ્ચયટ્ઠેના’’તિ પચ્ચયકિચ્ચેન. લોકપ્પવત્તિયા કમ્મહેતુકત્તાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘ફલહેતૂ પચારેના’’તિ ફલભૂતાય સબ્બલોકપ્પવત્તિયા હેતુભૂતસ્સ કમ્મસ્સ નામં ફલમ્હિ આરોપેત્વા વોહારેન સબ્બેપિ તેવીસતિપચ્ચયા કમ્મસભાવં નાતિવત્તન્તીતિ યોજના. કમ્મપચ્ચય સઙ્ખ્યં ગચ્છન્તીતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘વિજ્જમાના યેવા’’તિ અત્થિપચ્ચયા એવાતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘સાસનયુત્તિયા વિરુદ્ધમેવા’’તિ એત્થ સાસનયુત્તિ નામ તીણિપિટકાનિ. ‘‘વિરુદ્ધમેવા’’તિ આરમ્મણ પચ્ચયભૂતા સબ્બે પથવી પબ્બત નદીસમુદ્દ અજટાકાસાદયો ચ સબ્બાપઞ્ઞત્તિયો ચ નિબ્બાનઞ્ચ કમ્મસઙ્ખ્યં ગચ્છન્તીતિ વદન્તો ચ, સબ્બે અતીતાનાગત ધમ્મા અત્થિપચ્ચયા એવાતિ વદન્તો ચ, તીહિ પિટકેહિપિ વિરુજ્ઝતિયેવ. પટ્ઠાનપાળિયા પન વત્તબ્બમેવ નત્થિ. અત્થિ સદ્દોહિ પટ્ઠાને પચ્ચુપ્પન્નભાવેન વિજ્જમાનત્થો. ન પરમત્થ ધમ્મ ભાવેન. નાપિલોક સમ્મુતિવસેન. ન હિ પરમત્થ ધમ્મ ભૂતાપિ અતીતાનાગતધમ્મા ઇધ અત્થિ સઙ્ખ્યં ગચ્છન્તિ. નાપિપઞ્ઞત્તિ હોતિ. ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞપ્પટિબદ્ધઓકાસે’’તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં નિસ્સયનિસ્સિતભાવે ન પટિબદ્ધે કામરૂપભવોકાસે. ‘‘યતો’’તિ યમ્હાપટિસન્ધિ વિઞ્ઞાણતો. ‘‘યતો’’તિ વા યમ્હાસીસતો, યમ્હાબીજતો નિબ્બત્તીતિ યોજના. ‘‘બીજતો વિય મહારુક્ખસ્સા’’તિ બીજપચ્ચયા કળીરઙ્કુરાદિકસ્સ મહારુક્ખસન્તાનસ્સ નિબ્બત્તિવિય. પાળિપાઠે. ‘‘ન ઓક્કમિસ્સથા’’તિ સચે ન ઓક્કમેય્ય. ‘‘સમુચ્ચિસ્સથા’’તિ અપિનુખો સમુચ્ચેય્ય, વડ્ઢેય્ય. ‘‘વોક્કમિસ્સથા’’તિ સચે વિગમેય્ય, વિનાસેય્ય. ‘‘અભિનિબ્બત્તિસ્સથા’’તિ અપિનુખો અભિનિબ્બત્તેય્ય, પાતુભવેય્ય. ‘‘વોચ્છિજ્જિસ્સથા’’તિ સચેઉચ્છિજ્જેય્ય. ‘‘આપજ્જિસ્સથા’’તિ અપિનુખો આપજ્જેય્ય. ‘‘યદિદં’’તિ યં ઇદં. ‘‘ઇદં’’તિ નિપાતમત્તં. ‘‘વિઞ્ઞાણં’’તિ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણં. યં વિઞ્ઞાણં અત્થિ. એસેવ વિઞ્ઞાણ ધમ્મોતિ યોજના. ‘‘રૂપુપ્પત્તિયા’’તિ રૂપુપ્પાદસ્સ. વિઞ્ઞાણં પચ્ચયો એતસ્સાતિ વિઞ્ઞાણ પચ્ચયા. રૂપુપ્પત્તિ. ‘‘રૂપપ્પવેણિયા’’તિ કમ્મજરૂપસન્તતિયા. ‘‘ઉતુઆહારાપી’’તિ અજ્ઝત્ત ઉતુઅજ્ઝત્ત આહારાપિ. ઇદઞ્ચ સમ્ભવયુત્તિ વસેન વુત્તં. અત્થતો પન પુરિમુપ્પન્નાય રૂપપ્પવેણિયા અસતિ, અજ્ઝત્તં તે ઉતુઆહારાપિ નત્થિયેવ. બહિદ્ધા ઉતુપન અસતિપિ પુરિમુપ્પન્નાય રૂપપ્પવેણિયા રૂપં ન જનેતીતિ ન વત્તબ્બં. ટીકાપાઠે. ‘‘અરૂપં પના’’તિ અરૂપભૂમિપન. ‘‘યસ્મિંરૂપે’’તિ કમ્મજરૂપે. ‘‘પચ્ચયભાવો અત્થી’’તિ પચ્છિમરૂપુપ્પત્તિયા પચ્ચયસત્તિ અત્થિ. કસ્મા વિઞ્ઞાયતીતિ ચે. ‘‘પુત્તસ્સા’’તિઆદિમાહ. ‘‘બીજભાવસઙ્ખાતં’’તિ અમ્બબીજાદીનં બીજભાવસઙ્ખાતં. ‘‘નિયામરૂપં નામા’’તિ ઉતુવિસેસમાહ. ‘‘યથા વા તથા વા’’તિ અનિયમતોતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘યોનિભાવસઙ્ખાતં’’તિ તં તં ગોત્તકુલજાતીનં જાતિભાવસઙ્ખાતં. ‘‘નિયામરૂપં’’તિ ઉતુવિસેસ સઙ્ખાતં નિયામરૂપં. સદિસાનિ રૂપસણ્ઠાનાનિ યેસન્તિ વિગ્ગહો. ‘‘પટિસન્ધિરૂપસ્સેવ આનુભાવો’’તિ કલલકાલાદીસુ ઉપ્પન્નસ્સ પટિસન્ધિરૂપસ્સેવ આનુભાવો. પુન તમેવત્થં વિસેસેત્વા દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિમાહ. ‘‘સમુદાગતં’’તિ સુટ્ઠુ ઉપરૂપરિઆગતં. ઇત્થિભાવાદિરૂપં બીજરૂપઞ્ચ નિયામેતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘નિયામકં’’તિ નાનાવણ્ણસણ્ઠાનાદીનં નિયામકં. ‘‘તત્થ ઇમસ્મિં ભવે’’તિઆદીસુ. ધનઞ્ચ ધઞ્ઞઞ્ચ તતો અવસેસા સબ્બેઉપભોગપરિભોગાચાતિ વિગ્ગહો. વિજ્જા ચ સિપ્પઞ્ચ નાનાબહુસ્સુતઞ્ચ પરિયત્તિ ચાતિ દ્વન્દો. ‘‘અનાગતાનં તાસં’’તિ તાસં અભિનવધનધઞ્ઞાદિસમ્પત્તીનં. ‘‘ઉપનિસ્સય પચ્ચયતા’’તિ પુબ્બયોગકમ્મસ્સ ઉપનિસ્સય પચ્ચયતા. તત્થ ધનધઞ્ઞભોગાનં પટિલાભત્થાય પુબ્બયોગકરણં નામ કસિકમ્મ વાણિજ્જકમ્માદીનં કરણં. તત્થ કસિકમ્મે તાવ ધનધઞ્ઞભોગાનં પટિલાભત્થાય કસિકમ્મકરણે ધનધઞ્ઞભોગા અનાગતૂપનિસ્સય પચ્ચયો. ઇદાનિ કસિકમ્મકરણં તસ્સ પચ્ચયુપ્પન્નં. ધનધઞ્ઞ ભોગાનં પટિલાભપરિભોગકાલેસુ કસિકમ્મકરણં અતીતૂપનિસ્સય પચ્ચયો. તેસં પટિલાભો ચ પરિભોગો ચ તસ્સ પચ્ચયુપ્પન્નો. કસિકમ્મકરણક્ખણે પન ખેત્ત, વત્થુ, બીજ, મેઘવુટ્ઠિયો ચ નઙ્ગલાદીનિ કસિભણ્ડાનિ ચ ગોમહિંસા ચ કમ્મકારક પુરિસા ચ પચ્ચુપ્પન્નૂપનિસ્સયો. કસિકમ્મકરણં તસ્સ પચ્ચયુપ્પન્નં. કમ્મસાધિકસ્સ માતાપિતાદયો પુબ્બપુરિસા તસ્સ કમ્મસ્સ અતીતૂપનિસ્સય પચ્ચયો. તં કમ્મં તસ્સ પચ્ચયુપ્પન્નન્તિ. એવં સેસેસુપિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યં.

‘‘પઞ્ચવિધ’’ન્તિઆદીસુ. ‘‘સણ્ઠાનત્તં’’તિ અણુ, તજ્જારી, રથરેણુ, લિક્ખાદીનિ ઉપાદાય સબ્બેસં રૂપસણ્ઠાનાનં ભાવો સણ્ઠાનત્તં. ‘‘ભાવો’’તિ ચ તેસં પવત્તિ વુચ્ચતિ. ‘‘પવત્તિ હેતૂ’’તિ ચ પરમત્થ રૂપ ધમ્મા એવ. ‘‘અનુપગમનતો’’તિ એત્થ સભાવતો અતિસુખુમત્તા અનુપગમનં વેદિતબ્બં. અધિવચનસઙ્ખાતં નામાભિધાનન્તિ વિગ્ગહો. ‘‘અધિવચનં’’તિ ચ અત્થપ્પકાસકત્તા અધિકં વચનં અધિવચનં. ‘‘નામાભિધાન’’ન્તિ ચ નામપઞ્ઞત્તિ વુચ્ચતિ. ‘‘ગહેતબ્બ ભાવો’’તિ ઇદં ચિત્તં નામ, અયં ફસ્સોનામાતિઆદિના કથેન્તાનં સન્તિકા નામાભિધાનં સુત્વા તદનુરૂપસ્સ સભાવત્થસ્સ જાનનવસેન ઞાણેન ગહેતબ્બભાવો. નામ પઞ્ઞત્તાનુસારેન જાનિતબ્બત્તા નામન્તિ વુચ્ચતીતિ વુત્તં હોતિ. આરમ્મણે નમતીતિ નામં. આરમ્મણિક ધમ્મા વા એત્થ નમન્તીતિ નામન્તિપિ યુજ્જતિ.

ઇમસ્મિં પચ્ચયસઙ્ગહે પચ્ચયધમ્મેસુ પઞ્ઞત્તીનંપિ સઙ્ગહિતત્તા પઞ્ઞત્તિ સઙ્ગહોપિ થેરેન ઇધ નિક્ખિત્તો. તત્થ ‘‘પઞ્ઞાવીયતી’’તિ એત્થ પઞ્ઞાપનં નામ વોહારટ્ઠપનં. તઞ્ચઠપનં દ્વીહિકારણેહિ સિજ્ઝતિ વદન્તાનં વોહારેન ચ, સુણન્તાનં સમ્પટિચ્છનેન ચાતિ દસ્સેતું ‘‘અયં પી’’તિઆદિમાહ. ‘‘સમ્પટિચ્છીયતી’’તિ યથા પુબ્બપુરિસેહિ વોહરીયતિ, તથા પચ્છિમ જનપરમ્પરાહિ વોહરીયતીતિ વુત્તં હોતિ. પકારેન ઞાપીયતીતિ પઞ્ઞત્તીતિપિ યુજ્જતિ. ‘‘બ્યઞ્જનત્થો’’તિ મનુસ્સ, દેવ, પથવી, પબ્બતાદિકો સદ્દત્થો. ‘‘પઞ્ઞા પીયન્તી’’તિ પકારેન ઠપીયન્તિ. સદ્દપઞ્ઞત્તિં આહાતિ અધિકારો. અધિમત્તભાવપ્પકારો નામ પથવીપબ્બતાદીસુ પથવીધાતુયા અધિમત્ત ભાવવિસેસો. નદી સમુદ્દોદકાદીસુ આપોધાતુયા. અગ્ગિક્ખન્ધેસુ તેજોધાતુયા. વાતક્ખન્ધેસુ વાયોધાતુયાતિ એવં અધિમત્ત ભાવવિસેસો. વિવિધેન પકારેન પરિણમનં વિપરિણામોતિ આહ તથા તથા વિપરિણામાકારન્તિ. પથવીપબ્બતાદિવોહારો સણ્ઠિતાકારં નિસ્સાય પવત્તો ન હોતિ. પથવી નામ એવં સણ્ઠાના, પબ્બતો નામ એવં સણ્ઠાનોતિ સણ્ઠાનનિયમો નત્થિ. પંસુસિલાનં રાસિપુઞ્જપ્પવત્તિમત્તેન વોહારો સિદ્ધોતિ વુત્તં ‘‘ન હિ ઇધ સણ્ઠાનં પધાનં’’તિ. ‘‘કટ્ઠાદયો એવ વુચ્ચન્તી’’તિ તે એવસણ્ઠાનનાનત્તં પટિચ્ચ નાનાવોહારેન વુચ્ચન્તિ. પથવી પબ્બત નદી સમુદ્દાદીસુ વિય ભૂતાનં પવત્તિવિસેસાકારેનાતિ વુત્તં ‘‘ન હિ ઇધ સમૂહો પધાનં’’તિ. ‘‘ઉપાદાપઞ્ઞત્તી’’તિ પઞ્ચક્ખન્ધ ધમ્મે ઉપાદાય તેહિ અનઞ્ઞં એકીભૂતં કત્વા પઞ્ઞત્તિ. ન આકાસ પઞ્ઞત્તિ દિસાદેસપઞ્ઞત્તિયો વિય તેહિ ખન્ધેહિ મુઞ્ચિત્વા પઞ્ઞત્તિ. ‘‘યતો’’તિ યમ્હાદિસતો. ‘‘લદ્ધપ્પકાસત્તા’’તિ લદ્ધપ્પભાસત્તા. ‘‘અહસ્સા’’તિ દિવસસ્સ. ઉદ્ધુમાતકાદીનિ ‘ઉદ્ધુમાતકં પટિકૂલં’તિઆદિના પટિકૂલવસેન મનસિકરોન્તસ્સપિ નિમિત્તં ઉપટ્ઠહન્તં ભૂતવિકારપ્પકારેન ઉપટ્ઠહતીતિ કત્વા ભૂતનિમિત્તે સઙ્ગણ્હાતિ. ‘‘અટ્ઠકથાયં’’તિ પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિ અટ્ઠકથાયં. ‘‘તાસં’’તિ ભૂમિપબ્બતાદિકાનં અત્થ પઞ્ઞત્તીનં. ‘‘તથા તથા’’તિ અયં ભૂમિ, અયં પબ્બતો, તિઆદિના તેન તેન વોહારેન. અત્થાનં પરમત્થાનં છાયાતિ અત્થચ્છાયા. ‘‘છાયા’’તિ ચ નિમિત્તચ્છાયાયો વુચ્ચન્તિ. અત્થચ્છાયાનં આકારો અત્થચ્છાયાકારો. ‘‘આકારો’’તિ ચ નાનાસમૂહ નાનાસણ્ઠાનાદિકો આકારો. અત્થોતિ વા સદ્દાભિધેય્યો વચનત્થો. સોયેવ સમૂહાકારાદિ નિમિત્ત મત્તત્તા અત્થચ્છાયાકારોતિ વુચ્ચતીતિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ ‘‘સદ્દાભિધેય્ય સઙ્ખાતેના’’તિઆદિના. ‘‘દબ્બપ્પટિબિમ્બાકારેના’’તિ દબ્બસઙ્ખાતેન પટિબિમ્બાકારેન. ‘‘ઓલમ્બિયા’’તિ અવલમ્બિત્વા. ‘‘ગણનૂપગં કત્વા’’તિ અય મેકો અત્થો, ઇદમેકં વત્થૂતિ એવં ગણનૂપગં કત્વા. ‘‘ઇમેછા’’તિ ઇમે છસદ્દપઞ્ઞત્તિ વોહારા નામ નામકમ્માદિ નામ. ‘‘અત્તની’’તિ નામપદ સઙ્ખાતે અત્તનિ. અત્થ વિસયં એવ હુત્વા પવત્તતિ ભાસઞ્ઞૂનન્તિ અધિપ્પાયો. ‘‘નામે સતી’’તિ અક્ખરસમૂહો પદં, પદસમૂહો વાક્યન્તિ એવં વુત્તે નામપદે વિજ્જમાને સતિ. ‘‘તદુગ્ગણ્હન્તાનં’’તિ તં તં નામપદં વાચુગ્ગતકરણ વસેન ઉગ્ગણ્હન્તાનં જનાનં. ‘‘તદત્થા’’તિ તસ્સ તસ્સ નામ પદસ્સ અત્થા. ‘‘આગચ્છન્તિ યેવા’’તિ ભાસઞ્ઞૂનં ઞાણાભિમુખં આગચ્છન્તિયેવ. એતેન અત્તનિ અત્થસ્સ નામનં નામ અત્થજોતન કિચ્ચમેવાતિ દીપેતિ. ‘‘સુણન્તાનં ઞાણં’’તિ એત્થ ‘‘ઞાણં’’તિ ઉપલક્ખણ વચનં, અકુસલ વિઞ્ઞાણસ્સપિ અધિપ્પેતત્તા. ‘‘તં તં અત્થાભિમુખં નામેતી’’તિ આરમ્મણ કરણવસેન નામેતિ. ‘‘નામગ્ગહણ વસેના’’તિ અયં અસુકોનામ હોતૂતિ એવં નામગ્ગહણવસેન. ‘‘ધારીયતી’’તિ યાવજીવંપિ અપ્પમુસ્સમાનં કત્વા ધારીયતિ. નીહરિત્વા વુચ્ચતિ અત્થો એતાયાતિ નિરુત્તિ. ‘‘એતાયા’’તિ કરણભૂતાય એતાયનામજાતિયા. ‘‘અવિદિતપક્ખે’’તિ નામપદં અસ્સુતકાલે અવિઞ્ઞાતપક્ખે. ‘‘તતો નીહરિત્વા’’તિ અવિદિતપક્ખતો ઞાણેન નીહરિત્વા. ‘‘કથીયતી’’તિ તં સુતકાલે વદન્તેન સુણન્તસ્સ આચિક્ખીયતિ જાનાપીયતિ. ‘‘અત્થસ્સા’’તિ અવિદિતપક્ખે ઠિતસ્સ અત્થસ્સ. ‘‘એતસ્સે વા’’તિ નામપદસ્સેવ. નામપદન્તિ ચ ક્રિય પદંપિ, ઉપસગ્ગપદમ્પિ, નિપાતપદમ્પિ, પાટિપદિકપદંપિ, ઇધ નામપદન્ત્વેવ વુચ્ચતિ. ‘‘વિસેસનભૂતાનં’’તિ અઞ્ઞપદત્થસમાસે સમાસપદાનં અત્થા વિસેસના નામ. એવં વિસેસનભૂતાનં. ‘‘પુગ્ગલસ્સા’’તિ અઞ્ઞપદત્થભૂતસ્સ અભિઞ્ઞાલાભી પુગ્ગલસ્સ. ‘‘વદન્તી’’તિ આનન્દાચરિયં સન્ધાય વુત્તં. સો હિ ધમ્મસઙ્ગણિયં પઞ્ઞત્તિદુકનિદ્દેસે મૂલટીકાયં તથા વદતિ. ‘‘તબ્ભાવં’’તિ અક્ખર પદબ્યઞ્જનભાવં. ‘‘અસ્સા’’તિ નામપઞ્ઞત્તિયા. અક્ખરપદબ્યઞ્જનં ગોચરો આરમ્મણં અસ્સાતિ વિગ્ગહો. ‘‘અનુસારેના’’તિ અનુગમનેન. ‘‘લોકસઙ્કેત નિમ્મિતા’’તિ લોકસઙ્કેતઞ્ઞાણેન પવત્તિતા. ‘‘લોકસઙ્કેતઞ્ઞાણં’’તિ ચ ઇદં નામં ઇમસ્સત્થસ્સ નામં, અયમત્થો ઇમસ્સ નામસ્સ અત્થોતિ એવં પુરેતરં લોકસઞ્ઞાણ જાનનકઞ્ઞાણં. ‘‘અતીત સદ્દમત્તારમ્મણા’’તિ સોતવિઞ્ઞાણ વીથિયા આરમ્મણં હુત્વા નિરુદ્ધં અતીત સદ્દમત્તં કુરુમાના. ‘‘તેન વુત્તવચને’’તિ તેન સિક્ખં પચ્ચક્ખન્તેન ભિક્ખુના સિક્ખં પચ્ચક્ખામીતિ વુત્તવચને. પચ્ચુપ્પન્નં સદ્દં સોતવિઞ્ઞાણ વીથિયા, અતીતઞ્ચ સદ્દં મનોવિઞ્ઞાણ વીથિયાતિ યોજના. ‘‘તાનિ અક્ખરાની’’તિ સિક્ખં પચ્ચક્ખામીતિ વાક્યે અવયવક્ખરાનિ. ‘‘અયં અક્ખર સમૂહો’’તિ ઇદં નામપદન્તિ વુત્તં હોતિ. એતસ્સ અત્થસ્સ. ‘‘વિનિચ્છયવીથિં’’તિ અક્ખર પદસલ્લક્ખણવીથિઞ્ચ. ‘‘એકક્ખરે સદ્દે’’તિ ‘ગો’ ઇચ્ચાદિકે એકક્ખરે પઞ્ઞત્તિ સદ્દે. ‘‘યા’’તિ નામ પઞ્ઞત્તિ. ‘‘વદન્તસ્સ મનસા’’તિ સમ્બન્ધો. ‘‘પુબ્બભાગે’’તિ યં કિઞ્ચિ અત્થં પરેસં વત્તુકામો વદન્તો તસ્સ તસ્સ અત્થસ્સ નામં પથમં મનોદ્વારવીથિયા નિયમેત્વા એવ વદતિ, તં નામં પુબ્બભાગે વદન્તેન મનસા વવત્થાપિતા નામપઞ્ઞત્તીતિ વુચ્ચતિ. પટિપાટિકથનં પવત્તિક્કમકથનં. ‘‘વુત્તં’’તિ અટ્ઠકથાસુ વુત્તં. તથા અદ્ધમત્તિકન્તિ ચ વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘વુત્તં’’તિ ચ સદ્દસત્થેસુ વુત્તં.

ગાથાયં. ‘‘મત્તા’’તિ એકવિજ્જુપ્પાદક્ખણં વુચ્ચતિ. એકા મત્તાયસ્સાતિ એકમત્તો. ‘‘દીઘમુચ્ચતે’’તિ દીઘો નામ વુચ્ચતે. ‘‘પ્લુતો’’તિ નાનપ્પકારેન રુતો ગાયિતોતિ પરુતો. સો એવ રકારસ્સ લકારં કત્વા પકારે ચ સરલોપં કત્વા પ્લુતોતિ વુચ્ચતિ. ગીતન્તિ વુત્તં હોતિ. ‘‘પરમત્થ સદ્દસઙ્ઘાટાનં’’તિ પરમ્પરા પવત્તાનં પરમત્થ સદ્દરાસીનં. ‘‘અનેકકોટિસતસહસ્સાનિ ચિત્તાની’’તિ જવનવીથીનં અન્તરન્તરા ભવઙ્ગચિત્તેહિ સદ્ધિં અનેકકોટિસતસહસ્સાનિ ચિત્તાનિ.

પટ્ઠાનનયાનુદીપના નિટ્ઠિતા.

પચ્ચયસઙ્ગહાનુદીપના નિટ્ઠિતા.