૯. કમ્મટ્ઠાનસઙ્ગહઅનુદીપના

૧૭૦. કમ્મટ્ઠાનસઙ્ગહે. વિદિતો વિઞ્ઞાતો નામરૂપ વિભાગો યેનાતિ વિગ્ગહો. યોગી પુગ્ગલો. ‘‘કિલેસે સમેતી’’તિ કામચ્છન્દાદિકે નીવરણકિલેસે ઉપસમેતિ. ‘‘તથા પવત્તો’’તિ ભાવનાવસેન પવત્તો. વૂપસમનવસેન વા પવત્તો. ‘‘તાયા’’તિ તાયભાવના પઞ્ઞાય, પસ્સન્તીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘પસ્સિતં’’તિ સમનુપસ્સિતં. કથં કસિણભાવનાદિકં યોગકમ્મં અત્તાવ અત્તનો ઠાનં હોતીતિ વુત્તં ‘‘આદિમજ્ઝપરિયોસાનાનંહી’’તિઆદિ. વિભાવનિપાઠે. ‘‘પદટ્ઠાનતાયા’’તિ એતેન તિટ્ઠતિ અનિવત્તમાનં પવત્તતિ એતેનાતિ ઠાનન્તિ અત્થેન પદટ્ઠાનમેવ ઠાનન્તિ વુચ્ચતીતિ દીપેતિ. ‘‘સુખવિસેસાનં’’તિ ઝાનસુખ મગ્ગસુખ ફલસુખાનં. ‘‘દસકસિણાની’’તિઆદીસુ મુખ્યતો વા ઉપચારતો વા દ્વિધાપિ અત્થં દસ્સેતું ‘‘દસકસિણાની’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘સેસાનિપી’’તિ અપ્પમઞ્ઞાદીનિ સેસકમ્મટ્ઠાનાનિપિ. યં યં અનુરૂપં યથાનુરૂપં. ‘‘સમુદાચરણં’’તિ પુનપ્પુનં ભુસં પવત્તનં. ‘‘સંસગ્ગ ભેદો’’તિ એકમેકસ્સ પુગ્ગલસ્સ કસ્સચિ દ્વેચરિયા, કસ્સચિ તિસ્સોતિઆદિના સમ્મિસ્સ વિભાગો. અટ્ઠકથાયં’’તિ વિસુદ્ધિમગ્ગ અટ્ઠકથાયં. ‘‘સબ્બાયપિ અપ્પનાયા’’તિ ઝાનપ્પનાય ચ મગ્ગપ્પનાય ચ ફલપ્પનાય ચ. ‘‘યા આસન્ને પવત્તા દૂરે પવત્તાતિ અધિકારો. ‘‘ઇતરા પના’’તિ દૂરે પવત્તાપન. ‘‘તાસં પના’’તિ તિસ્સન્નં ભાવનાનં પન. ‘‘તેસં પી’’તિ દ્વિન્નં નિમિત્તાનંપિ. ‘‘વિદત્થિચતુરઙ્ગુલં’’ નામ વિત્થારતો ચતુરઙ્ગુલાધિકં વિદત્થિપ્પમાણં. વિદત્થિપ્પમાણં વા ચતુરઙ્ગુલપ્પમાણં વાતિપિ યુજ્જતિ. તથાહિ વિસુદ્ધિમગ્ગે વાયોકસિણ વિધાને ચતુરઙ્ગુલપ્પમાણં સીસં વાતેન પહરિયમાનં દિસ્વાતિ વુત્તં. ખલમણ્ડલં નામ કસ્સકાનં કસ્સમદ્દનભૂમિભાગમણ્ડલં. ‘‘કતં વા’’તિ નીલાદિવણ્ણવિસેસરહિતં અરુણવણ્ણં મત્તિકક્ખણ્ડં ઉદકેન મદ્દિત્વા ચક્કમણ્ડલં વિય પરિમણ્ડલં સુમટ્ઠતલં પથવિમણ્ડલં કરોન્તિ. એવં કતં વા. ‘‘અકતં વા’’તિ કત્થચિ ભૂમિભાગે કેનચિ અકતં સયં જાતં વા. ‘‘કસિણેન જમ્બુદીપસ્સા’’તિ એત્થ.

બુદ્ધોતિ કિત્તયન્તસ્સ, કાયે ભવતિ યા પીતિ;

વરમેવ હિ સાપીતિ, કસિણેનપિ જમ્બુદીપસ્સાતિ.

ગાથાસેસો. તત્થ જમ્બુદીપસ્સ કસિણતો સાપીતિવરા એવાતિ યોજના. ‘‘કસિણતો’’તિ ચ સકલમણ્ડલતો. સકલસ્સ જમ્બુદીપમણ્ડલસ્સ ઇસ્સરિયાધિપતિતો પીતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘સન્નિવિટ્ઠા’’તિ સમં સણ્ઠિતા. ‘‘સણ્ઠાન પઞ્ઞત્તી’’તિ મણ્ડલસણ્ઠાનેન ઉપટ્ઠિતા નિમિત્તપઞ્ઞત્તિ એવ વુચ્ચતિ. ‘‘ફુટ્ઠટ્ઠાને’’તિ કાયેવા રુક્ખગ્ગાદીસુવા વાતેન પહતટ્ઠાને. ‘‘વાયુ વટ્ટી’’તિ વાતપરિમણ્ડલં. ચન્દસૂરિયાનં અગ્ગિસ્સ ચ ઓભાસેન વિસિટ્ઠાતિ સમાસો. ‘‘વિસિટ્ઠા’’તિ વિસેસિતા.

‘‘ધૂમાતં’’તિ ધૂમાયિતં. ધૂમપૂરિતપટં વિયાતિ વુત્તં હોતિ. તેનાહ ‘‘સૂનભાવં ગતં’’તિ. અન્તે કકારો નિન્દત્થજોતકોતિ વુત્તં ‘‘કુચ્છિતત્તા’’તિ. જેગુચ્છિ તબ્બત્તાતિ અત્થો. ‘‘છવસરીરસ્સા’’તિ લામકસરીરસ્સ. ‘‘તદેવા’’તિ છવસરીરમેવ. વિપુબ્બકં વિચ્છિન્નકં નામાતિ સમ્બન્ધો. તત્થ વિસેસેન નીલન્તિવિનીલં. તમેવ કુચ્છિતત્તા વિનીલકં. ‘‘તદેવ પુન પચ્ચિત્વા’’તિ વિનીલકસરીરમેવ પુન કાલાતિક્કમે પચ્ચિત્વા. પૂતિલોહિતાનં પરિપક્કભાવં પત્વાતિ અત્થો. તતો તતો દ્વારચ્છિદ્દતો. યુત્તં તદેવ સરીરન્તિ સમ્બન્ધો. વિચ્છિન્નકં નામ, વિચ્છિદ્દકન્તિપિ પઠન્તિ. ‘‘અપકડ્ઢિત્વા’’તિ ખણ્ડાનિ સરીરતો મોચેત્વા તં તં પદેસં કડ્ઢિત્વા. ‘‘પગ્ઘરિતલોહિત સરીરં’’તિ છિન્નવિદ્ધટ્ઠાનેસુ વણમુખેહિ પગ્ઘરિતલોહિતસરીરં.

‘‘બુદ્ધાનુસ્સતી’’તિ એત્થ બુદ્ધસદ્દો ગુણ્યૂપચાર વચનં હોતિ. ગુણિનો દબ્બસ્સ નામેન ગુણાનં ગહેતબ્બત્તાતિ વુત્તં ‘‘બુદ્ધગુણસ્સ અનુસ્સતિ બુદ્ધાનુસ્સતી’’તિ. એસનયો ધમ્માનુસ્સતાદીસુ. ‘‘અરહતાદી’’તિ અરહતાદિગુણો. વિગતાનિ દુસ્સિલ્યાદિ મલાનિ ચ મચ્છેરઞ્ચ યસ્સ તં વિગતમલમચ્છેરં. તસ્સ ભાવોતિ વિગ્ગહો. ‘‘અત્તના અધિગતનિબ્બાનઞ્ચા’’તિ એતેન અરિયપુગ્ગલાનં કિલેસાનં અચ્ચન્તવૂપસમો વુત્તો. ‘‘યં આરબ્ભા’’તિ યં પુગ્ગલં આરબ્ભ. હિતૂપસંહારો નામ અયં પુગ્ગલો અવેરો હોતુ, અબ્યાપજ્જો હોતૂતિઆદિના અવેરતાદીનિ હિતસુખાનિ તસ્મિં પુગ્ગલે ચિત્તેન ઉપસંહરણં. કરુણા, મુદિતા, હેટ્ઠા ચેતસિકસઙ્ગહે વુત્તત્થા એવ. હિતૂપસંહારો ચ હિતમોદના ચ અહિતાપનયનઞ્ચાતિ દ્વન્દો. તત્થ હિતૂપસંહારો મેત્તાય કિચ્ચં. હિતમોદના મુદિતાય. અહિતાપનયનં કરુણાય કિચ્ચં. તત્થ પરં હિતસુખસમ્પન્નં દિસ્વા તેન પરહિતેન અત્તનિ પીતિપામોજ્જવડ્ઢનં હિતમોદના નામ. પરં દુક્ખિતં દિસ્વા અયં ઇમમ્હાદુક્ખા મુચ્ચતુ, માકિલમતૂતિ એવં ચિત્તેન પરસ્મિં અહિતસ્સ દુક્ખસ્સ અપનયનં અહિતાપનયનં નામ. ‘‘તેસં’’તિ પરસત્તાનં. સસ્સ અત્તનો ઇદન્તિ સકં. ‘‘ઇદં’’ સુખદુક્ખકારણં. અત્તના કતકમ્મં એવ સકં યેસં તે કમ્મસ્સકા. પરસત્તા એવ. તેસં ભાવો. તસ્સ અનુબ્રૂહનન્તિ વિગ્ગહો. ‘‘સીમસમ્ભેદો’’તિ અત્તા ચ પિયપુગ્ગલો ચ મજ્ઝત્તપુગ્ગલો ચ વેરિપુગ્ગલો ચાતિ ચતસ્સો સીમા. સમ્ભિન્દનં સમ્ભેદો. સમ્મિસ્સનં અનાનત્તકરણન્તિ અત્થો. સીમાનં સમ્ભેદો સીમસમ્ભેદો. સબ્બા ઇત્થિયો, સબ્બેપુરિસાતિઆદિના ઓધિસો પરિચ્છેદતો ફરણં ઓધિસોફરણં નામ. સબ્બેસત્તા, સબ્બેપાણા, સબ્બેભૂતાતિઆદિના અનોધિસો અપરિચ્છેદતો ફરણં અનોધિસોફરણં નામ. પુરત્થિમાયદિસાય સબ્બેસત્તા અવેરાહોન્તૂતિઆદિના દિસાવિભાગવસેન ફરણં દિસાફરણં નામ. ‘‘તં સમઙ્ગીનો ચા’’તિ તાહિ અપ્પમઞ્ઞાહિ સમઙ્ગીનો પુગ્ગલા. ‘‘નિચ્ચં સોમ્મહદયભાવેના’’તિ સબ્બકાલં સન્તસીતલ હદયભાવેન. બ્રહ્મસદ્દો વા સેટ્ઠપરિયાયો ‘બ્રહ્મં પુઞ્ઞં પસવતી’તિઆદીસુ વિય. અસિતબ્બં ભુઞ્જિતબ્બન્તિ અસિતં. પઞ્ચભોજનં. પાતબ્બન્તિ પીતં. અટ્ઠવિધં પાનં. દન્તેન ખાયિતબ્બં ખાદિતબ્બન્તિ ખાયિતં. પૂવક્ખજ્જફલક્ખજ્જાદિકં નાનાખાદનીયં. અઙ્ગુલીહિપિ ગહેત્વા સાયિતબ્બં લેહિતબ્બન્તિ સાયિતં. મધુપ્ફાણિતાદિકં સાયનીયં. સરસપ્પટિકૂલતા નામ અત્તનો સભાવતો પટિકૂલતા. ચતુબ્બિધોપિ હિ આહારો ભાજનેસુ વા હત્થમુખાદીસુ વા યત્થ યત્થ સમ્મક્ખેતિ, લગ્ગતિ, લિમ્પતિ. તં ઉદકેન ધોવિતબ્બં હોતિ. અધોતં પન તમ્પિ જેગુચ્છનીયં હોતિ. આસયતો પટિકૂલતા નામ તસ્સ અજ્ઝોહરીયમાનસ્સ કણ્ઠાદીસુ ઠિતેહિ પિત્તસેમ્હાદીહિ આસયેહિ સમ્મિસ્સનવસેન પટિકૂલતા. નિધાનતો પટિકૂલતા નામ નિધાનતો પટિકૂલતા. ‘‘નિધાનં’’તિ ચ આમાસયો વુચ્ચતિ. પક્કતો પટિકૂલતા નામ તસ્સ નિધાનગતસ્સ પરિપક્કકાલે ગૂથમુત્તાદિભાવપત્તિતો પટિકૂલતા. અપક્કતો પટિકૂલતા નામ તસ્મિં અપરિપક્કે અજિણ્ણે સતિ સરીરે નાનારોગુપ્પત્તિવસેન પટિકૂલતા. ફલતો પટિકૂલતા નામ તસ્સ પરિપક્કકાલતો પટ્ઠાય સરીરે કેસલોમાદીનં પટિકૂલરાસીનં વડ્ઢનવસેન પટિકૂલતા. નિસ્સન્દતો પટિકૂલતા નામ તસ્સ ન વહિદ્વારેહિ વા લોમકૂપેહિવા અઞ્ઞેહિ નાનાવણમુખેહિ વા ઉગ્ઘરણ પગ્ઘરણાદિવસેન પટિકૂલતા. ‘‘તત્થા’’તિ તસ્મિં ચતુબ્બિધે આહારે. ‘‘નિકન્તિપ્પહાનસઞ્ઞા’’તિ કન્તારમગ્ગે માતાપિતૂનં કન્તારનિત્તરણત્થાય પુત્ત મંસખાદને વિય અતિ મનુઞ્ઞેપિ આહારે રસતણ્હા પહાનવસેન પવત્તા સઞ્ઞા. ‘‘સલક્ખણાદિવસેના’’તિ સલક્ખણસસમ્ભારાદિવસેન. ‘‘રાગેન ચરતી’’તિ એત્થ ‘‘રાગેના’’તિ કરણત્થે, ઇત્થમ્ભૂતલક્ખણેવા કરણ વચનં. તત્થ કરણત્થેતાવ ‘‘રાગેન ચરતી’’તિ ચતૂસુ ઇરિયાપથેસુ યેભૂય્યેન રાગચિત્તેન ચરતિ. રાગચિત્તેન નિય્યમાનો વિચરતીતિ વુત્તં હોતિ. ઇત્થમ્ભૂત લક્ખણે પન ‘‘રાગેન ચરતી’’તિ તેસુ રાગકેતુ રાગધજો હુત્વા વિચરતીતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘અસ્સા’’તિ તસ્સપુગ્ગલસ્સ. ‘‘ઉસ્સન્નો’’તિ ઉગ્ગતો પાકટતરો. બહુતરોતિપિ વદન્તિ. ‘‘પહાનાયા’’તિ એત્થ ઇતિસદ્દો આદિ અત્થો. તેન કરુણા ભાવેતબ્બા વિહિંસાય પહાનાય. મુદિતા ભાવેતબ્બા અરતિયા પહાનાયાતિ ઇમં પાળિસેસં સઙ્ગણ્હાતિ. ‘‘નિસ્સરણતાવચનતો’’તિ નિસ્સરણઞ્હેતં બ્યાપાદસ્સ યદિદં મેત્તાચેતો વિમુત્તિ. નિસ્સરણઞ્હેતં વિહેસાયયદિદં કરુણા ચેતોવિમુત્તિ. નિસ્સરણઞ્હેતં અરતિયા યદિદં મુદિતા ચેતો વિમુત્તીતિ એવં નિસ્સરણ ભાવવચનતો ચ. ચતસ્સો અપ્પમઞ્ઞાયો. લ. દોસ ચરિતસ્સાતિ વુત્તં. ‘‘દોસ વત્થુત્તાભાવતો ચા’’તિ દોસુપ્પત્તિયા વત્થુ ભાવસ્સકરણ ભાવસ્સ અભાવતો ચ. નીલાદીનિ ચત્તારિ કસિણાનિ દોસ ચરિતસ્સાતિ વુત્તં. કસ્માપનેત્થ દોસ ચરિતસ્સ ઉપેક્ખા સપ્પાયકારણં વિસું ન વુત્તન્તિ. અઞ્ઞકારણત્તા ન વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિમાહ. ‘‘તિસ્સો’’તિ તિસ્સો અપ્પમઞ્ઞાયો. ‘‘મનાપિયરૂપાની’’તિ મનાપિયવણ્ણાનિ. વિક્ખિત્તચિત્તો ચ હોતીતિ અધિકારો. ‘‘તસ્સા’’તિ પમાદ બહુલસ્સ વિક્ખિત્તચિત્તસ્સ ચ પુગ્ગલસ્સ. વુત્તં સિયા. વિસુદ્ધિ મગ્ગે પન એવં વુત્તં નત્થીતિ અધિપ્પાયો. વિભાવનિપાઠે. ‘‘બુદ્ધિવિસય ભાવેના’’તિ વુત્તં. યદિ બુદ્ધિવિસયત્તા મોહચરિતસ્સ સપ્પાયં. બુદ્ધિવિસયભૂતાનિ મરણ ઉપસમસઞ્ઞા વવત્થાનાનિપિ મોહચરિતસ્સ સપ્પાયાનિ સિયુન્તિ વુત્તં ‘‘એવઞ્હિસતી’’તિઆદિં. ‘‘ભૂતકસિણાની’’તિ પથવીકસિણાદીનિ મહાભૂતકસિણાનિ. ‘‘તત્થાપી’’તિ વા તેસુ ચત્તાલીસ કમ્મટ્ઠાનેસુપિ. એવંસતિ વણ્ણકસિણાનં પુથુલખુદ્દકતાપિ એત્થ સઙ્ગહિતા હોતીતિ. ‘‘મહન્તં’’તિ વિદત્થિ ચતુરઙ્ગુલતો મહન્તં. યદિ એવસદ્દો યથારુતમેવ યુજ્જેય્ય. એવંસતિ ખુદ્દકં વિતક્કચરિતસ્સેવ સપ્પાયં, ન બુદ્ધિચરિતાદીનન્તિ એવમત્થોપિ ગણ્હેય્ય. અથ બુદ્ધિચરિતસ્સ પન અસપ્પાયં નામ નત્થીતિ અટ્ઠકથાવચનેન વિરુજ્ઝેય્યાતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન ‘‘ખુદ્દકન્તિ પદેયુજ્જતી’’તિ વુત્તં. અથવા, પુથુલં મોહચરિતસ્સ, ખુદ્દકં વિતક્કચરિતસ્સેવ, નમોહચરિતસ્સાતિ અત્થે સતિ, બુદ્ધિચરિતાદીનં પન પુથુલંપિ ખુદ્દકંપિ અનુઞ્ઞાતં હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘સબ્બઞ્ચેતં’’તિ સબ્બઞ્ચ એતંચરિતવિભાગવચનં. ઉજુવિપચ્ચનીકવસેન તીસુ અકુસલ ચરિતેસુ પુગ્ગલેસુ. વિતક્ક ચરિતે ચ અતિસપ્પાયતાય સદ્ધાબુદ્ધિ ચરિતેસૂતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘રાગાદીનં પન અવિક્ખમ્ભિકા’’તિઆદિં.

‘‘બુદ્ધધમ્મ. લ. ગુણાનં’’તિ એત્થ ગુણસદ્દો પુબ્બપદેસુ યોજેતબ્બો બુદ્ધગુણાનઞ્ચ ધમ્મગુણાનઞ્ચાતિઆદિના. ‘‘તત્થા’’તિ તસ્મિં ગુણપદે. ન તપ્પેતીતિ અતપ્પનીયો. તપ્પનં સન્તુટ્ઠિં ન જનેતીતિ અત્થો. સંવેજનં સંવેગં જનેતીતિ સંવેજનિયો. ‘‘ધમ્મો’’તિ સભાવો. સંવેજનિયો ધમ્મો યસ્સાતિ સંવેજનિય ધમ્મં. મરણં. ‘‘પઞ્ચમજ્ઝાનસમાધિસ્સા’’તિ રૂપાવચર પઞ્ચમજ્ઝાન સમાધિસ્સ. ‘‘ઉદયમત્તાની’’તિ વડ્ઢિતમત્તાનિ. ‘‘તત્થા’’તિ પટિકૂલારમ્મણેસુ. ‘‘પુબ્બચ્છટ્ટકસ્સા’’તિ પુરાણચ્છટ્ટકસ્સ. ગૂથમુત્તવિસ્સજ્જન કસ્સાતિ વુત્તં હોતિ. તેનાહ ‘‘ગૂથરાસિ દસ્સને વિયા’’તિ. ન તે કદાચિ સોમનસ્સેન વિના અપ્પનં પાપુણન્તિ. બ્યાપાદવિહિંસા અરતીનં દૂરિભાવેન સોમનસ્સુપ્પત્તિયા અતિસુકરત્તા પઞ્ચમજ્ઝાને વિય સુખસોમનસ્સાનઞ્ચ અવિક્ખમ્ભનતો. ‘‘ઉદાસિનપક્ખે’’તિ અજ્ઝુપેક્ખનપક્ખે. ‘‘દળ્હં’’તિ ભુસં. ‘‘વિભૂતં’’તિ પાકટં. નિમિત્તં દળ્હવિભૂતં કત્વા ગહણં દળ્હ વિભૂતગ્ગહણં. ‘‘કસ્સચિ આરમ્મણસ્સા’’તિ બુદ્ધગુણાદિ આરમ્મણસ્સ. ‘‘પટિભાગનિમિત્તં’’તિ એત્થ પટિભાગસદ્દો તસ્સ દિસે પવત્તોતિ આહ ‘‘તાદિસે’’તિઆદિં. ‘‘તંસણ્ઠાને’’તિ એતેન પથવિમણ્ડલાદીસુ વિય સણ્ઠાનાકારેન ઠિતેસુ સભાવ ધમ્મ પુઞ્જેસુ એવ તસ્સદિસં પટિભાગનિમિત્તં નામ સિજ્ઝતીતિ દસ્સેતિ. ‘‘એવ’’ન્તિ સમથસઙ્ગહે તાવ દસકસિણાનિ, દસઅસુભાતિઆદિના વુત્તેન વચનક્કમેન. ‘‘ઉગ્ગહકોસલ્લં’’તિ ભાવનાકમ્મં આરભિતુકામેન ભિક્ખુના આચરિયસ્સ સન્તિકે સબ્બસ્સ કમ્મટ્ઠાન વિધાનસ્સ ઉગ્ગહણં ઉગ્ગહો. તસ્મિં કોસલ્લં ઉગ્ગહકોસલ્લં. અપિચેત્થ. સબ્બં ઉગ્ગહિતું અસક્કોન્તેન યં અત્તના આરભિસ્સતિ. તસ્સ એકસ્સ વિધાનં પરિપુણ્ણં ઉગ્ગહેતબ્બં. ‘‘ઉગ્ગણ્હન્તસ્સા’’તિ એત્થ ઉકારો ઉપરિ અત્થો. ‘‘ગહણં’’તિ ચ યથા ચિત્તે અવિનસ્સમાનં હુત્વા લબ્ભતિ, તથા કત્વા ચિત્તેન ગહણન્તિ દસ્સેતું ‘‘ઉપરૂપરી’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘સમનુપસ્સન્તસ્સા’’તિ સમ્મા પુનપ્પુનં ચક્ખુના દસ્સનસદિસં કરોન્તસ્સ. પરિતો સમન્તતો કરણં પરિકમ્મં. તસ્મિં નિમિત્તગ્ગહણકમ્મે યં યં કત્તબ્બવિધાનં અત્થિ, તં તં પરિપુણ્ણં કત્વા ગહણન્તિ વુત્તં હોતિ. ભાવનાતિ વડ્ઢનાતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘પુનપ્પુન’’ન્તિઆદિમાહ. ‘‘નિરન્તરં પદહન્તસ્સા’’તિ રત્તિદિવં નિરન્તરં આરભન્તસ્સ. ઉગ્ગહ નિમિત્તે સણ્ઠાનં ગણ્હન્તોપિ વણ્ણરૂપાદિના સભાવ ધમ્મેન સહેવ ગણ્હાતિ. પટિભાગનિમિત્તે પન સભાવધમ્મં મુઞ્ચિત્વા તસ્સ દિસં નિમિત્ત પઞ્ઞત્તિ સઙ્ખાતં સુદ્ધસણ્ઠાનમેવ ગણ્હાતિ. એત્થ સિયા, પટિભાગનિમિત્તેપિ વણ્ણો નામ સન્દિસ્સતિ યેવાતિ. સચ્ચં. સો પન પટિભાગમત્તં હોતિ. ન એકન્તવણ્ણો. તેનાહ ‘‘તપ્પટિભાગં વત્થુ ધમ્મવિમુચ્ચિતં’’તિ. ‘‘સન્નિસિન્નં’’તિ અચલં. ‘‘પવેસિતં’’તિ ભાવનાચિત્તસ્સ અબ્ભન્તરે પક્ખિત્તં વિય હોતીતિ અધિપ્પાયો. ઓભાસતીતિ ઓભાસો. ઓભાસો હુત્વા જાતન્તિ ઓભાસજાતં. ઓભાસનં વા ઓભાસો. જાતો ઓભાસો અસ્સાતિ ઓભાસજાતં. ‘‘પાતેન્તી’’તિ પટિપાતેન્તિ. પુન ઉપ્પજ્જનવસેન ઉટ્ઠાતું ન દેન્તિ. ‘‘એતાયા’’તિ કત્તુ અત્થે કરણવચનં. ‘‘નિમિત્તરક્ખણવિધાનં’’તિ સમુપ્પન્નસ્સ નિમિત્તસ્સ અનસ્સનત્થાય સત્તવિધેહિ પલિબોધ ધમ્મેહિ રક્ખણત્થં. કતમે પન તેસત્તવિધા પલિબોધધમ્મા નામાતિ. ઇધ અમ્હેહિ વત્તબ્બં નત્થિ. વિસુદ્ધિ મગ્ગે એવ તે વુત્તાતિ દસ્સેતું ગાથમાહ. ‘‘આવાસો’’તિ અસપ્પાયાવાસો. ‘‘ગોચરો’’તિ અસપ્પાયગોચરગામો. ‘‘ભસ્સં’’તિ અસપ્પાયવચનં. એવં પુગ્ગલાદીસુ. ‘‘સેવેથા’’તિ સેવેય્ય. ‘‘એવઞ્હિપટિપજ્જતો’’તિ એવંહિવજ્જિતબ્બે વજ્જનવસેન સેવિતબ્બે સેવનવસેન પટિપજ્જન્તસ્સ. ‘‘કામતણ્હાય વિસયભાવં અતિક્કમિત્વા’’તિ એતેન કામભૂમિ કામભવસમતિક્કમો, રૂપભૂમિરૂપભવ ઓક્કમો ચ વુત્તો. વસનં વસી. સત્તિ. સામત્થિયન્તિ અત્થો. વસિં ભૂતં પત્તન્તિ વસિભૂતં. વસી એવ વસિતા. યથા પારમિતાતિ. ‘‘તતો વિચારન્તિ’’ એત્થ ઇતિસદ્દો આદિઅત્થો. તેન તતો પીતિંતિઆદિં સઙ્ગણ્હાતિ. ઇચ્છન્તાનં તેસં સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધાનં. ‘‘યત્થા’’તિ યેસુદ્વીસુભવઙ્ગેસુ. ‘‘ભવઙ્ગચારે’’તિ ભવઙ્ગપ્પવત્તિયં. ‘‘દન્ધાયિતત્તં’’તિ દન્ધં હુત્વા અયતિ પવત્તતીતિ દન્ધાયિતં. તસ્સ ભાવો દન્ધાયિતત્તં. ‘‘ઠપેતું’’તિ અધિટ્ઠાનં કત્વા ઠપેતું. તતો અનતિક્કમિતું. ‘‘યત્થિચ્છકં’’તિઆદીનિ ક્રિયાવિસેસનપદાનિ. ‘‘યત્થિચ્છકં’’તિ યત્થ યત્થ ઠાને ઇચ્છાનુ રૂપં. યદિચ્છકન્તિયસ્મિં યસ્મિં ખણે ઇચ્છાનુ રૂપં. ‘‘યાવતિચ્છકં’’તિ યત્તકેન પમાણેન ઇચ્છાનુ રૂપં. ‘‘વિતક્કાદિકં ઓળારિકઙ્ગં પહાનાયા’’તિ એત્થ કસ્સ બલેન પહાનં હોતિ. તં તં વિરાગ ભાવના બલેન પહાનં હોતિ. કાચ તં તં વિરાગભાવના નામ હોતિ. અજ્ઝાસય વિસેસ પરિગ્ગહિતા ઉપચારભાવના એવાતિ ઇમમત્થં દસ્સેતું ‘‘પથમજ્ઝાનં તાવા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘આતાપવીરિયં’’તિ યેનવીરિયેન યોગિનો અત્તાનં વા કિલેસ ધમ્મે વા આતાપેન્તિ પરિતાપેન્તિ. તં આતાપવીરિયં નામ. ઉગ્ઘાટીયમાનમ્પિ આકાસમેવ હોતિ. તં આરબ્ભ ઉપરિઝાનન્તરુપ્પત્તિયા ભાવનં કરોન્તસ્સપિ પુનપ્પુનં તમેવ પઞ્ચમજ્ઝાનં ઉપ્પજ્જતિ. આરમ્મણે ચ અનતિક્કન્તે ઝાનંપિ અનતિક્કન્તમેવ હોતીતિ. ‘‘તત્થા’’તિ તસ્મિં આકાસકસિણે. ‘‘તદતિક્કમનસમ્ભવો’’તિ કસિણ નિમિત્તાતિક્કમનસમ્ભવો. ‘‘યથાદિટ્ઠે’’તિ ઝાનચક્ખુના દિટ્ઠપ્પકારે. ‘‘સમ્ભાવેત્વા’’તિ થોમેત્વા. સમ્મા અનુસ્સરણં સમનુસ્સરણં. ‘‘ઇતરેસંપિ વા’’તિ પુથુજ્જન પણ્ડિતાનંપિ વા. મરણ સઞ્ઞા વવત્થાનેસુ પરિકમ્મઞ્ચ સમાધિયતિ, ઉપચારો ચ સમ્પજ્જતીતિ યોજના તિક્ખપઞ્ઞાનં પન પુથુજ્જનાનંપિ સતં બુદ્ધગુણાદીસુપિ ઉપચાર સમ્ભવો અટ્ઠકથાયં વુત્તોયેવ. ‘‘સમથજ્ઝાનેસૂ’’તિ ઇદં અધિકારવસેન વુત્તં. વિપસ્સના કમ્મંપિ ગહેતબ્બમેવાતિ દટ્ઠબ્બં. પુબ્બેદાનં દત્વા ઇમિના પુઞ્ઞેન આયતિં ઝાનાભિઞ્ઞાયો વા મગ્ગફલાનિ વા પટિલભિસ્સામીતિ પત્થનં કત્વા આગતોપિ કતાધિકારો એવાતિપિ વદન્તિ. કતમો પન કતાધિકારો નામાતિ આહ ‘‘આસન્નભવે’’તિઆદિં. અટ્ઠવિધેસુ ચતુક્કનયવસેન, નવવિધેસુ પઞ્ચકનયવસેન વુત્તોતિ તેસં વાદીનં સાધકવચનં. વિચારેત્વા પન ગહેતબ્બં. આકાસ કસિણેન વિના અરૂપજ્ઝાનાનિ લભિત્વા પુન અભિઞ્ઞત્થાય પરિકમ્મેકતે આકાસકસિણેપિ કત્તબ્બત્તા તસ્સ અભિઞ્ઞાપાદકતા સમ્ભવો વુત્તોતિ અત્થસ્સ સમ્ભવતો. પુબ્બે અભાવિત ભાવનોતિ ચ અકતાધિકારોતિ ચ અત્થતો એકં. ‘‘આદિકમ્મિકો’’તિ અભિઞ્ઞાકમ્મે આદિકમ્મિકો. ‘‘તાદિસાનં’’તિ પુબ્બે અકતાધિકારાનં અભાવિતભાવનાનં ઇદાનિ ઇદ્ધિવિકુબ્બનં કરિસ્સામીતિ આરભન્તાનં અભિઞ્ઞાકમ્મે આદિકમ્મિકકુલપુત્તાનન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘ઇદ્ધિવિકુબ્બનં’’તિ ચ ઉપલક્ખણવચનં. દિબ્બાય સોતધાતુયા સદ્દં સવનં કરિસ્સામીતિઆદિકંપિ ગહેતબ્બં. ઇદઞ્ચ આદિકમ્મિકવિધાનાધિકારત્તા વુત્તં. અભિઞ્ઞાસુ વસિપત્તાનમ્પિ તં પઞ્ચમજ્ઝાનં છસુઆરમ્મણેસુ યથારહં અપ્પેતિયેવ. ‘‘અધિટ્ઠાતબ્બં’’તિ યથિચ્છિત નિપ્ફત્તત્થાય સતં હોતુ સહસ્સં હોતૂતિઆદિના ચિત્તેન અભિવિધાતબ્બં. અભિનીહરિતબ્બન્તિ વુત્તં હોતિ. ‘‘સતં હોમિ, સહસ્સં હોમીતિ વા’’તિ અત્તાનં સતં વા સહસ્સં વા નિમ્મિનનવસેન વુત્તં. સેસં પન અઞ્ઞથાનિમ્મિનનવસેન. સોતું વા સદ્દં, પસ્સિતું વા રૂપં, જાનિતું વા પરચિત્તં. અનુસ્સરિતું વા પુબ્બેનિવુત્થં. અટ્ઠકથાપાઠે. ‘‘અધિટ્ઠાતી’’તિ અભિઞ્ઞાય અધિટ્ઠાતિ. અભિવિધાતિ નિબ્બત્તેતીતિ વુત્તં હોતિ. દુવિધંહિ અધિટ્ઠાનં પરિકમ્મેન અધિટ્ઠાનં અભિઞ્ઞાય અધિટ્ઠાનન્તિ. ઇધ પન અભિઞ્ઞાય અધિટ્ઠાનં વુત્તં. ‘‘અધિટ્ઠાન ચિત્તેના’’તિ અભિઞ્ઞાચિત્તેનાતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘પરિકમ્મચિત્તસ્સા’’તિ પુબ્બભાગે આવજ્જન પરિકમ્મ અધિટ્ઠાનપરિકમ્મચિત્તસ્સ. પચ્છિમં પન પાદકજ્ઝાન સમાપજ્જનં. પરિકમ્મચિત્તસ્સ સમાધાનત્થાયાતિ વુત્તં. પરિકમ્મચિત્તે સમાહિતે કિં પયોજનન્તિ આહ ‘‘તથાહી’’તિઆદિં. ‘‘સેસાભિઞ્ઞાસુપિ યથારહં વત્તબ્બો’’તિ દિબ્બસોતપરિકમ્મે તેનેવપરિકમ્મ સમાધિઞ્ઞાણસોતેન આસન્ને દિબ્બવિસયંપિ સદ્દં સુણાતીતિઆદિના વત્તબ્બો. ‘‘ઇતિ કત્વા’’તિ ઇતિ મનસિકત્વા. ‘‘તં’’તિ પચ્છિમં પાદકજ્ઝાન સમાપજ્જનં. ‘‘ઇધ નગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં’’તિ થેરસ્સ મતેન દટ્ઠબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. ઇધ પન આદિકમ્મિકવિધાનપ્પધાનત્તા પચ્છિમંપિ પાદકજ્ઝાન સમાપજ્જનં વત્તબ્બમેવાતિ. ‘‘કાયગતિકં અધિટ્ઠહિત્વા’’તિ અયં કાયો વિય ઇદં ચિત્તંપિ દન્ધગમનં હોતૂતિ એવં ચિત્તં કાયગતિકં કરણેન અધિટ્ઠહિત્વા. ‘‘દિસ્સમાનેન કાયેના’’તિ દન્ધગમનેન ગચ્છન્તત્તા બહુજનાનમ્પિ દિસ્સમાનેન રૂપકાયેન. તબ્બિ પરીતેન સીઘગમનં વેદિતબ્બં. ‘‘આરમ્મણમત્તં હોતી’’તિ અનિપ્ફન્નરૂપં સન્ધાય વુત્તં. ‘‘આરમ્મણ પુરેજાતં’’તિ નિપ્ફન્નરૂપં. ઇતરં પન હદય વત્થુરૂપં સન્ધાય વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. પરચિત્ત વિજાનનટ્ઠાને અટ્ઠકથાટીકાચરિયાનં વિચારણા અત્થીતિ તં દસ્સેતું ‘‘એત્થ ચ અટ્ઠકથાયં તાવા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘અટ્ઠકથાયં’’તિ ધમ્મસઙ્ગણિ અટ્ઠકથાયંપિ વિસુદ્ધિમગ્ગ અટ્ઠકથાયંપિ. ‘‘ખણિકવસેના’’તિ ખણિકપચ્ચુપ્પન્નવસેન. આવજ્જને નિરુદ્ધેતિ સમ્બન્ધો. ‘‘એકં ચિત્તં’’તિ પરસ્સ ચિત્તં. તદેવ અતીતં ચિત્તં ગણ્હન્તિ. ‘‘તાની’’તિ જવનાનિ. ‘‘તેસં’’તિ જવનાનં. ‘‘તેના’’તિ આવજ્જનેન. ‘‘ઇતરથા’’તિ અઞ્ઞથા સન્તતિ અદ્ધાવસેન વુત્તન્તિ ગહિતે સતિ. વુત્તો સિયા. કસ્મા, સન્તતિ અદ્ધાવસેન પચ્ચુપ્પન્ને ગહિતે સતિ, સબ્બાય એકજવનવીથિયા એકપચ્ચુપ્પન્નત્તા. ‘‘સબ્બાનિ ચિત્તાની’’તિ જવનચિત્તાનિ. ‘‘સહુપ્પન્નાની’’તિ ઇદં સહુપ્પન્નાનંપિ અત્થિતાય વુત્તં. આવજ્જનાદીનિ પન ખણભેદં નગણ્હન્તિ. સબ્બં પરસ્સ ચિત્તં એકચિત્તમિવ ગણ્હન્તિ. તસ્મા કાલભેદોપિ નત્થીતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘નિબ્બાનઞ્ચા’’તિ વુત્તં, કથં નિબ્બાનં પુબ્બેનિવુત્થં નામ સિયાતિ. અતીતે પરિનિબ્બુતાનં મગ્ગફલાનિ અનુસ્સરણકાલે તેસં આરમ્મણભૂતં નિબ્બાનંપિ અનુસ્સરતિયેવ. તત્થ તેસં મગ્ગફલાનં અતીતત્તા નિબ્બાનંપિ પુબ્બેનિવુત્થં નામ હોતીતિ.

‘‘યં યં અધિટ્ઠાતી’’તિ યં યં સતાદિકં સંવિધાતિ. ‘‘યથા યથા અધિટ્ઠાતી’’તિ યેન યેન આવિભાવાદિકેન પકારેન સંવિધાતિ. ‘‘પકતિવણ્ણં’’તિ પકતિસણ્ઠાનં. ‘‘તસ્સેવા’’તિ પકતિવણ્ણસ્સેવ. દેવાનં પસાદસોતન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘આરમ્મણ સમ્પટિચ્છન સમત્થં’’તિ આરમ્મણસ્સ ઉપટ્ઠાનં સમ્પટિચ્છન સમત્થં. તદેવ ચેતોપરિયઞાણન્તિપિ વુચ્ચતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘ચેતો’’તિ ચિત્તં. ‘‘પરિચ્છિજ્જા’’તિ ઇદં સરાગચિત્તં, ઇદં વિરાગચિત્તન્તિઆદિના પરિચ્છિન્દિત્વા. ‘‘ગોચર નિવાસવસેના’’તિ ગોચરં કત્વા નિવસનવસેન. સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણગતિકં સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધાનં અનાગતં સઞ્ઞાણન્તિ અધિપ્પાયો. અનાગતે સત્તદિવસતો ઓરિમા ચિત્તચેતસિક ધમ્મા ચેતોપરિયઞ્ઞાણસ્સ વિસયોતિ કત્વા અનાગતે સત્તદિવસતોતિ વુત્તં. પટ્ઠાય પવત્તમાનાતિ પાઠસેસો. ઇમસ્મિં દિવસે ચ અનાગતપક્ખે સબ્બંપિ આરમ્મણં પકતિઞાણસ્સ વિસયોતિ કત્વા ‘‘દુતીયદિવસતો પટ્ઠાયા’’તિ વુત્તં. ‘‘એતં’’તિ એતં અનાગતં સઞ્ઞાણં. ‘‘યથા ચેતં’’તિ યથા ચ એતં ઇમસ્મિં ભવે અનાગત ધમ્મે જાનાતિ. ‘‘અસાધારણકાલવસેના’’તિ અઞ્ઞેનઞાણેન અસાધારણ કાલવસેન. પચ્ચુપ્પન્નભવોહિ અઞ્ઞઞ્ઞાણસાધારણોતિ.

સમથકમ્મટ્ઠાનાનુદીપના નિટ્ઠિતા.

૧૭૧. વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાને. ‘‘યથાદિટ્ઠં’’તિ સક્કાયદિટ્ઠિયા યથાદિટ્ઠં. નિચ્ચનિમિત્તં નામ સત્તપુગ્ગલાદિનિમિત્તમેવ. સત્તનિમિત્તઞ્હિ પઞ્ઞત્તિ ધમ્મત્તા ખણેખણે ખયવયભેદાભાવતો સો એવગચ્છતિ સો એવ તિટ્ઠતીતિઆદિના નિચ્ચાકારસણ્ઠિતં હોતીતિ. ‘‘ધુવનિમિત્તં’’તિ થિરનિમિત્તં. ઇદમ્પિ સો ગચ્છન્તોપિ નનસ્સતિ, તિટ્ઠન્તોપિ નનસ્સતીતિઆદિના થિરાકારસણ્ઠિતં સત્તનિમિત્તમેવ. ‘‘સુખનિમિત્તં’’તિ ખણેખણે ખયવયભેદ દુક્ખાનં અભાવતો સુખિતો નિદ્દુક્ખો નિબ્ભયોતિઆદિના સુખાકારસણ્ઠિતં સત્તનિમિત્તમેવ. ‘‘અત્તનિમિત્તં’’તિ ગન્તું ઇચ્છન્તો ગચ્છતિ, ઠાતું ઇચ્છન્તો તિટ્ઠતીતિઆદિના વસવત્તનાકાર સણ્ઠિતં સત્તનિમિત્તમેવ. ‘‘કિરિયા’’તિ ભાવનાકિરિયા.

વિસુજ્ઝતીતિ વિસુદ્ધિ. વિસોધેતીતિ વા વિસુદ્ધિ. સીલમેવ વિસુદ્ધિ સીલવિસુદ્ધીતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘નિચ્ચસીલમેવા’’તિઆદિમાહ. તત્થ નિચ્ચસીલમેવ ઉપરિઝાનાદિવિસેસાનં અધિટ્ઠાન કિચ્ચસાધકત્તા ઇધ અધિપ્પેતન્તિ વુત્તં ‘‘નિચ્ચસીલમેવા’’તિ. સમાધિ અધિપ્પેતો. વક્ખતિહિ ‘‘દુવિધોપિ સમાધિ ચિત્તવિસુદ્ધિ નામા’’તિ. એતેન વિસુજ્ઝતિ એતાયાતિ વિસુદ્ધિ. ચિત્તસ્સ વિસુદ્ધિ ચિત્તવિસુદ્ધિ. સમાધિ એવાતિપિ દીપેતિ. વિસુજ્ઝનં વા વિસુદ્ધિ. ચિત્તસ્સ વિસુદ્ધિ ચિત્તવિસુદ્ધિ. અત્થતોપન વિસુદ્ધચિત્તમેવ વુચ્ચતીતિપિ યુજ્જતિ. વિસુદ્ધિસદ્દ સમ્પન્ને હિ સતિ, ચિત્તવિસુદ્ધિ ઇચ્ચેવ વુચ્ચતિ. ન સમાધિવિસુદ્ધીતિ. ‘‘સોળસવિધં કઙ્ખં’’તિ અહોસિં નુ ખો અહ મતીતમદ્ધાનન્તિઆદિના સુત્તન્તેઆગતં સોળસવિધં વિચિકિચ્છં. ‘‘અટ્ઠવિધં વા કઙ્ખં’’તિ સત્થરિકઙ્ખતીતિઆદિના અભિધમ્મે આગતં અટ્ઠવિધં વિચિકિચ્છં. વિસમહેતુદિટ્ઠિ નામ સત્તાનં ઉપ્પત્તિયા અકારણમેવ કારણં કત્વા ગહણદિટ્ઠિ. ‘‘મનસિકારવિધી’’તિ અનિચ્ચલક્ખણાદીસુ મનસિકારવિધિ. અનુપાયભૂતો મનસિકારો નામ નિચ્ચાદિવસેન મનસિકારો. અધિમાનવત્થુ નામ ઓભાસાદીનિ. ‘‘મગ્ગતો’’તિ મગ્ગભાવેન. ‘‘અમગ્ગતો’’તિ અમગ્ગભાવેન. ‘‘દસ્સનઞ્ચા’’તિ તેસંઅધિમાનવત્થૂનં અનિચ્ચતાદિદસ્સનઞ્ચ. તમેવ વિસુદ્ધિનામાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘સમ્મોહમલતો’’તિ ચતુસચ્ચપ્પટિચ્છાદક સમ્મોહમલતો. નનુ દસ્સનન્તિ ઞાણમેવ. એવંસતિ, ઞાણન્તિ વુત્તે સિદ્ધે કત્વા દસ્સનસદ્દેન સહ ઞાણદસ્સનન્તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘એત્થચા’’તિઆદિં. ‘‘સુતમયાદિવસેના’’તિ સુતમય ચિન્તામયવસેન. તત્થ યથાસુતસ્સ પાળિધમ્મસ્સ અત્થમત્તજાનનં સુતમયઞ્ઞાણં નામ. અત્થં ઞત્વા અત્થાનુરૂપસ્સ સભાવલક્ખણસ્સ ચિન્તનાવસેન ઉપ્પન્નં ઞાણં ચિન્તામયઞ્ઞાણં નામ. ‘‘અનુમાનાદિઞાણંપી’’તિ નામરૂપ ધમ્મેસુ સભાવાનુમાનઞ્ઞાણ સભાવજાનનઞ્ઞાણંપિ. ‘‘અત્તપચ્ચક્ખઞ્ઞાણમેવા’’તિ અત્તના પચ્ચક્ખકરણઞ્ઞાણમેવ. ‘‘સબ્બત્થા’’તિ મગ્ગામગ્ગઞ્ઞાણદસ્સનાદીસુ સબ્બેસુ ઠાનેસુ. એત્થ ચ દસસુ વિપસ્સનાઞાણેસુપિ વિપસ્સના વચનેન પચ્ચક્ખદસ્સનમેવ અધિપ્પેતન્તિ કત્વા સબ્બત્થગ્ગહણં કતન્તિ દટ્ઠબ્બં. સમ્મસનઞ્ઞાણતો પટ્ઠાય હિ દસ્સનમેવ અધિપ્પેતં. ન સભાવજાનનમત્તં. યતો ચક્ખુના પસ્સન્તસ્સેવ સુટ્ઠુ પચ્ચક્ખતો દસ્સનત્થાય પુનપ્પુનં ભાવના કમ્મં નામ તત્થ ઇચ્છિતબ્બં હોતિ.

‘‘ધમ્મા’’તિ સઙ્ખત ધમ્મા. અનિચ્ચતા એવ લક્ખણન્તિ અનિચ્ચલક્ખણં. અનિચ્ચાનં વા સઙ્ખત ધમ્માનં લક્ખણન્તિ અનિચ્ચલક્ખણન્તિપિ યુજ્જતિ. ‘‘અભિણ્હસમ્પટિપ્પીળનાકારો’’તિ યથા સીઘસોતાયં નદિયં નાવાય ઉદ્ધં ગચ્છન્તં સાનાવા અભિસઙ્ખરણદુક્ખેન અભિણ્હં સુટ્ઠુ પટિપ્પીળેતિ. કસ્મા, અસતિ અભિસઙ્ખારે તઙ્ખણે એવ અધોવુય્હનતો. અધોવુય્હનઞ્હિ નાવાય પકતિ કિચ્ચં. ઉદ્ધં આરૂહનં અભિસઙ્ખાર સિદ્ધં. એવમેવં સીઘસોતે સંસારે અત્તભાવેન ઉદ્ધં ખણતો ખણં દિવસતો દિવસં ગચ્છન્તં પુગ્ગલં અયં અત્તભાવો અભિસઙ્ખરણ દુક્ખેન અભિણ્હં સુટ્ઠુ પટિપ્પીળેતિ. કસ્મા, અસતિ અભિસઙ્ખારે, પચ્ચયવેકલ્લે ચ સતિ, તઙ્ખણે એવ વિપરિણમનતો. વિપરિણમનઞ્હિ અત્તભાવસ્સ પકતિ કિચ્ચં. ઉદ્ધંગમનં અભિસઙ્ખાર સિદ્ધં. એવં અભિણ્હ સમ્પટિપ્પીળનં વેદિતબ્બં. એત્થ ચ સંસારસ્સ સીઘસોતતા નામ અત્તભાવપરિયાપન્નાનં નામ રૂપધમ્માનં પવત્તિનિવત્તિ સીઘતા વુચ્ચતિ. એત્થ ચ મરણં દુવિધં સમ્મુતિ મરણઞ્ચ પરમત્થ મરણઞ્ચ. તત્થ સમ્મુતિ મરણં નામ સમ્મુતિ સચ્ચભૂતસ્સ સત્તસ્સ મરણં. તં એકભવપરિયન્તે સન્દિસ્સતિ. પરમત્થ મરણં નામ પરમત્થ સચ્ચભૂતાનં નામરૂપ ધમ્માનં મરણં. ઇદમેવ એકન્તમરણં, સચ્ચમરણં, સભાવમરણં હોતિ. ઇમસ્મિં વિપસ્સના કમ્મે ઇદં પરમત્થ મરણં એવ અનિચ્ચતાતિ ચ વુચ્ચતિ. ધમ્માનં સુસાનક્ખેત્તન્તિ ચ સુસાનભૂમીતિ ચ વુચ્ચતીતિ. સા ચ સુસાનભૂમિનામ સત્તાનં પટિસન્ધિતો પટ્ઠાય સન્તાનં અનુબન્ધતિયેવ. અનુબન્ધત્તા ચ સત્તાનં પટિસન્ધિતો પટ્ઠાય સો નામ સમયો નત્થિ, યત્થ સત્તા ન મરન્તીતિ. ઇદઞ્ચ અનુબન્ધનં સત્તાનં અભિણ્હસમ્પટિપ્પીળનમેવ હોતિ. તેસં સબ્બિરિયાપથેસુ જીવિતસ્સ ચ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનઞ્ચ કાયવચીમનો કમ્માનઞ્ચ સમ્બાધપત્તિતો. અવસવત્તનાકારો પન અભિસઙ્ખાર દુક્ખં અભિણ્હં પચ્ચનુભવન્તાનં પાકટોયેવ. વસવત્તનેહિ સતિ, અભિસઙ્ખરણ કિચ્ચસ્સ ઓકાસો નત્થિ. વસવત્તનેનેવ યથિચ્છિ તસ્સ કિચ્ચસ્સ સમ્પજ્જનતો. લોકસ્મિઞ્હિ સબ્બંપિ અભિસઙ્ખાર કિચ્ચં નામ અન્તમસો અસ્સાસનપસ્સાસન કિચ્ચં ઉપાદાય ધમ્માનં વસવત્તનાભાવતો કરોન્તીતિ.

અનિચ્ચસ્સ ધમ્મસ્સ અનુઅનુપસ્સનાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘અનુઅનુપસ્સના’’તિ ચ ઞાણચક્ખુના પુનપ્પુનં નિજ્ઝાયના ઓલોકના. ‘‘ધમ્માનં’’તિ પઞ્ચક્ખન્ધ ધમ્માનં. ‘‘યત્થ યત્થા’’તિ યસ્મિં યસ્મિં સરીરઙ્ગે. ‘‘પુરાણ ધમ્માનં’’તિ પુરાણાનં પાતુબ્ભૂતાનં, વડ્ઢિતાનઞ્ચ ધમ્મકોટ્ઠાસાનં અન્તરધાનં વયો વુચ્ચતિ. વિપસ્સના કમ્મં પત્વા ખણિકવસેન એકેકધમ્મવિભાગવસેન ચ અનુપસ્સના કિચ્ચં નત્થીતિ આહ ‘‘સમૂહ સન્તતિવસેન પના’’તિ. એકેકધમ્મવિભાગવસેન અનુપસ્સનાપિ પન પકતિયા સુપાકટેસુ ચિત્તવેદનાદીસુ ઇચ્છિતબ્બાયેવ. ‘‘અનિચ્ચતાય પરમાકોટી’’તિ તતો ઉત્તરિ અનિચ્ચતા નામ નત્થીતિ અધિપ્પાયો. ધમ્માનં તથા તથા ભાયિતબ્બપ્પકારો નામ પઞ્ચક્ખન્ધે ‘અનિચ્ચતો, દુક્ખતો, રોગતો, ગણ્ડતો, સલ્લતો, અઘતો, આબાધતો, તિઆદિના વુત્તો ભાયિતબ્બપ્પકારો. તસ્સ સમનુપસ્સનાઞાણં ભયઞાણં. એતેન અપાયદુક્ખ સંસાર દુક્ખભીરુકેહિ જનેહિ ભાયિતબ્બન્તિ ભયં. તે વા ભાયન્તિ એતસ્માતિ ભયં. ભયસ્સ સમનુ પસ્સનાઞાણં ભયઞાણન્તિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ. ‘‘કિઞ્ચિભયવત્થું’’તિ સીહબ્યગ્ઘાદિકં ભયવત્થું. ‘‘પટિસ્સરણે’’તિ ગુહાલેણાદિકે પટિસ્સરણે. ‘‘તેસં’’તિ ભિજ્જનસભાવાનં ધમ્માનં. ‘‘તેહી’’તિ ભિજ્જનસભાવેહિ. ઉક્કણ્ઠતા નામ ચિત્તસ્સ વિરુદ્ધતા નિક્ખમાભિમુખતા. ‘‘ચત્તાલીસાય આકારેહી’’તિ પઞ્ચક્ખન્ધે ‘અનિચ્ચતો, દુક્ખતો, રોગતો, ગણ્ડતો, સલ્લતો, અઘતો, આબાધતો, પરતો, પલોકતો, ઈતિતો,. ઉપદ્દવતો, ભયતો, ઉપસગ્ગતો, ચલતો, પભઙ્ગુતો, અદ્ધુવતો, અતાણતો, અલેણતો, અસ્સરણતો, રિત્તતો,. તુચ્છતો, સુઞ્ઞતો, અનત્તતો, આદીનવતો, વિપરિણામ ધમ્મતો, અસારકતો, અઘમૂલતો, વધકતો, વિભવતો, સાસવતો,. સઙ્ખતતો, મારામિસતો, જાતિધમ્મતો, જરાધમ્મતો, બ્યાધિધમ્મતો, મરણધમ્મતો, સોકપરિદેવધમ્મતો, દુક્ખદોમનસ્સ ધમ્મતો, ઉપાયાસ ધમ્મતો, સંકિલેસિક ધમ્મતો, પસ્સન્તો સુઞ્ઞતો લોકં અવેક્ખતીતિ એવં મહાનિદ્દેસે મોઘપઞ્હનિદ્દેસે આગતેહિ ચત્તાલીસાય આકારેહિ. તત્થ પઞ્ચક્ખન્ધે અનિચ્ચતો પસ્સન્તોતિઆદિના યોજેતબ્બં. ‘‘અનિચ્ચતો’’તિ ચ અનિચ્ચભાવેનાતિ અત્થો. સબ્બેપિ પઞ્ચક્ખન્ધા અનિચ્ચા એવાતિ પસ્સન્તોતિ વુત્તં હોતિ. કથં પન અનિચ્ચતો પસ્સન્તો સુઞ્ઞતો લોકં અવેક્ખતીતિ. નિચ્ચગુણ સુઞ્ઞતાય સુઞ્ઞતો પઞ્ચક્ખન્ધભૂતં લોકં અવેક્ખતિ. સેસપદેસુપિ એસેવનયો. તત્થ ‘‘અનિચ્ચા એવા’’તિ પટિસન્ધિક્ખણતો પટ્ઠાય યદાકદાચિ મરણ ધમ્મત્તા અનિચ્ચા એવ. ‘‘દુક્ખા એવા’’તિ અનિચ્ચ ધમ્મત્તાયેવ દુક્ખા એવ. યદનિચ્ચં, તં દુક્ખંતિહિ વુત્તં. દુક્ખ સચ્ચધમ્મત્તા વા. ‘‘રોગા એવા’’તિ રોગજાતિકત્તા રોગા એવ. યેહિ કેચિ લોકે ચક્ખુ રોગાદિકા અનેકસહસ્સા રોગા નામ સન્દિસ્સન્તિ. સબ્બેતે ઇમેપઞ્ચક્ખન્ધા એવ. ઇતો અઞ્ઞોકોચિ રોગો નામ નત્થિ. તસ્મા તે એકન્તેન રોગજાતિકા એવાતિ. અપિ ચ, દુક્ખસચ્ચ ધમ્મત્તાતીહિ દુક્ખતાહિ ચતૂહિ દુક્ખટ્ઠેહિ ચ અભિણ્હસમ્પટિપ્પીળનતો રુજ્જનટ્ઠેન રોગા એવ. તત્થ ‘‘તીહિ દુક્ખતાહી’’તિ દુક્ખદુક્ખતા સઙ્ખાર દુક્ખતા વિપરિણામ દુક્ખતાતિ ઇમાહિ તીહિદુક્ખતાહિ. ‘‘ચતૂહિ દુક્ખટ્ઠેહી’’તિ દુક્ખસ્સ પીળનટ્ઠો, સઙ્ખતટ્ઠો, સન્તાપટ્ઠો, વિપરિણામટ્ઠો,તિ ઇમેહિ ચતૂહિ દુક્ખટ્ઠેહિ. દુક્ખ કિચ્ચેહીતિ અત્થો. એસનયો ગણ્ડાદીસુ. તત્થ ગણ્ડોનામ પીળકાબાધો. સલ્લં નામ વિજ્ઝનટ્ઠેન કિલેસ સલ્લઞ્ચ દુક્ખસલ્લઞ્ચ. અઘન્તિ નિરત્થકં. ઇમે ચ ખન્ધા વિપત્તિપરિયોસાનત્તા નિરત્થકા એવ હોન્તિ. સબ્બાસમ્પત્તિયો વિપત્તિપરિયોસાનાતિ હિ વુત્તં. અવિસ્સાસિકટ્ઠેન પરે એવ. ન હિ તે એતં મમ, એસો હમસ્મિ, એસો મે અત્તાતિ એવં વિસ્સાસં અરહન્તિ. તથા વિસ્સાસં કરોન્તસ્સ નાનાદુક્ખેહિ નિચ્ચં વિહિંસનતો. પટિસન્ધિતો પટ્ઠાય યદાકદાચિ પલુજ્જનધમ્મત્તા પલોકધમ્મા એવ. ‘‘ઈતી’’તિ અન્તરાયો વુચ્ચતિ. ખન્ધા અન્તરાય જાતિકા એવાતિ વુત્તં હોતિ. અજ્ઝત્તભાવં ઉપગન્ત્વા દુતત્તા વિબાધકત્તા ઉપદ્દવા એવ. ભાયિતબ્બત્તા ભયા એવ. અનત્તા એવ સમાના અજ્ઝત્તભાવં ઉપગન્ત્વા સજ્જનતો લગ્ગનતો દુમ્મો ચયતો ઉપસગ્ગા એવ. નિચ્ચકાલં લોકધમ્મેહિ ચલનત્તા વિપ્ફન્દનત્તા ચલાએવ. નાનપ્પકારેન ભઞ્જનધમ્મત્તા પભઙ્ગુનો એવ. ખણમત્તમ્પિ અથિરત્તા અદ્ધુવા એવ. જરામરણાદિતો અપાયવિનિપતનાદિતો ભયતો તાયતિ રક્ખતીતિ તાણં. તે ચ ખન્ધા કસ્સચિતાણા ન હોન્તિ. તેસઞ્ચ કિઞ્ચિતાણં નામ નત્થિ. તસ્મા અતાણા એવ. ભયતો ભીરુકા જના લીયન્તિ નિલીયન્તિ એત્થાતિ લેણં. તે ચ કસ્સચિલેણા ન હોન્તિ. તેસઞ્ચ કિઞ્ચિલેણં નામ નત્થિ. તસ્મા અલેણા એવ. ભયં સરતિહિંસતીતિ સરણં. તે ચ કસ્સચિસરણં ન હોન્તિ. તેસઞ્ચ કિઞ્ચિસરણં નામ નત્થિ. તસ્મા અસ્સરણા એવ. નિચ્ચતાદીહિ સબ્બેહિ સોભણગુણેહિ સબ્બસો રહિતત્તા તુચ્છત્તા સુઞ્ઞત્તારિત્તા એવ. તુચ્છા એવ. સુઞ્ઞા એવ. અત્તા વુચ્ચતિ યસ્સકસ્સચિ કોચિ સારભૂતો પટિસ્સરણો. તે સયઞ્ચ કસ્સચિ અત્તાન હોન્તિ. અત્તનો ચ કોચિ અત્તાનામ નત્થિ. તસ્મા અનત્તા એવ. અનિચ્ચતાદીહિ આદીનવેહિ દોસેહિ સમ્પુણ્ણત્તા આદીનવા એવ. વિપરિણામ સભાવત્તા વિપરિણામા એવ. સારભૂતસ્સ કસ્સચિ અધિટ્ઠાનસ્સ અભાવા અસારાએવ. અઘસ્સ સબ્બનિરત્થકસ્સ પતિટ્ઠાનત્તા અઘમૂલા એવ. તે સયં મરણ ધમ્મસમઙ્ગીનો હુત્વા તેન મરણસત્થેન મરણાવુધેન સંસારે સત્તાનં નિચ્ચં મારકત્તા જીવિતિન્દ્રિયુપચ્છેદકત્તા વધકા એવ. નિચ્ચસુખહિત વુડ્ઢિવિગતત્તા વિભવા એવ. આસવેહિ પરિગ્ગહિતત્તા સાસવા એવ. નિચ્ચકાલં પચ્ચયાયત્તવુત્તિકત્તા સઙ્ખતા એવ. કિલેસમારમચ્ચુમારાનં આમિસાહારત્તા મારામિસા એવ. અનિચ્છન્તસ્સેવ સતો ચક્ખુરોગાદિભાવેન અપાયભવાદિભાવેન જાતસભાવત્તા જાતિધમ્મા એવ. અનિચ્છન્તસ્સેવ સતો હાયનમરણસભાવત્તા જરામરણ ધમ્મા એવ. સોકાદીનં વત્થુભાવેન ધારણત્તા સોકાદિ ધમ્મા એવ. તણ્હા સંકિલેસ દિટ્ઠિસંકિલેસ દુચ્ચરિત સંકિલેસેહિ નિયુત્તત્તા સંકિલેસિક ધમ્મા એવાતિ. તેન વુત્તં ‘‘ચત્તાલીસાય આકારેહી’’તિ. ‘‘પટિસઙ્ખાનવસેના’’તિ પરિવીમંસનવસેન.‘‘નિકન્તિયા’’તિ નિકન્તિતણ્હાય. ‘‘પરિયાદિન્નાયા’’તિ સુક્ખભાવપત્તાય. ‘‘ભયઞ્ચા’’તિ ભયઞાણવસેન ઉપ્પન્નં ઓત્તપ્પભયઞ્ચ.

લોકે અત્તજીવા નામ સત્તાનં અજ્ઝત્ત ધમ્મેસુ સારધમ્મા હોન્તિ. તેસુ વિગતેસુ સેસધમ્મા નિસ્સત્ત નિજ્જીવભાવં પત્વા ફેગ્ગુભૂતા કચવરભૂતાતિ લોકસ્સ અભિમાનો. તે ચ અત્તજીવા નામ સબ્બસો નત્થીતિ દિટ્ઠે ખન્ધેસુ કચવરભાવદસ્સનં અત્તજીવ સુઞ્ઞતા દસ્સનં નામ. ‘‘વિમુચ્ચમાનો’’તિ એતેન વિમુચ્ચતીતિ વિમોક્ખોતિ અત્થં દસ્સેતિ. વિમુચ્ચન્તિ એતેનાતિ વિમોક્ખોતિપિ યુજ્જતિ. ‘‘નિમિત્તાની’’તિ વિપલ્લાસધમ્મેહિ નિમ્મિતાનિ નિચ્ચનિમિત્ત સુખનિમિત્ત અત્તનિમિત્ત જીવનિમિત્તાનિ. સત્ત પુગ્ગલ ઇત્થિ પુરિસ હત્થ પાદ સીસ ગીવાદીનિ નિમિત્તાનિ ચ. તત્થ સઙ્ખારાનં ખણિક ધમ્મત્તા અનિચ્ચાનંયેવ સતં સન્તતિ ઘનેન પટિચ્છન્નત્તા હિય્યોપિ સો એવ, અજ્જપિ સો એવાતિઆદિના નિચ્ચાકારેન ઉપટ્ઠાનં નિચ્ચનિમિત્તં નામ. કિલેસમલેહિ પરિગ્ગહિતત્તા અસુભાનંયેવ સતં અવિજ્જાય પટિચ્છન્નત્તા ઇદં ઇટ્ઠં, કન્તં, મનાપં, પિયરૂપ, ન્તિઆદિના સુભાકારેન ઉપટ્ઠાનં સુભનિમિત્તં નામ. ભયટ્ઠેન અખેમટ્ઠેન દુક્ખાનંપિ સતં તાયેવ પટિચ્છન્નત્તા ઇદં સુખં, નિબ્ભયં, ખેમં, સાતરૂપ, ન્તિઆદિના સુખાકારેન ઉપટ્ઠાનં સુખનિમિત્તં નામ. પચ્ચયા યત્તવુત્તિકત્તા પચ્ચયેન વિના કેવલં અત્તનો વસાયત્તવુત્તિતા ભાવતો અનત્તાનંયેવ સતં અત્તનો ઇચ્છાવસેન કરોતિ, કથેતિ, ચિન્તેતિ, ગન્તું ઇચ્છન્તો ગચ્છતિ, ઠાતું ઇચ્છન્તો તિટ્ઠતી, તિઆદિના વસવત્તનાકારેન ઉપટ્ઠાનં અત્તનિમિત્તં નામ. તથા સત્તોનામ સત્તાહંપિ જીવતિ, માસંપિ જીવતિ, સંવચ્છરંપિ જીવતીતિઆદિના જીવાકારેન ઉપટ્ઠાનં જીવનિમિત્તં નામ. નનુ ચેત્થ અત્તનો ઇચ્છાવસેન કરોતીતિઆદીસુ ઇચ્છાનામ તણ્હાવાછન્દો વા. તદુભયમ્પિ ચિત્તસમ્પયુત્તં. કરણઞ્ચ નામ કાયિકક્રિયાભૂતાનં ચિત્તજરૂપકલાપાનં પવત્તિવિસેસો. એવઞ્ચસતિ તેસં ચિત્તવસેન પવત્તત્તા અત્તનો ઇચ્છાવસેન કરોતીતિ ઇદં અભિધમ્મવિરુદ્ધં ન હોતીતિ. ન ન હોતિ. અત્તનોતિ ચ કરોતીતિ ચ વુત્તત્તા. ન હિ અત્તાનામ અત્થિ, યો અત્તનોતિ વુચ્ચેય્ય. ન ચ કત્તાનામ અત્થિ, યો કરોતીતિ વુચ્ચેય્ય. ઇધ પન તસ્મિં સમયે પવત્તં ખન્ધપઞ્ચકમેવ અત્તાતિ ચ કત્તાતિ ચ ગહેત્વા અત્તનોતિ ચ કરોતીતિ ચ વુત્તં. ‘‘અવસ્સયો હોતી’’તિ પતિટ્ઠા હોતિ. ‘‘વિધમિત્વા’’તિ ઞાણેન અન્તરધાપેત્વા. સભાવતો વિજ્જમાનાનિ ન હોન્તીતિ દસ્સનઞાણેન વિનિચ્છયં પાપેત્વાતિ વુત્તં હોતિ. ભાવદસ્સનં નામ સોકદુક્ખાદીનં અભાવદસ્સનં.

‘‘તં તં ઘનવિનિબ્ભુજ્જનવસેના’’તિ સમૂહસન્તતિ ઘનાદીનં ભિન્દન છિન્દનવસેન. તત્થ સમૂહઘનભિન્દનં આદિતો ધમ્મવવત્થાનઞાણકિચ્ચં. તદા અત્તદિટ્ઠિ વિક્ખમ્ભિતા હોતિ. જીવદિટ્ઠિ ચ નામ સુખુમતરા અત્તદિટ્ઠિ એવ વુચ્ચતિ. મગ્ગક્ખણં પત્વા એવ તદુભયંપિ સબ્બસો સમુચ્છિન્દતીતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘પણિહિતગુણસ્સા’’તિ પત્થિતગુણસ્સ.

‘‘પાતિમોક્ખ’’ન્તિ એત્થ ‘‘પતી’’તિ જેટ્ઠકો વુચ્ચતિ. ‘‘મુખં’’તિ મૂલકારણં. પતિ ચ સો મુખઞ્ચાતિ પતિમુખં. પતિમુખમેવ પાતિમોક્ખન્તિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘તં હી’’તિઆદિમાહ. સબ્બલોકિયસીલાનિ નામ ચતુપારિસુદ્ધિસીલાનિ. તેસં મજ્ઝે. ‘‘જેટ્ઠકત્તા’’તિ જેટ્ઠકસીલત્તા. ‘‘તમેવા’’તિ વિનયપઞ્ઞત્તિસીલમેવ +. ‘‘યેસં ધમ્માનં’’તિ ઉદ્ધચ્ચ મુટ્ઠસ્સચ્ચાદિ ધમ્માનં. ‘‘વિપ્ફન્દિતાનિ નામા’’તિ વિપ્પકિણ્ણાનિ નામાતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘લોલાનિ નામા’’તિ. ‘‘તદનુબન્ધા’’તિ તાનિવિપ્ફન્દિતાનિ ઇન્દ્રિયાનિ અનુગતા. ‘‘બુદ્ધપ્પટિકુટ્ઠેહી’’તિ બુદ્ધેનભગવતા પટિક્કોસિતેહિ નીવારિતેહિ. ‘‘મિચ્છાપયોગેહી’’તિ અટ્ઠકુલદૂસનકમ્મેહિ ચેવ એકવીસતિઅનેસનકમ્મેહિ ચ. ‘‘તિવિધકુહનવત્થૂહી’’તિ પચ્ચયપ્પટિસેવનઞ્ચ, સામન્તજપ્પનઞ્ચ, ઇરિયા પથ સન્નિસ્સિતઞ્ચાતિ ઇમેહિ તિવિધેહિ કુહનવત્થૂહિ. તિવિધેહિ અચ્છરિય કમ્મવિધાનેહીતિ વુત્તં હોતિ. પરિસુજ્ઝતીતિ પરિસુદ્ધિ. પરિસુદ્ધિ એવ પારિસુદ્ધિ. ‘‘સમ્મોહસ્સા’’તિ ધાતુમનસિકારાદીસુ સમ્મુય્હનસ્સ. ‘‘ગેધસ્સા’’તિ સમ્મોહત્તાયેવ પચ્ચયેસુ ભત્તનિક્ખિત્તકા કસ્સવિય ગેધસ્સ, અભિકઙ્ખસ્સ. ‘‘મદસ્સા’’તિ લાભસક્કારા દિમૂલકસ્સ માનમદસ્સ. ‘‘પમાદસ્સા’’તિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ પમાદસ્સ મુટ્ઠસ્સચ્ચસ્સ. તં તં પયોજન મરિયાદો નામ ચીવરપચ્ચયે તાવ સીતપ્પટિઘાતાદિકો પયોજનમરિયાદો. ‘‘મરિયાદો’’તિ ચ યાવદેવાતિ પદેન દસ્સિતો સીતપ્પટિઘાતાદિકો ચીવરપ્પયોજન પરિચ્છેદો. સો ચ ચીવરપચ્ચયે સમ્મોહાદિકે સાવજ્જપક્ખે અપતનત્થાય ઠપિતો. તેન વુત્તં ‘‘સમ્મોહસ્સ ગેધસ્સ મદસ્સ પમાદસ્સ પહાનત્થં’’તિ. એસનયો પિણ્ડપાતપચ્ચયાદીસુપિ. એતેન પચ્ચવેક્ખનાપાઠેસુ અયમત્થો દસ્સિતો. ઇધ ભિક્ખુ ચીવરં પટિસેવતિ યાવદેવ સીતસ્સ પટિઘાતાય ઉણ્હસ્સ પટિઘાતાયાતિઆદીસુ યાવદેવ સીતસ્સ પટિઘાતાય પટિસેવતિ. ન તતો ઉત્તરિ સમ્મોહત્થાય ગેધત્થાય મદત્થાય પમાદત્થાય પટિસેવતીતિઆદિ. એવઞ્ચસતિ, યં ચીવરં પટિસેવન્તસ્સ સમ્મોહગેધમદપ્પમાદા ઉપ્પજ્જન્તિ. તં ન સેવિતબ્બં. ઇતરં સેવિતબ્બન્તિ દસ્સિતં હોતીતિ.

‘‘પચ્ચત્તસભાવો’’તિ પચ્ચેકસભાવો. ‘‘કારિયસઙ્ખાતં’’તિ કાતબ્બં અભિનિપ્ફાદેતબ્બન્તિ કારિયં. આસન્નપ્ફલં. તેનાહ ‘‘અગ્ગિસ્સધૂમોવિયા’’તિ. આસન્નકારણં પદટ્ઠાનં નામ અગ્ગિકારકો વિય. પજ્જતિ ગચ્છતિ પવત્તતિ ફલં એતેનાતિ પદં. તિટ્ઠતિ ફલં એત્થાતિ ઠાનં. ઉભયંપિ કારણ પરિયાયો એવ. તેન અતિસ્સયત્થોપિ સિજ્ઝતીતિ આહ ‘‘આસન્નકારણં’’તિ. ‘‘સદ્ધિં સઞ્ઞા ચિત્ત વિપલ્લાસેહી’’તિ દિટ્ઠિસમ્પયુત્તેહીતિ અધિપ્પાયો. દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તા પન સઞ્ઞા ચિત્ત વિપલ્લાસા વિક્ખમ્ભિતું સક્કોતીતિ ન વત્તબ્બા. ‘‘સાસન ધમ્મે’’તિ અનત્તલક્ખણ સુત્તન્તાદિકે સુઞ્ઞત ધમ્મપ્પટિસંયુત્તે દેસનાધમ્મે. ‘‘દિટ્ઠિવિપલ્લાસો વિક્ખમ્ભિતો’’તિ તાદિસં ધમ્મદેસનં સુત્વા દેસકે સત્થરિ ચ દેસિતે ધમ્મે ચ સદ્ધં પટિલભિત્વા સચ્ચમેવ ભગવા આહ, અહં પન એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા,તિ ગણ્હામિ, મિચ્છાવતાયં મમગાહોતિ એવં વિક્ખમ્ભિતો હોતિ. તતો પટ્ઠાય એસો મે અત્તાતિ વદન્તોપિ દિટ્ઠિસમ્પયુત્તચિત્તેન ન વદતિ. દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તચિત્તેન એવ વદતીતિ અધિપ્પાયો. ઇદમ્પન દળ્હગ્ગાહ વિક્ખમ્ભનમત્તં એવ. ન અત્તદસ્સન વિક્ખમ્ભનં. તં પન ધમ્મવવત્થાનઞ્ઞાણે સિદ્ધે એવ સિજ્ઝતીતિપિ વદન્તિ. ચતુન્નં આહારાનં વસેન ચતુધા નામરૂપં પરિગ્ગહેતબ્બમેવ. કસ્મા, ચત્તારો આહારે પરિગ્ગહેત્વા તેસ્વેવ લક્ખણત્તયં સમનુપસ્સન્તસ્સ અન્તે લોકુત્તરઞ્ઞાણદસ્સનપ્પટિલાભકિચ્ચસ્સ સિદ્ધત્તાતિ અધિપ્પાયો. પઞ્ચધાતિઆદીસુ એસનયો. આદિકમ્મિકાનં અવિસયો, વિસું વિસું લક્ખણ રસાદીહિ પરિગ્ગહેતું અસક્કુણેય્યત્તા. પરિગ્ગહણે સક્કોન્તસ્સપિ વિપસ્સના કમ્મે વિસું વિસું પસ્સિતું અસક્કુણેય્યત્તા ચ. તથાહિ વક્ખતિ ‘‘કલાપવસેન સંખિપિત્વા’’તિ. ‘‘અઞ્ઞસ્સ કસ્સચી’’તિ અત્તજીવાદિકસ્સ. સો કરોતિ કુસલાકુસલં કમ્મં. સો પટિસંવેદેતિ ભવન્તરં પત્વા તબ્બિપાકં. સંસરતિ ભવતો ભવં. સન્ધાવતિ કમ્મવેગેન ખિત્તો. સુદ્ધે નામે એવ વા રૂપે એવ વા ઈહાબ્યાપારાનં અભાવદસ્સનતોતિ યોજના. પુગ્ગલસત્તાનં ક્રિયાયોતિ સઞ્ઞિતાતિ વિગ્ગહો. ‘‘અત્તાતિ પવત્તા દિટ્ઠી’’તિ કારક દિટ્ઠિ. ‘‘તદત્થા ભિનિવેસવસેના’’તિ સત્તો, પુગ્ગલો, તિઆદિ વોહારસ્સ સબ્ભાવતો તસ્સ અત્થભૂતો સત્તપુગ્ગલાદિકોપિ સભાવતો અત્થિયેવ. નો નત્થીતિ એવં દળ્હં હદયે સન્નિધાનકરણ વસેન. ‘‘અતિધાવનઞ્ચા’’તિ વોહાર પઞ્ઞત્તિમત્તે અટ્ઠત્વા તં અતિક્કમિત્વા પઞ્ચક્ખન્ધે સત્તાદિભાવેન ગહણઞ્ચાતિ અધિપ્પાયો.

‘‘કમ્મચિત્તોતુકાહારવસેના’’તિ એત્થ કકારો સન્ધિ વસેન આગમો. કમ્મવસેન ચિત્તવસેન ઉતુવસેન આહારવસેનાતિ અત્થો. અનુરૂપાનં પચ્ચયાનં સામગ્ગીતિ વિગ્ગહો. ‘‘અઞ્ઞથા પવત્તિયા’’તિ અઞ્ઞેન પકારેન પવત્તનસ્સ. ‘‘હેતુસમ્ભારપચ્ચયેહી’’તિ હેતુપચ્ચય સમ્ભારપચ્ચયેહિ. જનક પચ્ચયા હેતુપચ્ચયા નામ. પરિવારપચ્ચયા સમ્ભારપચ્ચયા નામ. ‘‘કમ્મપ્પવત્તિયા’’તિ કમ્મપ્પવત્તિતો. ‘‘વિપાકપ્પવત્તિયા’’તિ વિપાકપ્પવત્તિતો. એકસ્સ સત્તસ્સ અનમતગ્ગે સંસારે સંસરન્તસ્સ રૂપકાયોપિ અત્થિ નામકાયોપિ અત્થિ. તતો અઞ્ઞો કોચિસભાવો નામ નત્થિ. દ્વે ચ કાયા પઞ્ચવોકારે સંસરન્તસ્સ એકતો પવત્તન્તિ. અસઞ્ઞસત્તે સંસરન્તસ્સ રૂપકાયો એવ પવત્તતિ. સો એવ તત્થ એકોસત્તોતિ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. અરૂપે સંસરન્તસ્સ નામ કાયો એવ પવત્તતિ. સો એવ તત્થ એકો સત્તોતિ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. ‘‘સઙ્ખ્યં ગચ્છતી’’તિ ચ પઞ્ઞત્તિમત્તં ગચ્છતીતિ અધિપ્પાયો. તેસુ ચ કાયેસુ રૂપકાયે ચુતિ પટિસન્ધીનં અઞ્ઞમઞ્ઞં અનન્તર પચ્ચયતા નામ નત્થિ. એકમેકસ્મિં ભવે એકમેકો હુત્વા ચુતિકાલે ભિજ્જતિ. રૂપસન્તતિ છિજ્જતિ. પટિસન્ધિરૂપેન સહ પચ્ચય પચ્ચયુપ્પન્નતા પબન્ધો નપ્પવત્તતિ. નામ કાયે પન ચુતિ પટિસન્ધીનં અઞ્ઞમઞ્ઞં અનન્તરપચ્ચયતા અત્થિ. ચુતિકાલેપિ નામસન્તતિ ન છિજ્જતિ. પટિસન્ધિ નામેન સહ પચ્ચય પચ્ચયુપ્પન્નતા પબન્ધો પવત્તતિયેવ. તત્થ પટિચ્ચસમુપ્પાદ કુસલો ભિક્ખુ પટિચ્ચસમુપ્પાદઞ્ઞાણે ઠત્વા એકસ્મિંભવે એકસ્સ સત્તસ્સ પવત્તિં પસ્સન્તો સત્તં નામ ન પસ્સતિ. પુગ્ગલં નામ ન પસ્સતિ. અહન્તિપિ ન પસ્સતિ. પરોતિપિ ન પસ્સતિ. અહં અતીતેસુ ભવેસુ અહોસિન્તિપિ ન પસ્સતિ. ઇમસ્મિંભવે અસ્મીતિપિ ન પસ્સતિ. અનાગતેસુ ભવિસ્સામીતિપિ ન પસ્સતિ. અથ ખો અવિજ્જા પચ્ચયા સઙ્ખારા પવત્તન્તિ. સઙ્ખાર પચ્ચયા ભવન્તરે વિઞ્ઞાણં પવત્તતીતિઆદિના નયેન નામરૂપ ધમ્માનં હેતુફલ પરમ્પરાવસેન અવિચ્છેદપ્પવત્તિમેવ પસ્સતિ. એકસ્મિંભવે પવત્તિં પસ્સન્તે સતિ, અનમતગ્ગેસંસારે અનન્તેસુ ભવેસુ તસ્સ સત્તસ્સ પવત્તિ દિટ્ઠા એવ હોતિ તત્થપિ એવમેવ, તત્થપિ એવમેવાતિ. તદા તસ્સ સોળસવિધા કઙ્ખા પહીયતીતિ ઇમમત્થં ‘‘દસ્સેન્તો અનમતગ્ગે સંસારે’’તિઆદિમાહ. તત્થ કતમા સોળસવિધા કઙ્ખાતિ. અહોસિં નુ ખો અહં અતીતમદ્ધાનં. ન નુ ખો અહોસિં. કિં નુ ખો અહોસિં. કથં નુ ખો અહોસિં. કિં હુત્વા કિં અહોસિં નુ ખો અહં અતીતમદ્ધાનન્તિ એવં પુબ્બન્તે પઞ્ચવિધા કઙ્ખાવુત્તા. ભવિસ્સામિ નુ ખો અહં અનાગતમદ્ધાનં. ન નુ ખો ભવિસ્સામિ. કિં નુ ખો ભવિસ્સામિ. કથં નુ ખો ભવિસ્સામિ. કિં હુત્વા કિં ભવિસ્સામિ નુ ખો અહં અનાગતમદ્ધાનન્તિ એવં અપરન્તે પઞ્ચવિધા કઙ્ખા વુત્તા. અહં નુ ખો સ્મિ. નો નુ ખો સ્મિ. કિન્નુ ખો સ્મિ. કથં નુ ખો સ્મિ. અહં નુ ખો સત્તો કુતો આગતો. સો કુહિં ગામી ભવિસ્સામીતિ એવં પચ્ચુપ્પન્ને છબ્બિધા કઙ્ખા વુત્તા. ઇમા સોળસવિધા કઙ્ખાતિ. તત્થ અહોસિં નુ ખો, ન નુ ખો અહોસિન્તિ ઇમિના પદદ્વયેન અતીતકાલે અત્તનો અત્થિ નત્થિભાવે કઙ્ખતિ. સચે અત્થિ, કિં નુ ખો અહોસિન્તિ કઙ્ખતિ. કેનચિ હેતુના પચ્ચયેન વા અહોસિં. કેનચિ ઇદ્ધિમન્તેન વા નિમ્મિતો અહોસિં. અહેતુ અપચ્ચયા વા અનિમ્મિતો વા સયંજાતો અહોસિન્તિ અત્થો. યદિ તેસુપકારેસુ અઞ્ઞતરેન અહોસિં. કથં નુ ખો અહોસિં. અપાદકોવા અહોસિં. દ્વિપાદકો વા. ચતુપ્પાદકોવા. બહુપ્પાદકોવા. રૂપીવા. અરૂપીવા. સઞ્ઞીવા. અસઞ્ઞીવા ઇચ્ચાદિ. અથ તેસુ અપાદકાદીસુ અઞ્ઞતરો અહં અહોસિં. કિં હુત્વા કિં અહોસિં. પથમભવે કિં હુત્વા દુતીય ભવાદીસુ કિં અહોસિન્તિ ઇદં ભવપરમ્પરાવસેન વુત્તં. એસનયો અપરન્તેપિ. પચ્ચુપ્પન્ને ‘‘અહં નુ ખો સ્મિ, નો નુ ખો સ્મી’’તિ યથા ખુદ્દકવત્થુ વિભઙ્ગે અટ્ઠસતતણ્હાવિચરિતેસુ. સતસ્મીતિ હોતિ. સીતસ્મીતિ હોતીતિ વુત્તં. તત્થ ‘‘સતસ્મી’’તિ અહં સસ્સતો વા ભવામિ. ‘‘સીતસ્મી’’તિ અહં ઉચ્છિન્નોવા ભવામીતિ અત્થો. યથા ચ. અત્થીતિ ખો એકો અન્તો. નત્થીતિ ખો દુતીયો અન્તોતિ વુત્તં. તત્થ ‘‘અત્થી’’તિ અત્તાનામ ભવાભવેસુ નિચ્ચકાલં અત્થિ. ‘‘નત્થી’’તિ તથા નત્થિ, ઉચ્છિજ્જતિ. ન હોતિ પરમ્મરણાતિ અત્થો. તથા ઇધાપિ અહં નુ ખો સ્મિ. નો નુ ખો સ્મીતિ કઙ્ખતિ. તત્થ ‘‘અહં નુ ખોસ્મી’’તિ અયં અહં નામ ભવાભવેસુ નિચ્ચકાલં અસ્મિ નુ ખો, મમ અત્તાનામ સસ્સતો હુત્વા સબ્બકાલં અત્થિ નુ ખોતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘નો નુ ખો સ્મી’’તિ તથા નો અસ્મિ નુ ખો. મમ અત્તા તથા નત્થિ નુ ખોતિ અત્થો. એત્થ ચ ‘‘ભવાભવેસૂ’’તિ પવત્તેપિ પચ્ચુપ્પન્ને વત્તમાનં અત્તાનં ગહેત્વા પવત્તા પચ્ચુપ્પન્ને સઙ્ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘કિં નુ ખો સ્મી’’તિ અહં નામ સન્તો જાતો કિં નુ ખો અસ્મિ. કેનચિ હેતુના પચ્ચયેન વા અસ્મિ નુ ખો. કેનચિ ઇદ્ધિમન્તેન વા નિમ્મિતો ભવામિ નુ ખો. ઉદાહુ અહેતુ અપચ્ચયા વા કેનચિ અનિમ્મિતો વા સયં નુ ખો ભવામિ નુ ખોતિ અત્થો. ‘‘કથં નુ ખો સ્મી’’તિ એત્થ પન અપદાદીહિ અયોજેત્વા અહં નુ ખો કિં ગોત્તો ભવામિ. ગોતમગોત્તો વા વાસેટ્ઠ ગોત્તો વા તિઆદિના યોજેતબ્બં. આદિ કપ્પકાલે તાનિ ગોત્તાનિ એતરહિ સમ્ભેદં ગચ્છન્તિ. તસ્મા તેસુ કઙ્ખન્તો કઙ્ખતિયેવ. ‘‘અહં કુતો આગતો’’તિ અહં અતીતે કુતોભવતો આગતો અસ્મિ. ‘‘સોકુહિંગામી ભવિસ્સામી’’તિ સો અહં આયતિં ભવે કુહિં ગામિકો ભવિસ્સામીતિ કઙ્ખતિ. ‘‘કઙ્ખાય અતિક્કમો’’તિ સો ભિક્ખુ પટિચ્ચસમુપ્પાદે અવિજ્જાદિકં અતીતહેતુ પઞ્ચકં પસ્સન્તો તસ્મિંભવે સબ્બંપિ પટિચ્ચસમુપ્પાદં પસ્સતિયેવ. એવં પસ્સન્તો ન તત્થ અહં નામ કોચિ અત્થિ, યં પટિચ્ચ અતીત વિસયા પઞ્ચવિધા કઙ્ખા ઉપ્પજ્જતિ. ધમ્મ મત્તમેવ તત્થ અત્થીતિ એવં અતીતે કઙ્ખા વત્થુસ્સ અભાવદસ્સનેન પઞ્ચવિધાય કઙ્ખાય અતિક્કમો હોતિ. નનુ તથા પસ્સન્તસ્સપિ કથં નુ ખો સ્મિ, કિં હુત્વા કિં અહોસિં નુ ખોતિ અયં કઙ્ખા અત્થિયેવ. તથા પસ્સન્તોપિ હિ વિના પુબ્બેનિવાસઞ્ઞાણેન અતીતે ભવે અહં દ્વિપાદકો અહોસિન્તિવા ચતુપ્પાદકો અહોસિન્તિ વા તતો ચુતો અસુકભવે ઉપ્પન્નોતિ વા ન જાનાતિ ન પસ્સતીતિ. વુચ્ચતે. સા પન કઙ્ખા ધમ્મ મત્તપ્પવત્તિ દસ્સનતો પટ્ઠાય અન્તરાયિક કઙ્ખા ન હોતિ. વિચિકિચ્છા પટિરૂપિકા એવ. સા હિ અરિયાનંપિ લબ્ભતિ યેવાતિ. તથા અનાગતે ફલપઞ્ચકં પસ્સન્તો અપરન્તે પઞ્ચવિધં કઙ્ખં અતિક્કમતિ. પચ્ચુપ્પન્ને ફલપઞ્ચકઞ્ચ હેતુપઞ્ચકઞ્ચ પસ્સન્તો પચ્ચુપ્પન્ને કઙ્ખા છક્કં અતિક્કમતિ. સેસં સબ્બં પુબ્બન્તે વુત્તનયમેવાતિ. અટ્ઠવિધાય કઙ્ખાય અતિક્કમને પન પટિચ્ચસમુપ્પાદં અનુલોમપ્પટિલોમં પસ્સન્તો દેસના ધમ્મે ચ લોકુત્તર ધમ્મેસુ ચ કઙ્ખં અતિક્કમતિ. ધમ્મે કઙ્ખાતિક્કમનેન સહેવ દેસેન્તે સત્થરિ ચ, યથાનુસિટ્ઠં પટિપન્ને સઙ્ઘે ચ, તીસુ સિક્ખાસુ ચ, યથાવુત્તે પુબ્બન્તે ચ, અપરન્તે ચ, પુબ્બન્તા પરન્તેસુ ચ, પટિચ્ચસમુપ્પાદેન સહ પટિચ્ચસમુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ ચ સબ્બં કઙ્ખં અતિક્કમતિયેવ. તેનાહ ‘‘સભાવ ધમ્મપ્પવત્તિયા’’તિઆદિં. તત્થ ‘‘સભાવધમ્મપ્પવત્તિયા ચા’’તિ પચ્ચયપરમ્પરાવસેન સભાવધમ્માનં પરમ્પરપ્પવત્તિયા ચ. ધમ્મસુ ધમ્મતા નામ દેસના ધમ્મસ્સ સ્વાક્ખાતતાદિભાવેન સુન્દર ધમ્મતા. અનવજ્જધમ્મતા. બુદ્ધસુબુદ્ધતા નામ તં ધમ્મં દેસેન્તસ્સ બુદ્ધસ્સ સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધતા.

પરિયુટ્ઠિતાનં દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાનં વિક્ખમ્ભનં નામ હેટ્ઠા ધમ્મવવત્થાન વસેન પચ્ચયપરિગ્ગહવસેન ચ સિજ્ઝતિ. વિપસ્સના કમ્મં પન અનુસયભૂતાનં દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાનં સલ્લિખનત્થાય કરીયતીતિ વુત્તં ‘‘અનુસય સમૂહનનત્થઞ્ચા’’તિઆદિ. ‘‘તત્થ પના’’તિ તસ્મિં પટિસમ્ભિદા મગ્ગે પન. વિભત્તેસૂતિ પાઠસેસો. ‘‘યસ્સા’’તિ યોગી પુગ્ગલસ્સ. ‘‘યં દૂરે સન્તિકેવા’’તિ યં દૂરે પવત્તં રૂપં વા, સન્તિકે પવત્તં રૂપંવાતિ પાઠસેસો. ‘‘તદત્થસ્સ પના’’તિ સમ્મસિતધમ્મુદ્ધારત્થસ્સ. ‘‘ઞાણેન દળ્હં ગહેત્વા’’તિ ધમ્મવવત્થાનઞ્ઞાણેન સુટ્ઠુવિભૂતં કત્વાતિ અધિપ્પાયો. ઇદાનિ યં યં દળ્હં ગહેતબ્બં. તં તં સરૂપતો દસ્સેતું ‘‘તત્થા’’તિઆદિમાહ. પુન દળ્હં ગહિતસ્સ રૂપસ્સ અનિચ્ચલક્ખણં દસ્સેતું ‘‘સા ચ ક્રિયા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘નસ્સન્તી’’તિ ભિજ્જન્તિ. અનિચ્ચતં ગચ્છન્તિ. ‘‘વિત્થમ્ભન ક્રિયા’’તિ એત્થ વિવિધેન થમ્ભનં વિત્થમ્ભનં. નાનાદિસાભિમુખવસેન થમ્ભનં વહનન્તિ અત્થો. ‘‘ઇમાસઞ્ચા’’તિ ચતુન્નં મહાભૂતાનઞ્ચ. વિસું વિસુન્તિ વુત્તત્તા તાસં અઞ્ઞમઞ્ઞઞ્ચ સહજાતેસુ ગહણં સમ્ભવતીતિ વુત્તં ‘‘આપાદીનં’’તિ. આપાદીનં સેસમહાભૂતાનઞ્ચાતિ અત્થો. સન્તતિયા સરીરાનિ સન્તતિ સરીરાનિ. ‘‘તથા તથા કપ્પેત્વા’’તિ રૂપધમ્માનં સન્તતિ પરિવત્તિ નામ અભિક્કમન્તસ્સ એવં ભવેય્ય, પટિક્કમન્તસ્સ એવં ભવેય્ય, તથા સમિઞ્જન્તસ્સ પસારેન્તસ્સાતિઆદિના પરિકપ્પેત્વા. ‘‘સેસખન્ધેસુપિ તં તં સન્તતિ નાનત્તં’’તિ વેદનાક્ખન્ધે તાવ કાયે કાયિકસુખસન્તતિ દુક્ખસન્તતીનં નાનત્તં. ચિત્તે સોમનસ્સ દોમનસ્સ સન્તતીનં. ઉપેક્ખા સન્તતિ પન અવિભૂતા હોતિ. કપ્પેત્વા ગહેતબ્બા. યદા ચિત્તે સોમનસ્સ દોમનસ્સાનિ ન સન્દિસ્સન્તિ, તદા ઇદાનિ ઉપેક્ખા મે વેદના પવત્તતીતિ વા, યદા તાનિ સન્દિસ્સન્તિ, તદા સા નિરુજ્ઝતીતિ વા એવં તક્કેત્વા સમ્મસિતબ્બાતિ વુત્તં હોતિ. સઞ્ઞાક્ખન્ધે રૂપસઞ્ઞાસદ્દસઞ્ઞાદીનં વસેન. સઙ્ખારક્ખન્ધે રૂપસઞ્ચેતના સદ્દસઞ્ચેતનાદીનં વસેન, નાનાવિતક્ક વિચારાદીનં વસેન, લોભાલોભ દોસાદોસ મોહામોહાદીનં વસેન ચ. વિઞ્ઞાણક્ખન્ધે ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં, કુસલા કુસલવિઞ્ઞાણાદીનઞ્ચ વસેન સન્તતિ નાનત્તં વેદિતબ્બં. વિસ્સાસં કરોતીતિ વત્વા તદત્થં વિવરતિ ‘‘એતં મે’’તિઆદિના. તત્થ તયોવિસ્સાસા તણ્હાવિસ્સાસો, માનવિસ્સાસો, દિટ્ઠિવિસ્સાસો. તત્થ એતં મમાતિ તણ્હાવિસ્સાસો. એસોહમસ્મીતિ માનવિસ્સાસો. એસો મે અત્તાતિ દિટ્ઠિવિસ્સાસો. ‘‘પરિહરતી’’તિ ભવાભવેસુ પરિગ્ગહેત્વા હરતિ વહતિ. ‘‘પરમજ્ઝત્તભાવેના’’તિ પધાનઅજ્ઝત્તભાવેન. અજ્ઝત્તસારભાવેનાતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘પરિગ્ગહિતો’’તિ એસો મે અત્તાતિ દિટ્ઠિપરિગ્ગહેન પરિગ્ગહિતો. તયો હિ પરિગ્ગહા તણ્હા પરિગ્ગહો, માનપરિગ્ગહો, દિટ્ઠિપરિગ્ગહોતિ. વસે સબ્બસો વત્તન્તો નામ કેવલં વસાયત્તવુત્તિકો એવ સિયા, ન પચ્ચયાયત્તવુત્તિકોતિ દસ્સેન્તો ‘‘યથાવુત્તેહી’’તિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘યથાવુત્તેહી’’તિ સબ્બસઙ્ગહે વુત્તપ્પકારેહિ કમ્માભિસઙ્ખરણાદીહિ. ‘‘તથાપરિગ્ગહેતબ્બો’’તિ એસો મે અત્તાતિ એવં પરમજ્ઝત્તભાવેન પરિગ્ગહેતબ્બો. તથા હિ યો અત્તનો વસેન વત્તતિ, તસ્મિં અત્તનો સામિભાવો નત્થિ. યસ્મિઞ્ચ સામિભાવો નત્થિ, તસ્મિં રૂપાદિકે ધમ્મે અત્તાનં સામિકં કત્વા એસો મમ અત્તાતિ પરિગ્ગહો નામ મિચ્છા એવ. તથા યો ચ ખણિક ધમ્મો હોતિ, ખણે ખણે ભિજ્જતિ, તં રૂપાદિકં ખન્ધપઞ્ચકં અત્તનો સારં કત્વા તથા પરિગ્ગહોપિ મિચ્છા એવ. એત્થ ચ ‘‘મિચ્છા એવા’’તિ પરમત્થ સચ્ચં પત્વા મિચ્છા એવ. વિપલ્લાસો એવાતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘સુખં વિદ્ધંસેતી’’તિ કાયિકસુખઞ્ચ ચેતસિક સુખઞ્ચ વિદ્ધંસેતિ. વિનાસેતિ. ‘‘નાનાદુક્ખં જનેતી’’તિ કાયિકદુક્ખઞ્ચ ચેતસિક દુક્ખઞ્ચ જનેતિ ઉપ્પાદેતિ. ‘‘ઇદઞ્ચ રૂપં એદિસમેવ હોતી’’તિ કથં હોતિ. મનુસ્સત્તભાવે ઠિતાનં સત્તાનં યથાપવત્તં મનુસ્સ સુખં વિદ્ધંસેતિ, જિણ્ણભિન્નભાવં પાપેતિ, નાનાદુક્ખં જનેતિ. સયં અપાયત્તભાવં ગહેત્વા તેસં નાનાઅપાય દુક્ખં જનેતિ. તથા દેવત્તભાવે સક્કત્તભાવે બ્રહ્મત્તભાવે ઠિતાનન્તિઆદિના વત્તબ્બં. તથા મનુસ્સત્તભાવે ઠિતાનં નાનાવિપરિણામ કિચ્ચેહિ યથાપવત્તં સુખં વિદ્ધંસેતિ, નાનાપચ્ચયાભિસઙ્ખરણકિચ્ચેહિ નાનાદુક્ખં જનેતિ. તેન વુત્તં ‘‘ઇદઞ્ચ રૂપં એદિસમેવા’’તિ. ‘‘સારોનામ થામબલવિસેસો વુચ્ચતી’’તિ એતેન થામબલવિસેસેન સમ્પન્નં વત્થુંપિ સઙ્ગણ્હાતિ. ‘‘અસારકટ્ઠેના’’તિ એત્થ સારો એવ સારકં, ન સારકં અસારકન્તિ ઇમમત્થં સન્ધાય ‘‘રૂપં પન સયંપિ એવરૂપો સારો ન હોતી’’તિ વુત્તં. સત્તાનં અત્તસારો જીવસારો ન હોતીતિ અત્થો. નત્થિ સારો એતસ્સાતિ અસારકન્તિ ઇમમત્થં સન્ધાય ‘‘ન ચ એવરૂપેન સારેન યુત્તં’’તિ વુત્તં. અત્તસારેન જીવસારેન સંયુત્તં હોતીતિ અત્થો. તત્થ પુરિમો અત્થો રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતીતિ ઇદં સન્ધાય વુત્તો. પચ્છિમો રૂપવન્તં વા અત્તાનં, અત્તનિ વા રૂપં, રૂપસ્મિં વા અત્તાનંતિ ઇમાનિ સન્ધાય વુત્તો. એતેન અસારકટ્ઠેનાતિ અસારભાવેન, અસારયુત્તભાવેન વાતિ ચ. અનત્તાતિ એત્થપિ ન અત્તા અનત્તા, નત્થિ અત્તા એતસ્સાતિ વા અનત્તાતિ ચ દ્વિધા અત્થો સિજ્ઝતિ. ‘‘યઞ્ચા’’તિ યઞ્ચ રૂપં. ‘‘પીળેતી’’તિ તં સમઙ્ગી પુગ્ગલં પીળેતિ. એતેન અનત્તભાવે સિદ્ધે દુક્ખભાવોપિ સિદ્ધોતિ દસ્સેતિ. ‘‘તિણ્ણં વયાનં વસેન અદ્ધાભેદો યોજેતબ્બો’’તિ પથમવયે પવત્તં રૂપં દુતીયવયં ન પાપુણાતિ, પથમવયે એવ નિરુજ્ઝતીતિઆદિના અદ્ધાપચ્ચુપ્પન્ને અન્તોગધભેદો યોજેતબ્બો. ‘‘સભાગેકસન્તાનવસેના’’તિ સભાગાનં ધમ્માનં સભાગટ્ઠેન એકીભૂતા સન્તતિ સભાગેકસન્તતિ. ‘‘સભાગાનં ધમ્માનં’’તિ ચ ચિત્તજેસુતાવ નિરન્તરપ્પવત્તેન લોભસમ્પયુત્તચિત્તેન સહજાતા રૂપધમ્મા સભાગરૂપધમ્મા નામ. તથા નામ ધમ્મા ચ. એવં દોસસમ્પયુત્તાદીસુપિ. ઉતુજેસુ નિરન્તરપ્પવત્તેન સીતઉતુના સમુટ્ઠિતા રૂપધમ્મા સભાગરૂપ ધમ્મા નામ. તથા ઉણ્હઉતુના સમુટ્ઠિતા. એસનયો આહારજેસુપીતિ એવં સભાગેકસન્તતિવસેન. ‘‘સમ્પાપુણિતું’’તિ ઞાણેન સમ્પાપુણિતું. ‘‘અદ્ધાસન્તતિવસેના’’તિ એત્થ સન્તતિવસેન સમ્મસનં વિસેસતો અધિપ્પેતં. એવઞ્ચ કત્વા હેટ્ઠા અનિચ્ચં ખયટ્ઠેનાતિ પદે ચતુન્નં મહાભૂતાનં સન્તતિ વિભાગનયો સુટ્ઠુ દસ્સિતોતિ. ‘‘અનિચ્ચલક્ખણ દસ્સનમેવ પધાનં’’તિ ઇમસ્મિં ઞાણેપિ ઉદયબ્બયઞ્ઞાણેપિ ભઙ્ગઞ્ઞાણેપિ અનિચ્ચલક્ખણ દસ્સનમેવ પધાનં. ભયઞ્ઞાણે ચ આદીનવઞ્ઞાણે ચ નિબ્બિદાઞાણે ચ દુક્ખલક્ખણ દસ્સનં પધાનં. ઉપરિ ચતૂસુ ઞાણેસુ અનત્તલક્ખણ દસ્સનં પધાનન્તિ. ‘‘સમુદિતેસૂ’’તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં અવિનાભાવસહાયભાવેન સમુપ્પન્નેસુ. ઇદઞ્ચ અવિજ્જાસમુદયા રૂપસમુદયો. તણ્હાસમુદયા ઉપાદાન સમુદયો. આહાર સમુદયા રૂપસમુદયોતિ પાળિવસેન વુત્તં. અપ્પહીન વસેનાતિ પાળિપદે પન અવિજ્જા તણ્હા દિટ્ઠાનુસયાનં અપ્પહીનટ્ઠેન સન્તાને વિજ્જમાનતા એવ પમાણન્તિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘સમુદેન્તી’’તિ પટિસન્ધિતો પટ્ઠાય એકતો ઉદેન્તિ. ઉપરૂપરિ એન્તિ. આગચ્છન્તીતિ અત્થો. એકભવભાવેન પાતુબ્ભવન્તીતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘યાવમરણકાલા’’તિઆદિં. ‘‘પસવન્તી’’તિ પવડ્ઢમાના સવન્તિ, પવત્તન્તિ, સન્દન્તિ. ‘‘તેસુ પના’’તિ અવિજ્જા તણ્હુપાદાન કમ્મેસુ. ‘‘નિરુજ્ઝન્તી’’તિ તસ્મિંભવે એવ નિરુજ્ઝન્તિ. તસ્મિં ભવે નિરોધો નામ ભવન્તરે પુન અનુપ્પાદો યેવાતિ વુત્તં ‘‘ભવન્તરે’’તિઆદિ. ‘‘તં સન્તતિયં’’તિ તસ્મિં પચ્ચુપ્પન્ન ભવેતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘પુન અનુપ્પાદસઙ્ખાતં નિરોધં’’તિ સન્તતિ નિરોધો નામ વુત્તો. ન નિબ્બાન નિરોધો. એતાહિ પચ્ચયે સતિ, ભવન્તરે ઉપ્પજ્જીસ્સન્તિ યેવાતિ. ઇદાનિ યથાપવત્ત સન્તતીસુ પરિયાપન્નાનં સબ્બપચ્છિમાનં નામરૂપાનં ખણિકનિરોધવસેન અત્થં વદન્તો ‘‘યથાપવત્ત સન્તતિયો વા છિજ્જન્તિ ભિજ્જન્તી’’તિ વુત્તં. ‘‘ઉદયબ્બયં સમનુપસ્સન્તસ્સ ચા’’તિ એત્થ કતમો ઉદયો નામ, કતમો વયો નામ, કથઞ્ચ તદુભયં સમનુપસ્સતીતિ આહ ‘‘ઉદયબ્બયં પસ્સન્તસ્સાતિ એત્થ યથા નામા’’તિઆદિં. તત્થ ‘‘તમો ખન્ધો’’તિ તમોરાસિ. ‘‘વેતી’’તિ વિગચ્છતિ. અન્તર ધાયતિ.‘‘ઉદયો’’તિ ઉપ્પાદો ચેવ વડ્ઢિ ચ. ‘‘વયો’’તિ વિગમનં, અન્તરધાનં. ‘‘નાનાપયોગવસેનવા’’તિ સમિઞ્જનપ્પસારણાદિ નાનાપયોગવસેન વા. ઉદયપક્ખાનં નાનાસન્તતીનં ઉદયઞ્ચ ઉદયતો. વયપક્ખાનં નાનાસન્તતીનં વયઞ્ચ વયતોતિ યોજના.

બોજ્ઝઙ્ગ ધમ્મેહિ સમ્પન્નત્તા આરાધેતિ અત્તનો ચિત્તંતિ આરદ્ધો. તુટ્ઠચિત્તોતિ અત્થો. વિપસ્સતીતિ વિપસ્સકો. આરદ્ધો હુત્વા વિપસ્સકો આરદ્ધવિપસ્સકો. દુવિધોહિ વિપસ્સકો તરુણ વિપસ્સકો ચ આરદ્ધ વિપસ્સકો ચ. તત્થ ખન્ધાનં ઉદયબ્બયં સુટ્ઠુ અપસ્સન્તો દુબ્બલવિપસ્સકો તરુણ વિપસ્સકો નામ. ખન્ધાનં ઉદયબ્બયં સુટ્ઠુ પસ્સન્તો વિપસ્સના કમ્મે આરાધિત ચિત્તો બલવવિપસ્સકો આરદ્ધવિપસ્સકો નામ. યં સન્ધાય વુત્તં.

[ક]

‘સુઞ્ઞાગારે પવિટ્ઠસ્સ, સન્તચિત્તસ્સ ભિક્ખુનો;

અમાનુસી રતી હોતિ, સમ્મ ધમ્મં વિપસ્સતો,તિ ચ.

[ખ]

‘યો ચ વસ્સસતં જીવે, અપસ્સં ઉદયબ્બયં;

એકાહં જીવિતં સેય્યો, પસ્સતો ઉદયબ્બયં,તિ ચ.

અયમિધ અધિપ્પેતો. વિપસ્સનં ઉપેચ્ચ કિલેસેન્તિ, મલીનભાવં ગમેન્તીતિ વિપસ્સનુપક્કિલેસા. પરિબન્ધન્તિ નીવારેન્તીતિ પરિબન્ધકાતિ હેટ્ઠા વુત્તમેવ અન્તરાયિક ધમ્માનં નામં. ‘‘સરીરોભાસો’’તિ સકલસરીરતો નિક્ખન્તો ઓભાસો. ‘‘પઞ્ચવિધા પીતી’’તિ ખુદ્દિકા પીતિ, ખણિકા પીતિ, ઓક્કન્તિકા પીતિ, ઉબ્બેગા પીતિ, ફરણા પીતીતિ. ‘‘દુવિધા પસ્સદ્ધી’’તિ અતિબલવન્તી કાયપસ્સદ્ધિચેવ ચિત્તપસ્સદ્ધિ ચ. વિપસ્સના કમ્મે ઓકપ્પનાકારપ્પવત્તા સદ્ધાએવ અધિમુચ્ચનટ્ઠેન અધિમોક્ખો સદ્ધાધિમોક્ખો. ‘‘વીરિયં’’તિ તસ્મિં કમ્મે અનિક્ખિત્તધુરં પગ્ગહિતસીસં વીરિયં. ‘‘સુખં’’તિ ચિત્તસુખં. તેનાહ ‘‘સોમનસ્સં’’તિ. ‘‘વિપસ્સનાઞાણં’’તિ ઇન્દવિસ્સટ્ઠવજિરસદિસં બલવવિપસ્સનાઞાણં. ‘‘સતી’’તિ તસ્મિં કમ્મે અપ્પમુટ્ઠા સતિ. ‘‘તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખા’’તિ ચિત્તસ્સ લીનુદ્ધચ્ચાદીહિ વિસમન્તેહિ વિમુત્તા તત્રમજ્ઝત્તતાસઙ્ખાતા ઉપેક્ખા. ‘‘આવજ્જનુપેક્ખા’’તિ વસિભાવપત્તા આવજ્જનસઙ્ખાતા ઉપેક્ખા. ‘‘આલયં’’તિ તણ્હાલયં. ‘‘કુરુમાના’’તિ કરોન્તી. ‘‘સુખુમા તણ્હા’’તિ કુસલેહિ મિસ્સકત્તા ઇદં અકુસલન્તિપિ જાનિતું અસક્કુણેય્યા સુખુમતણ્હા. ‘‘ન વતમે’’તિ મમ ન ઉપ્પન્નપુબ્બોવતાતિ યોજના. ‘‘અસ્સાદસહિતા’’તિ ઓભાસાદીસુ અસ્સાદતણ્હા સહિતા. ‘‘અધિમાન વસેના’’તિ અધિકતરં મઞ્ઞનાવસેન. ‘‘તાવદેવા’’તિ નિકન્તિયા ઉપ્પત્તિક્ખણેયેવ. ‘‘નિકામનાકારો’’તિ ઇચ્છનાકારો. અસ્સાદનાકારો. ‘‘નિકામનસ્સવત્થૂ’’તિ નિકન્તિયા વત્થુ. ‘‘અદ્ધા’’તિ એકન્તેન. ‘‘હન્દા’’તિ ચિત્તવિસ્સટ્ઠકરણે નિપાતપદં. ઇદાનેવ નં વિસોધેમિ, ન ચિરં પવત્તિતું દસ્સામીતિ ઇમમત્થં દીપેતિ. ‘‘તેસ્વેવા’’તિ તેસુઓભાસાદીસુ એવ. અટ્ઠકથાય ન સમેતિ. અટ્ઠકથાયં નિકન્તિ વિક્ખમ્ભનસ્સ વિસું વુત્તત્તાતિ અધિપ્પાયો. વિપસ્સનાપરિપાકો નામ વિસેસન્તરપ્પવત્તેન પાકટોતિ દસ્સેતું ‘‘સઙ્ખારુપેક્ખાભાવં પત્તા’’તિઆદિમાહ. વુટ્ઠાનગામિનિ વિપસ્સનાભાવપત્તેનાતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘દ્વે વિપસ્સના ચિત્તાની’’તિ ઉપચારાનુલોમચિત્તાનિ. સો હિ વુટ્ઠાનન્તિ વુચ્ચતીતિ સમ્બન્ધો. સઙ્ખાર નિમિત્તતો વા વુટ્ઠાતિ. નિબ્બાનં આરબ્ભ પવત્તિતો. યદિ એવં ગોત્રભુપિ વુટ્ઠાનં નામ સિયાતિ. ન સિયા. મગ્ગસ્સ આવજ્જનમત્તે ઠિતત્તા. પટિવેધકિચ્ચસ્સચ સમ્મોહ સમુચ્છેદકિચ્ચસ્સ અભાવતો. ‘‘સયં’’તિ મગ્ગસઙ્ખાતો સયં. ‘‘તં સમઙ્ગીપુગ્ગલં વા’’તિ તેન મગ્ગેન સમઙ્ગીપુગ્ગલં વા. ‘‘વટ્ટપ્પવત્તતો ચા’’તિ આયતિં ભવેસુ અપાયવટ્ટપ્પવત્તતો વા, અટ્ઠમ ભવતો પટ્ઠાય કામસુગતિ વટ્ટપ્પવત્તતો વા. અવસ્સં વુટ્ઠાનં ગમેતિ સમ્પાપેતીતિ વુટ્ઠાનગામિનીતિ વચનત્થો. ‘‘અવસ્સં વુટ્ઠાનં ગચ્છન્તી’’તિ ઇધ ઠિતાનં વુટ્ઠાનતો નિવત્તિ નામ નત્થીતિ અધિપ્પાયો. ઇદઞ્ચ પચ્ચેકબુદ્ધાનં બુદ્ધસાવકાનઞ્ચ વસેન દટ્ઠબ્બં. સબ્બઞ્ઞુ બોધિસત્તા પન પુબ્બબુદ્ધાનં સાસને પબ્બજિત્વા વિપસ્સના કમ્મં આરભન્તા અનુલોમઞ્ઞાણં આહચ્ચ ઠપેન્તીતિ અટ્ઠક થાસુ વુત્તં. તત્થ ‘‘આહચ્ચા’’તિ ઇદં સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણસ્સ મત્થકપત્તિદસ્સનત્થં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘આવજ્જનટ્ઠાનિયં’’તિ તતો પુબ્બભાગે કેનચિ ચિત્તેન અગ્ગહિતે નિબ્બાના રમ્મણે આવજ્જનટ્ઠાનિયં. ‘‘તં’’તિ ગોત્રભુઞ્ઞાણં. ગોત્તં ભવતિ અભિભવતિ છિન્દતીતિ ગોત્રભુ. ગોત્તં વા અભિસમ્ભુણાતિ પાપુણાતીતિ ગોત્રભૂતિ વચનત્થો. કથં પન ગોત્રભુ ચિત્તં ગોત્રભુઞ્ઞાણં પુથુજ્જનગોત્તં છિન્દતિ, અરિયગોત્તં પાપુણાતીતિ યુજ્જેય્ય, સોહિ પુગ્ગલો તસ્મિંખણે પુથુજ્જનગોત્તપરિયાપન્નોએવાતિ. સચ્ચં. અત્તનિ પન છિન્નત્તા સયં છિન્દતિ નામ. નિબ્બાનસ્સ ચ અરિયગોચરત્તા તં આરમ્મણ કરણવસેન અરિયગોત્તં પાપુણાતિ નામાતિ દટ્ઠબ્બં. પચ્ચયસત્તિવિસેસેન અત્તનો અનન્તરે અરિયગોત્તં ભાવેતિ, પાતુભાવેતીતિ ગોત્રભૂતિપિ યુજ્જતિ. ‘‘પરિચ્છિજ્જા’’તિ પરિચ્છિન્દિત્વા. દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાદીહિ સબ્બવિપ્ફન્દનેહિ મુઞ્ચિત્વાતિ વુત્તં હોતિ. સમ્મોહસ્સ પહાનમેવ દટ્ઠબ્બં. ન તે ધમ્મે આરમ્મણ કરણ વસેન જાનનં. કથં તે ધમ્મે આરમ્મણં અકરોન્તો મગ્ગો તે ધમ્મે પરિજાનાતિ નામાતિ. કિચ્ચસિદ્ધિ વસેન. સો હિ સમ્મોહં પજહન્તો આરમ્મણં કરોન્તાનિપિ હિ પુબ્બભાગઞ્ઞાણાનિ તપ્પહાનકિચ્ચસ્સ અસાધકત્તા દુક્ખ સચ્ચં પરિજાનન્તાનીતિ ન વુચ્ચન્તિ. મગ્ગો પન આરમ્મણં અકરોન્તોપિ તપ્પહાનકિચ્ચસ્સ સાધકત્તાતં સચ્ચં પરિજાનાતીતિ વુચ્ચતિ. કસ્મા. તતો પટ્ઠાય તસ્સપુગ્ગલસ્સ સબ્બકાલં તસ્મિંસચ્ચે પરિજાનન કિચ્ચસ્સ સિદ્ધત્તા. યથાહિ એકો પુરિસો ચક્ખુમ્હિ પિત્તસેમ્હાદિદોસેહિ પલિબુદ્ધત્તા અન્ધો હોતિ. ન કિઞ્ચિ પસ્સતિ. યદા પન સો એકં તેજવન્તં અઞ્જનં લભિત્વા ચક્ખું અઞ્જયન્તો સબ્બરત્તિં નિદ્દાયતિ. તસ્સ નિદ્દાયન્તસ્સેવ ચક્ખુમ્હિ સબ્બદોસા નસ્સન્તિ. ચક્ખુ વિપ્પસન્નં હોતિ. તઙ્ખણતો પટ્ઠાય સો નિદ્દાયન્તોપિ રૂપાનિ પસ્સતીતિ વુચ્ચતિ. કસ્મા, અન્ધભાવવિગમેન દસ્સનકિચ્ચસ્સ સિદ્ધત્તા. એવમેવમિદં દટ્ઠબ્બન્તિ. એકદેસેન વા હેટ્ઠિમમગ્ગેસુ, અનવસેસેન વા અરહત્તમગ્ગે. ‘‘અપચ્છાવત્તિકં’’તિ એત્થ પચ્છતો આવત્તનં પચ્છાવત્તં. નત્થિ પચ્છાવત્તં અસ્સાતિ અપચ્છાવત્તિકન્તિ વિગ્ગહો. ‘‘પુન અનુપ્પાદધમ્મતાપત્તિવસેન નિરોધસઙ્ખાતં’’તિ મગ્ગક્ખણે એવ તાનિવટ્ટાનિ પુન અનુપ્પાદસભાવં આપજ્જન્તિ, નિરુજ્ઝન્તિ. તથા નિરોધસઙ્ખાતં. ‘‘ઉપ્પાદનસઙ્ખાતાય ભાવનાયા’’તિ એતેન મગ્ગસ્સ એકચિત્તક્ખણિકત્તા વડ્ઢનસઙ્ખાતાય ભાવનાય ઓકાસો નત્થીતિ કત્વા વુત્તં. અરિયમગ્ગં પટિલાભત્થાય પન પવત્તિતા પુબ્બભાગભાવનાપિ મગ્ગભાવના એવ. સા ચ અરિયમગ્ગં પત્વા મત્થકપત્તા હોતિ. તસ્મા અરિયમગ્ગો એવ મત્થકપત્તો ભાવનાનુત્તરો હોતીતિ ઇમિનાપરિયાયેન વડ્ઢન સઙ્ખાતાય ભાવનાયાતિપિ યુજ્જતિયેવ. અત્તનો અનન્તરે પવત્તં આનન્તરિકં. આનન્તરિકં ફલં એતસ્સાતિ વિગ્ગહો. તસ્સ ચ તતોપરં દ્વે વા તીણિ વા ફલચિત્તાનિ પવત્તન્તીતિ ઇમિના સમ્બન્ધો. અપનીતો અગ્ગિ એતસ્માતિ અપનીતગ્ગિકો. ‘‘નિબ્બાપેન્તો વિયા’’તિ એતેન પટિપ્પસ્સમ્ભનપ્પહાનકિચ્ચેન મગ્ગાનુકુલપ્પવત્તિં દસ્સેતિ. ‘‘તેસં’’તિ તેસં ચક્ખૂનં. તં રૂપં તસ્સ પાકટં ન તાવ હોતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘તસ્સા’’તિ તસ્સ પુગ્ગલસ્સ. ‘‘પચ્ચવેક્ખનવારેસૂ’’તિ એત્થ પસાદચક્ખુના દિટ્ઠે પવત્તા અનુબન્ધક વીથિયોપિ સઙ્ગય્હન્તિ.

ઉપરિમગ્ગેહિ વધિતબ્બા મારેતબ્બાતિ ઉપરિમગ્ગવજ્ઝા. ‘‘કિલેસવિભાગેસૂ’’તિ અસુકમગ્ગેન અસુકાકિલેસા પહીયન્તીતિ એવં કિલેસવિભાગેસુ. ‘‘પાળિયં’’તિ પટિસમ્ભિદા મગ્ગપાળિયં. વુચ્ચમાને પન વત્તબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. મગ્ગઙ્ગબોજ્ઝઙ્ગાદીનં પચ્ચવેક્ખનં નામ મગ્ગપચ્ચવેક્ખનમેવ. તથા પચ્છા વા પવત્તતીતિ સિદ્ધં. ‘‘અવિરુદ્ધા હોતી’’તિ વિસુદ્ધિમગ્ગેન અસમેન્તાપિ પચ્ચવેક્ખન્તાનં ઇચ્છાનુરૂપસમ્ભવતોતિ અધિપ્પાયો. ‘‘અધિમાનનિદ્દેસ અટ્ઠકથાસૂ’’તિ વિનયે ચતુત્થપારાજિકે અધિમાનપદનિદ્દેસ અટ્ઠકથાસુ. ‘‘સો’’તિ અરિયભૂતો ભિક્ખુ. ‘‘નો લદ્ધું ન વટ્ટતી’’તિ અલદ્ધું ન વટ્ટતીતિ અત્થો. લદ્ધું નો ન વટ્ટતીતિ વા યોજના. ચતુબ્બિધં મગ્ગઞ્ઞાણં ગહિતં. ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ નામાતિ વુત્તત્તા.

‘‘અભિનિવિસનં’’તિ અજ્ઝત્તં દળ્હતરં પતિટ્ઠાનં. ‘‘નિખાતસિનેરુપા દસ્સવિયા’’તિ તસ્સ પવત્તનં વિય. ‘‘કેવલં પચ્ચયાયત્ત વુત્તિતાય અદિટ્ઠત્તા’’તિ એતેન એસો મે અત્તા, ન પરસ્સ અત્તાતિ એવં અત્તાનં અત્તસ્સ સામિકં કત્વા ગહણકારણં વદતિ. તત્થ કેવલસદ્દેન પરમત્થ સચ્ચં પત્વા અત્તસ્સેવ અભાવતો ખન્ધપઞ્ચકસ્સ અત્તનોવસાયત્ત વુત્તિતં નિવત્તેતિ. સમ્મુતિ સચ્ચં પન પત્વા અત્તસ્સ વિજ્જમાનત્તા મહાજનો અત્તનો ખન્ધપઞ્ચકં અત્તનો વસાયત્ત વુત્તિં મઞ્ઞમાનો એસો મે અત્તાતિ ગણ્હાતિ. ‘‘ખણભઙ્ગસ્સ ચ અદિટ્ઠત્તા’’તિ એતેન એસો મે સારટ્ઠેન અત્તા. એસો મમ સારો. એતં મમ સરીરં. યાવ વસ્સસતંપિ વસ્સસહસ્સમ્પિ એતં ખન્ધપઞ્ચકં ન ભિજ્જતિ, ન વિનસ્સતિ. તાવ અહં ન મરામિ. યદા એતં ભિજ્જતિ, વિનસ્સતિ. તદા અહં મરામિ. અહઞ્ચ મમ ખન્ધપઞ્ચકઞ્ચ અદ્વયં અનાનત્તન્તિ એવં ગહણકારણં વદતિ. તત્થ ‘‘ખણભઙ્ગસ્સા’’તિ નામરૂપધમ્માનં ખણે ખણે ભઞ્જનસ્સ ભિજ્જનસ્સ મરણસ્સ. ઇદમ્પનમરણં સમ્મુતિ સચ્ચે નત્થિ. પરમત્થ સચ્ચે એવ અત્થિ. તસ્મા તં અપસ્સન્તો મહાજનો અત્તનો ખન્ધપઞ્ચકં અત્તનોસારં મઞ્ઞમાનો એસો મે અત્તાતિ ગણ્હાતીતિ. ‘‘તં દ્વયં સુદિટ્ઠં કત્વા’’તિ ખન્ધપઞ્ચકસ્સ કેવલં પચ્ચયાયત્ત વુત્તિતઞ્ચ ખણભઙ્ગઞ્ચ ઞાણ ચક્ખુના સુટ્ઠુદિટ્ઠં કત્વા. તત્થ પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં પટિચ્ચસમુપ્પાદં સુટ્ઠુપસ્સન્તો કેવલં પચ્ચયાયત્ત વુત્તિતઞ્ચ અવસાયત્ત વુત્તિતઞ્ચ સુટ્ઠુ પસ્સતિ. યો ચ અત્તનો વસાયત્તવુત્તિ ન હોતિ. સો પરમત્થસચ્ચં પત્વા એસો મમ સન્તકન્તિપિ વત્તું નારહતિ. કુતો મમ અત્તાતિ. અપિ ચ, સત્તો નામ સભાવતો નત્થિ. પઞ્ઞત્તિમત્તં હોતિ. યો ‘અહન્તિ વા, મેતિ વા, મમાતિ વા, ગય્હેય્ય. અસન્તે ચ અત્તસ્મિં કો મમ અત્તા નામ ભવેય્યાતિ. ખણભઙ્ગો હોતિ. ખણે ખણે ભિજ્જતિ. સત્તો ચ નામ એકસ્મિંભવે આદિમ્હિ સકિં એવ જાયતિ. અન્તે સકિં એવ મરતિ. અન્તરા વસ્સસતંપિ વસ્સસહસ્સંપિ મરણં નામ નત્થિ. અઞ્ઞાહિ ખણિકધમ્માનં ગતિ. અઞ્ઞા સત્તસ્સ. એવંસન્તે કથં ખણિકધમ્મા સત્તસ્સ સારટ્ઠેન અત્તાનામ ભવેય્યુન્તિ. તસ્મા તે અવસવત્તનટ્ઠેન અસારકટ્ઠેન ચ અનત્તા એવ. અપિચ ‘‘અવસવત્તનટ્ઠેના’’તિ એત્થ વસો નામ સત્તસન્તાને એકો પધાનધમ્મો. સચે અત્તાનામ અત્થિ. સો એવ પધાનભૂતસ્સ વસસ્સપિ અત્તા ભવેય્ય. એવંસતિ, યો વસો, સો અત્તા. યો અત્તા, સો વસોતિ ભવેય્ય. તથા ચ સતિ, રૂપં અત્તાતિ ગણ્હન્તો રૂપઞ્ચ વસઞ્ચ અત્તાનઞ્ચ એકત્તં કત્વા ગણ્હાતિ નામ. તથા વેદનં અત્તાતિ. સઞ્ઞં, સઙ્ખારે, વિઞ્ઞાણં અત્તાતિ ગણ્હન્તેપિ. એવઞ્ચસતિ, સત્તો ચ ખન્ધપઞ્ચકઞ્ચ વસો ચ અત્તા ચ સબ્બમેતં એકત્તં ગચ્છતિ, એકો સત્તોતિ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. ન હિ ઇમસ્મિં વસવત્તનટ્ઠે એકસ્સસત્તસ્સ દ્વે અત્તા તયો અત્તા બહૂઅત્તાતિ સક્કા ભવિતું. અથ યથા યથા સત્તસ્સ વસો વત્તતિ, ઇચ્છા પવત્તતિ. તથા તથા ખન્ધપઞ્ચકમ્પિ નિચ્ચકાલં સત્તસ્સવસં અનુગચ્છેય્ય. કસ્મા, સત્તસ્સ ચ ખન્ધપઞ્ચકસ્સ ચ વસસ્સ ચ નાનત્તાભાવતો. એવં અનુગચ્છન્તે સતિ. રૂપં મે અત્તા, વેદના મે અત્તાતિઆદિગ્ગહણં વટ્ટેય્ય. સભાવતો અવિરુદ્ધં ભવેય્ય. ન પન તથા અનુગચ્છતિ. ન હિ દુબ્બણ્ણો દુરૂપો પુરિસો અત્તનો રૂપકાયં અત્તનો વસેનેવ સુવણ્ણં સુરૂપં કાતું સક્કોતિ. તથા દુસ્સદ્દોવા સુસદ્દં, દુગ્ગન્ધોવા સુગન્ધં. ન ચ અન્ધોવા અનન્ધં. બધિરોવા અબધિરં. રોગીવા અરોગં. કુટ્ઠીવા અકુટ્ઠં. ગણ્ડીવા અગણ્ડં. જિણ્ણોવા તરુણં. અજરં વા અમરણં વા કાતું સક્કોતિ. નાપિ અપાયેસુ ચ અપતન્તં. પતિત્વા વા તતો વિમુત્તં કાતું સક્કોતિ. તથા દેવો વા દેવત્તા અચાવેતું. સક્કોવા સક્કત્તા, મારો વા મારત્તા, બ્રહ્મા વા બ્રહ્મત્તાતિ. એસનયો સેસખન્ધેસુપિ. તથા પન અવસાનુગમનતો પરમત્થ સચ્ચં પત્વા ખન્ધપઞ્ચકે અત્તનો સામિકિચ્ચં ઇસ્સરકિચ્ચં નામ નત્થિ. અસામિકમેવ તં હોતિ, અનિસ્સરં. તથા ચ સતિ, અત્તાનં તસ્સ સામિં ઇસ્સરં કત્વા રૂપં મે અત્તાતિ ગહણં મિચ્છાગહણં નામ હોતીતિ. લોકે પન મહાજનો ધમ્માનં પટિચ્ચસમુપ્પાદં ન જાનન્તિ, ન પસ્સન્તિ, ન પટિવિજ્ઝન્તિ. તેસં પરમ્પર પચ્ચયવસેન પવત્તમાને ખન્ધસન્તાને સમ્મુતિ સચ્ચવસેન નાનાવસવત્તનાકારા નામ સન્તિ. નાનાસામિ ઇસ્સરાધિપતિવોહારા ચ લોકે સન્દિસ્સન્તિ. તે સમ્મુતિ સચ્ચવસેન ઉપ્પન્નેસુ તેસુ સામિઇસ્સરાધિપતિ વોહારેસુ વોહારમત્તે અઠત્વા સભાવસચ્ચં મઞ્ઞન્તા મિચ્છાગહણં ગણ્હન્તિ. એત્થ સિયા. ન નુ વસોનામ ઇચ્છા. સત્તો ચ ગન્તું ઇચ્છન્તો ગચ્છતિ. ઠાતું ઇચ્છન્તો તિટ્ઠતિ. એવંસતિ. તસ્સ ખન્ધપઞ્ચકં તસ્સ વસાયત્ત વુત્તિ એવ હોતીતિ. ન હોતિ. કસ્મા, પચ્ચયાયત્ત વુત્તિત્તા એવ. તથાહિ ગન્તું ઇચ્છાનામ બહિદ્ધા ધનહેતુવા ઉપ્પજ્જેય્ય. નાનાભોગહેતુ વા. અઞ્ઞેન વા નાનાકારણેન. તત્થ યેસં ધને અસતિ, યં યં દુક્ખં આગચ્છેય્ય કાયિકં વા ચેતસિકં વા. તેસં તં તં દુક્ખપચ્ચયા ધનિચ્છા નામ ઉપ્પજ્જતિ. ધનિચ્છા પચ્ચયા ગન્તિચ્છાદયો ઉપ્પજ્જન્તિ. તથા નાનાભોગિચ્છા નાનાકમ્મિચ્છાસુ ચાતિ. નાનાદુક્ખભયુપદ્દવમૂલિકાસુ ઇચ્છાસુ વત્તબ્બ મેવ નત્થિ. તથા નાનારમ્મણાનં પલોભન દુક્ખમૂલિકાસુ ચ નાનાવિતક્કાનં વિપ્ફન્દનમૂલિકાસુ ચ ઇચ્છાસુ. એવં વસોપિ પચ્ચયાયત્ત વુત્તિકો એવ હોતિ. ‘‘ગમનં’’તિ ગમનાકારેન પવત્તં ખન્ધપઞ્ચકં. યેનયેનધનાદિહેતુના સો સો વસો ઉપ્પજ્જતિ. ગમનમ્પિ તેન તેનેવ ઉપ્પજ્જતિ આહારુપત્થમ્ભનાદિપચ્ચયેન ચ. વસો પન ગમનસ્સ પચ્ચયેક દેસમત્તં હોતિ. સો હિ તદઞ્ઞપચ્ચયેહિ વિના સયં ઉપ્પજ્જિતું ન સક્કોતિ. કુતો ગમનં ઉપ્પાદેતું. એવં ઠાનાદીસુ. એવઞ્ચ સતિ, ઇદં ખન્ધપઞ્ચકં પચ્ચયાયત્ત વુત્તિકન્તિચ્ચેવ વત્તું અરહતિ. નો વસાયત્ત વુત્તિકન્તિ. અપિ ચ ગન્તું ઇચ્છન્તો ગચ્છતીતિ પઞ્ઞત્તિ મત્તભૂતો સત્તો ગચ્છતિ. ખન્ધપઞ્ચકં પન ખણિક ધમ્મત્તા ન ગચ્છતિ. ઉપ્પન્નુપ્પન્નં તત્થ તત્થેવ ભિજ્જતિ. સન્તતિ વસેન ગમનાકાર નિમિત્તં પઞ્ઞાયતિ. એવં અવસવત્તનં હોતીતિ. હોતુ તત્થ તત્થેવ ભિજ્જનં. અવિચ્છેદપ્પવત્તિયા સતિ, ગમનં સમ્પજ્જતિયેવ. ગમને ચ સમ્પજ્જમાને ખણિકભિજ્જનેન દોસો નત્થીતિ ચે. અત્થિ. ખણિકમરણઞ્હિ સત્તસ્સ સુસાનભૂમિ નામ હોતિ. અન્તરાયેવા આગતે પક્ખલન્તે વા સતિ, ગચ્છન્તો સત્તો યદા કદાચિ મરણં વા નિગચ્છતિ મરણ મત્તં વા દુક્ખન્તિ. કિલેસે નિમિનાતિ પવત્તેતીતિ નિમિત્તન્તિ વચનત્થો. ‘‘વિપલ્લાસનિમિત્તં’’તિ ચ વિપલ્લાસ ધમ્માનં વસેન ઉપટ્ઠિતં કિચ્ચ નિમિત્તં. તણ્હા એવ પણિધીતિ સમ્બન્ધો. મહન્તાનં આદીનવાનં રાસિ મહાઆદીનવરાસિ. ખન્ધેસુ સુઞ્ઞતલક્ખણં નામ અતિ ગમ્ભીરં હોતિ. ઞાણસ્સેવ વિસયભૂતં. સુઞ્ઞત દસ્સનઞ્ચ દિટ્ઠિયા ઉજુપ્પટિપક્ખન્તિ આહ ‘‘સઙ્ખારેસુ સુઞ્ઞતદસ્સનવસેના’’તિઆદિં. તત્થ ‘‘અત્થ સિદ્ધિ નામા’’તિ મગ્ગફલપ્પટિલાભસઙ્ખાતસ્સ અત્થસ્સ સિદ્ધિ નામ. અત્તાતિ અભિનિવેસો અત્તાભિનિવેસો. ગણ્હાતીતિ ગાહો. ઉપાદીયતીતિ અત્થો. દિટ્ઠિસઙ્ખાતો ગાહો દિટ્ઠિગ્ગાહો. અત્થાભિનિવેસો ચ સો દિટ્ઠિગ્ગાહો ચાતિ વિગ્ગહો. તસ્સ પટિપક્ખં અનત્તાનુપસ્સનાઞાણં. અનુ અનુ ભવનં આનુભાવો. પરમ્પરતો વડ્ઢનન્તિ અત્થો. ‘‘તથા સમનુપસ્સિત્વા’’તિ સુઞ્ઞતા કારેન સમનુપસ્સિત્વા. વિમુઞ્ચન્તસ્સ અરિયપુગ્ગલસ્સ. ‘‘અનિચ્ચલક્ખણં નામ નાતિ ગમ્ભીરં હોતિ. સદ્ધાયપિ વિસયભૂતં. ઉન્નતિલક્ખણો ચ અહં માનો ખન્ધેસુ નિચ્ચધુવવિપલ્લાસમૂલકો સદ્ધાય ચ પટિપક્ખોતિ આહ ‘‘અનિચ્ચદસ્સનવસેના’’તિઆદિં. ‘‘નિમિત્તાભિનિવેસભૂતસ્સા’’તિ નિચ્ચધુવનિમિત્તાભિનિવેસભૂતસ્સ. ‘‘માનગ્ગાહસ્સા’’તિ માનસઙ્ખાતસ્સ ગાહસ્સ. ‘‘સદ્ધાય પી’’તિપિસદ્દેન ઞાણં સમ્પિણ્ડેતિ. દુક્ખલક્ખણં નામ ભયસંવેગ જનકં હોતિ. આરમ્મણેસુ તણ્હાલોલસ્સ તણ્હાવિપ્ફન્દનસ્સ પટિપક્ખં. વિસેસતો સમાધિસ્સ અનુરૂપન્તિ આહ ‘‘દુક્ખદસ્સન વસેના’’તિઆદિં. ‘‘તિણ્ણં ધમ્માનં’’તિ પઞ્ઞિન્દ્રિય સદ્ધિન્દ્રિય સમાધિન્દ્રિય સઙ્ખાતાનં તિણ્ણં ઇન્દ્રિય ધમ્માનં. ‘‘વિપસ્સના ગમનવસેને વા’’તિ વુટ્ઠાનગામિનિ વિપસ્સના સઙ્ખાતસ્સ આગમન કારણસ્સ વસેનેવ.

ઇદાનિ પુબ્બે યં વુત્તં ‘સત્તઅરિય પુગ્ગલવિભાગસ્સ પચ્ચયભાવપત્તિયા ચા’તિ. તત્થ સત્ત અરિયપુગ્ગલવિભાગં દસ્સેતું ‘‘તત્થા’’તિઆદિ વુત્તં. ધમ્માનુસારી નામાતિ એત્થ ‘‘ધમ્મો’’તિ પઞ્ઞા વુચ્ચતિ ‘સચ્ચં, ધમ્મો, ધીતિ, ચાગો,તિ એત્થ વિય. તિક્ખતરં ધમ્મં અનુસ્સરતીતિ ધમ્માનુસારી. પઞ્ઞાબલાનુસારેન આદિમ્હિ મગ્ગં લભતીતિ વુત્તં હોતિ. અથવા. ‘‘ધમ્મો’’તિ નિસ્સત્તનિજ્જીવટ્ઠેન સઙ્ખાર ધમ્મો વુચ્ચતિ. સુઞ્ઞતદસ્સનઞ્ચ નામ વિસેસતો સુદ્ધધમ્મ દસ્સનં નામ. ઇતિ સુદ્ધધમ્મં અનુસ્સરતિ, ઞાણગતિયા અનુગચ્છતીતિ ધમ્માનુસારી. દિટ્ઠિપત્તોતિ એત્થ દિટ્ઠિનામ દસ્સનઞ્ઞાણં વુચ્ચતિ. આદિતો પટ્ઠાય પરિસુદ્ધ દસ્સનસમ્પન્નત્તા દિટ્ઠિબલેનેવ સુખેન તં તં મગ્ગફલં પત્તોતિ દિટ્ઠિપત્તો. તેનેવ દસ્સન પઞ્ઞાબલેન કિલેસબન્ધનતો વિમુત્તોતિ પઞ્ઞાવિમુત્તો. સઙ્ખાર ધમ્માનં ખણિક ધમ્મભાવે સુટ્ઠુ સદ્દહનં અવેચ્ચપ્પસાદો સદ્ધા નામ. તત્થ ‘‘અવેચ્ચપ્પસાદો’’તિ ઞાણસમ્પયુત્તપ્પસાદો. ‘‘ઞાણં’’તિ ચ સઙ્ખાર ધમ્માનં ખણિકભાવનિમિત્તાનં દસ્સનઞ્ઞાણં. તાદિસે હિ ઞાણે સતિ, તત્થ અવેચ્ચપ્પસાદો નામ જાયતિ, નો અઞ્ઞથાતિ. સદ્ધં અનુસ્સરતીતિ સદ્ધાનુસારી. સદ્ધાબલેનેવ આદિમ્હિ અરિયમગ્ગં પાપુણાતીતિ વુત્તં હોતિ. સદ્ધાબલેન વિમુત્તોતિ સદ્ધાવિમુત્તો. ‘‘કાયસક્ખિ નામા’’તિ એત્થ સક્ખંતિ સન્દિટ્ઠં. યં સાધકન્તિપિ વુચ્ચતિ. અત્તનો કાયે એવ લદ્ધં સક્ખં યસ્સાતિ કાયસક્ખી. દુક્ખાનુ પસ્સી પુગ્ગલો હિ સંવેગ બહુલો હોતિ. સંવેગો ચ પધાન વીરિયસ્સ પદટ્ઠાનં. સંવિગ્ગો યોનિસો પદહતીતિ હિ વુત્તં. તસ્મા સો સંવેગવસેન ભાવનં અનુયુઞ્જન્તો યં યં પુરિસથામેન પત્તબ્બં હોતિ. તં તં પાપુણાતિ. પાપુણન્તો ચ અત્તનો કાયે એવ સક્ખં લભતિ. સન્દિટ્ઠં ઝાનસુખં વા મગ્ગફલસુખં વા લભતીતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘ઉભતોભાગ વિમુત્તો’’તિ અરૂપજ્ઝાનેહિ રૂપકાયતો અરહત્તમગ્ગફલેહિ નામકાયતોતિ એવં ઉભોહિ કાયભાગેહિ વિમુત્તો. એત્થ ચ તયો અરિયપુગ્ગલા પઞ્ઞાધિકો ચ સદ્ધાધિકો ચ વીરિયાધિકો ચ. તત્થ ધમ્માનુસારી ચ દિટ્ઠિપત્તો ચ પઞ્ઞાવિમુત્તો ચ પઞ્ઞાધિકો નામ. સદ્ધાનુસારી ચ સદ્ધાવિમુત્તો ચ સદ્ધાધિકો નામ. કાયસક્ખી ચ ઉભતોભાગવિમુત્તો ચ વીરિયાધિકો નામાતિ દટ્ઠબ્બં. અયઞ્ચ પુગ્ગલવિભાગનયો પટિસમ્ભિદામગ્ગનયેન વુત્તો. અભિધમ્મે પન પુગ્ગલ પઞ્ઞત્તિયં સદ્ધાવિમુત્તો ચ કાયસક્ખી ચ દ્વેપુગ્ગલા સેક્ખેસુ એવ વુત્તા. અરહત્તં પત્તા પન એતે દ્વેપિ પઞ્ઞાવિમુત્તા એવાતિ દટ્ઠબ્બા. એત્થ સિયા, સઙ્ખાર ધમ્માનં ખણિક ધમ્મભાવે સુટ્ઠુ સદ્દહનં અવેચ્ચપ્પસાદો સદ્ધા નામાતિ વુત્તં. કિં પન તાદિસેન સદ્ધામત્તેન સોતાપત્તિ મગ્ગં પાપુણાતીતિ. એત્થ અમ્હેહિ વત્તબ્બં નત્થિ. ભગવતા એવ વુત્તં. યથાહ મહાવગ્ગે ઓક્કન્ત સંયુત્તે ચક્ખુ ભિક્ખવે અનિચ્ચં વિપરિણામી અઞ્ઞથાભાવી, યો એવં સદ્દહતિ, એવં અધિમુચ્ચતિ. અયં વુચ્ચતિ સદ્ધાનુસારી. ઓક્કન્તો અરિયભૂમિં. અતિક્કન્તો પુથુજ્જનભૂમિં. સો યેનકમ્મેન અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં ઉપ્પજ્જેય્ય. ન તં કમ્મં કરોતીતિ. સોતં ભિક્ખવે અનિચ્ચં. વિપરિણામી અઞ્ઞથાભાવીતિઆદિના દ્વાદસાયતનાનિ વિત્થારે તબ્બાનિ. તત્થ ‘‘વિપરિણામી’’તિ વિપરિણામો યસ્સ અત્થીતિ વિપરિણામી. વિપરિણામોતિ ચ ખણે ખણે જીરણતા ભિજ્જનતા વુચ્ચતિ. ‘‘અઞ્ઞથાભાવી’’તિ તસ્સેવ વેવચનં. ‘‘એવં અધિમુચ્ચતી’’તિ એતેન ઞાણસમ્પયુત્તસદ્ધં દીપેતિ. સા એવ સોતાપત્તિયઙ્ગેસુ બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો, ધમ્મે, સઙ્ઘે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતોતિ વુત્તા. તત્થ ઞાણસમ્પયુત્તસદ્ધા નામ ચક્ખાદીનં અનિચ્ચનિમિત્ત દસ્સનઞ્ઞાણેન સમ્પયુત્તા ઓકપ્પનસદ્ધા. અનિચ્ચનિમિત્તઞ્ચ નામ રૂપં અનિચ્ચં ખયટ્ઠેનાતિપદે વુત્તનયેન ચક્ખાદિનિસ્સયાનં મહાભૂતાનં સન્તતિ પરિવત્તનાદિકં વુચ્ચતિ. તઞ્હિ પસ્સન્તો ચક્ખાદીનં અનિચ્ચભાવે સદ્દહતિ, અધિમુચ્ચતિ. તાનિપિ ખણે ખણે એકન્તેન ભિજ્જતિ યેવાતિ સદ્ધાધિમોક્ખં સદ્ધાવિનિચ્છયં પટિલભતીતિ અત્થો. ‘‘બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેના’’તિ એત્થ પન અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધતાદીનં બુદ્ધગુણાદીનં દસ્સનઞ્ઞાણેન સમ્પયુત્તો પસાદો અવેચ્ચપ્પસાદો નામ. અરિયભૂમિ નામ દિટ્ઠાનુસય વિચિકિચ્છાનુસયેહિ પરિસુદ્ધા અવત્થાભૂમિ વુચ્ચતિ. તેહિ સહિતા અવત્થાભૂમિ પુથુજ્જનભૂમિ નામ. કથં પન તસ્સ પુગ્ગલસ્સ પુથુજ્જનભૂમિં અતિક્કન્તતા અરિયભૂમિં ઓક્કન્તતા ચ વિઞ્ઞાયતીતિ આહ ‘‘સો યેના’’તિઆદિં. યો અત્તનો જીવિતહેતુપિ કિઞ્ચિ કમ્મપથપત્તં અપાયગામિ કમ્મં ન કરોતિ. સો એકન્તેન પુથુજ્જનભૂમિં અતિક્કન્તો, અરિયભૂમિં ઓક્કન્તોતિ વિઞ્ઞાયતીતિ વુત્તં હોતિ. ઇદં સદ્ધાનુસારિસુત્તં. અપરંપિ વુત્તં ચક્ખુ ભિક્ખવે વિપરિણામી અઞ્ઞથાભાવી. યસ્સ એવં મત્તસો નિજ્ઝાનં ખમતિ. અયં વુચ્ચતિ ધમ્માનુસારી તિઆદિ. તત્થ ‘‘મત્તસો નિજ્ઝાનં ખમતી’’તિ સદ્ધાનુસારીવિય સદ્દહનમત્તે અટ્ઠત્વા ચક્ખાદીનં તાદિસં અનિચ્ચતં સમનુપસ્સન્તો થોકં થોકં દસ્સનં લભતિયેવ. એવંસતિ, ચક્ખાદીનિ તસ્સ પુગ્ગલસ્સ નિજ્ઝાનં ઓલોકનં મત્તસો ખમન્તિ નામ. ઇદં ધમ્માનુસારિસુત્તં. અપરંપિ વુત્તં ચક્ખુ ભિક્ખવે અનિચ્ચં વિપરિણામી અઞ્ઞથાભાવી. યો એવં પજાનાતિ પસ્સતિ. અયં વુચ્ચતિ સોતાપન્નો તિઆદિ. તત્થ ‘‘પજાનાતિ પસ્સતી’’તિ ધમ્માનુસારીવિય મત્તસો નિજ્ઝાનક્ખમમત્તે અટ્ઠત્વા પઞ્ઞાય પજાનાતિ, ઞાણચક્ખુનો પચ્ચક્ખતો પસ્સતીતિ અત્થો. ઇદં દિટ્ઠિપત્તાદીનં સુત્તં.

‘‘યથા સકં ફલં’’તિ એત્થ સસ્સ અત્તનો ઇદં સકં. યં યં સકં યથાસકન્તિ અત્થં દસ્સેતિ સોતાપન્નસ્સાતિઆદિના. ફલસમાપત્તિ વીથિયં પન અનુલોમજવનાનિ એવ ફલાનં આસન્નકારણાનિ, ન મગ્ગજવનાનીતિ આહ ‘‘ન મગ્ગાગમનવસેના’’તિ. ‘‘સો’’તિ મગ્ગો. સન્તો સંવિજ્જમાનો સબ્ભાવો. ‘‘અસ્સા’’તિ મગ્ગસ્સ.

અનિચ્ચાનુપસ્સના કિચ્ચતો અનિમિત્તા હોતિ. સભાવતો સનિમિત્તાએવ. નિચ્ચનિમિત્તસહિતાએવ. યતો સા એસોહમસ્મીતિગ્ગહણં લભતિ. ઇદંપિ વિપસ્સનાઞાણં અનિચ્ચં ખયટ્ઠેનાતિ સમનુપસ્સિતબ્બા ચ હોતીતિ. તત્થ ચ અભિધમ્મં પત્વા સભાવપ્પધાનં હોતિ, ન કિચ્ચપ્પધાનં. તસ્મા અભિધમ્મ નયેન વિપસ્સના અત્તનો નિમિત્ત નામં મગ્ગસ્સ દાતું ન સક્કોતિ. અયં અટ્ઠકથાય અધિપ્પાયો. કિલેસ ધમ્મા નામ યસ્સ ઉપ્પજ્જન્તિ, તં પુગ્ગલં પલિબુન્ધન્તિ. સમ્બાધં કરોન્તિ. તસ્મા પલિબોધકરાનામ. તં પુગ્ગલં નિચ્ચનિમિત્ત સુભનિમિત્ત સુખનિમિત્ત અત્તનિમિત્તાનિ ગાહેન્તિ. તસ્મા નિમિત્તકરાનામ. તં પુગ્ગલં આરમ્મણેસુ ભુસં નિહિતં નિવિટ્ઠં કરોન્તિ. તસ્મા પણિધિકરાનામ. તે ચ મગ્ગફલાનિ આરમ્મણં ન કરોન્તિ. મગ્ગફલેહિ ચ સમ્પયોગં ન ગચ્છન્તિ. એવં આરમ્મણકરણા દિવસેન મગ્ગફલેસુ તેસં અભાવો. અભાવત્તાએવ ચ તાનિ મગ્ગફલાનિ અત્તનો ધમ્મતાય તીણિનામાનિ લભન્તીતિ દસ્સેતું ‘‘આરમ્મણ કરણવસેનવા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘અત્તનો સભાવેના’’તિ અત્તનો ધમ્મતાય.

‘‘અત્તદિટ્ઠિયા ઉપ્પન્નાય ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ ઇદં તાસં દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાનં અત્તદિટ્ઠિયા અવિનાભાવં દીપેતિ. ન પન અત્તદિટ્ઠિયા તાહિ અવિનાભાવન્તિ દટ્ઠબ્બં. વિપચ્ચન્તીતિ અપાયેસુ વિપચ્ચન્તિ. અપાયપટિસન્ધિં જનેન્તિ. દિટ્ઠસચ્ચાનઞ્ચ અરિયપુગ્ગલાનં. દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાસમ્પયુત્તા અકુસલધમ્મા દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાગ્ગહણેન ગહિતાતિ આહ ‘‘દિટ્ઠિવિચિકિચ્છા વિપ્પયુત્તા’’તિ. ‘‘અકુસલધમ્માચે વા’’તિ પચ્ચુપ્પન્નભૂતા દસાકુસલકમ્મપથ ધમ્મા ચેવ. ‘‘સત્તહિ ભવેહી’’તિ ક્રિયાપવગ્ગે કરણવચનં. યથા સત્તહિ માસેહિ વિહારં નિટ્ઠાપેતીતિ. ક્રિયાપવગ્ગોતિચ ક્રિયાયસીઘતરં નિટ્ઠાપનં વુચ્ચતિ. ‘‘સત્તક્ખત્તું’’તિ સત્તવારા. તીણિ સંયોજનાનિનામ ‘સક્કાયદિટ્ઠિ, વિચિકિચ્છા, સીલબ્બતપરામાસસંયોજનાનિ,. ‘‘અવિનિપાત ધમ્મો’’તિ વિરૂપં હુત્વા પતનં વિનિપાતો. અપાયનિપાતોતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘ધમ્મો’’તિ સભાવો. નત્થિ વિનિપાતો ધમ્મો યસ્સાતિ વિગ્ગહો. ‘‘નિયતો’’તિ સુગતિભવેસુ નિયત ગતિકો. સમ્મા બુજ્ઝતીતિ સમ્બોધિ. મગ્ગઞ્ઞાણં. ‘‘પરાયનં’’તિ પરભાગે ગન્તબ્બટ્ઠાનં વુચ્ચતિ. સમ્બોધિસઙ્ખાતં પરાયનં અસ્સાતિ સમ્બોધિપરાયનો. ‘‘અનિયમત્થો’’તિ વાસદ્દત્થોતિ વુત્તં હોતિ. વા સદ્દત્થેસુ ચ અનિયમત્થો. ન વિકપ્પત્થો. વિકપ્પત્થેહિ સતિ દ્વે એવ સત્તક્ખત્તુપરમા લબ્ભન્તિ. મિસ્સકભવોન લબ્ભતિ. અનિયમત્થે તયોપિ લબ્ભન્તિ. અટ્ઠકથાયં પન સમુચ્ચયત્થસ્સ ગહિતત્તા એકો મિસ્સકભવો એવ લબ્ભતિ. નનુ ચ સદ્દો નામ સમુચ્ચયત્થે પાકટો, ન અનિયમત્થે. તસ્મા સમુચ્ચયત્થોવ ઇધ યુત્તોતિ ચે. ન યુત્તો. કસ્મા. દ્વિન્નં અસઙ્ગહિતત્તા. અટ્ઠકથાયં પન સમુચ્ચયત્થં ગહેત્વા તે દ્વે પુગ્ગલા ઇમસ્મિં પાઠે અસઙ્ગહિતાતિ વુત્તં. યદિ તે ઇમસ્મિં પાઠે અસઙ્ગહિતા. કત્થતે સઙ્ગહિતા ભવેય્યું. ન હિ કોચિ સત્તક્ખત્તુ પરમો નામ ઇધ અસઙ્ગહિતોતિ યુત્તોતિ. ‘‘અસ્સા’’તિ તસ્સપાળિપાઠસ્સ. ‘‘એત્થ ચ યસ્મા. લ. પરમો નામ વુત્તો’’તિ ઇદં ઉપરિ ‘યે કામભવે યેવા’તિઆદિના ‘યેદિટ્ઠ ધમ્મે વા’તિઆદિના ચ યોજેતબ્બં. સો ચ સુક્ખવિપસ્સકો વા પરિહીનજ્ઝાનો વા દટ્ઠબ્બોતિ સમ્બન્ધો. ‘‘પાળિયં’’તિ પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિ પાળિયં. ‘‘ઇધ નિટ્ઠા’’તિ ઇમસ્મિં કામલોકે આસવક્ખયં પત્વા ખન્ધપરિનિબ્બાનપત્તિ વસેન નિટ્ઠા. નિટ્ઠાનં પરિયોસાનન્તિ અત્થો. કુલતો કુલં ગચ્છતીતિ કોલંકોલો. ભવતો ભવં ગચ્છતીતિ અત્થો. એકમેવ પટિસન્ધિસઙ્ખાતં ભવબીજં અસ્સ અત્થીતિ એકબીજી. યો ચ દિટ્ઠેવ ધમ્મે અરહા. તસ્સ ચ ઇધ નિટ્ઠાતિ યોજના. કેન પન તિણ્ણં સોતાપન્નાનં વિસેસો કતોતિ. સત્તક્ખત્તુ પરમો તાવ કેવલં પથમમગ્ગ સમ્પયુત્તેહિ ઇન્દ્રિયેહિ કતો. ઇતરે દ્વે ઉપરિમગ્ગત્થાય પવત્તિતેહિ વિપસ્સનિન્દ્રિયેહિ કતોતિ. તત્થ સત્તક્ખત્તુ પરમો સબ્બમુદુકો હોતિ. તતો કોલંકોલો તિક્ખો. સો પન છ ભવિકો, પઞ્ચભવિકો, ચતુભવિકો, તિભવિકો, દ્વિભવિકોતિ પઞ્ચવિધો. તત્થ પઞ્ચભવિકો તિક્ખો. સેસા અનુક્કમેન તિક્ખતરાતિ દટ્ઠબ્બા. એકબીજી પન એકભવિકો સબ્બતિક્ખો. તત્થ સત્તક્ખત્તુ પરમો કેવલેન પથમમગ્ગાનુભાવેન સિદ્ધત્તા સબ્બમુદુકો હોતિ. ઇતરે દ્વેપકતિયા સત્તક્ખત્તુ પરમભાવે ઠત્વા ઉપરિમગ્ગત્થાય વિપસ્સના કમ્મં પટ્ઠપેન્તિ. તદા તેસં ઇન્દ્રિયાનિ પુન વિસેસ પત્તાનિ હોન્તિ, તિક્ખાનિ. તસ્મા તે સત્તક્ખત્તુ પરમતો તિક્ખાનામ હોન્તીતિ. ‘‘સત્તવારતો ઓરં વા’’તિ ઇદં કોલંકોલ એકબીજિનો સન્ધાય વુત્તં. ‘‘ઉપરિ તિણ્ણં મગ્ગાનં વિપસ્સના નિયામેતી’’તિ ઇદં ઉપરિમે દ્વેસોતાપન્ને સન્ધાય વુત્તં. સત્તક્ખત્તુ પરમોપન પથમમગ્ગેનેવ નિયમિતોતિ દટ્ઠબ્બં. તથાહિ સોયેવ સઙ્ગહપાઠે સરૂપતો આગતો સોતાપત્તિ મગ્ગં ભાવેત્વા દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાપહાનેન પહીનાપાયગમનો સત્તક્ખત્તુ પરમો સોતાપન્નો નામ હોતીતિ. ઇતરે પન દ્વે પાળિયં સોતાપન્ન પુગ્ગલવિભાગટ્ઠાનેસ્વેવ આગતાતિ. ‘‘યે પના’’તિ યે સોતાપન્ન પુગ્ગલાપન. ગાથાયં ‘‘ઇતોસત્તા’’તિ ઇમસ્મિં મનુસ્સલોકે સત્ત સંસરાનિ. ‘‘તતોસત્તા’’તિ તસ્મિં દેવલોકે સત્તાતિ અત્થો. અઙ્ગુત્તરપાઠે ‘‘તેનચિત્તપ્પસાદેના’’તિ મહાસહસ્સિલોકધાતું સરેન વિઞ્ઞાપેતું સમત્થસ્સ સત્થુગુણે ચિત્તપ્પસાદો જાયતિ. તેન ચિત્તપ્પસાદેન. ‘‘તેન પરિયાયેના’’તિ સચે સો દેવેસુ એવ સંસરતિ. સત્તક્ખત્તું ઓપપાતિક પટિસન્ધિયો ગણ્હિત્વા તત્થેવ પરિનિબ્બાયિસ્સતિ. યદિ મનુસ્સેસુ એવ સંસરતિ. સત્તગબ્ભસેય્યક પટિસન્ધિયો ગણ્હિત્વા એત્થેવ પરિનિબ્બાયિસ્સતિ. એવં દેસના વારેન ચુદ્દસ કત્વા દેસિતેન પરિયાયેનાતિ અત્થો. ‘‘તં વીમંસિતબ્બં’’તિ વદન્તેન ટીકાચરિયેન સયં ચુદ્દસપટિસન્ધિયોવ ઇચ્છતીતિ દીપેતિ. ઇદાનિ તં ચુદ્દસપટિસન્ધિવાદં પટિક્ખિપન્તો ‘‘વિભઙ્ગે પના’’તિઆદિમાહ. ‘‘વિભઙ્ગે’’તિ અભિધમ્મે ઞાણવિભઙ્ગે. નત્થિ ઠાનમસ્સાતિ અટ્ઠાનં. ‘‘ઠાનં’’તિ મૂલકારણં. નત્થિ અવકાસો અસ્સાતિ અનવકાસો. ‘‘અવકાસો’’તિ પચ્ચયકારણં. ‘‘યં’’તિ ક્રિયાપરામસનં. યં નિબ્બત્તેય્ય, તં નિબ્બત્તનં અટ્ઠાનં. સો નિબ્બત્તન ધમ્મો અનવકાસોતિ યોજના. ‘‘અભિસઙ્ખાર વિઞ્ઞાણસ્સા’’તિ સત્તભવતો ઉદ્ધં કામભવે પટિસન્ધિજનકસ્સ કુસલા કુસલકમ્મ વિઞ્ઞાણસ્સ. ‘‘નિરોધેના’’તિ સોતાપત્તિ મગ્ગક્ખણે એવ નિરોધનેન. નિરુજ્ઝન્તીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘નામઞ્ચ રૂપઞ્ચા’’તિ યે નામ રૂપધમ્મા ઉપ્પજ્જેય્યું. એતે નામ રૂપધમ્મા એત્થ એતસ્મિં અભિસઙ્ખાર વિઞ્ઞાણ નિરોધક્ખણે નિરુજ્ઝન્તીતિ યોજના. ‘‘યથાવુત્તનયેનેવા’’તિ તેન પરિયાયેનાતિ વુત્તપ્પકારનયેનેવ. ‘‘તદેકટ્ઠમોહસ્સા’’તિ તેન રાગેન તેન દોસેન એકસ્મિં ચિત્તે એકતો ઠિતસ્સ મોહસ્સ. ન દિટ્ઠિવિચિકિચ્છા સમ્પયુત્તસ્સ મોહસ્સ. તસ્સ પથમમગ્ગે એવ પહીનત્તા. નાપિ ઉદ્ધચ્ચચિત્તસમ્પયુત્તસ્સ મોહસ્સ. તસ્સ ચતુત્થમગ્ગે એવ પહાતબ્બત્તા. ઉપ્પજ્જન્તા રાગદોસમોહા. ‘‘ધમ્મિકેસૂ’’તિ ધમ્મેન સમેન ઉપ્પન્નેસુ. ‘‘યતો’’તિ યંકારણા. બલવન્તકારણાતિ અત્થો. ‘‘તેસં’’તિ સોતાપન્નાનં. ‘‘સલ્લિખન વસેના’’તિ બહલપક્ખં થૂલભાગં સુટ્ઠુલિખનવસેન. અધિચ્ચુપ્પત્તિ નામ પુબ્બે યથાપવત્તં કાલં અધિચ્ચ અતિક્કમ્મ ઉપ્પત્તિ. ઉપ્પજ્જન્તાનમ્પિ રાગદોસમોહાનં. ‘‘તેસં પી’’તિ સકદાગામીનમ્પિ. ‘‘મેથુનવત્થુ સમાયોગો ઇચ્છિતો’’તિ જાયમ્પતીનં મેથુનકમ્મસમાયોગો નામ સકદાગામીનં અત્થીતિ ઇચ્છિતો. થેરોહિ અધિચ્ચુપ્પત્તિમત્તં ઇચ્છતિ. પરિયુટ્ઠાનમન્દતં ન ઇચ્છતિ. સકદાગામીનં પુત્તધીતરોપિ સન્દિસ્સન્તીતિ વદતિ. ‘‘મહાઅટ્ઠકથાયં પટિક્ખિત્તો’’તિ થેરસ્સ મનોરથમત્તંતિ વત્વા પટિક્ખિત્તો. ઇદં સબ્બં અટ્ઠસાલિનિયં વુત્તં. ‘‘છક્કનિપાતે’’તિ અઙ્ગુત્તરે છક્કનિપાતે. ‘‘મિગાસાળવત્થુમ્હી’’તિ મિગાસાળનામિકાય ઉપાસિકાય વત્થુમ્હિ. કેચિ ઇમં વત્થું દિસ્વા મહાઅટ્ઠકથાવાદં ન રોચેન્તિ. મહાસિવત્થેરવાદં રોચેન્તિ. ‘‘અબ્રહ્મચારિનો’’તિ મેથુન ધમ્મા અપ્પટિવિરતસ્સ. ‘‘સકદાગામિત્તં બ્યાકતં’’તિ તસ્મિં કાલઙ્કતે સો બ્રાહ્મણો ઇધ સકદાગામિભાવં પત્વા તુસિતાકાયં ઉપપન્નોતિ એવં તસ્સ યં સકદાગામિત્તં ભગવતા બ્યાકતં. ‘‘અધિગમવસેના’’તિ સકદાગામિભાવં પટિલાભવસેન. ન પન અબ્રહ્મચારિનો સતો અધિગમવસેનાતિ અધિપ્પાયો. મરણાસન્નકાલેપિ હિ સિક્ખાપદાધિટ્ઠાનેન સહ ઉપરિમગ્ગફલાધિગમનં નામ તિક્ખપઞ્ઞસ્સ અરિયસાવકસ્સ ન દુક્કરન્તિ. એતેન કેસઞ્ચિ થેરવાદરોચનં પટિક્ખિત્તં હોતિ. ‘‘સકિંદેવ ઇમંલોકં આગન્ત્વા’’તિ એતેન ઇતો પરલોકં ગમનસ્સ ચ તતો પુન ઇધાગમનસ્સ ચ સિદ્ધત્તા અયં પુગ્ગલો સુદ્ધેન મગ્ગનિયામેન કામભવે દ્વિક્ખત્તુ પરમોનામ હોતીતિ સિદ્ધો. કથં. ઇધ પત્વા તત્થ નિબ્બત્તિત્વા ઇધ પરિનિબ્બાયી, તત્થ પત્વા ઇધ નિબ્બત્તિત્વા તત્થ પરિનિબ્બાયીતિ. સેસાપન ચત્તારો વિપસ્સનાનિયામેન સિદ્ધા હોન્તીતિ વિઞ્ઞાયતિ. કતમે ચત્તારો. ઇધ પત્વા ઇધ પરિનિબ્બાયી. તત્થ પત્વા તત્થ પરિનિબ્બાયી. ઇધ પત્વા તત્થ પરિનિબ્બાયી. તત્થ પત્વા ઇધ પરિનિબ્બાયીતિ. એત્થ ચ તીસુ સોતાપન્નેસુ એકોસત્તક્ખત્તુ પરમો એવ મગ્ગનિયામેન સિદ્ધો. સેસા પન દ્વે સોતાપન્ના વિપસ્સનાનિયામેન સિદ્ધા. છ સકદાગામીસુ દ્વે એવ મગ્ગનિયામેન સિદ્ધા. સેસા પન ચત્તારો વિપસ્સનાનિયામેન સિદ્ધા. તત્થ મગ્ગસિદ્ધેસુ સોતાપન્ન સકદાગામીસુ સઙ્કરો નત્થિ. વિપસ્સનાસિદ્ધેસુ પન સઙ્કરો અત્થિ. અત્થતો અવિરુદ્ધે સતિ, વોહારમત્તેન સઙ્કરે દોસો નત્થીતિ દટ્ઠબ્બં. આગન્ત્વાતિ પાઠવસેન આગમનતોતિ વુત્તં. આગન્તાતિ પન પાઠો યુત્તો. આગમનસીલો આગમન ધમ્મો હુત્વા સકદાગામી નામાતિ અત્થો. અનાગન્ત્વા ઇત્થત્તન્તિ એત્થપિ એસેવનયો. અરહતો ભાવો અરહત્તં. અરહત્ત મગ્ગં. દક્ખિણાય વિપત્તિકરાનામ અપ્પપ્ફલ અપ્પાનિસંસકરા. સમ્પત્તિકરા નામ મહપ્ફલ મહાનિસંસકરા. સીલક્ખન્ધાદિગુણા નામ સીલક્ખન્ધ સમાધિક્ખન્ધ પઞ્ઞાક્ખન્ધ વિમુત્તિક્ખન્ધ વિમુત્તિઞ્ઞાણ દસ્સનક્ખન્ધગુણા. ‘‘દક્ખિણેય્યેસૂ’’તિ દક્ખિણારહ પુગ્ગલેસુ. ‘‘ધુરં’’તિ પધાનસીસટ્ઠાનિયં વુચ્ચતિ. સદ્ધા એવ ધુરં અસ્સાતિ સદ્ધાધુરો. એવં પઞ્ઞાધુરો. કસ્મા પનેત્થ વીરિયધુરો ન ગહિતોતિ. પાળિયં સદ્ધાવાહી મગ્ગં ભાવેતિ, પઞ્ઞાવાહી મગ્ગં ભાવેતીતિ વુત્તં. ન પન વુત્તં વીરિયવાહી મગ્ગં ભાવેતીતિ. તસ્મા ન ગહિતોતિ. કસ્મા પન વીરિયવાહી મગ્ગં ભાવેતીતિ ન વુત્તન્તિ. વુચ્ચતે. મગ્ગં ભાવેન્તસ્સ નામ આદિમ્હિ દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાનં પહાનાય કમ્મં મહન્તં હોતિ. કસ્મા, અપાયમૂલકત્તા. તત્થ સદ્ધા ચ વિચિકિચ્છા ચ દ્વે ઉજુપ્પટિપક્ખા હોન્તિ. યસ્મિં આરમ્મણે સદ્ધા નિવિસતિ, તસ્મિં વિચિકિચ્છા નત્થિ. યસ્મિં વિચિકિચ્છા નિવિસતિ, તસ્મિં સદ્ધા નત્થિ. તથા પઞ્ઞાદિટ્ઠિયો ચ ઉજુપ્પટિપક્ખા. યત્થ પઞ્ઞા, ન તત્થ દિટ્ઠિ. યત્થ દિટ્ઠિ, ન તત્થ પઞ્ઞાતિ. અપિ ચ સદ્ધા અત્તનો વિસયે દિટ્ઠિં વિધમતિયેવ. પઞ્ઞાય વિચિકિચ્છાવિધમને વત્તબ્બમેવ નત્થિ. તસ્મા આરદ્ધ વિપસ્સકો અનિચ્ચાદીસુ અવેચ્ચપ્પસાદમત્તેનપિ દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાયો પજહિત્વા સદ્ધાનુસારિભાવઞ્ચ સુટ્ઠુતરં પસીદિત્વા સદ્ધાવિમુત્તભાવઞ્ચ પાપુણાતિ. પઞ્ઞાય અનિચ્ચાદીનિ નિજ્ઝાનક્ખમં કત્વા ધમ્માનુસારિભાવઞ્ચ સુટ્ઠુતરં પસ્સિત્વા દિટ્ઠિપત્તપઞ્ઞા વિમુત્તભાવઞ્ચ પાપુણાતિ. વીરિયં પન દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાનં પટિપક્ખમત્તમ્પિ ન હોતિ. અથ ખો તાસં સહાયોપિ હોતિ, ધુરભૂતઞ્ચ. પગ્ગહલક્ખણઞ્હિ વીરિયં. તં સદ્ધંપિ પગ્ગણ્હાતિ, પઞ્ઞંપિ પગ્ગણ્હાતિ, દિટ્ઠિંપિ પગ્ગણ્હાતિ, વિચિકિચ્છમ્પિ પગ્ગણ્હાતિયેવ. કુતોપન અત્તનો સભાવેન દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાયો પજહિતું સક્ખિસ્સતિ. તસ્મા ઇમસ્મિં ઠાને વીરિયવાહીતિ ચ વીરિયધુરોતિ ચ ન વુત્તોતિ. કાયસક્ખિમ્હિ પન સદ્ધા ચ પઞ્ઞા ચ સમબલા હોન્તિ. વીરિયઞ્ચ સયં સમ્મપ્પધાનટ્ઠાને ઠત્વા તદુભયં ઉપબ્રૂહેતિ. સો ચ પુગ્ગલો તદુભયબલેન દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાદયો પજહિત્વા કાયસક્ખિભાવં પાપુણાતિ. અટ્ઠવિમોક્ખે વા ઉપ્પાદેત્વા ઉભતોભાગ વિમુત્તભાવં પાપુણાતિ. ઇમેસુ પન દ્વીસુ પુગ્ગલેસુ વીરિયસ્સ થામો સુટ્ઠુ પાકટો. તસ્મા ઇમે દ્વે વીરિયાધિકાત્વેવ વત્તબ્બા. ન વીરિયધુરોતિ. ચતુપ્પટિપદા નામ દુક્ખાપટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા. દુક્ખાપટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા. સુખાપટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા. સુખાપટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા. તિવિધવિમોક્ખો નામ સુઞ્ઞતો વિમોક્ખો. અનિમિત્તો વિમોક્ખો. અપ્પણિહિતો વિમોક્ખો. ‘‘તયો અન્તરા પરિનિબ્બાયિનો’’તિ એત્થ આયુકપ્પસ્સ પરિયન્તં અપત્વા અન્તરા એવ કિલેસપરિનિબ્બાનપત્તા અન્તરાપરિનિબ્બાયી નામ. સો તિવિધો. આયુકપ્પસ્સ પથમભાગે પરિનિબ્બાયી, દુતીયભાગે, તતીયભાગેતિ. ઇમે તયો અન્તરા પરિનિબ્બાયિનો નામ. ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયી નામ આયુકપ્પ પરિયન્તે પરિનિબ્બાયી. ઉદ્ધં મુખો વટ્ટસોતો એતસ્સાતિ ઉદ્ધંસોતો. અકનિટ્ઠં અવસ્સં ગમિસ્સતીતિ અકનિટ્ઠગામી. વિપસ્સના કમ્મં સસઙ્ખારં સપ્પયોગં કત્વા પરિનિબ્બાયી સસઙ્ખાર પરિનિબ્બાયી. સઙ્ખારરહિતેન સુખેન વિપસ્સના કમ્મેન પરિનિબ્બાયી અસઙ્ખાર પરિનિબ્બાયી. ‘‘દ્વાદસ સોતાપન્ના’’તિ એકબીજિકા તયો. તે એવ ચતૂહિ પટિપદાહિ ગુણિતા દ્વાદસ. દ્વાદસ સકદાગામિનો પુબ્બે વુત્તનયા એવ.

એકચ્ચાનં એવ અનાગામિ અરહન્તાનં એવ. ‘‘અજ્ઝોસિતસ્સા’’તિ અધિઓસિતસ્સ. મમેવિદન્તિ નિટ્ઠાનં કત્વા ઠપિતસ્સ. ગિલિત્વા ઠપિતસ્સાતિ વુત્તં હોતિ. બહલેન થૂલેન કામરાગેન વિમુત્તા બહલરાગવિમુત્તા. આરુપ્પેસુ ચ તસ્સો અરૂપસમાપત્તિયો એવ અત્થિ. ન ચતસ્સો રૂપસમાપત્તિયો. તસ્મા તત્થ અનુપુબ્બનિરોધો ન લબ્ભતિ. ‘‘આદિતો પટ્ઠાયા’’તિ અટ્ઠસુ સમાપત્તીસુ પથમજ્ઝાન સમાપત્તિઆદિ. તતો પટ્ઠાય. અનુપુબ્બનિરોધો નામ પથમજ્ઝાને પટિઘસઞ્ઞાનાનત્તસઞ્ઞાનં નિરોધો. પટિઘસઞ્ઞા નામ પઞ્ચવિઞ્ઞાણસઞ્ઞા. નાનત્તસઞ્ઞા નામ કસિણ નિમિત્તતો અઞ્ઞેસુ નાનારમ્મણેસુ પવત્તમનોવિઞ્ઞાણ સઞ્ઞા. દુતીયજ્ઝાને વિતક્ક વિચારાનં નિરોધોતિઆદિના અનુપુબ્બ નિરોધો. ‘‘તતો પઞ્ચમજ્ઝાનં’’તિ પઞ્ચકનયેન વુત્તં. અટ્ઠસમાપત્તિ વચનં પન ચતુક્કનયેન વુત્તં. તદુભયંપિ પુગ્ગલાનુરૂપં લબ્ભતિયેવ. યુગનન્ધં નામ દ્વન્દબન્ધનં, સમથવિપસ્સનાનં યુગનન્ધન્તિ વિગ્ગહો. ‘‘સમાપજ્જન વુટ્ઠાન વિપસ્સનાવસેના’’તિ એત્થ વસિભાવપત્તં સમાપજ્જનઞ્ચ વુટ્ઠાનઞ્ચ ગહેતબ્બં. અત્તનો સરીરા બદ્ધેસુ પરિક્ખારેસુ સમાપત્તિબલેનેવ અન્તરાયાભાવતો વિસું અધિટ્ઠાતબ્બ કિચ્ચં નત્થીતિ વુત્તં ‘‘અત્તનો સરીરાબદ્ધે પરિક્ખારે ઠપેત્વા’’તિ. ‘‘નાનાબદ્ધાની’’તિ નાનાઠાનેહિ આબદ્ધાનિ. નાનાઠાનેસુ ઠપિતાનીતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘પરિસ્સયેના’’તિ અન્તરાયેન. માવિનસ્સન્તૂતિ વા નાનાબદ્ધ અવિકોપનં અધિટ્ઠાતબ્બં. તદા વુટ્ઠહામીતિવા સઙ્ઘપ્પતિમાનનં અધિટ્ઠાતબ્બં. એવં સત્થુપક્કોસનંપિ. ‘‘અદ્ધાનપરિચ્છેદો’’તિ અત્તનો જીવિતકાલસ્સ ઉપપરિક્ખણં. મરણઞ્હિ નામ સમાપત્તિબલેનપિ પટિબાહિતું ન સક્કાહોતિ. અન્તો સમાપત્તિયઞ્ચ મરણે સતિ સબ્રહ્મચારીસુ કત્તબ્બવત્તં ન કરેય્ય. એતઞ્હિ વત્તં યં અરિયસાવકાનં મરણાસન્ને સબ્રહ્મચારીનં વા ઉપટ્ઠાકાનં વા અપ્પમાદકથાનુ સાસનિકમ્મં. સમાપત્તિયં વા અઞ્ઞતિત્થિયાનં ગરહા વિવજ્જનત્થં. એવઞ્હિ તે ગરહેય્યું. ગોતમસાવકાનં નિરોધસમાપત્તિ નામ એકં મરણમુખં. યં સમાપજ્જન્તો અસુકો ભિક્ખુ મરણં ગચ્છતિ. અનરિય કમ્મં હેતન્તિ.

‘‘યદત્થં’’તિ પટિપત્તિ રસસ્સાદત્થં. ‘‘તદત્થે’’તિ તસ્મિં અત્થે. નિરામિસ સુખં નામ આમિસરહિત સુખં. દુવિધઞ્હિ સુખં સામિસસુખઞ્ચ નિરામિસસુખઞ્ચ. તત્થ યે લોકે ઇટ્ઠ કન્ત મનાપિયા પઞ્ચકામગુણા નામ અત્થિ. તે કિલેસેહિ આમસિતબ્બત્તા આમિસા નામ. યઞ્ચસુખં તે આમિસે પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ, તં સામિસસુખં નામ. યં લોકે દિબ્બં સુખં માનુસકં સુખન્તિ મમાયન્તિ. યઞ્ચ અનુભવન્તં મહાજનં સબ્બાનિ અપાયભય વટ્ટભયાનિ સમ્પરિવારેન્તિ. ઝાનસુખ મગ્ગસુખ ફલસુખ નિબ્બાનસુખં પન નિરામિસસુખં નામ. યં નેક્ખમ્મસુખન્તિ ચ પવિવેકસુખન્તિ ચ ઉપસમસુખન્તિ ચ સમ્બોધિસુખન્તિ ચ વિમુત્તિસુખન્તિ ચ અરિયસુખન્તિ ચ અનવજ્જસુખન્તિ ચ વુચ્ચતિ. યઞ્ચ અનુભવન્તં અરિયજનં સબ્બાનિ અપાયભય વટ્ટભયાનિ સમ્પરિવજ્જન્તિ. ‘‘અસ્સાદિતબ્બટ્ઠેના’’તિ કિલેસપલિબોધેહિ વિમુત્તત્તા વિપુલ ગમ્ભીર સન્ત પણીતરસત્તા ચ અહોસુખં અહોસુખન્તિ ઉદાહરન્તેનપિ અસ્સાદિતબ્બટ્ઠેનાતિ.

કમ્મટ્ઠાનસઙ્ગહાનુદીપના નિટ્ઠિતા.

નિગમગાથાસુ.

૨૬૨. ચરિતબ્બન્તિ ચારિત્તં. દસકુસલકમ્મપથધમ્મજાતં. ‘‘કુલાચારેના’’તિ કુલપરમ્પરતો આગતેન આચારેન. ‘‘ઞાતિ મિત્ત ધન ભોગસમ્પત્તિયા’’તિ હેતુઅત્થે કરણવચનં. ‘‘વિસાલે’’તિ વિપુલે. ‘‘તેના’’તિ તસ્સપદસ્સ વિભત્યન્ત દસ્સનં. ‘‘સદ્ધાયા’’તિ રતનત્તયે અવેચ્ચપ્પસાદસદ્ધાવસેન. ‘‘અભિવુડ્ઢાનં’’તિ હાનભાગિય ઠિતિભાગિયભાવં અતિક્કમ્મવિસેસભાગિય નિબ્બેધભાગિય ભાવપત્તિવસેન અતિસ્સય વુડ્ઢાનં. ‘‘પરિસુદ્ધાનઞ્ચા’’તિ અત્તુક્કંસન પરવમ્ભનાદિ દોસેહિ પરિસુદ્ધાનઞ્ચ. નં નં જનં પાતિરક્ખતીતિ નમ્પો. દિટ્ઠદિટ્ઠેસુ મેત્તાવિહારીતિ વુત્તં હોતિ. આવ્હાતબ્બોતિ અવ્હયો. નામં. નમ્પો ઇતિ અવ્હયો અસ્સાતિ નમ્પવ્હયોતિ વચનત્થો. ‘‘પણિધાયા’’તિ પત્થેત્વાતિ અત્થં નિવત્તેતિ ‘‘ભુસં નિધાયા’’તિઆદિના. ‘‘ઉપાદાય પટિચ્ચા’’તિ તસ્સ પદસ્સ પરિયાયદસ્સનમેતં. ‘‘અત્તનો મન્દબુદ્ધીનં’’તિ પચ્ચક્ખે ધરમાનાનન્તિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘પચ્છિમ જનાનં વા’’તિ. અનુકમ્પનં અનુકમ્પો. કથં નુ ખો ઇમે જના અભિધમ્મત્થેસુ સુખેન આજાનેય્યુન્તિ એવં પવત્તો ચિત્તબ્યાપારો. અત્થતો અનુદયસઙ્ખાતા કરુણાયેવ. તેનાહ ‘‘અનુદયં કારુઞ્ઞં’’તિ. ‘‘પત્થિતં’’તિ વા સાધુવતસ્સ યં થેરો એવરૂપં પકરણં કરેય્યાતિ એવં ચિરકાલં પત્થિતં આસિંસિતન્તિ અત્થો. ‘‘ખુદ્દસિક્ખાટીકાયં’’તિ પોરાણટીકં સન્ધાય વુત્તં. સોમવિહારોત્વેવ પઞ્ઞાયિત્થ તસ્મિં દીપેતિ અધિપ્પાયો. ગાથાયં ‘‘અથા’’તિ તસ્મિંકાલે. ‘‘એત્થા’’તિ એતસ્મિં નગરે. ‘‘સદ્દો’’તિ કસ્મા રાજા એવરૂપં મઙ્ગલહત્થિં બ્રાહ્મણાનં અદાસિ. નેતં પતિરૂપં યં રઞ્ઞા કતન્તિ એવં પવત્તો અમનાપસદ્દો. ‘‘ભેરવો’’તિ ભીરુતાજનકો ભયાનકો. ‘‘સિવીનં’’તિ સિવિરટ્ઠવાસીનં. ‘‘રટ્ઠવડ્ઢને’’તિ રટ્ઠં વડ્ઢેતીતિ રટ્ઠવડ્ઢનો. હત્થિનાગો. સો હિ લક્ખણસમ્પન્નો આજાનિયો હોતિ. યસ્મિં રટ્ઠે તં અભિમઙ્ગલં કરોન્તિ, તસ્મિં રટ્ઠે દેવો સમ્મા વસ્સતિ, નાનાભયુપદ્દવા તસ્મિં નુપ્પજ્જન્તીતિ લોકસમ્મતો મઙ્ગલહત્થી હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘સિવીનં રટ્ઠવડ્ઢને’’તિ. ‘‘વિત્થિણ્ણો’’તિ વિત્થારિતો. અતિવિત્થારોતિ વુત્તં હોતિ. ધનીયન્તિ મહાજનેહિ દટ્ઠું પત્થીયન્તીતિ ધઞ્ઞા. મહિદ્ધિકા. અધિવસન્તિ એત્થાતિ અધિવાસો. ધઞ્ઞાનં અધિવાસોતિ સમાસો. અજ્ઝાવસિંસુ એત્થાતિ અજ્ઝાવુત્થં. કિત્તિગુણવસેન ઉદેન્તિ ઉગ્ગચ્છન્તીતિ ઉદિતા. ઉદિતાનંપિ ઉદિતોતિ વિગ્ગહો. તેનાહ ‘‘નભમજ્ઝે’’તિઆદિં. સારજ્જનં સારદો. વિગતો સારદો યસ્સાતિ વિસારદો. વિસારદસ્સ ભાવો વેસારજ્જં. પરિયત્તિયં વેસારજ્જં પરિયત્તિવેસારજ્જં. તેપિટકપરિયત્તિયં વેય્યત્તિયઞ્ઞાણં. તં આદિ એતિસ્સા પઞ્ઞાયાતિ પરિયત્તિવેસારજ્જાદિ પઞ્ઞા. પાપતો લજ્જનસીલાતિ લજ્જિનોતિ આહ ‘‘પાપગરહિનો’’તિ. પાપં ધમ્મં ગરહન્તિઆદીનવં કથયન્તિ સીલેનાતિ પાપગરહિનો. ‘‘અનુસ્સરન્તૂ’’તિ પુનપ્પુનં સરન્તુ. વિસેસેન ભવન્તિ વેપુલ્લં ગચ્છન્તીતિ વિભવા. પુઞ્ઞાનિ ચ તાનિ વિભવાચાતિ પુઞ્ઞવિભવા. વિપુલપુઞ્ઞાનીતિ દસ્સેતું ‘‘વિપુલાનં’’તિઆદિમાહ. અનુત્તરિય ધમ્મા નામ દસ્સનાનુત્તરિય સવનાનુત્તરિયાદયો. લોકે બહૂસુ દસ્સનેસુ ઇતો ઉત્તરં અઞ્ઞં દસ્સનં નામ નત્થીતિ દસ્સનાનુત્તરિયં. રતનત્તયદસ્સનં. ચતુસચ્ચદસ્સનઞ્ચ. રતનત્તયગુણકથાસવનં, ખન્ધાયતન ધાતુ સચ્ચપટિચ્ચસમુપ્પાદકથાસવનઞ્ચ સવનાનુત્તરિયં નામ. તેસુ રતનત્તયાદીસુ સદ્ધા પટિલાભો લાભાનુત્તરિયં નામ. તેસમેવ પુનપ્પુનં સરણં અનુસ્સતાનુત્તરિયં નામ. રતનત્તયે ચતૂહિ પચ્ચયેહિ વા વત્તપ્પટિવત્તકરણેન વા પરિચરણં પારિચરિયાનુત્તરિયં નામ. બુદ્ધપઞ્ઞત્તાસુ તીસુ સિક્ખાસુ સમાદાય સિક્ખનં સિક્ખાનુત્તરિયં નામ. તાદિસે પઞ્ઞાવદાતગુણસોભાદિકે ગુણે અવસ્સં ભજન્તિ પાપુણન્તીતિ તાદિસગુણભાગિનો. ‘‘ભવિસ્સામા’’તિ ભવિતું ઉસ્સાહં કરિસ્સામાતિ વુત્તં હોતિ.

દીપનિયા નિગમગાથાસુ.

‘‘બસ્હ્યુસુઞ્ઞચમ્મેકમ્હી’’તિ એત્થ ‘‘બસ્હ્યૂ’’તિ અટ્ઠસઙ્ખ્યાય સઙ્કેત વચનં. ‘‘ચમ્મં’’તિ દ્વિસઙ્ખ્યાય. એકઞ્ચ દુકઞ્ચ સુઞ્ઞઞ્ચ અટ્ઠચાતિ ગણનક્કમો. સહસ્સ દ્વિસત અટ્ઠસઙ્ખાતે સાકેતિ અત્થો. એસનયો પરતો ‘‘નવપઞ્ચ ચમ્મેકમ્હી’’તિ પદેપિ. ગાથાવણ્ણનાસુ. નગરતિ ન ચવતીતિ નગરં. થાવરિયન્તિ વુત્તં હોતિ. ‘‘રઞ્જેતી’’તિ રમેતિ. ખેમસુભિક્ખતાદિગુણેહિ અનાગતે જને ગમાપેતિ, આગતે અઞ્ઞત્થ ગન્તું ન દેતીતિ વુત્તં હોતિ. રોહિતમિગા નામ સુવણ્ણવણ્ણમિગા. ‘‘સાકે’’તિ સાકનામેન રઞ્ઞા પુન સઙ્ખતત્તા ઇમં કલિયુગં સાકન્તિ વુચ્ચતિ. યં એતરહિ સાક્રરાજન્તિપિ વોહરન્તિ. સાકરાજા ચ નામ ઉત્તરાપથેસુ એકો ગન્ધારરાજા. યં જેટ્ઠકં કત્વા ભિન્નલદ્ધિકા વજ્જીભિક્ખૂ ઇમં ધમ્મ વિનયં મહાસઙ્ઘીકં નામ સઙ્ગહં આરોપેન્તિ. સો ચ ધમ્મવિનયસઙ્ગહો ઉત્તરાપથેસુ વત્તતિ. વેસાલિયં યસત્થેર સઙ્ગહો પન દક્ખિણાપથેસૂતિ. ચત્તારિયુગાનિ નામ લોકે પઞ્ઞપેન્તિ સત્યયુગં, દ્વાપરયુગં, તેત્રયુગં, કલિયુગ,ન્તિ. યુગન્તિ ચ આયુપરિમાણં વુચ્ચતિ. ઇદાનિપન કલિયુગં વત્તતિ. તેન વુત્તં ‘‘સાકેતિ કલિયુગે’’તિ. પાપયુગેતિ અત્થો. ‘‘લ તી’’તિ સાલિક્ખેત્તાનં સોધનટ્ઠાનત્તા એવં મ્રમ્મદેસવોહારેન લદ્ધનામં અરઞ્ઞં. તં પન મુંર્વાનગરસ્સ એસન્ને પઞ્ચધનુસતિકે પદેસે જાતં. ‘‘વિસ્સુતે’’તિ વિસેસેન કિત્તિતે. સારઞ્ચ અસારઞ્ચ વિવેચેન્તિ વિચારેત્વા જાનન્તિસીલેનાતિ સારાસાર વિવેકિનોતિ વચનત્થોતિ.

ઇતિ પરમત્થદીપનિયા અનુદીપના નિટ્ઠિતા.

૧. પરમત્થદીપની નામ, યેન થેરેન સા કતા.

તેનેવે સા કતા હોતિ, અયં તસ્સાનુ દીપની.

૨. અટ્ઠસત્તદ્વયેકમ્હિ, સાકે સા જેટ્ઠમાસકે.

કાળે નવમિયં દિવા, મજ્ઝન્હિકે નિટ્ઠં ગતા.

અનુદીપની નિટ્ઠિતા.