૭. સમુચ્ચયસઙ્ગહઅનુદીપના

૧૬૨. સમુચ્ચયસઙ્ગહે. અત્તનો આવેણિકભૂતેન સામઞ્ઞ લક્ખણેનતિ ચ સમ્બન્ધો. અઞ્ઞાપદેસેન એવ તદુભયલક્ખણેન સલક્ખણાનિ નામ વુચ્ચન્તીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘નિબ્બાનસ્સપિ સરૂપતો લબ્ભમાનસભાવતા’’તિ અઞ્ઞનિસ્સય રહિતેન લબ્ભમાનસભાવતા. નનુ નિબ્બાનમ્પિ રાગક્ખયો દોસક્ખયો મોહક્ખયોતિઆદિના અઞ્ઞનિસ્સયદસ્સનં અત્થિ યેવાતિ. દસ્સનમત્તં અત્થિ. નિબ્બાનં પન રાગાદીહિ પટિબદ્ધં ન હોતિ. અથ ખો તેહિ દૂરતરં હોતિ. પટિપક્ખતરં, પટિવિરુદ્ધતરં. યઞ્હિ રૂપસ્સ ખયો વયો ભેદો અનિચ્ચાતિ વુત્તં. તત્થ રૂપસ્સ ઉપ્પજ્જિત્વા ખયો વુત્તોતિ સો રૂપસ્સ નિસ્સિતો એવ હોતિ. ઇધ પન રાગાદીનં પુન ઉપ્પાદસ્સપિ અભાવો વુત્તોતિ સો રાગાદીસુ અનિસ્સિતો એવ. ન કેવલં અનિસ્સિતો. અથ ખો તેહિ દૂરતરો ચ પટિપક્ખતરો ચ તેસં પટિપક્ખગુણેહિ ઇમસ્સસિદ્ધત્તાતિ. અનિપ્ફન્નરૂપાનિપિ અધિપ્પેતાનિ એવ તેસમ્પિ ખન્ધાયતનધાતુ સચ્ચેસુ સઙ્ગહિતત્તા.

આસવાદીસુ. ‘‘પારિવાસિયટ્ઠેના’’તિ પરિવાસકરણટ્ઠેન. ‘‘મદનીયટ્ઠેના’’તિ મદનજનકટ્ઠેન. ‘‘પરિવાસં ગણ્હન્તી’’તિ દોસવેપુલ્લં આપજ્જન્તીતિ વુત્તં હોતિ. પુન ‘‘પરિવાસં’’તિ દુગ્ગન્ધતાદિપરિવાસં. ‘‘આસવભરિતમેવા’’તિ આસવેહિ પૂરિતમેવ. ‘‘છળારમ્મણાનિ દૂસેન્તી’’તિ તાનિ સાસવાદિભાવં પાપેન્તીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘ભવતો’’તિ ભૂમિતો ઇચ્ચેવત્થો. અવધીયતિ પરિચ્છિન્દીયતિ એતસ્માતિ અવધિ. અપાદાનં વુચ્ચતિ. મરિયાદો નામ પરિયન્તપરિચ્છેદો. મરિયાદમત્તભૂતો ક્રિયાવિસયો મરિયાદવિસયો. અવધિ નામ બ્યાપન વિધાનં, ક્રિયા બ્યાપનસ્સ વિસયો અભિવિધિવિસયો. ‘‘યસ્સા’’તિ અવધિ વત્થુસ્સ. ‘‘અત્તાનં’’તિ અવધિવત્થું. ‘‘બહિકત્વા’’તિ સમ્પત્તમત્તં કત્વાતિ અધિપ્પાયો. અવધિવિચારણાયં. ‘‘સદ્દસ્સા’’તિ ભગવતો કિત્તિસદ્દસ્સ. ‘‘તં’’તિ અવધિભૂતં અત્થં. ‘‘યસો’’તિ કિત્તિસદ્દો. ‘‘ઇતરં’’તિ અનભિવિધિવિસયં બહિ કત્વા પવત્તતિ.

કામાસવાદીસુ. ‘‘તન્નામેના’’તિ કામનામેન. ‘‘તદારમ્મણા’’તિ કામધમ્મારમ્મણા. ‘‘અયમત્થો વા’’તિ કામીયતીતિઆદિના વુત્તો પચ્છિમત્થોવ. ‘‘મહગ્ગતકુસલધમ્મા’’તિ ઇધાધિપ્પેતં કમ્મભવં સન્ધાય વુત્તં. ‘‘તં નિબ્બત્તા’’તિ તેન નિબ્બત્તા. ‘‘તદારમ્મણા’’તિ દુવિધભવારમ્મણા. ‘‘તણ્હા એવા’’તિ ભવતણ્હા એવ. ‘‘ભવો એવા’’તિ ભવારમ્મણતાય ભવનામિકા તણ્હા એવ. ‘‘ઇમે એવા’’તિ તણ્હાદિટ્ઠિ અવિજ્જા એવ. ‘‘પરિવુત્થે સતી’’તિ પરિવસિતે સતિ. ‘‘કામવિસયા’’તિ કામધમ્મવિસયા. ‘‘તસ્મિં’’તિ કામાસવે. ભવવિસયા માનાદયો પરિવુત્થા એવાતિઆદિના યોજેતબ્બં. તથા દિટ્ઠિવિસયાતિ પદેપિ.

‘‘અનસ્સાસિકં કત્વા’’તિ અસ્સાસપસ્સાસરહિતં કત્વા. ‘‘અવહનનટ્ઠેના’’તિ અજ્ઝોત્થરિત્વા મારણટ્ઠેન. અધોકત્વા મારણટ્ઠેનાતિપિ યુજ્જતિ. ‘‘દુત્તરટ્ઠેના’’તિ તત્થ પતન્તસ્સ તરિતું દુક્કરટ્ઠેન. ‘‘વુત્તનયેના’’તિ આસવેસુ વુત્તનયેન.

‘‘વટ્ટસ્મિં’’તિ તિવિધવટ્ટસ્મિં. ‘‘ભવયન્તકે’’તિ અવિજ્જાસઙ્ખારાદિકે ભવચક્કે. ‘‘આમસનં’’તિ પદસ્સ અત્થં દસ્સેતિ ‘‘તથા તથા કપ્પેત્વા ગહણ’’ન્તિ. ‘‘સાસને’’તિ પરિયત્તિસાસને તસ્મિં તસ્મિં સુત્તન્તે. ‘‘દિટ્ઠિયો દિટ્ઠુપાદાનં’’તિ દિટ્ઠિવત્થૂસુ દળ્હગ્ગાહટ્ઠેન દિટ્ઠિયો એવ દિટ્ઠુપાદાનં. અત્તવાદુપાદાને. પરિકપ્પ બુદ્ધિ નામ મિચ્છાઞાણં વુચ્ચતિ. ‘‘ઇસ્સર નિમ્મિતં’’તિ સકલલોકિસ્સરેન મહાબ્રહ્મુના આદિકપ્પકાલે નિમ્મિતં. ‘‘અધિચ્ચ સમુપ્પન્નં’’તિ અહેતુ અપચ્ચયા સમુપ્પન્નં. ‘‘અચ્ચન્તસસ્સતં’’તિ ભવપરમ્પરાસુ સસ્સતં. ‘‘એકચ્ચસસ્સતં’’તિ ભવવિસેસં પત્વા એકચ્ચાનં સત્તાનં સસ્સતં. ‘‘ઉચ્છિન્નં’’તિ યત્થકત્થચિ પરમ્મરણા ઉચ્છિન્નં. પુરાણઞ્ચકમ્મં પરિક્ખીણં, નવઞ્ચકમ્મં અકતં. એવં સંસાર સુદ્ધીતિઆદિના ગહણન્તિ અત્થો. સન્તો કાયો સક્કાયો. ‘‘સન્તો’’તિ પરમત્થતો વિજ્જમાનો. ‘‘કાયો’’તિ રૂપકાયો, નામકાયો. અત્તનો અત્તનો કાયો વા સક્કાયો. પચ્ચત્તકાયો, પાટિપુગ્ગલિક કાયોતિ વુત્તં હોતિ. યથાવુત્તકાય દ્વયમેવ. સક્કાયે દિટ્ઠિ સક્કાયદિટ્ઠિ. તત્થ ‘‘સક્કાયે દિટ્ઠી’’તિ પુબ્બન્તાપરન્ત કપ્પિકાનં વિય પુબ્બન્તા પરન્તેઅચિન્તેત્વા સબ્બસત્તાનંપિ અત્તનો ખન્ધેસુ એવ ‘રૂપં મે અત્તાતિ વા’ અત્તા મે રૂપવાતિ વા, અત્તનિ મે રૂપન્તિ વા, રૂપસ્મિં મે અત્તાતિ વા, એવમાદિના ધમ્મતા સિદ્ધા દિટ્ઠીતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘અસ્સુતવા’’તિ ખન્ધદેસનાદિકે સુઞ્ઞતધમ્મપ્પટિસં યુત્તે દેસના ધમ્મે અસ્સુત પુબ્બત્તા નત્થિ સુતં એતસ્સાતિ અસ્સુતવા. ‘‘પુથુજ્જનો’’તિ લોકિયમહાજનો. તત્થ પરિયાપન્નો પન એકપુગ્ગલોપિ પુથુજ્જનોત્વેવ વુચ્ચતિ. સો સુતવાપિ અત્થિ, અસ્સુતવાપિ અત્થિ. ઇધ અસ્સુતવા અધિપ્પેતો. અરિય પુગ્ગલો પન તત્થ પરિયાપન્નો ન હોતિ. અહન્તિવા, મમાતિ વા, મયીતિ વા, મેતિ વા, પરામસન પદાનિ નામ. ‘‘સેસધમ્મેવા ગહેત્વા’’તિ રૂપતો અવસેસે નામક્ખન્ધ ધમ્મે અત્તા મેતિ ગહેત્વા વા. ‘‘ધમ્મ મુત્તકં વા અત્તાનં ગહેત્વા’’તિ પઞ્ચક્ખન્ધધમ્મવિમુત્તં પરિકપ્પસિદ્ધં અત્તાનં વા ગહેત્વા. ચતસ્સો અવત્થા યસ્સાતિ ચતુરાવત્થિકા. વેદનાય સમ્ભોગરસત્તા ‘‘સંભુઞ્જિં’’તિ વુત્તં. ‘‘સુખિતો’’તિ સુખવેદનાય સમઙ્ગીપુગ્ગલો. ધમ્મતો ખન્ધ પઞ્ચકમેવ. તત્થ પન સુખવેદનાપધાનત્તા તથા સમનુપસ્સન્તો વેદનં અત્તાતિ સમનુપસ્સતિ નામ. ‘‘સમૂહતો ગહેત્વા’’તિ અહમસ્મિ, અહં એકો સત્તોતિઆદિના સમૂહતો. ‘‘વત્થૂ’’તિ પઞ્ચક્ખન્ધા વુચ્ચન્તિ. ઞાતપરિઞ્ઞાદિવસેન અપરિઞ્ઞાતાનિ વત્થૂનિ એતેહીતિ અપરિઞ્ઞાતવત્થુકા. એકમુહુત્તમત્તેપિ કાલે. રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતીતિઆદિકં ચતુરાવત્થં સન્ધાય ‘‘કદાચિ અત્તતો’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘અત્તનિમિત્તં’’તિ અભિક્કમનાદીસુ કાયવચીમનો ક્રિયાસુ અહં અભિક્કમામિ, અહં પટિક્કમામીતિઆદિના ચિત્તે દિસ્સમાના અત્તચ્છાયા વુચ્ચતિ.

‘‘કામનટ્ઠેના’’તિ ઇચ્છનટ્ઠેન. ‘‘છન્દનટ્ઠેના’’તિ પત્થનટ્ઠેન. લીનભાવો નામ ચિત્તચેતસિકાનં પટિકુટનં. આપાદીયતે આપાદનં. લીનભાવસ્સ આપાદનન્તિ વિગ્ગહો. ‘‘તન્દી’’તિ આલસ્યં વુચ્ચતિ. ‘‘વિજમ્ભિતતા’’ નામ કિલેસવસેન કાયઙ્ગાનં વિજમ્ભનં સમિઞ્જનપ્પસારણાદિકરણં. સા એવ પચ્ચયો એતસ્સાતિ વિગ્ગહો.

અનુસયપદત્થે. ‘‘ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ ઉપ્પજ્જિતું સક્કોન્તિ. ન પન એકન્તતો ઉપ્પજ્જન્તિ. સન્તેસુહિ એકન્તતો ઉપ્પજ્જન્તેસુ અનુસયા નામ ન હોન્તિ સયનકિચ્ચસ્સેવ અભાવતો. ‘‘ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ વા ઉપ્પજ્જિતું પહોન્તિ. પત્થોદનો બહૂનં જનાનં પહોતીતિઆદીસુ વિય. પઞ્ઞત્તિયોહિ અસભાવધમ્મજાતિકત્તા કારણ લાભેપિ ઉપ્પજ્જિતું નપ્પહોન્તિ. ઇમે પન સભાવધમ્મજાતિકત્તા કારણ લાભે સતિ ઉપ્પજ્જિતું પહોન્તીતિ. એવઞ્હિસતિ, ઉપ્પાદં અપત્તાનંપિ તેસં પરમત્થજાતિકતા સિદ્ધા હોતીતિ. ‘‘સહ અનુસેન્તી’’તિ એકતો અનુસેન્તીતિ વુત્તા કામરાગાનુસયો ચ પટિઘાનુસયો ચ માનાનુસયો ચ દિટ્ઠાનુસયો ચ વિચિકિચ્છાનુસયો ચ. ઇમેસં સત્તાનં સત્તસન્તાને અનુસયકિચ્ચમત્તં ઠપેત્વા એકતો ઉપ્પત્તિ નામ નત્થિ. યદિ એકતો ઉપ્પજ્જેય્યું. દ્વાદસા કુસલચિત્તાનિ સત્તસન્તાને નિચ્ચકાલમ્પિ એકતો ઉપ્પજ્જેય્યું. ન ચ ઉપ્પજ્જન્તિ. તસ્મા વિઞ્ઞાયતિ ઉપ્પજ્જનં નામ અપ્પહીનટ્ઠેન ઉપ્પજ્જનારહભાવો વુત્તોતિ. સેન્તીતિ વત્વા તદત્થં દસ્સેતિ ‘‘વિસું’’તિઆદિના. ‘‘અવુટ્ઠિતા’’તિ ઉપ્પાદં અપત્તા. ‘‘તથાપવત્તા’’તિ ચાલનાકારેન પવત્તા. પુન ‘‘તથાપવત્તા’’તિ જવનસહજાતાકારેન પવત્તા. ‘‘યેસં’’તિ કામરાગાનુસયાદીનં. ‘‘આવજ્જનં’’તિ આવજ્જનચિત્તં. ‘‘દમથં’’તિ સુદન્તભાવં. ‘‘તથા પવત્તા’’તિ ચિત્તસન્તાનાનુસયનાકારેન પવત્તા. તાઅવત્થા યેસં તે તદવત્થિકા. યદિ તે ઉપ્પાદં અપત્તા. એવંસતિ, તે પરમત્થાપિ નામ ન ભવેય્યુન્તિ ચોદનં પરિહરતિ ‘‘તે પના’’તિઆદિના. સચે તે કુસલાબ્યાકત ચિત્તસન્તાનમ્પિ અનુગતા. એવંસતિ, તે કુસલાબ્યાકતાનિ નામ સિયુન્તિ ચોદનં પરિહરતિ ‘‘ન ચા’’તિઆદિના. અથ તે એકન્ત અકુસલા સિયું. એવંસતિ, કુસલાબ્યાકતેહિ વિરુદ્ધા ભવેય્યુંતિ ચોદનં પરિહરતિ ‘‘નાપી’’તિઆદિના. યદિ ઉપ્પાદં અપત્તા. એવંસતિ, કાલવિમુત્તા સિયુન્તિ આહ ‘‘નાપિકાલત્તય વિનિમુત્તા’’તિઆદિં. ‘‘સાનુસયે ચિત્તસન્તાને’’તિ સેક્ખપુથુજ્જનાનં ચિત્તસન્તાને. ‘‘સહ મગ્ગુપ્પાદા’’તિ મગ્ગુપ્પાદેન સહેવ. ‘‘તત્થ તત્થ વુત્તો’’તિ અટ્ઠકથાટીકાસુ વુત્તો. ‘‘અનાગતસામઞ્ઞં’’તિ અનાગતસદિસં. ન એકન્ત અનાગતન્તિપિ વદન્તિ. કથં તે સઙ્ખતજાતિકા હોન્તીતિ આહ ‘‘તેહિ મગ્ગે’’તિઆદિં. વિભાવનિપાઠે. ‘‘અપ્પહીના’’તિ મગ્ગેન અપ્પહીના. ‘‘તદવત્થા’’તિ ઉપ્પજ્જનારહાવત્થા. ‘‘તં સભાવત્તા’’તિ કામરાગાદિ સભાવત્તા. ‘‘તથા વુચ્ચન્તી’’તિ અનુસયાતિ વુચ્ચન્તિ. અનાગતા નામ ન હોન્તિ. ચિત્તસન્તાને વત્તમાનભાવેન સિદ્ધત્તા. ‘‘હઞ્ચિ પજહતી’’તિ યદિપજહતિ. ‘‘તેનહી’’તિ તતો એવ. ‘‘રત્તો’’તિ રાગસમઙ્ગી હુત્વા. ‘‘દુટ્ઠો’’તિ દોસસમઙ્ગી હુત્વા. ‘‘મુળ્હો’’તિ મોહસમઙ્ગી હુત્વા પજહતીતિ દોસો આપજ્જતીતિ વુત્તં હોતિ. પરિયુટ્ઠાન પત્તાનં રાગાદીનં. ‘‘મગ્ગવજ્ઝં’’તિ મગ્ગેન વધિતબ્બં. ‘‘ઉપ્પન્નં’’તિ પચ્ચુપ્પન્નં. વત્તમાનઞ્ચ તં ઉપ્પન્નઞ્ચાતિ વત્તમાનુપ્પન્નં. ‘‘ભુત્વા’’તિ આરમ્મણં પરિભુઞ્જિત્વા. વિગચ્છતીતિ વિગતં. ભુત્વા વિગતઞ્ચ તં ઉપ્પન્નઞ્ચાતિ ભુત્વા વિગતુપ્પન્નં. વિપચ્ચનત્થાય ઓકાસં કરોન્તીતિ ઓકાસકતં. ઓકાસકતઞ્ચ તં ઉપ્પન્નઞ્ચાતિ ઓકાસકતુપ્પન્નં. સમુદાચારો વુચ્ચતિ ભિય્યો પવત્તનં. સમુદાચારો ચ સો ઉપ્પન્નઞ્ચાતિ સમુદાચારુપ્પન્નં. ખન્ધપઞ્ચક સઙ્ખાતં ભૂમિં લભતીતિ ભૂમિલદ્ધં. ભૂમિલદ્ધઞ્ચ તં ઉપ્પન્નઞ્ચાતિ ભૂમિલદ્ધુપ્પન્નં. આરમ્મણં અધિકતરં ગણ્હાતીતિ આરમ્મણાધિગ્ગહિતં. આરમ્મણાધિગ્ગહિતઞ્ચ તં ઉપ્પન્નઞ્ચાતિ આરમ્મણાધિગ્ગહિતુપ્પન્નં. મહગ્ગતજ્ઝાનેન અવિક્ખમ્ભિતઞ્ચ તં ઉપ્પન્નઞ્ચાતિ અવિક્ખમ્ભિતુપ્પન્નં. મગ્ગેન અસમુગ્ઘાટિતઞ્ચ તં ઉપ્પન્નઞ્ચાતિ અસમુગ્ઘાટિતુપ્પન્નં. એવં મગ્ગવજ્ઝાનં અનુસયાનં ઉપ્પન્નભાવેન વુત્તત્તા પચ્ચુપ્પન્નતા પરિયાયોવ તેસં વત્તબ્બોતિ. ‘‘સેક્ખા’’તિ સત્તસેક્ખપુગ્ગલા.

ઓરમ્ભાગો વુચ્ચતિ કામલોકોચેવ પુથુજ્જનભાવો ચ. ઓરમ્ભાગે સન્દિસ્સન્તીતિ ઓરમ્ભાગિયાનિ. ઉદ્ધંભાગો વુચ્ચતિ મહગ્ગતભાવોચેવ અરિયભાવો ચ. ઉદ્ધંભાગે સન્દિસ્સન્તીતિ ઉદ્ધંભાગિયાનિ. તત્થ. કામચ્છન્દો, બ્યાપાદો,તિ ઇમાનિ દ્વેસં યોજનાનિ કામલોકસઙ્ખાતે ઓરમ્ભાગે એવ સન્દિસ્સન્તિ. દિટ્ઠિ, વિચિકિચ્છા, સીલબ્બતપરામાસો,તિ ઇમાનિ તીણિ પુથુજ્જનભાવ સઙ્ખાતે. સેસાનિ પન પઞ્ચ મહગ્ગતભાવસઙ્ખાતે ચ અરિયભાવસઙ્ખાતેચ ઉદ્ધંભાગેપિ સન્દિસ્સન્તિ. અથવા. પુરિમાનિ પઞ્ચયસ્સ તાનિ મગ્ગેન અપ્પહીનાનિ, તં ઉપરિભવગ્ગે ઠિતંપિ કામલોકસઙ્ખાતં ઓરમ્ભાગં આકડ્ઢન્તિ, તસ્મા ઓરમ્ભાગાય સંવત્તન્તીતિ ઓરમ્ભાગિયાનિ. પચ્છિમાનિ પઞ્ચ યસ્સ તાનિ અપ્પહીનાનિ, તં કામલોકે ઠિતંપિ ઉદ્ધંભાગં આકડ્ઢન્તિ, તસ્મા ઉદ્ધંભાગાય સંવત્તન્તીતિ ઉદ્ધંભાગિયાનિ. તત્થહિ દ્વેરૂપારૂપરાગા એકન્તેન મહગ્ગતભાવં આકડ્ઢન્તિયેવ. માનો ચ ઉદ્ધચ્ચઞ્ચ અવિજ્જાચાતિ ઇમાનિ ચ રૂપારૂપરાગસહગતાનિ હુત્વા આકડ્ઢન્તિ. ઓરં હેટ્ઠિમં કામલોકં ભજન્તીતિ ઓરમ્ભાગિયાનિ. ઉદ્ધં રૂપારૂપલોકં ભજન્તીતિ ઉદ્ધંભાગિયાનીતિપિ વણ્ણેન્તિ. ‘‘ઇતરાનિ પના’’તિ દ્વે ઇસ્સા સંયોજન મચ્છરિયસંયોજનાનિ. ‘‘કમોપન દ્વિન્નં પી’’તિ ઇધ સઙ્ગહે દ્વિન્નંપિ અનુક્કમોપન.

‘‘વિબાધેન્તી’’તિ વિહિંસન્તિ. ‘‘ઉપતાપેન્તિચા’’તિ ઉપગન્ત્વા સન્તાપેન્તિ. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યં.

અકુસલસઙ્ગહાનુદીપના નિટ્ઠિતા.

૧૬૩. મિસ્સકસઙ્ગહે. ‘‘ચિત્તપ્પટિપાદનં ચિત્તનિયોજનં. ‘‘સુગતિ દુગ્ગતિ વિવટ્ટસઙ્ખાતાસુ ચા’’તિ સુગતિભવ દુગ્ગતિ ભવનિબ્બાનસઙ્ખાતાસુ ચ. નિબ્બાનઞ્હિ વટ્ટતો ગિગતત્તા વિવટ્ટન્તિ વુચ્ચતિ. ‘‘દસ્સનાદીહિ એવા’’તિ દસ્સનસઙ્કપ્પનાદીહિ એવ. ઉજુગતિ નામ હિતસુખસંવત્તનિકા પવત્તિ વુચ્ચતિ. વઙ્કગતિનામ અહિત દુક્ખસંવત્તનિકા પવત્તિ. ‘‘પથઙ્ગાની’’તિ પથસ્સમગ્ગસ્સ અઙ્ગાનિ. મગ્ગોતિ ચ ઉપાયો વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘ઉપાયઙ્ગાની’’તિ. ‘‘ઇતરાની’’તિ સમ્માદિટ્ઠિ સમ્માસઙ્કપ્પાદીનિ અઙ્ગાનિ. ઉજુગતિયા ગમનસ્સ ઉપાયઙ્ગાનિ. ઇમેપિ ચત્તારો મગ્ગઙ્ગ ધમ્મા ધમ્મા નામ આગતા. ‘‘તથા તથા પવત્તાનં’’તિ મુસાવાદાદિવસેન પવત્તાનં. ‘‘ના નામગ્ગોવા’’તિ મિચ્છામગ્ગો ચ સમ્મામગ્ગો ચ.

‘‘અત્તાધીનવુત્તિકે’’તિ અત્તાયત્તપ્પવત્તિકે. અત્તનો ગતિ નામ ચક્ખુન્દ્રિયાદીનં દસ્સનાદિ કિચ્ચમેવ વુચ્ચતિ. ‘‘ઇસ્સરા અધિપતિનો’’તિ ઇદં આધિપ્પચ્ચત્થપાકટત્થં વુત્તં. અત્થો પન ભાવપ્પધાનવસેન ગહેતબ્બો. ઇન્દ્રિયં ઇસ્સરિયં આધિપ્પચ્ચન્તિહિ ઇમે એકત્થાતિ. ‘‘ઇત્થાકારાનિ’’ નામ ઇત્થિલિઙ્ગપુરિસલિઙ્ગાદિ. ‘‘અઞ્ઞથા અપ્પવત્તિયં’’તિ ઇત્થિસણ્ઠાને પુરિસલિઙ્ગાદીનં, પુરિસસણ્ઠાને ઇત્થિલિઙ્ગાદીનં અપ્પવત્તિયં. તેનાહ ‘‘તથાહી’’તિઆદિં. મનો વિજાનનકિચ્ચે સમ્પયુત્તધમ્માનં ઇસ્સરો હોતિ અનઞ્ઞાભિભવનીયભાવેન પવત્તનતોતિ સમ્બન્ધો. એવં પરત્થ. ‘‘આરમ્મણાધિમુચ્ચને’’તિ આરમ્મણે નિરાસઙ્કપ્પવત્તિયં. ‘‘આરમ્મણુપટ્ઠાને’’તિ ચિત્તે બુદ્ધગુણાધિકસ્સ આરમ્મણસ્સ ઉપટ્ઠાને. ‘‘ચતુસચ્ચધમ્મો’’તિ તેન પુગ્ગલેન અનઞ્ઞાત પુબ્બો ચતુસચ્ચ ધમ્મો. અનઞ્ઞાત પુબ્બં અમતં વા પદં. અનઞ્ઞાતં ઞસ્સામિ ઇતિ પવત્તં ઇન્દ્રિયન્તિ સમાસો. પટિપન્નસ્સાતિ પન અત્થતો સિદ્ધત્તા વુત્તં. ‘‘વિપ્પકતભાવેના’’તિ અનિટ્ઠઙ્ગતભાવેન. પુનપ્પુનં જાનનકિચ્ચયુત્તાનં મજ્ઝે છન્નંસેક્ખાનં. એતેન અવસદ્દસ્સયાવ સબ્બકિલેસપ્પહાના જાનનન્તિ અત્થં દીપેતિ. પથમ મગ્ગેન ઞાતં મરિયાદં અનતિક્કમ્મ જાનનન્તિપિ વણ્ણેન્તિ. આજાનિતત્થાતિ અઞ્ઞાતાવી. અરહા ખીણાસવો કતકિચ્ચો વુસિત બ્રહ્મચરિયો. અઞ્ઞાતાવિનો ઇન્દ્રિયન્તિ અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયન્તિ અત્થં દસ્સેતું ‘‘પરિનિટ્ઠિત આજાનનકિચ્ચસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘તબ્બિમુત્તી’’તિ અત્તગ્ગાહ વિમુત્તિ. ‘‘તસ્મિં વા’’તિ તસ્મિં અત્તનિવા. ‘‘સંકિલિટ્ઠો’’તિ નાનાકિલેસેહિ સંકિલેસિતો. ‘‘વિપ્ફન્દિતો’’તિ નાનાસુખદુક્ખેહિ સંકમ્પિતો. ‘‘વોદાનપત્તિયા’’તિ વિસુદ્ધિપત્તત્થાય. ‘‘તાયપટિ પત્તિયા’’તિ કરણત્થે, હેતુ અત્થે વા કરણવચનં. ‘‘વોદાનપત્તિયા’’તિ સામિઅત્થે સામિવચનં.

‘‘બલીયન્તી’’તિ નામધાતુનિદ્દેસો. તેનાહ ‘‘બલસા કરોન્તી’’તિ. ‘‘બલસા’’તિ બલેન. પરિતો સમન્તતો સેન્તિ પરિવારેન્તીતિ પરિસ્સયા. અસ્સદ્ધસ્સ ભાવો અસ્સદ્ધિયં. કોસજ્જસઙ્ખાતેન પટિપક્ખધમ્મેન. મુટ્ઠા નટ્ઠા સતિ યસ્સાતિ મુટ્ઠસ્સતિ. મુટ્ઠસ્સતિસ્સ ભાવો મુટ્ઠસ્સચ્ચં. ‘‘સેસદુક દ્વયં’’તિ અહિરિકદુકં હિરિદુકઞ્ચ.

ગહપતિ, જાયમ્પતી, તિઆદીસુ વિય પતિસદ્દો સામિઇસ્સર પરિયાયોતિ આહ ‘‘પતીતિ સામિઇસ્સરો’’તિ. ‘‘પરેસં’’તિ સહજાતેસુ પરેસં ઇન્દ્રિયાનં. ‘‘પરેહી’’તિ કમ્મત્થે કરણવચનં. પરે સહજાતે ઇન્દ્રિય ધમ્મેતિ અત્થો. ‘‘અધિકો’’તિ અધિકતરો. ‘‘અત્તાધીન વુત્તીનં’’તિ અત્તાયત્તવુત્તીનં. ‘‘છન્દાગમનવસેન વા’’તિ એત્થ આગચ્છતિ ફલં એતેનાતિ આગમનં. આદિકારણં, મૂલકારણં, પભવકારણં. છન્દો એવ આગમનં છન્દાગમનં. તેનાહ ‘‘પુબ્બે અતીતભવેસૂ’’તિઆદિં. સમ્પયુત્ત ધમ્મે અત્તપરાધીને કત્વાતિ સમ્બન્ધો. મહોઘો તિણપણ્ણકસટે અત્તપરાધીને કરોન્તો વિયાતિ યોજના. તત્થ ‘‘અત્તપરાધીને’’તિ અત્તસઙ્ખાતોપરો અત્તપરો. અત્તપરેન અધીના અત્તપરાધીનાતિ અત્થો. ‘‘સેસેસુપી’’તિ સેસેસુ વીરિય ચિત્ત વીમંસાધિપતીસુપિ. એતેન ‘વીરિયમેવ અધિપતિ વીરિયાધિપતિ. વીરિયવતો કિં નામ કમ્મં ન સિજ્ઝતીતિ એવં પુબ્બાભિસઙ્ખારવસેન વા પુબ્બે અતીતભવેસુ સુટ્ઠુ આસેવિતવીરિયાગમનવસેન વા તેસુ તેસુ કલ્યાણ પાપકમ્મેસુ સમ્પયુત્ત ધમ્મે મહોઘો વિય તિણપણ્ણકસટે અત્તપરાધીને નિચ્ચં પગ્ગહિતધુરેકત્વા પવત્તં વીરિય’ન્તિઆદિનયં અતિદિસતિ. ‘‘પચ્છિમા તયો ધમ્મા’’તિ વીરિય ચિત્ત વીમંસા ધમ્મા. પરવસેપિ વત્તન્તિ, તદા તેસં અધિપતિભાવો નત્થીતિ ચોદના. અધિપતિ કિચ્ચં નામ ધુરવાહિતાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘તં તં કિચ્ચ વિસેસં અનપેક્ખિત્વા’’તિ ચક્ખુન્દ્રિયં દસ્સન કિચ્ચે ઇસ્સરો, સોતિન્દ્રિયં સવન કિચ્ચેતિઆદીસુ તં તં કિચ્ચવિસેસં અપેક્ખતિ, તથા અનપેક્ખિત્વા. ‘‘વિજાનનાદિ કિચ્ચં’’તિ ‘મનો આરમ્મણ વિજાનને’તિઆદિના વુત્તં સબ્બં ઇન્દ્રિય કિચ્ચં.

ભુસો હરન્તિ વહન્તીતિ આહારા. ‘‘ભુસો’’તિ અતિરેકતરન્તિ અત્થો. કથં પન ભુસો હરન્તીતિ આહ ‘‘સહજાતાદી’’તિઆદિં. તેતે પચ્ચય ધમ્મા તેતે પચ્ચયુપ્પન્ન ધમ્મા ચાતિ યોજના. ‘‘એત્થા’’તિ ઇમિસ્સં પાળિયં. ‘‘પચ્ચયાહારો વા’’તિ એત્થ હેતુ આરમ્મણાદિકો સબ્બોપચ્ચયો પચ્ચયાહારો નામ. આહાર પચ્ચયોપન વિસું એકો પચ્ચયવિસેસો. ‘‘પચ્ચયટ્ઠેના’’તિ હેતુ આરમ્મણાદિ પચ્ચયટ્ઠેન. ‘‘આહારભૂતા’’તિ ઉપત્થમ્ભનકિચ્ચવિસેસભૂતાતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘કળીરઙ્કુરાનં’’તિ કમ્મત્થે સામિવચનં. ‘‘વડ્ઢિયા’’તિ વડ્ઢનત્થાય. ‘‘ઠિતિયા’’તિ ઠિતત્થાય. ઇમેસત્તા વટ્ટે પવત્તન્તીતિ સમ્બન્ધો. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યં. ‘‘પક્ખે વિયૂહિત્વા’’તિ પક્ખે સઞ્ચાલેત્વાતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘પક્ખે’’તિ વા પક્ખેહિ વાતં બ્યૂહિત્વા. ‘‘તદનુસયિતસ્સા’’તિ તસ્મિં વિપાક સન્તાને અનુસયિ તસ્સ. ‘‘વિભાવેત્વા’’તિ પચ્ચક્ખતો વિભૂતં પાકટં કત્વા. ‘‘અલભિત્વા’’તિ ચક્ખુમ્હિ અલભિત્વા. અપસ્સિત્વાતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘તત્થેવા’’તિ નિવાસટ્ઠાને એવ. ‘‘સમ્પયુત્તા’’તિ વિઞ્ઞાણેન સમ્પયુત્તા. ભવિંસુ વડ્ઢિં સૂતિ ભૂતા. સમ્ભવં વુડ્ઢિકારણં એસન્તિ ગવેસન્તીતિ સમ્ભવેસિનો. ‘‘વુત્તનયેના’’તિ ‘યથા યવબીજાનં વા સાલિબીજાનં વા’તિઆદિના વુત્તનયેન. ‘‘આહારેતી’’તિ પવત્તેતિ. ‘‘મનોસઞ્ચેતનાહારો’’તિ કુસલાકુસલ કમ્મભૂતો મનોસઞ્ચેતનાહારો. ‘‘તયો ભવે’’તિ તયો કામભવાદિકે ઉપપત્તિભવે. ઠિતિયાતિ ચ અનુગ્ગહાયાતિ ચ વુત્તં. ઇતરથા ઉપ્પત્તિયાતિ ચ વુત્તં સિયાતિ અધિપ્પાયો.

‘‘દુબ્બલકિચ્ચટ્ઠાનવત્થુકત્તા’’તિ દુબ્બલકિચ્ચત્તા દુબ્બલટ્ઠાનત્તા દુબ્બલવત્થુકત્તા. ‘‘અભિનિપાત મત્તાનિ હોન્તી’’તિ દસ્સન સવનાદિ મત્તાનિ હોન્તીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘વિતક્ક પચ્છિમકં ઝાનં’’તિ ઝાનાનિ નામ વિતક્કસ્સ પચ્છાનુગતં હોતીતિ અત્થો. ‘‘તત્થા’’તિ તેસુપઞ્ચવિઞ્ઞાણેસુ. ‘‘તા’’તિ વેદના એકગ્ગતા. ‘‘તં’’તિ ઝાનકિચ્ચં. એકગ્ગતા બલવતી ન હોતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘મગ્ગિન્દ્રિય બલભાવાયા’’તિ મગ્ગિન્દ્રિય બલભાવત્થાય. લોકુત્તરવિપાકાનિ જવનકિચ્ચાનિ ચ સાધિપતિકાનિ ચ હોન્તીતિ વુત્તં ‘‘તિભૂમકાની’’તિઆદિ. સેસમેત્થ સુબોધં.

મિસ્સકસઙ્ગહાનુદીપના નિટ્ઠિતા.

૧૬૪. બોધિપક્ખિયસઙ્ગહે. ‘‘સતિપટ્ઠાના’’તિ એત્થ પસદ્દો પમુખત્થો પધાનત્થોતિ આહ ‘‘પમુખા પધાના હુત્વા’’તિ. ઠાસદ્દો ગતિનિવત્તિ અત્થોતિ આહ ‘‘ચિત્તગમનં નિવત્તેત્વા પવત્તન્તી’’તિ. ‘‘કાયે અનુપસ્સના’’તિ કાયે પવત્તા અનુપસ્સના. પુનપ્પુનં પસ્સન્તિ યોગિનો એતાયાતિ અનુપસ્સના. કતમં પસ્સન્તીતિ આહ ‘‘અસ્સાસપસ્સાસાદિકસ્સા’’તિઆદિં. કથઞ્ચતં પસ્સન્તીતિ વુત્તં ‘‘તં તં કાયભાવેના’’તિઆદિ. ઇદાનિ પુનપ્પુન સદ્દસ્સ અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘યાવા’’તિઆદિમાહ. વેદનાનુ પસ્સનાદીસુપિ એસેવનયો. તં ન સુન્દરં. કસ્મા, સકલસ્સ રૂપકાયસ્સ અધિપ્પેતત્તા. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યં. યદિ એવન્તિઆદીસુ. ‘‘ઇતરાપિ સિદ્ધા’’તિ કાયાનુપસ્સનાદયોપિ સિદ્ધા. કસ્મા, ધમ્માનુપસ્સનાય અન્તોગધત્તા. ‘‘તથા અનુપસ્સન્તસ્સા’’તિ રૂપ્પનલક્ખણતો અનુપસ્સન્તસ્સ. ‘‘તં તં સમૂહભૂતરૂપધમ્મવસેના’’તિ અસ્સાસપસ્સાસાદિ સમૂહભૂતસ્સ રૂપ ધમ્મસ્સ વસેન. ‘‘સુભાદિવિપલ્લાસસ્સા’’તિ સુભ સુખ નિચ્ચવિપલ્લાસસ્સ. ‘‘ઓળારિકસ્સા’’તિ સુપાકટવસેન ઓળારિકસ્સ. ‘‘અત્તૂપનિબન્ધા’’તિ અત્તેન ઉપનિબન્ધા, પટિબદ્ધા.

‘‘કામં’’તિ એકન્તેન. ઉપસુસ્સતૂતિ સમ્બન્ધો. ‘‘યન્તં’’તિ ઝાનાભિઞ્ઞા મગ્ગફલનિબ્બાનં. ‘‘વીરિયસ્સ સણ્ઠાનં’’તિ વીરિયગમનસ્સ વીરિયપ્પવત્તનસ્સ નિવત્તિવસેન સણ્ઠાનં. ઉપ્પન્નસદ્દેન અતીત કિલેસાપિ પચ્ચુપ્પન્ન કિલેસાપિ ગહેતબ્બા હોન્તીતિ આહ ‘‘અસુકસ્મિં કાલે’’તિઆદિં. ‘‘મય્હં ઉપ્પન્નં’’તિ ઇદાનિ ઉપ્પન્નં. ‘‘પહાનાયા’’તિ એત્થ સમુચ્છેદપ્પહાનં અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘અનુપ્પાદ ધમ્મતાપાદનકરણત્થં’’તિ. તત્થ અનુપ્પાદો ધમ્મો યેસં તે અનુપ્પાદ ધમ્મા. મગ્ગેન પહીના અકુસલ ધમ્મા. અનુપ્પાદ ધમ્માનં ભાવોતિ વિગ્ગહો. અનુપ્પાદ ધમ્મતાય આપાદનં. તસ્સ કરણન્તિ સમાસો. ‘‘દિસ્વા’’તિ તેસં ઉપ્પત્તિ વત્થું દિસ્વા. ‘‘પચ્ચયસમુચ્છિન્દનત્થં’’તિ પચ્ચયભૂતસ્સ અનુસયસ્સ સમુચ્છિન્દનત્થં. ‘‘અપત્તા’’તિ ઇદાનિ અપત્તા. ‘‘સમયે’’તિ બુદ્ધુપ્પાદનવમક્ખણે. ‘‘નિયામં ન ઓક્કમન્તી’’તિ અરિયમગ્ગસઙ્ખાતં સમ્મત્તનિયામં ન ઓક્કમન્તિ. નપ્પવિસન્તિ. કિલેસેહિ અકોપેતબ્બતાય અકુપ્પો ધમ્મો યસ્સાતિ અકુપ્પ ધમ્મો. ખીણાસવો. અકુપ્પ ધમ્મસ્સ ભાવો અકુપ્પ ધમ્મતા. અરહત્ત ફલં. ‘‘તેસં’’તિ કુસલાનં ધમ્માનં. ઉપ્પન્નાનં પાપકાનં પહાનાયાતિ કત્વા વિસુદ્ધિધમ્મેસુ યોગં કરોન્તસ્સ અનુક્કમેન ભાવના કમ્મે મત્થકં પત્તેઆદિતો પટ્ઠાય ઉપ્પન્નાપિ પાપકા પહિય્યન્તિ. અનુપ્પન્નાપિ નુપ્પજ્જન્તિ. અનુપ્પન્નાપિ કુસલા ઉપ્પજ્જન્તિ. ઉપ્પન્નાપિ ભાવના પારિપૂરિં ગચ્છન્તિ. એસનયો અનુપ્પન્નાનં પાપકાનં અનુપ્પાદાયાતિઆદીસુ. એવં ચતૂસુ મુખેસુ એકેકમુખેનપિ સમ્મા પદહન્તસ્સ સમ્મપ્પધાનં ચતુકિચ્ચસાધકં હોતિ. તેનાહ ‘‘એતેસુ પના’’તિઆદિં.

અભિવિસિટ્ઠેન ધમ્મવવત્થાનઞ્ઞાણેન ઞાતબ્બા સબ્બે પરમત્થ ધમ્મા અભિઞ્ઞેય્યા નામ. ‘‘અભિઞ્ઞા સિદ્ધી’’તિ અભિજાનન કિચ્ચસિદ્ધિ. વિસું વિસું પરિચ્છિન્દિત્વા ઞાતબ્બા ચતુસચ્ચ ધમ્મા પરિઞ્ઞેય્યા નામ. તેહિ દુક્ખસચ્ચ ધમ્મા પરિઞ્ઞાતબ્બભાવેન, સમુદય સચ્ચ ધમ્મા પહાતબ્બ ભાવેન, નિરોધસચ્ચ ધમ્મા સચ્છિકાતબ્બ ભાવેન, મગ્ગસચ્ચ ધમ્મા ભાવેતબ્બભાવેન ઞાતબ્બા હોન્તીતિ. ‘‘ભાવનાસિદ્ધી’’તિ ભાવનાકિચ્ચ સિદ્ધિ. તં સંયુત્તકે ઇમાયપાળિયા સમેતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘વિભઙ્ગે પના’’તિ ઇદ્ધિપાદવિભઙ્ગે પન. ‘‘ચિત્ત ચેતસિકરાસી’’તિ સહ પુબ્બભાગભાવનાય ઉત્તરિ મનુસ્સ ધમ્મપરિયા પન્ના ચિત્તચેતસિકરાસિ. ‘‘તત્થ પના’’તિ વિભઙ્ગે તસ્મિં ઉત્તરચૂળભાજનીયે પન. ‘‘ઇધા’’તિ ઇમસ્મિં સઙ્ગહે.

ચત્તારિ સોતાપત્તિયઙ્ગાનિ નામ બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો. ધમ્મે, સઙ્ઘે, અરિયકન્તેહિ સીલેહિ સમન્નાગતોતિ એવં વુત્તાનિ સોતાપત્તિયા અઙ્ગાનિ. તત્થ ‘‘અરિયકન્તેહી’’તિ અરિયજનેહિ કામિતેહિ ઇચ્છિતેહિ. ‘‘સીલેહી’’તિ પઞ્ચનિચ્ચસીલેહિ, આજીવટ્ઠમકસીલેહિ વા. ‘‘સમ્મપ્પધાનેસૂ’’તિ સમ્મપ્પધાનકિચ્ચેસુ.

‘‘સોળસહિકિચ્ચેહી’’તિ એકેકસ્મિં સચ્ચે ચત્તારિ ચત્તારિ કત્વા સોળસહિ કિચ્ચેહિ. પીળનટ્ઠો, સઙ્ખતટ્ઠો, તિઆદીહિ સોળસહિ અત્થેહીતિ વુત્તં હોતિ. તે ચ અત્થા પરતો આગમિસ્સન્તિ. સતિ એવ સમ્બોજ્ઝઙ્ગોતિ વુત્તં, કથં પન સાસતિ સમ્બોધિં સમુટ્ઠાપેતીતિ આહ ‘‘સાહી’’તિઆદિં. એસનયો સેસબોજ્ઝઙ્ગેસુપિ. ‘‘તેસુ ધમ્મેસૂ’’તિ અજ્ઝત્તબહિદ્ધા ધમ્મેસુ. ‘‘લીનસઙ્કોચ કોસજ્જપક્ખં’’તિ લીનપક્ખ સઙ્કોચ પક્ખકોસજ્જ પક્ખં. ધુરં સુટ્ઠુ પગ્ગણ્હાતિ ઉક્ખિપતીતિ ધુરસમ્પગ્ગહો. ‘‘ધુરં’’તિ સમથધુરં વિપસ્સના ધુરઞ્ચ. ‘‘અરતિ ઉક્કણ્ઠ પક્ખં’’તિ અરતિપક્ખ નિબ્બિદાપક્ખં. ધમ્મે રતિ ધમ્મરતિ. ધમ્મે નન્દી ધમ્મનન્દી. ધમ્મે આરામો ધમ્મારામો. ‘‘સારમ્ભો’’ નામ ચિત્તવિહેસા. ‘‘દરથો’’ નામ ચિત્તસન્તાપો. સમાહિતો ભિક્ખવે યથાભૂતં પજાનાતિ પસ્સતીતિ વચનતો પઞ્ઞાય સમાધિ પાદકતા પાકટાતિ વુત્તં ‘‘તસ્સા’’તિઆદિં. સમં અવિસમં અત્તનો કિચ્ચં વહતિ સીલેનાતિ સમવાહી. સમવાહિસ્સ ભાવો સમવાહિતા.

સા પન ચતુબ્બિધા હોતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘તસ્સા’’તિ સમ્માદિટ્ઠિયા. ‘‘વિસાખા’’તિ આલપન પદં. ‘સબ્બે લોકુત્તરે હોન્તી’તિ વચનસ્સ સમ્બન્ધં દસ્સેતું ‘‘તે પન સત્તતિંસપ્પભેદા’’તિઆદિમાહ. ન વટ્ઠાનાનિ અસ્સ અત્થીતિ નવટ્ઠાનિકં. ‘‘લોકુત્તરે’’તિ લોકુત્તર ચિત્તે. ‘‘અત્તપ્પટિપક્ખાનં’’તિ અત્તના ઉજુપ્પટિપક્ખાનં. ‘‘તે’’તિ બોધિપક્ખિય ધમ્મા. એતેન દસ્સેતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘કુણ્ડલિયા’’તિ એવં નામકં બ્રાહ્મણં આલપતિ. ‘‘વિજ્જા’’તિ મગ્ગવિજ્જા. ‘‘વિમુત્તી’’તિ ફલવિમુત્તિ.

બોધિપક્ખિયાનુદીપના નિટ્ઠિતા.

૧૬૫. સબ્બસઙ્ગહે. ‘‘પઞ્ચરાસયો’’તિ પઞ્ચસઙ્ગહા. ‘‘અતીતાદિભેદભિન્નાનં’’તિ અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નભેદેન, અજ્ઝત્ત બહિદ્ધાભેદેન, ઓળારિકસુખુમભેદેન, હીનપણીતભેદેન, દૂરસન્તિકભેદેન ચ ભિન્નાનં. ‘‘ઉપપત્તિ દ્વારેસૂ’’તિ ચક્ખાદિ દ્વારેસુ. ‘‘કમ્મદ્વારેસૂ’’તિ કાયકમ્મદ્વારાદીસુ. ‘‘સઙ્ગમ્મા’’તિ સઙ્ગન્ત્વા. ‘‘સમાગમ્મા’’તિ સમાગન્ત્વા. ‘‘સાધારણ કિચ્ચાનિ વા’’તિ સબ્બિરિયાપથેહિ સાધારણ કિચ્ચાનિવા. પાળિપાઠે. ‘‘કિઞ્ચા’’તિ કસ્મા ચ. ‘‘સઙ્ખારેવદેથા’’તિ સઙ્ખારા સઙ્ખારા ઇતિ તુમ્હે વદેથ. ‘‘કિઞ્ચસઙ્ખતં’’તિ કતમઞ્ચસઙ્ખતં. ‘‘રૂપં રૂપત્થાયા’’તિ રૂપવિકતિયા જાતત્થાય રૂપસઙ્ખાતં સઙ્ખતં અભિસઙ્ખરોન્તીતિ અત્થો. ઉપભોગો નામ વત્થાભરણાદિકો અન્તોભોગો. પરિભોગો નામ મઞ્ચપીઠાદિકો બાહિર પરિભોગો. સમ્પરાયિકઞ્ચ વેદનન્તિ અધિકારો. સેસેસુપિ સઞ્ઞાસઙ્ખાર વિઞ્ઞાણેસુપિ. ‘‘દાનં દાનત્થાયા’’તિ દાનપુઞ્ઞસ્સ જાતત્થાય. દાનસઙ્ખાતં સઙ્ખતં અભિસઙ્ખરોન્તીતિ અત્થો. અથવા દાનસ્સ અત્થો દાનત્થો. ‘‘અત્થો’’તિ ચ વિપાકત્થો ફલત્થો. દાનવિપાકત્થાય દાનફલત્થાય દાનપુઞ્ઞસઙ્ખાતં સઙ્ખતં અભિસઙ્ખરોન્તીતિ અત્થો. એવં સેસેસુપિ. ‘‘અનુયુઞ્જન્તા’’તિ વિપસ્સના કમ્મં અનુયુઞ્જન્તા. ‘‘તીસુ ધમ્મેસુ કિલમિસ્સન્તી’’તિ વુત્તં. કથં કિલમિસ્સન્તીતિ આહ ‘‘તથાહિ યથા’’તિઆદિં. ‘‘સુખસઞ્ઞિતેસુ પટિસરણેસૂ’’તિ ચિત્તસાતચિત્તરતિ પટિલાભત્થાય પટિસરણેસુ આરમ્મણેસુ. ‘‘તાહી’’તિ સમ્પત્તીહિ. ‘‘તા’’તિ સમ્પત્તિયો. પરમુક્કંસગતં સુખસઞ્ઞિતટ્ઠાનં હોતિ. તસ્મા તત્થ દુક્ખાનુપસ્સનાઞાણં અતિરેકતરં પવત્તેતબ્બન્તિ તદત્થાય ભગવા તં વેદનં વિસું એકં ખન્ધં કત્વા ખન્ધ દેસનં દેસેતીતિ અધિપ્પાયો. એસનયો પરત્થપિ. ‘‘ઞાણસમ્મતં’’તિ પુથુજ્જનેહિ ઞાણસમ્મતં. ‘‘પરમં અત્તાનં કત્વા’’તિ લોકે વિઞ્ઞુત્તં પરમં હોતિ, તસ્મા વિજાનનં પરમં અત્તાનં કત્વા. સેસમેત્થ સુપાકટં. ‘‘યત્થભુઞ્જતી’’તિઆદીસુ. ‘‘યત્થ ભુઞ્જતી’’તિ યસ્મિં ભાજને ભુઞ્જતિ. ‘‘યઞ્ચ ભુઞ્જતી’’તિ યઞ્ચ ભોજનં ભુઞ્જતિ. ‘‘યેન ચ ભુઞ્જતી’’તિ યેનબ્યઞ્જનેન ભુઞ્જતિ. ‘‘યો ચ ભોજકો’’તિ સમીપે ઠત્વા પરિવેસકો. ‘‘યો ચ ભુઞ્જિતા’’તિ યો ચ ભુઞ્જકો.

‘‘સાસવા એવા’’તિ સાસવા નામ લોકિય ધમ્મા. ‘‘ઉસ્સાહન્તા વિય હોન્તી’’તિ અબ્યાપાર ધમ્મત્તા વુત્તં. ન હિ અબ્યાપાર ધમ્માનં એકન્તેન ઉસ્સાહો નામ અત્થિ. ફલસ્સ નિબ્બત્તનતો ફલત્થાય ઉસ્સાહન્તા વિય હોન્તીતિ. ‘‘આકિરિત્વા’’તિ પત્થરિત્વા. સેસમેત્થ સુબોધં.

ધાતુસઙ્ગહે. ‘‘અત્તનો એવ સભાવં’’તિ અત્તનો સભાવં એવાતિપિ યુજ્જતિ. ‘‘ઈહા ચ બ્યાપારો ચા’’તિ અભિક્કમામિ પટિક્કમામીતિઆદિના ઉસ્સાહો ચ, અભિક્કમનાદિ બ્યાપારો ચ. ‘‘ન ચ જીવયોગા’’તિ ન ચ લોકિયમહાજન સમ્મતેન જીવેન યુત્તા. અટ્ઠકથાપાઠે. યાયતિ એત્થાતિ યન્તં. ઉદુક્ખલં. યન્ત ચક્કયટ્ઠિનામ યન્ત ચક્કસમ્બન્ધા મુસલયટ્ઠિ. અરણી વુચ્ચતિ અગ્ગિનિબ્બત્તકત્થાય કતા દ્વે સારઘટિકા. અધરારણી નામ હેટ્ઠારણી. ઉત્તરારણી નામ ઉદ્ધારણી. ‘‘સલ્લમિવા’’તિ કણ્ડોવિય. ‘‘સૂલમિવા’’તિ વિજ્ઝનકદણ્ડો વિય. ‘‘આતુરાવિયા’’તિ તેહિસલ્લસૂલેહિ વિદ્ધગિલાના વિય. અયથાભુચ્ચ નિમિત્તં નામ અયથાભૂતં સત્તપુગ્ગલાદિનિમિત્તં. ‘‘વનમિગો વિયા’’તિ તિણ રૂપે પુરિસ સઞ્ઞાલાભો વનમિગો વિય. ‘‘અઙ્ગારકાસુયં’’તિ અઙ્ગારકૂપે. ‘‘નાનાવિધુપદ્દવ નિમિત્તતો’’તિ નાનાવિધાનં ઉપદ્દવાનં ઉપ્પત્તિ પચ્ચયતો. ‘‘વનમક્કટો વિયા’’તિ વનવાનરો વિય. દુક્ખેન દમનં અસ્સાતિ દુદ્દમનો. ‘‘અસ્સખળુઙ્કો’’તિ દુટ્ઠ અસ્સો. ‘‘યત્થ કામનિપાતિતો’’તિ યસ્મિં યસ્મિં આરમ્મણે પતિતું કામેતિ ઇચ્છતિ, તત્થ તત્થ નિપાતિતો. પુગ્ગલવસે અવત્તિત્વા આરમ્મણેસુ યદિચ્છકં નિપતનતોતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘રઙ્ગનટો વિયા’’તિ સમજ્જનટકો વિય. સભાવતો અત્થિ સંવિજ્જતીતિ સન્તો. તથોતિ ચ અવિતથોતિ ચ અત્થતો એકં. અઞ્ઞો પકારો અઞ્ઞથા. નત્થિ અઞ્ઞથા અસ્સાતિ અનઞ્ઞથં. દુક્ખદુક્ખં નામ કાયિકદુક્ખ ચેતસિકદુક્ખં. ‘‘કમ્મજાનં’’તિ વિપાકક્ખન્ધકટત્તા રૂપાનં. ‘‘ઉપ્પત્તિયા’’તિ ઉપ્પાદત્થાય. ‘‘પગેવા’’તિ પુરેતરમેવ. ‘‘ઉપ્પન્નં પી’’તિ ઉપ્પન્નમ્પિ ચક્ખુ. ‘‘પવત્તિયા’’તિ સન્તાનટ્ઠિતિયા ઠિતત્થાય. ‘‘પટિજગ્ગન દુક્ખં’’તિ સોધન દુક્ખં. પચ્ચયવેકલ્લં નામ આહારચ્છેદાદિકં. નનુ ભિજ્જનભયેન પગેવ પચ્ચયસમ્પાદનં નામ સઙ્ખાર દુક્ખમેવ સિયાતિ. સચ્ચં. ઇધ પન આસન્ને ભિજ્જનનિમિત્તં દિસ્વા કતં પચ્ચય સમ્પાદનં અધિપ્પેતં. ‘‘રક્ખાવરણગુત્તિ સંવિધાન દુક્ખં’’તિ નાનાભયતો રક્ખણસ્સ ચ આવરણસ્સ ચ ગોપનસ્સ ચ સંવિધાન દુક્ખં. ‘‘તદુભયેન સહેવ સિજ્ઝતી’’તિ કસિગોરક્ખાદીનિ સઙ્ખાર કમ્માનિ વા રક્ખાવરણ ગુત્તિસં વિધાનાદીનિવા કરોન્તાનં તં દુક્ખ દુક્ખં તદુભયેન દુક્ખેન સહેવ સિજ્ઝતિ. ‘‘તેસં’’તિ ચક્ખાદીનિ અસ્સાદેન્તાનં ન મુચ્ચતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘પવત્તિ નિરોધ ભૂતસ્સા’’તિ પવત્તિયા નિરોધ ભૂતસ્સ. ‘‘તં પજહતિ યેવા’’તિ તં લોભં પજહતિયેવ. ‘‘યાવદેવા’’તિ ઉપરિમપરિયન્તેન. અહં અસ્મીતિ પવત્તો માનો અસ્મિમાનો. તસ્સ સમુગ્ઘાતનં સમુચ્છિન્દનં. ‘‘પરિઞ્ઞાતેસૂ’’તિ તેસુ અનુસયિતાય તણ્હાય પહાનવસેન પરિઞ્ઞાતેસુ. ‘‘તબ્બિપરીતેન પના’’તિ તતો વિપરીતેન પન. અસ્મિમાનસ્સ અનધિટ્ઠાનભૂતાતિઆદિ અત્થેન. અનિન્દ્રિયબદ્ધ ધમ્મા નામ પથવીપબ્બતાદીસુ પવત્તા રૂપ ધમ્મા.

સત્તે અનુક્કણ્ઠમાને કરોતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘ઇતી’’તિ તસ્મા. તેસં સત્તાનં. દુજ્જહો નામ નત્થિ. તસ્મા લોભોયેવ દુક્ખસમુદયારિય સચ્ચં નામાતિ યોજના. સાસવા કુસલા કુસલ ધમ્મા સમુદયસચ્ચં નામ, દુક્ખ સચ્ચભૂતાનં વિપાકક્ખન્ધકટત્તા રૂપાનં સમુદયત્તા સંવડ્ઢનત્તા. મૂલભાવેન વુત્તા ‘અવિજ્જા પચ્ચયા સઙ્ખારા’તિઆદીસુ. ‘‘નન્દનસદિસં’’તિ દેવલોકે નન્દનવનુય્યાનસદિસં. ‘‘આદિપભવપધાનભૂતા’’તિ દુક્ખ ધમ્માનં આદિભૂતા, પભવભૂતા, પધાનભૂતા. ‘‘પભવભૂતા’’તિ ચ પથમુપ્પત્તિહેતુભૂતા. ‘‘તેસં’’તિ દુક્ખ ધમ્માનં.

‘‘કત્થચી’’તિ કામભવાદીસુ કિસ્મિઞ્ચિભવે. ‘‘કદાચી’’તિ અતીતાદિકાલેસુ કિસ્મિઞ્ચિકાલે. ‘‘કેસઞ્ચી’’તિ દેવમનુસ્સાદીસુ સત્તેસુ કેસઞ્ચિસત્તાનં. ‘‘કુતોચી’’તિ બહૂસુકારણેસુ કુતોચિકારણા. ‘‘કથઞ્ચી’’તિ કેનચિપકારેન.

‘‘પરિણામો’’તિ પરિણમનં અઞ્ઞથાભાવો. ‘‘તં સમઙ્ગીનં’’તિ તેહિ ચક્ખાદીહિ સમઙ્ગીનં પુગ્ગલં. પાળિપાઠે. ‘‘આદિત્તં’’તિઆદીપિતં સમુજ્જલન્તં. ‘‘કેના’’તિ કરણભૂતેન કેન અગ્ગિના. તથા અરિયમગ્ગો વિપરિણામ ધમ્મો ચ હોતિ. સોવિપરિણામ દુક્ખેનપિ પુગ્ગલં ભુસં પીળેતિયેવાતિ યોજના. ‘‘ના’’તિ ન સિયા. સમનં વૂપસમનં સન્તિ. સબ્બદુક્ખાનં સન્તીતિ વિગ્ગહો. સબ્બં વટ્ટદુક્ખન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘તસ્સા’’તિ અરિયમગ્ગસ્સ. ‘‘પવત્તમાના ચા’’તિ સન્તતિઠિતિવસેન વત્તમાના ચ. ‘‘મહન્તં પરિળાહદુક્ખં’’તિ સોક પરિદેવ દુક્ખ દોમનસ્સુપાયાસાનં પવત્તિવસેન મહન્તં પરિળાહ દુક્ખં. નિબ્બાનસ્સ અનુપ્પાદ ધમ્મત્તા ઉપ્પાદત્થાય પચ્ચયો નામ નત્થિ. તથા અપ્પવત્તિ ધમ્મત્તા પવત્તત્થાય. સમ્પાપુણિતબ્બત્તા પન સમ્પાપનત્થાય પચ્ચયો અત્થીતિ આહ ‘‘સમ્પાપક પચ્ચયાભિસઙ્ખરણલેસં’’તિ. સમ્પાપક પચ્ચયા નામ અરિય મગ્ગો ચ તસ્સ પચ્ચયા ચ.

ભવાભવસઙ્ખાતસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘તદેવા’’તિ તં દુક્ખક્ખન્ધં એવ. અનુપુનપ્પુનં પદીયતે અનુપ્પદાનં. ‘‘નિય્યાતનટ્ઠો’’તિ હન્દ ગણ્હાતિ સમ્પટિચ્છાપનટ્ઠો. ‘‘તતો’’તિ વટ્ટદુક્ખતો. ‘‘મુચ્ચનૂપાયસ્સા’’તિ દાનસીલનિક્ખમાદિકસ્સ મુચ્ચનૂપાયસ્સ. ‘‘નિસ્સરણવિમુત્તિયા’’તિ નિસ્સરણ સઙ્ખાતાય વિમુત્તિયા. સઙ્ખાર દુક્ખસ્સ અભાવટ્ઠો. ‘‘સમ્મોહસ્સ પહાનવસેના’’તિ એતેન ઇધ દસ્સનં નામ ઇતો પટ્ઠાય ચતૂસુ સચ્ચેસુ અસમ્મોહ ભાવપત્તિ એવ આલોકપત્તિ એવ વુચ્ચતીતિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘પટિવિજ્ઝનટ્ઠો’’તિ. તણ્હાય દાસો તણ્હાદાસો. તણ્હાદાસસ્સ ભાવો તણ્હાદાસબ્યં. પરવસતો વિમુત્તિવસેન અપરાધીનતા ભુજિસ્સભાવો નામ. લોકિયમગ્ગાહિ તણ્હાદાસબ્યં નાતિવત્તન્તિ. તણ્હાવસં પૂરયમાના તણ્હાવિસયં વિપાકં જનેન્તિ. અયં અરિયમગ્ગો એવ તણ્હાય અનારમ્મણભાવે ઠિતો તણ્હાદાસબ્યં અતિવત્તતિ. તણ્હાવસં ભિન્દમાનો તણ્હાય અવિસયં વિપાકં જનેતીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘દુક્ખમુત્તિયા’’તિ દુક્ખતો મુચ્ચનત્થં. ‘‘દુક્ખવડ્ઢિયા’’તિ દુક્ખવડ્ઢનત્થાય. સેસમેત્થ સુબોધં. ‘‘ખયવિરાગ નિરોધ ભૂતો’’તિ એત્થ કિલેસ ધમ્માનં વિરજ્જનં વિગમનં અન્તરધાનં વિરાગો. ‘‘અનત્થ પદાની’’તિ અહિતપદાનિ. ભયાદીનવપદાનિ. ‘‘દ્વારછક્કઆરમ્મણ છક્કભેદેના’’તિ દ્વારછક્કં ધમ્મારમ્મણં હોતિ. એવંસતિ, આરમ્મણ છક્કન્તિ ન વત્તબ્બં ધમ્મારમ્મણસ્સ વિસું ગહિતત્તાતિ. નો નવત્તબ્બં. કસ્મા, દ્વારછક્કતો સેસાનં ધમ્મારમ્મણાનં અત્થિતાયાતિ દસ્સેતું ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિ વુત્તં. પરતો ‘‘એત્થપી’’તિઆદીસુ એસેવનયોતિ.

સબ્બસઙ્ગહાનુદીપના નિટ્ઠિતા.

સમુચ્ચયસઙ્ગહદીપનિયાઅનુદીપના નિટ્ઠિતા.