૬. રૂપસઙ્ગહઅનુદીપના

૧૫૬. રૂપસઙ્ગહે. ‘‘ચિત્તચેતસિકે’’તિ ચિત્તચેતસિક ધમ્મે. ‘‘દ્વીહિ પભેદપ્પવત્તીહી’’તિ દ્વીહિ પભેદસઙ્ગહપવત્તિ સઙ્ગહેહિ. ‘‘યે વત્તન્તી’’તિ યે ધમ્મા વત્તન્તિ પવત્તન્તિ. ‘‘એત્તાવતા’’તિ એત્તકેન ‘તત્થ વુત્તાભિધમ્મત્થા’તિઆદિકેન વચનક્કમેન. નિપાતં ઇચ્છન્તા એત્તકેહિ પઞ્ચહિ પરિચ્છેદેહીતિ વણ્ણેન્તિ. વચનવિપલ્લાસં ઇચ્છન્તાતિપિ યુજ્જતિ. ‘‘સમુટ્ઠાતી’’તિ સુટ્ઠુ ઉટ્ઠાતિ, પાતુબ્ભવતિ, વિજ્જમાનતં ગચ્છતિ. ‘‘કમ્માદી’’તિ કમ્માદિપચ્ચયો. ‘‘પિણ્ડી’’તિ એકગ્ઘનતા વુચ્ચતિ. ઉપાદાય મહન્તાનિ એવ હુત્વાતિ સમ્બન્ધો. ઇન્દ્રિયબદ્ધસન્તાનં સત્તસન્તાનં. અજ્ઝત્ત સન્તાનંતિપિ વુચ્ચતિ. ‘‘વિસંવાદકટ્ઠેના’’તિ વિરાધકટ્ઠેન. ભૂતઞ્ચ અભૂતં કત્વા અભૂતઞ્ચ ભૂતં કત્વા સન્દસ્સકટ્ઠેનાતિ વુત્તં હોતિ. ભૂતવજ્જપ્પટિચ્છાદનકમ્મં મહામાયા નામ. માયં કરોન્તીતિ માયાકારા. આવિસનં નામ સત્તાનં સરીરેસુ આવિસનં. ગહણં નામ સત્તાનં અત્તનોવસં વત્તાપનં. તદુભયં કરોન્તા કત્થ ઠત્વા કરોન્તિ. અન્તોવાઠત્વા કરોન્તિ, બહિવા ઠત્વા કરોન્તીતિ પાકતિકેહિ મનુસ્સેહિ જાનિતું પસ્સિતું અસક્કુણેય્યત્તા અચિન્તેય્યટ્ઠાનં નામ. ‘‘વઞ્ચકટ્ઠેના’’તિ એતા પકતિયા અતિદુબ્બણ્ણં અત્તાનં દેવચ્છરાવણ્ણં કત્વા વઞ્ચેન્તિ. વસનરુક્ખગુમ્બંપિ દિબ્બવિમાનં કત્વા વઞ્ચેન્તિ. એવરૂપેન વઞ્ચકટ્ઠેન. ‘‘તેનેવટ્ઠેના’’તિ વિસંવાદકટ્ઠાદિના તિવિધેનેવ અત્થેન. તાનિપિહિ અસત્તભૂતંયેવ અત્તાનં સત્તોતિ વિસંવાદેન્તિ. અરુક્ખંયેવ અત્તાનં રુક્ખોતિ વિસંવાદેન્તિ. અનિટ્ઠં, અકન્તં, અમનાપંયેવ અત્તાનં ઇટ્ઠો, કન્તો, મનાપોતિ વઞ્ચેન્તિ, તથા સહજાતાનઞ્ચ તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ અન્તો વા તિટ્ઠન્તિ. ઉદાહુબહિવાતિટ્ઠન્તીતિ જાનિતું પસ્સિતું અસક્કુણેય્યં ઠાનં હોતીતિ. ‘‘ઉભયત્થપી’’તિ માયાકારાદિ મહાભૂતેસુ ચ પથવિયાદિમહાભૂતેસુ ચ. ‘‘અભૂતાની’’તિ અસન્તાનિ, અસચ્ચાનિ.‘‘અબ્ભુતાની’’તિ અચ્છરિયકમ્માનિ. ‘‘ઇમસ્મિં પાઠે’’તિ ચતુન્નં મહાભૂતાનન્તિ એવં સમ્બન્ધ પદસહિતે પાઠે. અઞ્ઞત્થ પન ઉપાદારૂપં અનુપાદારૂપન્તિઆદીસુ યકાર વિરહો દિટ્ઠોતિ અધિપ્પાયો. ધાતૂનં અનેકત્થત્તા ‘‘પથયતિ પક્ખાયતી’’તિ વુત્તં. ‘‘પુથૂ’’તિ પાટિપદિકપદં. તમેવ જાતત્થે નિરુત્તિનયેન પથવીતિ સિદ્ધન્તિ દસ્સેતું ‘‘પુથુમહન્તી’’તિઆદિ વુત્તં. પકારેન થવીયતીતિ અત્થે પથવીતિ ઇદં ઉજુકમેવ. ‘‘આપેતી’’તિ બ્યાપેતિ. ‘‘અપ્પાયતી’’તિ ભુસં પાયતિ, વડ્ઢેતિ. તેનાહ ‘‘સુટ્ઠુ બ્રૂહેતી’’તિઆદિં. નિસાનત્થવસેનેવ પરિપાચનત્થોપિ લબ્ભતીતિ આહ ‘‘પરિપાચેતિવા’’તિ. ‘‘સમીરેતી’’તિ સુટ્ઠુ ઈરેતિ કમ્પેતિ. વાયતિ વહતીતિ વાયો અત્થાતિસ્સય નયેન. ‘‘વિત્થમ્ભનં’’તિ વિવિધેન આકારેન ભૂતસઙ્ઘાટાનં થમ્ભનં વહનં અભિનીહરણં. કક્ખળતા નામ ખરતા ફરુસતા. સહજાતરૂપાનં પતિટ્ઠાનત્થાય થદ્ધતા થૂલતા. સા સેસભૂતેસુ નત્થીતિ આહ ‘‘સેસભૂતત્તયં ઉપાદાયા’’તિ. ‘‘અનવટ્ઠાનતા’’તિ એત્થ અવટ્ઠાનં નામ અચલટ્ઠાનં. ન અવટ્ઠાનન્તિ અનવટ્ઠાનં. ચલનન્તિ વુત્તં હોતિ. તેનાહ ‘‘મુદુભૂતાપી’’તિઆદિં. આબન્ધકં નામ આબન્ધિતબ્બે વત્થુમ્હિ મુદુમ્હિ સતિ, દળ્હં ન બન્ધતિ. થદ્ધેસતિ, દળ્હં બન્ધતીતિ ઇદં લોકતોવ સિદ્ધન્તિ આહ ‘‘આબન્ધિતબ્બાયા’’તિઆદિં. ‘‘તબ્ભાવં’’તિ પરિણતભાવં. ‘‘પરિપાચકતા દસ્સનતો’’તિ હેમન્તે અજ્ઝોહટાહારાનં સુટ્ઠુપરિપાચકતા દસ્સનતોતિ વદન્તિ. ઉસતિ દહતીતિ ઉણ્હં. ‘‘દહતી’’તિ ચ ઉણ્હતેજોપિ ઉણ્હભાવેન દહતિ, સીતતેજોપિ સીતભાવેન દહતિ. ઉણ્હેન ફુટ્ઠં વત્થુ ઉણ્હત્તં ગચ્છતિ, સીતેન ફુટ્ઠં વત્થુ સીતત્તં ગચ્છતિ. યઞ્ચ ઉણ્હત્તં ગચ્છતિ, તં ઉણ્હતેજો ઉણ્હભાવેન દહતિનામ. યઞ્ચ સીતત્તં ગચ્છતિ, તં સીતતેજો સીતભાવેન દહતિનામ. એવં સીતતેજોપિ ઉસતિદહતીતિ અત્થેન ઉણ્હત્ત લક્ખણોનામ હોતીતિ. એવંસન્તે નીલેનવણ્ણેન ફુટ્ઠં વત્થુ નીલં હોતિ. પીતેન ફુટ્ઠં પીતં હોતિ. નીલંપિ પીતંપિ તં વત્થું દહતિનામાતિ ચે. નીલેન વણ્ણેન ફુટ્ઠંનામ નત્થિ. તથા પીતેન. કસ્મા, નીલાદીનં ઉપાદારૂપાનં ફુસન કિચ્ચા ભાવતો. સમ્મિસ્સિતં નામ હોતિ. ન ચ સમ્મિસ્સનમત્તેન દહતિ. ફુસન્તો એવ દહતિ. ફુસન્તાનંપિ પથવિવાતાનં દહનકિચ્ચં નત્થિ. પરિપાચનકિચ્ચં નત્થીતિ અધિપ્પાયો. સચે ઘનથદ્ધે સિલાથમ્ભે વિત્થમ્ભનં અત્થિ, સકલો સિલાથમ્ભો કપ્પાસપિચુગુળ્હોવિય સિથિલો ચ લહુકો ચ ભવેય્ય. નચ ભવતિ. તસ્મા તત્થ વિત્થમ્ભનં નત્થીતિ અધિપ્પાયેન ‘‘સો પન ઘનથદ્ધેસુ સિલાથમ્ભાદીસુ ન લબ્ભતી’’તિ ચોદેતિ. તત્થ પન વિત્થમ્ભનં લબ્ભમાનં અધિમત્તેન ન લબ્ભતિ, સહજાતભૂતાનં ઉપત્થમ્ભનમત્તેન લબ્ભતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘ના’’તિ વત્વા ‘‘તત્થહી’’તિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘વહતી’’તિ થદ્ધકક્ખળ કિચ્ચં વહતિ.

પસાદરૂપેસુ. ‘‘સમવિસમં’’તિ સમટ્ઠાનઞ્ચ વિસમટ્ઠાનઞ્ચ, સમદેસઞ્ચ વિસમદેસઞ્ચ, સમપથઞ્ચ વિસમપથઞ્ચાતિ એવમાદિં સમવિસમં. ‘‘આચિક્ખતી’’તિ આચિક્ખન્તં વિય તં જાનન કિચ્ચં સમ્પાદેતિ. તેનાહ ‘‘સમવિસમજાનનસ્સ તં મૂલકત્તા’’તિ. ‘‘અનિરાકરણતો’’તિ અપ્પટિક્ખિપનતો. ‘‘તં વા’’તિ રૂપં વા. સુણન્તિ જના. સુય્યન્તિ જનેહિ. એવં ઘાયન્તીતિઆદીસુ. ‘‘જીવિત નિમિત્તં’’તિ જીવિતપ્પવત્તિકારણભૂતો. ‘‘નિન્નતાયા’’તિ વિસયવિસયીભાવૂપગમનેન નિન્નતાય. ‘‘જીવિતવુત્તિ સમ્પાદકત્તા’’તિ નાનાવચીભેદવચીકમ્મપ્પવત્તનેનાતિ અધિપ્પાયો. ઇમે પન પઞ્ચ ચક્ખુ પસાદાદયોતિ સમ્બન્ધો. ‘‘દટ્ઠુકામતા’’તિ રૂપતણ્હા વુચ્ચતિ. આદિસદ્દેન સોતુકામતા ઘાયિતુકામતા સાયિતુકામતા ફુસિતુકામતાયો સઙ્ગય્હન્તિ. અત્થતો સદ્દતણ્હા ગન્ધતણ્હા રસતણ્હા ફોટ્ઠબ્બતણ્હા એવ. ‘‘નિદાનં’’તિ કારણં. દટ્ઠુકામતાદયો નિદાન મસ્સાતિ વિગ્ગહો. કુસલા કુસલકમ્મં. સમુટ્ઠાતિ એતેનાતિ સમુટ્ઠાનં. કમ્મમેવ. દટ્ઠુકામતાદિનિદાનકમ્મં સમુટ્ઠાનં યેસન્તિ સમાસો. પથવિઆદીનિ ભૂતાનિ. તેસં પસાદો લક્ખણં એતેસન્તિ વિગ્ગહો. દુતીય વિકપ્પે. રૂપાદીનં પઞ્ચારમ્મણાનં અભિઘાતં અરહતીતિ રૂપાદિઅભિઘાતારહો. ભૂતાનં પસાદો ભૂતપ્પસાદો. સો લક્ખણં એતેસન્તિ વિગ્ગહો. ચક્ખુ ઊકાસિરપ્પમાણે દિટ્ઠ મણ્ડલે તિટ્ઠતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘દિટ્ઠમણ્ડલે’’તિ મહાજનેહિ પકતિ ચક્ખુના દિટ્ઠે પસન્નમણ્ડલે. તેલં સત્તપિચુપટલાનિ બ્યાપેત્વા તિટ્ઠતિવિયાતિ યોજના. ‘‘સોતબિલં’’ નામ સોતકૂપો. ‘‘અઙ્ગુલિવેઠના’’ નામ અઙ્ગુલિમુદ્દિકા. ‘‘ઉપચિતતનુતમ્બલોમં’’તિ રાસીકતઞ્ચ વિરળઞ્ચ તમ્બલોહવણ્ણઞ્ચ સુખુમલોમં. ઉપચિતં રાસીકતં તનુતમ્બલોમં એત્થાતિ વિગ્ગહો. ‘‘અજપદસણ્ઠાનં’’તિ અજસ્સ પાદેન અક્કન્તપદસણ્ઠાનવન્તં. ‘‘ઉપ્પલદલં’’ નામ ઉપ્પલપણ્ણં. ઉપ્પલદલસ્સ અગ્ગસણ્ઠાનવન્તં. ‘‘વટ્ટિ’’ નામ ઇધ મનુસ્સાનં સરીરાકારસણ્ઠિતા આયતપિણ્ડિ. ‘‘સુક્ખચમ્માનિ ચ ઠપેત્વા’’તિ સમ્બન્ધો. તે પન પઞ્ચપ્પસાદા. સમુદીરણં ચઞ્ચલનં. ‘‘યથાતં’’તિ કતમં વિય તં. ઇમે પસાદા વિચિત્તા, કથંવિચિત્તાતિ આહ ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞં અસદિસા’’તિ. કથં અસદિસાતિ આહ ‘‘તેહી’’તિઆદિં.

ગોચરરૂપેસુ. ‘‘વણ્ણવિસેસં’’તિ વણ્ણવિસેસત્થં. વણ્ણવિકારન્તિ વુત્તં હોતિ. હદયે ગતો પવત્તો ભાવો હદયઙ્ગતભાવો. ‘‘ભાવો’’તિ ચ અધિપ્પાયો વુચ્ચતિ. તં પકાસેતિ, મુખે વણ્ણવિકારં દિસ્વા અયં મે તુસ્સતિ, અયં મે રુચ્ચતિ, અયં મે કુપ્પતિ, અયં સોમનસ્સિતો, અયં દોમનસ્સિતોતિ એવં જાનનપચ્ચયત્તા. ‘‘પકતિયા પી’’તિ વણ્ણવિસેસં અનાપજ્જિત્વાપીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘યં કિઞ્ચિદબ્બં’’તિ સવિઞ્ઞાણકવત્થું. સમવિસમં પુબ્બે પકાસિતં. તં તં અત્થં વા આચિક્ખતિ તં સુત્વા તસ્સ તસ્સ અત્થસ્સ જાનનતો. અત્તનો વત્થું વા આચિક્ખતિ તં સુત્વા તસ્સ વત્થુસ્સપિ જાનનતો. ‘‘અત્તનો વત્થું સૂચેતી’’તિ ઇધ ઇદં નામ અત્થીતિ પકાસેતિ. ‘‘ફુસીયતી’’તિ ફુસિત્વા વિજાનીયતિ. ‘‘તં’’તિ ફુસનં. ‘‘તસ્સા’’તિ આપોધાતુયા. ‘‘દ્રવતાવા’’તિ અદ્દતિન્તરસતાવા. ફુસિત્વા ગય્હતિ, સા ચ આપોધાતુ સિયાતિ ચોદેતિ. વુચ્ચતે પરિહારો. એવં પન ન લબ્ભતિ, તસ્મા સા તેજોયેવ. ન આપોતિ. એત્થ એવં અલબ્ભમાનાપિ સાસીતતા આપોયેવ, ન તેજો. કસ્મા, આપસ્સપિ સીતુણ્હવસેન દુવિધતા સમ્ભવતો. તસ્મિઞ્હિ લોહરસે ઉણ્હતા ઉણ્હઆપો, સીતવત્થૂસુ સીતતા સીતઆપોતિ ચે. એવં પન સતિ તેજો નામ નત્થીતિ આપજ્જતીતિ પરિહારો. ‘‘સહ અપ્પવત્તનતો’’તિ એકતો અપ્પવત્તનતો. ‘‘ઓરપારાનં વિયા’’તિ નદિયં તીરં નામ ઇદં ઓરિમતીરં, ઇદં પારિમન્તિ નિયમતો નત્થિ. યત્થ સયં તિટ્ઠતિ, તં ઓરિમન્તિ, ઇતરં પારિમન્તિ વોહરતિ. એવં ઓરપારાનં અનવટ્ઠાનં હોતીતિ. એત્થ ચ ‘‘સીતુણ્હાનં સહ અપ્પવત્તનતો’’તિ એતેન યદિ તે સહ પવત્તેય્યું. તત્થ સીતતા આપોનામ, ઉણ્હતા તેજોનામાતિ વત્તબ્બા સિયું. ન પન તે સહ પવત્તન્તિ, તસ્મા તથા ન વત્તબ્બા હોન્તીતિ દસ્સેતિ. ન ન વત્તબ્બા. કસ્મા, ઉણ્હતેજેન યુત્તોહિ આપો ઉણ્હત્તમેવ ગચ્છતિ. યથાતં ઉણ્હતેજેન યુત્તા પથવીપિ વાયોપિ ઉણ્હત્તમેવ ગચ્છન્તીતિ. તસ્મા તે સહ ન પવત્તન્તિ. સહ અપ્પવત્તેસુપિ તેસુ અઞ્ઞત્થ સીતવત્થૂસુ સીતતા આપોનામાતિ વત્તબ્બમેવ હોતીતિ ચોદના. એવંસન્તે તસ્મિં લોહરસે સબ્બેપિ રૂપધમ્મા ઉણ્હત્તં ગચ્છન્તીતિ સબ્બેપિ તેજોભાવં પાપુણન્તિ. ‘ઉણ્હત્ત લક્ખણો તેજો’તિહિ વુત્તં. યદિ ચ સીતવત્થૂસુ સીતભાવો નામ સિયા. તત્થપિ તેન યુત્તા સબ્બેપિ રૂપધમ્મા સીતતં ગચ્છન્તિયેવ. તત્થપિ તવમતિયા સબ્બેપિ આપોભાવં પાપુણન્તિ. ન પન સક્કા તથા ભવિતું. ન હિ એવરૂપં લક્ખણઞ્ઞથત્તં નામ તેસં અત્થિ. ભાવઞ્ઞથત્તમેવ અત્થિ. તત્થ ‘‘લક્ખણઞ્ઞથત્તં’’ નામ પથવી આપોભાવં ગચ્છતિ. આપો પથવિભાવં ગચ્છતીતિઆદિ. ‘‘ભાવઞ્ઞથત્તં’’ નામ પથવી કદાચિ કક્ખળા હોતિ. કદાચિ મુદુકા. આપો કદાચિ આબન્ધનમત્તો હોતિ. કદાચિ પગ્ઘરણકો. તેજો કદાચિ ઉણ્હો, કદાચિ સીતો. વાયો કદાચિ વિત્થમ્ભનમત્તો, કદાચિ સમુદીરણોતિ. એવં એકમેકસ્સા ધાતુયા તિક્ખ મન્દ ઓમત્તાધિમત્તવસેન ક્રિયાસઙ્કન્તિ નામ અત્થીતિ. તસ્મા યં વુત્તં ‘ઉણ્હતેજેન યુત્તોહિ આપો ઉણ્હત્તમેવ ગચ્છતિ, યથા તં ઉણ્હતેજેન યુત્તા પથવીપિ વાયોપિ ઉણ્હત્તમેવ ગચ્છન્તી’તિ. તં લક્ખણઞ્ઞથત્તવચનં હોતિ. ન યુજ્જતિ. ન હિ ઉણ્હતેજેન યુત્તા સબ્બેતેધમ્મા ઉણ્હત્તં ગચ્છન્તિ. અત્તનો અત્તનો સભાવં ન વિજહન્તિ. તથાહિ તસ્મિં પક્કુથિતે સન્તત્તે લોહરસે ભાવો ઉણ્હત્તં ન ગચ્છતિ. આબન્ધન સભાવં વા પગ્ઘરણ સભાવં વા ન વિજહતિ. યદિ ઉણ્હત્તં ગચ્છેય્ય, તં સભાવં વિજહેય્ય. એવંસતિ, તસ્મિં લોહરસે આબન્ધનાકારો વા પગ્ઘરણાકારો વા ન પઞ્ઞાયેય્ય. સબ્બેરૂપ ધમ્મા વિક્કિરેય્યું. વિક્કિરિત્વા અન્તરધારેય્યું. ન ચ ન પઞ્ઞાયતિ. નાપિ વિક્કિરન્તિ. નોચ તત્થ આબન્ધનાકારો ઉણ્હત્તં ગચ્છતિ. અઞ્ઞોહિ આબન્ધનાકારો, અઞ્ઞં ઉણ્હત્તં. આબન્ધનાકારો આપો, ઉણ્હત્તં તેજો. તત્થ પથવિવાયેસુપિ એસેવનયો. તસ્મા યં વુત્તં ‘‘યદિ તે સહ પવત્તેય્યું. તત્થ સીતતા આપોનામ, ઉણ્હતા તેજો નામાતિ વત્તબ્બા સિયું. ન પન તે સહ પવત્તન્તિ. તસ્મા તથા ન વત્તબ્બા હોન્તીતિ દસ્સેતી’’તિ. તં સુવુત્તમેવાતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘તેસં અનવટ્ઠાનતો’’તિ એતેન સચે તે સીતુણ્હા અવટ્ઠિતા સિયું. અથ સબ્બકાલેપિ સીતતા આપોનામ, ઉણ્હતા તેજોનામાતિ વત્તબ્બા સિયું. ન પન તે અવટ્ઠિતા હોન્તિ. અનવટ્ઠિતા એવ હોન્તિ. તસ્મા તથા ન વત્તબ્બા હોન્તીતિ દસ્સેતિ. એત્થ ચ અનવટ્ઠિતેસુ સન્તેસુ યદિ સીતતા આપો નામ, ઉણ્હતા તેજોનામાતિ વદેય્યું. એવઞ્ચસતિ, આપતેજાપિ અનવટ્ઠિતા સિયું. યો ઇદાનિ આપો, સોયેવ ખણન્તરે તેજો નામ. યો વા ઇદાનિ તેજો, સોયેવ ખણન્તરે આપો નામાતિ આપજ્જેય્યું. ન ચ સક્કા તથા ભવિતું. લક્ખણઞ્ઞથત્તે અસન્તે વોહારઞ્ઞથત્તસ્સપિ અસમ્ભવતો. તેન વુત્તં ‘‘ઓરપારાનં વિય તેસં અનવટ્ઠાનતો ચ વિઞ્ઞાયતી’’તિ. તત્થ ‘‘વિઞ્ઞાયતી’’તિ સાસીતતા તેજોયેવ, ન આપોતિ વિઞ્ઞાયતીતિ.

‘‘અથ પના’’તિઆદીસુ. યં પુબ્બે પરેન વુત્તં ‘નનુ દ્રવતા વા ફુસિત્વા ગય્હતી’તિ. તં વિચારેતું ‘‘અથ પના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ‘‘અથ પના’’તિ યદિ પન ગય્હતિ, એવંસતીતિ ચ. એવઞ્ચસતિ આરમ્મણ ભૂતો એવ સિયાતિ સમ્બન્ધો. અયં પનેત્થા ધિપ્પાયો. સચે દ્રવભાવભૂતો આપો ફુસિત્વા ગય્હેય્ય. એવં સતિ, અયોપિણ્ડાદીસુ આબન્ધનમત્તભૂતો આપોપિ ફુસિત્વા ગહેતબ્બો સિયા. કસ્મા, આપભાવેન એકત્તા. એવઞ્ચસતિ, તેસુ અયોપિણ્ડાદીસુ સો આપો તાનિ હત્થેન વા પાદેન વા ફુસન્તસ્સ પહરન્તસ્સ વિના ઇતર મહાભૂતેહિ વિસું કાયિક સુખદુક્ખાનં આરમ્મણ પચ્ચયો સિયા. યથાતં, તેસ્વેવ અયોપિણ્ડાદીસુ પથવિમહાભૂતં વિના ઇતરમહાભૂતેહિ વિસું કાયિકસુખદુક્ખાનં આરમ્મણ પચ્ચયો હોતિ. એવં તેજોવાયેસુપીતિ. ન પન સો વિસું કાયિકસુખદુક્ખાનં આરમ્મણ પચ્ચયો હોતિ. તસ્મા સો ફોટ્ઠબ્બ સભાવો ન હોતિ. યથા ચ સો ફોટ્ઠબ્બસભાવો ન હોતિ. તથા પકતિ ઉદકાદીસુ દ્રવભાવભૂતોપિ આપો તાનિ ફુસન્તસ્સ પહરન્તસ્સ કાયિકસુખદુક્ખાનં આરમ્મણ પચ્ચયો ન હોતિ. ન ચ ફોટ્ઠબ્બ સભાવોતિ. એવઞ્ચસતિ, કથં અયોપિણ્ડાદીસુ આબન્ધનમત્તભૂતો આપો કાયિકસુખદુક્ખાનં પચ્ચયો ન હોતિ. કથઞ્ચ તેસુ ઇતરમહાભૂતાનિ વિસું વિસું કાયિકસુખદુક્ખાનં પચ્ચયા હોન્તીતિ. તં દસ્સેતું ‘‘યઞ્હી’’તિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘સણ્હથદ્ધતાવસેનવા’’તિ તેસુ ઠિતાય પથવિધાતુયા સણ્હથદ્ધતાવસેન વા. સણ્હપથવીસુખવેદનાય થદ્ધપથવીદુક્ખવેદનાય આરમ્મણ પચ્ચયોતિ વુત્તં હોતિ. એવં સેસેસુ. ‘‘અબ્ભન્તરત્થમ્ભનસ્સા’’તિ તેસં અયોપિણ્ડાદીનં અબ્ભન્તરે ઠિતસ્સ વિત્થમ્ભન સભાવસ્સ. ‘‘નો અઞ્ઞથા’’તિ તાનિતીણિ કારણાનિ ઠપેત્વા આબન્ધન ક્રિયં પટિચ્ચ કાયિકસુખદુક્ખુપ્પત્તિ નામ નત્થીતિ અધિપ્પાયો. ઇદાનિ પકતિ ઉદકાદીસુ દ્રવભાવભૂતં આપોધાતુમ્પિ ફુસિત્વા જાનન્તીતિ મહાજના મઞ્ઞન્તિ. તબ્બિસોધનેન સહ લદ્ધગુણં દસ્સેતું ‘‘તસ્મા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘પથમં દ્રવતા સહિતાનિ. લ. જાનન્તી’’તિ ઇદં પધાન વચનં. લોકે હત્થેન પરામસિત્વા વા ચક્ખુના દિસ્વા વા ઇદં રસ્સં, ઇદં દીઘં, ઇદં વટ્ટં, ઇદં મણ્ડલન્તિઆદિના સણ્ઠાનં જાનન્તા હત્થ ફુસનેન વા ચક્ખુ દસ્સનેન વા સહેવ તં જાનન્તીતિ મઞ્ઞન્તિ. તત્થ પન પુરિમભાગે કાયદ્વારવીથિ ચિત્તેન પચ્ચુપ્પન્નાનિ તીણિભૂતાનિ ફુસિત્વા વા ચક્ખુદ્વાર વીથિચિત્તેન પચ્ચુપ્પન્નં રૂપં દિસ્વા વા પચ્છા વત્થુગ્ગહણવીથિયા ઉપ્પન્નાય એવ સણ્ઠાનં જાનન્તિ. એસેવનયો રત્તિયં અલાતચક્કસણ્ઠાનં જાનન્તસ્સપિ. તત્થ પન બહૂનિપિ પુબ્બાપરવીથિચિત્તસન્તાનાનિ ઇચ્છિતબ્બાનિ. તથા લોકે ચક્ખુના દિસ્વા દ્વારવાતપાનાદીનં છિદ્દવિવરાનિ જાનન્તા ચક્ખુના દસ્સનેન સહેવ તાનિ જાનન્તીતિ મઞ્ઞન્તિ. તત્થ પન પુરિમભાગે ચક્ખુદ્વારિકવીથિ ચિત્તેન પચ્ચુપ્પન્નાનિ કવાટરૂપભિત્તિ રૂપાનિ પુનપ્પુનં દિસ્વા પચ્છા અલાતચક્કસ્સ મજ્ઝે વિવરંપિ જાનન્તા વિય વિસું ઉપ્પન્નાય મનોદ્વારિક વિઞ્ઞાણવીથિયા એવ તં છિદ્દવિવરભૂતં આકાસં જાનન્તિ. તથા હત્થેન ઉદકં ફુસન્તસ્સ પથમં દ્રવસહિતાનિ વિલીનાનિ મુદૂનિ તીણિફોટ્ઠબ્બ મહાભૂતાનિ વિસું વિસું કાયદ્વારિક વીથિ ચિત્તેહિ ફુસનકિચ્ચેન આરમ્મણં કરિત્વા પચ્છા વિસું સુદ્ધાય મનોદ્વારિક વીથિયા એવ દ્રવભાવસઙ્ખાતં પગ્ઘરણક આપોધાતું જાનન્તિ. એવં સન્તેપિ તં દ્રવભાવંપિ હત્થેન ફુસનેન સહેવ જાનન્તીતિ મઞ્ઞન્તીતિ અધિપ્પાયો.

ગાવો ચરન્તિ એત્થાતિ આહ ‘‘ગુન્નં ચરણટ્ઠાનં’’તિ. અક્ખર વિદૂ પન ગોસદ્દં ઇન્દ્રિયત્થેપિ ઇચ્છન્તીતિ આહ ‘‘ગોતિ વા’’તિઆદિં. તાનિ ચક્ખાદીનિ એતેસુ રૂપાદીસુ ચરન્તિ, એતાનિ વા રૂપાદીનિ તેસુ ચક્ખાદીસુ ચરન્તિ. તત્થ પુરિમેન ગાવો ઇન્દ્રિયાનિ ચરન્તિ એતેસૂતિ ગોચરાનીતિ દસ્સેતિ. પચ્છિમેન ગોસુઇન્દ્રિયેસુ ચરન્તીતિ ગોચરાનીતિ. ઇમાનિ પન પઞ્ચ રૂપાદીનિ.

ભાવદ્વયે. ઇચ્છનટ્ઠેન ઠાનટ્ઠેન ઠપનટ્ઠેન ચ ઇત્થી. સાહિકામરતિ અત્થાય સયંપિ અઞ્ઞંકામિકં ઇચ્છતિ. સયઞ્ચ કામિકેન ઇચ્છીયતિ. અઞ્ઞો ચ કામિકો ઘરાવાસ સુખત્થાય તત્થ ઠાનં ઉપેતિ, પતિટ્ઠાતિ. આયતિઞ્ચ કુલવંસપ્પતિટ્ઠાનત્થાય તત્થ કુલવંસ બીજં ઠપેતીતિ. પૂરણટ્ઠેન ઇચ્છનટ્ઠેન ચ પુરિસો. સોહિ અત્તહિતઞ્ચ પૂરેતિ, પરહિતઞ્ચ ઇચ્છતિ. ઇધલોકહિતઞ્ચ પૂરેતિ, પરલોકહિતઞ્ચ ઇચ્છતિ. ઉભયલોકહિતઞ્ચ પૂરેતિ, લોકુત્તરહિતઞ્ચ ઇચ્છતિ, એસતિ, ગવેસતીતિ. પુમસ્સસકં પુંસકં. પુરિસલિઙ્ગાદિ. નત્થિ પુંસકં એતસ્સાતિ નપુંસકં. ‘‘યસ્સ પન ધમ્મસ્સા’’તિ ભાવરૂપધમ્મસ્સ. ‘‘તં’’તિ ખન્ધપઞ્ચકં. મહાસણ્ઠાનં સત્તાનં જાતિભેદં લિઙ્ગેતિ ઞાપેતીતિ લિઙ્ગં. લક્ખણપાઠકા નિમિનન્તિ સઞ્જાનન્તિ કલ્યાણ પાપકં કમ્મવિપાકં એતેનાતિ નિમિત્તં. કિરિયા કુત્તં. આયુકન્તં કપ્પીયતિ સઙ્ખરીયતીતિ આકપ્પો. સબ્બેપેતેલિઙ્ગાદયો. સોચ અવિસદાદિભાવો. ‘‘વચનેસુચા’’તિ ઇત્થિસદ્દપુરિસસદ્દાદીસુ ચ. ‘‘વચનત્થેસુ ચા’’તિ ઇત્થિ સણ્ઠાન પુરિસસણ્ઠાનાદિ અત્થેસુ ચ. ‘‘નિમિત્તસદ્દો વિયા’’તિ નિમિત્ત સદ્દો અઙ્ગજાતે પાકટો વિયાતિ. ન પાકટો દિટ્ઠો. અપાકટો પન કત્થચિ દિટ્ઠોતિ અધિપ્પાયો. ‘‘ભવન્તિ સદ્દબુદ્ધિયો’’તિ સદ્દસત્થનયો. ‘‘ભવન્તિ લિઙ્ગાદીની’’તિ અટ્ઠકથાનયો. તત્થ હિ ઇત્થિલિઙ્ગાદીનં હેતુભાવ લક્ખણન્તિ વુત્તં. ‘‘એતસ્મિં સતી’’તિ ચ જાતિયા સતિ, જરામરણં હોતિ. અસતિ ન હોતીતિ એત્થવિય હેતુ ફલભાવપાકટત્થં વુત્તં.

વત્થુરૂપે. નિરુત્તિનયેન વચનત્થા ભવન્તિ. ધાતુ દ્વયં નામ મનોધાતુ મનોવિઞ્ઞાણધાતુ દ્વયં. ‘‘અવત્વા’’તિ હદય વત્થું અવત્વા. ‘‘તં’’તિ હદય વત્થુ રૂપં. ‘‘પઞ્ચા’’તિ પઞ્ચવત્થૂનિ. ‘‘તેસં’’તિ તેસં કુસલાદીનં. ‘‘તત્થ વુત્તં’’તિ પટ્ઠાને વુત્તં. ‘‘યં રૂપં નિસ્સાયા’’તિ યં રૂપં નિસ્સાય મનોધાતુ ચ મનોવિઞ્ઞાણધાતુ ચ વત્તન્તીતિ ઇમં પાઠં નિદ્દિસતિ. ‘‘અનઞ્ઞ સાધારણેસુ ઠાનેસૂ’’તિ ચક્ખુ વત્થાદીહિ અઞ્ઞવત્થૂહિ અસાધારણેસુ કુસલાકુસલટ્ઠાનેસુ.

જીવિતરૂપે. ‘‘આધિપ્પચ્ચયોગેના’’તિ અધિપતિભાવયોગેન. ‘‘અધિપતિભાવો’’તિ ચ ઇન્દ્રિયપચ્ચય કિચ્ચં વુચ્ચતિ. ન અધિપતિ પચ્ચયકિચ્ચં. ‘‘જીવન્તી’’તિ હરિતભાવં ન વિજહન્તીતિ વુત્તં હોતિ. ન હિ તાનિ એકન્તેન જીવન્તાનિ નામ હોન્તિ. જીવિત રૂપસ્સ એકન્ત કમ્મજસ્સ બહિદ્ધા અનુપલદ્ધત્તા. કમ્મજરૂપાનિ જીવન્તિ યેવાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘કમ્મે અસન્તેપી’’તિ કમ્મચેતનાય પુબ્બે નિરુદ્ધત્તા વુત્તં. તદત્થં બ્યતિરેકતો પાકટં કરોન્તો ‘‘તથાહી’’તિઆદિમાહ. ‘‘ઇતર રૂપાની’’તિ ચિત્તજરૂપાદીનિ. એકવીથિવારો નામ પઞ્ચદ્વારવીથિવારો. મનોદ્વારવીથિવારો એકજવન વારોતિ વુત્તો. પરિચ્છિન્નં હોતિ. કસ્મા, એકેકસ્મિં વીથિવારે નિરુદ્ધે ભવઙ્ગ સમયે અસદિસસ્સ રૂપસન્તાનસ્સ પાતુબ્ભાવતોતિ અધિપ્પાયો. તઞ્ચ ખો રૂપવિસેસં જાનન્તસ્સેવ પાકટં હોતિ. અજાનન્તસ્સ પન તઙ્ખણમત્તે અપાકટં. કસ્મા, તાદિસસ્સપિ ઉતુજરૂપસન્તાનસ્સ થોકં પવત્તનતો. યસ્સહિ દોસ સમુટ્ઠિતેન રૂપસન્તાનેન મુખરૂપં દુબ્બણ્ણં હોતિ. તસ્સ દોસે નિરુદ્ધેપિ તં રૂપં થોકં દુબ્બણ્ણમેવ ખાયતીતિ. ‘‘ઉતુજાહારજાનઞ્ચ સન્તતિ પચ્ચુપ્પન્નં’’તિ અધિકારો. એકં અદ્ધાપચ્ચુપ્પન્નમેવ હોતીતિ વુત્તં. ન નુ ચક્ખુસોતાદીનિ કમ્મજરૂપસન્તાનાનિપિ પવત્તિકાલે કદાચિ સુપ્પસન્નાનિ, કદાચિ પસન્નાનિ, કદાચિ અપ્પસન્નાનિ દિસ્સન્તીતિ. સચ્ચં, તથા પવત્તિ પન સન્તાન વિચ્છેદેન ન હોતિ, નાનાવિચ્છિન્ને ચ એકેકસ્મિં સન્તાને તેસં પુનઘટનં નામ નત્થિ. સકિં અન્ધો અન્ધોયેવ હોતિ. બધિરોચ બધિરોયેવાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘યદિ એવં’’તિ એવં યદિ સિયાતિ અત્થો. ‘‘અરૂપ ધમ્માનં સન્તતિ પચ્ચુપ્પન્નં’’તિ અધિકારો. ‘‘વિપાકાની’’તિ ભવઙ્ગભૂતાનિ વિપાકાનિ. એકસન્તતિવસેન પવત્તિસ્સન્તિયેવ, તસ્મા તેસં નાનાસન્તતિ પચ્ચુપ્પન્નં નામ ન વત્તબ્બં. કસ્મા, યાવજીવમ્પિ એક કમ્મનિબ્બત્તત્તાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘ઇતરાનિ પના’’તિ કુસલા કુસલ ક્રિયચિત્તાનિ પન. ‘‘તદારમ્મણા’’તિ નિરુદ્ધારમ્મણા. અદ્ધાનપ્ફરણાનુભાવેન પવત્તન્તિયેવ. ન પન ચિત્તજરૂપાદીનિ વિય અત્તનો જનકપચ્ચયે નિરુદ્ધે નિરુજ્ઝન્તિ. અયં અરૂપધમ્માનં જીવન્તત્તે વિસેસોતિ અધિપ્પાયો. ‘‘અયમત્થો વત્તબ્બો’’તિ અરૂપ ધમ્માનં જીવન્તતાવિસેસો વત્તબ્બો. યથા રૂપસન્તતિયં અનન્તર પચ્ચયો નામ નત્થિ. ચુતિકાલે ભવન્તરરૂપસન્તાનસ્સ કિઞ્ચિ પચ્ચયત્તં અનુપગન્ત્વા નિરુજ્ઝતિ. તેન ભવન્તર પાતુબ્ભાવો નામ તેસં નત્થિ. ન તથા અરૂપસન્તતિયં. તત્થ પન ચુતિચિત્તમ્પિ પટિસન્ધિયા અનન્તર પચ્ચયો હુત્વા નિરુજ્ઝતિ. તેન ભવન્તરપાતુબ્ભાવો નામ તેસં અત્થિ. અયમ્પિ અરૂપધમ્માનં જીવન્તત્તે વિસેસો. તસ્મા અરૂપધમ્માનંપિ કમ્મજરૂપાનં વિય નિચ્ચં જીવિતયોગેન જીવન્તત્તા સન્તતિ પચ્ચુપ્પન્નં નામ ન ભવેય્યાતિ ન ચોદેતબ્બન્તિ. કુસલા કુસલ ક્રિયચિત્તાનિ નામ અકમ્મજાનિ હોન્તિ. ચિત્તજરૂપાદીનિ વિય અતીતં કમ્મં અનપેક્ખિત્વા તઙ્ખણિકેહિ નાનાપચ્ચયેહિ ઉપ્પજ્જન્તિ. તસ્મા તેસં જીવન્તાનંપિ સતં અજીવન્તાનં ચિત્તજરૂપાદીનં વિય નાનાસન્તતિ પચ્ચુપ્પન્નં નામ અત્થિ. જીવન્તતા વિસેસોપિ અત્થીતિ અધિપ્પાયો. એત્થ કેચિ વદન્તિ. રુક્ખાદીસુપિ જીવિતં નામ અત્થિ. યતો તેસં હરિતતા ચ અહરિતતા ચ રૂહનઞ્ચ-અરૂહનઞ્ચ દિસ્સતીતિ. વુચ્ચતે, યદિ તેસં જીવિતં નામ અત્થિ, અરૂપજીવિતં વા સિયા, રૂપજીવિતં વા. તત્થ સચે અરૂપજીવિતં હોતિ. યથા તેન સમન્નાગતો સત્તો પુનપ્પુનં મરિત્વા પુનપ્પુનં ભવન્તરે પાતુબ્ભવન્તિ. તથા રુક્ખાપિ મરિત્વા ભવન્તરે પાતુબ્ભવેય્યું. અથ રૂપજીવિતં સિયા. યથા સત્તાનં ચક્ખાદિ અઙ્ગેસુ જીવિત સન્તાને ભિન્ને તાનિ અઙ્ગાનિ પુન જીવન્તાનિ કાતું ન સક્કોન્તિ. તથા રુક્ખાપિ ખન્ધેસુ વા સાખાસુવા છિન્નેસુ જીવિતસન્તાને ભિન્ને તેખન્ધાવા સાખાયો વા પુન અઞ્ઞત્થ રોપેતું ન સક્કા ભવેય્યું. સક્કા એવ ભવન્તિ. તસ્મા તદુભયંપિ જીવિતં નામ તેસં નત્થીતિ દટ્ઠબ્બં. વિભાવનિપાઠે. ન હિ તેસં કમ્મંયેવ ઠિતિકારણં હોતીતિ એત્થ કમ્મં ઠિતિકારણં એવ ન હોતીતિ યોજેતબ્બં. તેનાહ ‘‘આહારજાદીનં’’તિઆદિં. એકકલાપે ગતા પવત્તા સહજાત પચ્ચયા, તેહિ આયત્તા પટિબદ્ધાતિ વિગ્ગહો. કમ્માદીનં રૂપજનકપચ્ચયાનં જનકાનુભાવો નામ રૂપકલાપાનં ઉપ્પાદક્ખણે એવ ફરતિ, ન ઠિતિક્ખણે. ઉપચયસન્તતિયો ચ ઉપ્પાદક્ખણે લબ્ભન્તિ, ન ઠિતિક્ખણે. તસ્મા તા જનકપચ્ચયાનુભાવક્ખણે લદ્ધત્તા કુતોચિજાતનામં લભન્તિ. જરતાપન ઠિતિક્ખણે એવ લબ્ભતિ, ન ઉપ્પાદક્ખણે. તસ્મા સા કુતોચિજાત નામં ન લભતિ. યદિ પન આહારજાદીનં રૂપધમ્માનં ઠિતિ નામ આહારાદિ જનકપચ્ચયાયત્તા ભવેય્ય. જરતાપિ જનકપચ્ચયાનુભાવક્ખણેવ લબ્ભમાના સિયા. એવઞ્ચસતિ, સાપિ કુતોચિજાત નામં લભેય્ય. ન પન લભતિ. તસ્મા તેસં ઠિતિ નામ જનકપચ્ચયાયત્તા ન હોતીતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘ઇતરથા’’તિઆદિમાહ. ‘‘ઉપત્થમ્ભમાના’’તિ કલાપન્તરે ઠત્વા ઉપત્થમ્ભમાના. ‘‘ન ખણઠિતિપ્પવત્તિયા’’તિ ખણઠિ તિભાવેન પવત્તિઅત્થાય ઉપત્થમ્ભન્તિ, અનુપાલેતીતિ યોજના. સબ્બેસંપિ રૂપારૂપધમ્માનં. ‘‘તં’’તિ વિભાવનિવચનં. ‘‘ઇદં પના’’તિ જીવિતરૂપં પન.

આહારરૂપે. ‘‘સવત્થુકવચનં’’તિ ભોજનાદિ વત્થુના સહ પવત્તતીતિ સવત્થુકં. વચનં. ન હિ નિબ્બત્તિતં આહાર રૂપં નામ કબળં કાતું સક્કા હોતીતિ. ‘‘વિવેચિતાની’’તિ પાચન કિચ્ચેન વિભજિતાનિ. વિસું વિસું કતાનિ. ‘‘પઞ્ચધા વિભાગં ગચ્છન્તી’’તિ એકં ભાગં પાણકા ખાદન્તિ. એકં ભાગં ઉદરગ્ગિ ઝાપેતિ. એકો ભાગો મુત્તં હોતિ. એકોભાગો કરીસં. એકોભાગો રસભાવં આપજ્જિત્વા સોણિતમંસાદીનિ ઉપબ્રૂહયતીતિ એવં વુત્તનયેન પઞ્ચધા વિભાગં ગચ્છન્તિ. ‘‘લોકે’’તિ લોકિય ગન્થે. ‘‘તતો’’તિ આમાસયતો. અનુફરન્તો હુત્વા. ‘‘તસ્સા’’તિ રસભાગસ્સ. ‘‘ભૂતેસૂ’’તિ મહાભૂતેસુ. સહ ઇન્દ્રિયેન વત્તતીતિ સેન્દ્રિયો. કાયો. ઉદયતીતિ ઓજા. દકારસ્સ જકારો. અવતિ જનેતીતિ ઓજા. અવસદ્દસ્સ ઓકારો. ‘‘અત્તનોવત્થું’’તિ અત્તનોનિસ્સયભૂતં રૂપકાયં.

‘‘અઞ્ઞાપદેસો’’ નામ રૂપસ્સ લહુતાતિઆદીસુ અઞ્ઞસ્સ રૂપસ્સ ક્રિયામત્તભાવેન અપદિસનં વુચ્ચતિ. ‘‘ઉજુકતોવ નિપ્ફાદિતં’’તિ મુખ્યતોવ જનિતં. યથાહિ સબ્બં અનિપ્ફન્નરૂપં અજાતિ ધમ્મત્તા ઉજુકતો કમ્માદીહિ જાતં નામ ન હોતિ. કમ્માદીહિ જાતં પન નિપ્ફન્નરૂપં નિસ્સાય દિસ્સમાનત્તા ઠાનૂપચારેન વિઞ્ઞત્તિ દ્વયં ચિત્તજંતિઆદિના વુચ્ચતિ. ન તથા ઇદં નિપ્ફન્નરૂપં. ઇદં પન જાતિધમ્મત્તા ઉજુકતોવ કમ્માદીહિ પચ્ચયેહિ નિપ્ફાદિતં જનિતન્તિ વુત્તં હોતિ. ‘‘રૂપં’’તિ વુત્તે અનિપ્ફન્નરૂપંપિ લબ્ભતીતિ તતો વિસેસનત્થં રૂપરૂપન્તિ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘રુપ્પનલક્ખણ સમ્પન્નં’’તિઆદિં. તત્થ ‘‘રુપ્પનલક્ખણં’’ નામ સીતુણ્હાદીહિ વિકારપત્તિલક્ખણં. તમ્પન અનિપ્ફન્ન રૂપે મુખ્યતો ન લબ્ભતિ. નિપ્ફન્નરૂપે એવ લબ્ભતિ. કસ્મા, નિપ્ફન્નરૂપસ્સહિ નાનાવિકારો વિકારરૂપન્તિ વુચ્ચતિ. લક્ખણં લક્ખણ રૂપન્તિ વુચ્ચતિ. વિકારસ્સ પન વિકારો નામ નત્થિ. લક્ખણસ્સ ચ લક્ખણં નામ નત્થિ. યદિ અત્થીતિ વદેય્ય. વિકારસ્સ વિકારો, તસ્સ ચ વિકારો, તસ્સ ચ વિકારોતિ અપરિયન્તમેવ સિયા. તથા લક્ખણેપીતિ.

આકાસધાતુયં. ‘‘પકાસન્તી’’તિ ઇદં એકં ઇદં એકન્તિ પઞ્ઞાયન્તિ. ‘‘પરિચ્છિન્દતી’’તિ આહ ‘‘પરિતો’’તિઆદિં. ‘‘અસમ્મિસ્સં’’તિ વત્વા તદત્થં વિવરતિ ‘‘એકત્તં અનુપગમનં’’તિ. પરિચ્છિન્દીયતીતિ પરિચ્છેદોતિ આહ ‘‘તેહિ વા’’તિઆદિં. ‘‘તેહિ વા’’તિ કલાપન્તરભૂતેહિ વા. ‘‘અત્તનો વા પરેસં વા અકત્વા’’તિ અત્તનોપક્ખિકં વા પરેસં પક્ખિકં વા અકત્વા. પરિચ્છેદ ક્રિયામત્તં પરિચ્છેદોતિ આહ ‘‘તેસં વા’’તિઆદિં. ‘‘તેસં વા’’તિ કલાપન્તરભૂતાનં વા. ‘‘અયં પના’’તિ અયં પરિચ્છેદો પન. ‘‘તસ્સા’’તિ પરિચ્છેદસ્સ. સો પાળિયં વુત્તોતિ સમ્બન્ધો. ‘‘ઇતિ કત્વા’’તિ એવં મનસિકત્વા. ‘‘એતેહી’’તિ એતેહિ મહાભૂતેહિ. ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞ અબ્યાપિતતા’’તિ દ્વિન્નં તિણ્ણં વા રૂપકલાપાનં એકકલાપત્તૂપગમનં અઞ્ઞમઞ્ઞ બ્યાપિતા નામ, તથા અનુપગમનં અઞ્ઞમઞ્ઞ અબ્યાપિતતા નામ. તેનાહ ‘‘એકત્તં’’તિઆદિં. ‘‘તત્થા’’તિ તિસ્સં પાળિયં. ‘‘નાનાકલાપગતાનં ભૂતાનં’’તિ એતેન કલાપપરિયન્તતા એવ વુત્તા હોતિ.

વિઞ્ઞત્તિ દ્વયે. ‘‘સયઞ્ચા’’તિ વિઞ્ઞત્તિ સઙ્ખાતં સયઞ્ચ. ‘‘તેના’’તિ ચલમાનેન કાયઙ્ગેન. ‘‘તેહી’’તિ પચ્ચક્ખે ઠિતેહિ જનેહિ. તત્થાતિઆદીસુ. ‘‘કાયઙ્ગવિકારં કરોન્તસ્સા’’તિ અભિક્કમનાદિ અત્થાય હત્થપાદાદીનં કાયઙ્ગાનં ચલન સઙ્ખાતં વિકારં કરોન્તસ્સ. ઉપ્પજ્જન્તા ચ સબ્બેતે ચિત્તજવાતકલાપા યથાધિપ્પેત દિસાભિમુખા એવ ઉપ્પજ્જન્તીતિ યોજના. ‘‘યથા વા તથા વા અનુપ્પજ્જિત્વા’’તિ અનિયમતો અનુપ્પજ્જિત્વાતિ વુત્તં હોતિ. યસ્સ ચોપન કાયસ્સ. ‘‘તેહી’’તિ ચિત્તજવાતકલાપેહિ. નિયામકો નાવાનિયોજકો. ‘‘તે ચા’’તિ તેચિત્તજવાતકલાપસઙ્ઘાટા. એતેન સકલં કાયઙ્ગં નિદસ્સેતિ. સકલકાયઙ્ગં નાવાસદિસન્તિ વુત્તં હોતિ. ‘‘ચારેત્વા’’તિ વિયૂહિત્વા. કથં પન સા નિયામકસદિસી હોતીતિ આહ ‘‘યથાહી’’તિઆદિ. યદેતં સક્કોતીતિ વચનં વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘કતીપયજવન વારેહી’’તિ દ્વત્તિ જવનવારેહિ. ‘‘તતો’’તિ યસ્મિં વારે ચલન સઙ્ખાતં દેસન્તર પાપનં જાયતિ. તતો ચલનવારતો. સન્થમ્ભન સન્ધારણાનિ એવ સમ્પજ્જન્તિ, ન ચલનસઙ્ખાતં દેસન્તર પાપનં. ‘‘એત્થા’’તિ એતિસ્સં અટ્ઠકથાયં. નાનાજવનવીથીસુ. લ. ઉપત્થમ્ભને ચ યુજ્જતિયેવ. ન એકિસ્સાય જવનવીથિયં એવ યુજ્જતીતિ અધિપ્પાયો. યદિ નાનાજવનવીથીસુ તથા ઉપત્થમ્ભનઞ્ચ ગય્હેય્ય. એવંસતિ, અન્તરન્તરા બહૂ ભવઙ્ગવારાપિ સન્તિ. તત્થ કથં તદુપત્થમ્ભનં સમ્પજ્જેય્યાતિ આહ ‘‘તથાહી’’તિઆદિં. તત્થ ‘‘ઉતુજરૂપસઙ્ઘાટાનિ પી’’તિ ભવઙ્ગસમયે પવત્તાનિ ઉતુજરૂપકલાપસન્ધાનકાનિ. ‘‘તદાકાર વન્તાની’’તિ તસ્સા ચિત્તજરૂપસન્તતિયા આકાર વન્તાનિ. પચ્છિમ પચ્છિમાનં રૂપકલા પસઙ્ઘાટાનં અપરાપરં ઉપ્પજ્જનન્તિ સમ્બન્ધો. પુરિમપુરિમાનં રૂપકલાપસઙ્ઘાટાનં ખણિકધમ્મતા ચ તેસં ન સિયા. ન ચ તે ખણિકધમ્મા ન હોન્તિ. અઞ્ઞથા દેસન્તર સઙ્કમનસઙ્ખાતં ચલનં એવ ન સિયા. ચલનં તિહિ નાનાક્રિયાનં પાતુબ્ભાવો વુચ્ચતિ. નાનાક્રિયા ચ નામ નાનાધમ્મા એવ. યસ્મા ચ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનં ખણેખણે ચલનં નામ લોકે પચ્ચક્ખતો દિટ્ઠં. તસ્મા તેસં ખણિકધમ્મતાપિ દટ્ઠબ્બા હોતીતિ. એતેન તેસં ખણિકમરણં દસ્સેતિ, યં રૂપારૂપધમ્માનં અનિચ્ચલક્ખણન્તિ વુચ્ચતિ. અબ્યાપાર ધમ્મતા ચ અવસવત્તિતા ચ તેસં ન સિયા. ન ચ તે અબ્યાપાર ધમ્મા, ન અવસવત્તિ ધમ્મા ચ ન હોન્તિ. અઞ્ઞથા પચ્ચયાયત્ત વુત્તિતા એવ તેસં ન સિયા. પચ્ચયાયત્ત વુત્તિતાતિ ચ પચ્ચયે સતિ, તે વત્તન્તિ, અસતિ ન વત્તન્તીતિ એવં પવત્તા પચ્ચયાયત્ત વુત્તિતા યસ્મા ચ પચ્ચયસામગ્ગિયં સતિ, તે વત્તન્તિયેવ. તેસં વત્તનત્થાય કેનચિબ્યાપારેન કિચ્ચં નત્થિ. તે માવત્તન્તૂતિ ચ અત્તનો વસેન વત્તન્તિ. પચ્ચયે અસતિ, ન વત્તન્તિયેવ. તેસં અવત્તનત્થાય કેનચિબ્યાપારેન કિચ્ચં નત્થિ. તેમાવત્તન્તૂતિ ચ અત્તનો વસેનવત્તન્તિ. યસ્મા ચ તેસં પચ્ચયાયત્ત વુત્તિતા નામ લોકે વિઞ્ઞૂનં પચ્ચક્ખતોદિટ્ઠા. તસ્મા તેસં અબ્યાપારતા ચ અવસવત્તિતા ચ દટ્ઠબ્બા હોતિ. એતેન તેસં સબ્બેહિ સત્તપુગ્ગલ અત્તાકારેહિ સબ્બસો સુઞ્ઞં દસ્સેતિ, યં રૂપારૂપધમ્માનં અનત્તલક્ખણન્તિ વુચ્ચતીતિ.

‘‘વચીભેદં’’તિ અક્ખર પદભાવપત્તં વચીમયસદ્દપ્પકારં. ઉપાદિન્નકપથવીધાતુયો નામ કમ્મજ પથવીધાતુયો. તાસુ સઙ્ઘટ્ટનન્તિ સમ્બન્ધો. અત્તના સહજાતેનયેન આકારવિકારેન ઉપગચ્છતિ, યેન ચ ઉપલબ્ભતીતિ સમ્બન્ધો. અજ્ઝત્ત સન્તાનગતા સબ્બે ચતુજરૂપધમ્માપિ કત્થચિ ઉપાદિન્નકાતિ વુચ્ચન્તીતિ આહ ‘‘ચતુજભૂતાય એવ વા’’તિ. દ્વીસુઠાન કરણેસુ કરણપક્ખે ચલનાકારપ્પવત્તા ચિત્તજપથવીધાતુ ઠાનપક્ખે પથવિધાતુયં સઙ્ઘટ્ટયમાના કમ્મજપથવિયં એવ ઘટ્ટેતિ. ઇતર પથવિયં ન ઘટ્ટેતીતિ ન સક્કા વત્તુંતિ કત્વા ઇધ એવગ્ગહણં કતં. ‘‘વિકાર દ્વયઞ્ચા’’તિ કાયવિકાર વચીવિકાર દ્વયઞ્ચ. કથં પન અસમ્મિસ્સં કત્વા વેદિતબ્બન્તિ આહ ‘‘એત્થચા’’તિઆદિં. યં પન તાસં ઘટ્ટનપ્પકારવિધાનં અત્થીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘તાસં’’ ચિત્તજપથવીનં. ‘‘તં તં વણ્ણત્તપત્તિયા’’તિ ક, ખા, દિવણ્ણત્તપત્તત્થાય. યં પન કાયવિઞ્ઞત્તિટ્ઠાને ‘અયઞ્ચ અત્થો ઉપરિ અક્ખરુપ્પત્તિ વિચારણાયં પાકટો ભવિસ્સતી’તિ વુત્તં. તં ઇધ પાકટં કરોન્તો ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિમાહ. તેનેવ હિ મૂલટીકાયં વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘એત્થ ચા’’તિ મૂલટીકાપાઠે. ‘‘પુબ્બભાગે’’તિ પરિબ્યત્ત અક્ખરપ્પવત્તવીથિતો પુબ્બભાગે. ‘‘નાનાજવનવીથીહી’’તિ નાનપ્પકારેહિ જવનવીથિવારેહિ. ‘‘પથમજવનચિત્તસ્સપી’’તિ પરિબ્યત્ત અક્ખરપ્પવત્તિવીથિયં ઉપ્પન્નપથમજવન ચિત્તસ્સપિ. તસ્સ આસેવનઞ્ચ નામ તતો પુરિમેહિ વીથિવારેહિ એવ લદ્ધં સિયાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘આસેવનં’’તિ ચ ઉપચાર વચનં દટ્ઠબ્બન્તિ હેટ્ઠા વુત્તમેવ. ‘‘તસ્સા’’તિ પરિબ્યત્તક્ખરસ્સ. વુત્તઞ્ચ સદ્દસત્થેસુ. ‘‘દીઘમુચ્ચરે’’તિ પઞ્ચદીઘા વુચ્ચન્તિ. મિથિન્દ પઞ્હાપાઠે. ‘‘સાધિકે વીહિવાહસતે’’તિ વીહિધઞ્ઞપૂરો સકટો વીહિવાહો નામ. વીહિવાહાનં સાધિકે સતસ્મિં. અભિમઞ્ઞનં અભિમાનો. ‘‘સેસમેત્થ કાયવિઞ્ઞત્તિયં વુત્તનયે ના’’તિ તથાહિ ચલનચિત્તજરૂપસન્તતિયં પવત્તાનીતિઆદિના વુત્ત નયેનાતિ અત્થો. ઇધ પન વચીભેદકર ચિત્તજસદ્દસન્તતિયં પવત્તાનિ ઉતુજરૂપસઙ્ઘાટાનીતિઆદિના વત્તબ્બં. તેનાહ ‘‘યથાસમ્ભવં’’તિ. ‘‘પવત્તનત્થો’’તિ અભિક્કમનાદિ સજ્ઝાયનાદીનં પવત્તાપનત્થો. ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદીસુ. ‘‘બોધેતુ કામતા રહિતેસૂ’’તિ અભિક્કમનપટિક્કમનાદીસુ કાયવિઞ્ઞત્તિ ચ, સુત્તન્ત સજ્ઝાયનાદીસુ વચીવિઞ્ઞત્તિ ચ પરં બોધેતુકામતા રહિતાતિ દટ્ઠબ્બા. ‘‘દ્વીસુ બોધકવિઞ્ઞત્તીસૂ’’તિ બોધકકાયવિઞ્ઞત્તિ બોધકવચી વિઞ્ઞત્તીસુ. પુરિમા કાયવિઞ્ઞત્તિ, પચ્છિમા ચ વચીવિઞ્ઞત્તિ. પચ્છા સુદ્ધેન મનોદ્વારિક જવનેન એવ વિઞ્ઞાયતિ, ન પઞ્ચદ્વારિક જવનેનાતિ યોજના. ચક્ખુવિઞ્ઞાણ વીથિયા ગહેત્વાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘કાયવિઞ્ઞાણ વીથિયા’’તિ વચીભેદં અકત્વા હત્થગ્ગહણાદિ વસેન અધિપ્પાય વિઞ્ઞાપને અયં કાયવિઞ્ઞાણવીથિ દટ્ઠબ્બા. કસ્મા પન સયઞ્ચવિઞ્ઞાયતીતિ વિઞ્ઞત્તીતિ અયં વિકપ્પો વુત્તોતિ આહ ‘‘સાહિ અત્તાનં’’તિઆદિં. ‘‘મજ્ઝે’’તિ વિઞ્ઞત્તિગ્ગહણવીથિ અધિપ્પાયગ્ગહણવીથિનં મજ્ઝે. કથં પવત્તકવિઞ્ઞત્તીસુ અધિપ્પાયં વિઞ્ઞાપેતિ, સયઞ્ચવિઞ્ઞાયતીતિ દ્વે અત્થા લબ્ભન્તીતિ આહ ‘‘દ્વીસુ પના’’તિઆદિં. અયં અભિક્કમતિ, અયં પટિક્કમતીતિ જાનન્તા અભિક્કમનપયોગઞ્ચ તપ્પયોગ જનકચિત્તઞ્ચ જાનન્તિ. ‘‘પરસ્સકથં’’તિ બોધેતુકામતારહિતમ્પિ પરસ્સવચનસદ્દં. રાગચિત્તઞ્ચ જાનન્તિ. તેન વુત્તં મૂલટીકાયં પરં બોધેતુકામતાય વિનાપિ અભિક્કમનાદિપ્પવત્તનેન સોચિત્તસહભુવિકારો અધિપ્પાયં. લ. દ્વિધાપિ વિઞ્ઞત્તિ યેવાતિ.

વિકારરૂપેસુ. ‘‘કમ્મયોગ્યં’’તિ અભિક્કમનાદિકમ્મેસુ યોજેતું યુત્તં. અદન્ધતા વુચ્ચતિ સીઘપ્પવત્તિ. સા લક્ખણં અસ્સાતિ વિગ્ગહો. સરીર ક્રિયાનુકુલો કમ્મઞ્ઞભાવો લક્ખણં યસ્સાતિ સમાસો. ‘‘ધાતુયો’’તિ મહાભૂતધાતુયો વા, પિત્તસેમ્હાદિધાતુયો વા. પૂતિમુખસપ્પસઙ્ખાતસ્સ આપસ્સ પરિયુટ્ઠાનન્તિ વાક્યં. અસય્હભારો નામ વહિતું અસક્કુણેય્યભારો. ‘‘સા પવત્તતી’’તિ કાયલહુતા પવત્તતિ. થદ્ધં કરોન્તિ સરીરગતા ધાતુયોતિ અધિકારો. ભુસં મારેતીતિ આમરિકો. દકારો આગમો. ગામનિગમવિલુપ્પકો ચોરગણો. તસ્સ ભયેન પરિયુટ્ઠિતં. ‘‘વિવટ્ટમાનં’’તિ વિરૂપં હુત્વા વટ્ટન્તં. ‘‘મૂલભૂતા હોતી’’તિ અસપ્પાય સેવને સતિ, સા પથમં પરિયુટ્ઠાતિ. સીતાધિકાવા હોતિ, ઉણ્હાધિકાવા. તાય પરિયુટ્ઠિતાય એવ સબ્બપરિયુટ્ઠાનાનિ પવત્તન્તીતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘ઇમાપનતિસ્સો રૂપજાતિયો રૂપકાયસ્સ વિસેસાકારા હોન્તિ. ઇતિ તસ્મા વિકારરૂપં નામાતિ યોજના.

લક્ખણરૂપેસુ. ‘‘ચયનં’’તિ સઞ્ચિતભાવગમનં. ‘‘આદિતો’’તિઆદિમ્હિ. ‘‘ઉપરિતો’’તિ ઉપરિભાગે. ‘‘આચયો’’તિઆદિમ્હિ ચયો. ‘‘ઉપચયો’’તિ ઉપરૂપરિચયો. ‘‘અદ્ધાનપૂરણવસેના’’તિ વસ્સસતમ્પિ વસ્સસહસ્સમ્પિ દીઘકાલં અત્તભાવં પૂરણવસેન. ‘‘તેન પરિયાયેના’’તિ ઉપસદ્દસ્સ અત્થનાનત્તં અચિન્તેત્વા નિબ્બત્તિં વડ્ઢિયં અન્તોગધં કત્વા વુત્તેન તેનપરિયાયેન. તસ્સ ચ એકેકસ્સ સન્તતિ પચ્ચુપ્પન્નસ્સ. તત્થ ચિત્તજરૂપેસુ અસ્સાસ પસ્સાસાનં વા પદવારહત્થવારાદીનં વા અક્ખરાનં વા નિબ્બત્તિ વડ્ઢિ પવત્તિયો દિસ્સન્તિયેવ. તથા નાનાચિત્તસમુટ્ઠિતાનં નાનારૂપસન્તતીનં પીતિ. ઉતુજરૂપેસુ ઇરિયા પથનાનત્તં પટિચ્ચ સુખદુક્ખજનકાનં નાનારૂપસન્તતીનં નિબ્બત્તિવડ્ઢિપવત્તિયો દિસ્સન્તિયેવ. તથા બહિદ્ધા ખાણુકણ્ટકાદિસમ્ફસ્સેન સીતુણ્હાદિસમ્ફસ્સેન વાતાતપાદિસમ્ફસ્સેન વા સરીરે ઉપ્પન્નાનં નાનારૂપસન્તતીનમ્પિ ચક્ખુરોગાદિરૂપાનમ્પીતિ. આહારજરૂપેસુ આહારનાનત્તં પટિચ્ચ સરીરે ઉપ્પન્નાનં સમવિસમરૂપસન્તતીનંતિ. ‘‘અયં નયો’’તિ બહિદ્ધાસન્તાને નિદસ્સન નયો. તેન અજ્ઝત્તસન્તાનેપિ સત્તસન્તાનાનં હત્થપાદાદિસન્તાનાનં કેસલોમાદિ સન્તાનાનઞ્ચ નિબ્બત્તિ વડ્ઢિપવત્તિયો નિદસ્સેતિ. ‘‘જીરણં’’તિ અભિનવાવત્થતો હાયનં. પાળિપાઠે. ‘‘ઠિતસ્સ અઞ્ઞથત્તં’’તિ અઞ્ઞો પકારો અઞ્ઞથા. અઞ્ઞથા ભાવો અઞ્ઞથત્તં. એતેન જરાવસેનવા નાનારોગાબાધાદિવસેન વા વિપરિણામો વુત્તો. ‘‘તથા અવત્થાભેદયોગતો’’તિ જાતિરૂપમેવ આદિમ્હિ નિબ્બત્તિ હોતિ. તતોપરં તમેવ વડ્ઢિ હોતિ. તતો પરં તમેવ પવત્તિ હોતીતિ એવં તથા અવત્થાભેદયોગતો. તેનાહ ‘‘સાહી’’તિઆદિં. ‘‘પબન્ધયતી’’તિ પબન્ધં કરોતિ. સઙ્ગહગાથાદીસુ પન સુવિઞ્ઞેય્યા. ‘‘એત્થ ચ પચ્છિમાની’’તિઆદીસુ. વોહારસિદ્ધમત્તભાવં’’તિ પુગ્ગલો સત્તો અત્તા જીવોતિઆદિકા પઞ્ઞત્તિ નામ વોહાર સિદ્ધમત્તા હોતિ. સભાવસિદ્ધા ન હોતિ. સાહિ મહાજનેહિ ખન્ધ પઞ્ચકં ઉપાદાય પુગ્ગલો નામ અત્થીતિ સમ્મતત્તા વોહરિતત્તા વોહારસિદ્ધા નામ. સભાવસિદ્ધા પન ન હોતિ. તસ્મા અરિયાનં વોહારે પુગ્ગલો નામ નત્થીતિ સિજ્ઝતિ. ઇમાનિ પન રૂપાનિ સભાવસિદ્ધત્તા અરિયાનં વોહારેપિ અત્થીતિ સિજ્ઝન્તિ. તેનાહ ‘‘તાદિસેના’’તિઆદિં. ‘‘સુદ્ધધમ્મગતિયા સિદ્ધેના’’તિ પથવીધાતુ નામ સુદ્ધધમ્મો હોતિ. સા ઉપ્પાદમ્પિ ગચ્છતિ, જરમ્પિ ગચ્છતિ, ભેદમ્પિ ગચ્છતિ. તસ્મા તસ્સા ઉપ્પાદોપિ જરાપિ ભેદોપિ સુદ્ધધમ્મગતિયા સિદ્ધો નામ. એવં લક્ખણરૂપાનં સુદ્ધધમ્મગતિસિદ્ધં પરમત્થલક્ખણં વેદિતબ્બં. તથા વિઞ્ઞત્તિ દ્વયસ્સપિ વિકારરૂપત્તયસ્સપિ પરિચ્છેદ રૂપસ્સપીતિ. યથા ચ ઇમેસં રૂપાનં. તથા નિબ્બાનસ્સપિ સુદ્ધધમ્મગતિસિદ્ધં પરમત્થલક્ખણં અત્થિયેવ. કિલેસધમ્માહિ અરિયમગ્ગે અભાવિતે ભવપરમ્પરાય ઉપ્પાદં ગચ્છન્તિયેવ. ભાવિતેપન અનુપ્પાદં નિરોધં ગચ્છન્તિયેવ. તસ્મા કિલેસધમ્માનં અનુપ્પાદનિરોધોપિ સુદ્ધધમ્મગતિયા સિદ્ધો નામ. એવં નિબ્બાનસ્સપિ સુદ્ધધમ્મગતિસિદ્ધં પરમત્થલક્ખણં વેદિતબ્બં. અત્થિ ભિક્ખવે અજાતં અભૂતન્તિ ઇદં સુત્તંપિ એત્થ વત્તબ્બં. એતેન અરિયવોહારે નિબ્બાનસ્સ એકન્તેન અત્થિતા ભગવતા વુત્તા હોતિ. તેનાહ ‘‘ઇતરથા’’તિઆદિં. ‘‘નસભાવતો અનુપલદ્ધત્તા અનિપ્ફન્નાનિ નામ હોન્તી’’તિ એતેન એતાનિ અસભાવરૂપાનીતિ ચ અલક્ખણ રૂપાનીતિ ચ અસમ્મસનરૂપાનીતિ ચ ન સક્કા વત્તુંતિપિ દીપેતિ. કસ્મા, યથાસકં સભાવેહિ સભાવવન્તત્તા યથાસકં લક્ખણે હિ સલક્ખણત્તા પટિસમ્ભિદામગ્ગે સમ્મસનઞ્ઞાણ વિભઙ્ગે જાતિજરામરણાનમ્પિ સમ્મસિતબ્બધમ્મેસુ આગતત્તાતિ. અટ્ઠસાલિનિયમ્પિ અયમત્થો વુત્તોયેવ. યથાહ પરિનિપ્ફન્નન્તિ પન્નરસરૂપાનિ પરિનિપ્ફન્નાનિ નામ. દસરૂપાનિ અપરિનિપ્ફન્નાનિ નામ. યદિ અપરિનિપ્ફન્નાનિ નામ. એવંસતિ, અસઙ્ખતાનિ નામ સિયું. તેસંયેવ પનરૂપાનં કાયવિકારો કાયવિઞ્ઞત્તિ નામ. વચીવિકારો વચીવિઞ્ઞત્તિ નામ. છિદ્દં વિવરં આકાસધાતુ નામ. લહુભાવો લહુતા નામ. મુદુભાવો મુદુતા નામ. કમ્મઞ્ઞભાવો કમ્મઞ્ઞતા નામ. નિબ્બત્તિ ઉપચયો નામ. પવત્તિ સન્તતિ નામ. જીરણાકારો જરતા નામ. હુત્વા અભાવાકારો અનિચ્ચતા નામાતિ સબ્બં પરિનિપ્ફન્નં સઙ્ખતમેવાતિ. તત્થ ‘‘તેસંયેવ રૂપાનં’’તિ નિદ્ધારણે ભુમ્મં. તેસંયેવ દસન્નં રૂપાનં મજ્ઝેતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘ઇતિસબ્બં’’તિ ઇદં સબ્બં દસવિધં રૂપં પરિનિપ્ફન્નમેવ સઙ્ખતમેવાતિ અત્થો. ખન્ધવિભઙ્ગટ્ઠકથાયમ્પિ વુત્તોવ. યથાહ પઞ્ચવિપનખન્ધા પરિનિપ્ફન્નાવ હોન્તિ, નો અપરિનિપ્ફન્ના. સઙ્ખતાવ, નો અસઙ્ખતા. અપિચ નિપ્ફન્નાપિ હોન્તિયેવ. સભાવધમ્મેસુહિ નિબ્બાનમેવેકં અપરિનિપ્ફન્નં અનિપ્ફન્નઞ્ચાતિ ચ. નિરોધસમાપત્તિ ચ નામ પઞ્ઞત્તિ ચ કથન્તિ. નિરોધસમાપત્તિ લોકિયલોકુત્તરાતિ વા સઙ્ખતાસઙ્ખતાતિ વા પરિનિપ્ફન્નાપરિનિપ્ફન્નાતિ વા ન વત્તબ્બા. નિપ્ફન્ના પન હોતિ. સમાપજ્જન્તેન સમાપજ્જિતબ્બતો. તથા નામપઞ્ઞત્તિ, સાપિહિ લોકિયાદિભેદં નલભતિ. નિપ્ફન્ના પન હોતિ. નો અનિપ્ફન્ના. નામગ્ગહણઞ્હિ ગણ્હન્તોવ ગણ્હાતીતિ ચ. એતેન લક્ખણરૂપાનમ્પિ નિપ્ફન્નતા સિદ્ધા હોતિ. વિસુદ્ધિ મગ્ગેપન નિપ્ફન્નં અનિપ્ફન્નંતિદુકસ્સ નિદ્દેસે. અટ્ઠારસવિધં રૂપં પરિચ્છેદવિકાર લક્ખણભાવં અતિક્કમિત્વા સભાવેનેવ પરિગ્ગહેતબ્બતો નિપ્ફન્નં, સેસં તબ્બિપરીતતાય અનિપ્ફન્નન્તિ ચ. નિપ્ફન્નરૂપં પન રૂપરૂપં નામાતિ ચ. યં ચતૂહિ કમ્માદીહિ જાતં, તં ચતુજં નામ. તં લક્ખણ રૂપવજ્જં અવસેસરૂપં. લક્ખણરૂપં પન ન કુતોચિજાતન્તિ ચ વુત્તં. સબ્બઞ્ચેતં આચરિયેહિ ગહિતનામમત્તત્તા વત્તિચ્છાનુગતં હોતિ. યં રુચ્ચતિ, તં ગહેત્વા કથેતબ્બન્તિ.

રૂપસમુદ્દેસાનુદીપના નિટ્ઠિતા.

૧૯૭. રૂપવિભાગે.‘‘એકવિધનયં તાવ દસ્સેતું’’તિ રૂપવિભાગતો પથમં દસ્સેતું. એતેન એકવિધનયો રૂપવિભાગો નામ ન તાવ હોતીતિ દસ્સેતિ. તં ન સમેતિ. કેન ન સમેતીતિ આહ ‘‘વક્ખતિહી’’તિઆદિં. ‘‘અજ્ઝત્તિકાદિભેદેન વિભજન્તિ વિચક્ખણા’’તિ એતેન સબ્બંરૂપં અજ્ઝત્તિકબાહિરવસેન દુવિધન્તિઆદિકો દુવિધનયો એવ રૂપવિભાગનયો નામાતિ વિઞ્ઞાયતિ. તસ્મા તેન ન સમેતીતિ વુત્તં હોતિ. અપિચ પાળિયં. સહેતુકા ધમ્મા, અહેતુકા ધમ્માતિઆદિ દુકેસુ સબ્બંરૂપં અહેતુકમેવ, ન સહેતુકન્તિઆદિ નિયમકરણમ્પિ રૂપવિભાગો એવાતિ કત્વા તથા વુત્તન્તિ ગહેતબ્બં. ‘‘ઇતરાનિ પના’’તિ કામાવચરન્તિઆદીનિ પન. ‘‘જનકેન પચ્ચયેના’’તિ પધાનવચનમેતં. ઉપત્થમ્ભકાદિ પચ્ચયાપિ ગહેતબ્બા એવ. ‘‘સઙ્ગમ્મા’’તિ સમાગન્ત્વા. ‘‘કરીયતી’’તિ નિપ્ફાદીયતિ. યોધમ્મોતિઆદીસુ. ‘‘પહીનો પી’’તિ છિન્દનભિન્દનાદિવસેન પહીનોપિ. ‘‘તસ્મિં સતી’’તિ સમુદયપ્પહાને સતિ. કિચ્ચપચ્ચયાનં અરહત્થસ્સ ચ સક્કત્થસ્સ ચ દીપનતો દુવિધં અત્થં દસ્સેતું ‘‘અટ્ઠાનત્તા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘તબ્બિસયસ્સા’’તિ રૂપવિસયસ્સ. ‘‘એવં’’તિ એવંસન્તે. ‘‘પહીનં ભવિસ્સતી’’તિ અનાગતભવે પુન અનુપ્પાદત્થાય ઇધેવ પહીનં ભવિસ્સતીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘ઉચ્છિન્નમૂલં’’તિઆદિં. ‘‘તાલાવત્થુકતં’’તિ છિન્નતાલક્ખાણુકં વિય કતં ભવિસ્સતિ. ‘‘અનભાવં કતં’’તિ પુન અભાવં કતં. ‘‘પાકટો’’તિ દસ્સનાદિકિચ્ચવિસેસેહિ પઞ્ઞાતો. ‘‘તદુપાદાયા’’તિ તં ઉપનિધાય. વિભાવનિપાઠે. ‘‘અજ્ઝત્તિકરૂપં’’તિ પદુદ્ધારણં. અત્તાનં અધિકિચ્ચ પવત્તં અજ્ઝત્તં. અજ્ઝત્તમેવ અજ્ઝત્તિકન્તિ દસ્સેતિ ‘‘અત્તભાવસઙ્ખાતં’’તિઆદિના. તં ન સુન્દરં. કસ્મા, અજ્ઝત્તધમ્મ અજ્ઝત્તિક ધમ્માનઞ્ચ અવિસેસો આપજ્જતીતિ વક્ખમાનકારણત્તા. ‘‘દ્વારરૂપં નામા’’તિ પદુદ્ધારપદં. કસ્મા દ્વારરૂપં નામાતિ આહ ‘‘યથાક્કમં’’તિઆદિં. પરતોપિ એસનયો. ‘‘દેસનાભેદ રક્ખણત્થં’’તિ દુકદેસનાભેદતો રક્ખણત્થં. તત્થ દેસનાભેદો નામ રૂપકણ્ડે પઞ્ચવિઞ્ઞાણાનં વત્થુ રૂપઞ્ચ, ન વત્થુ રૂપઞ્ચ, આરમ્મણ રૂપઞ્ચ, ન આરમ્મણ રૂપઞ્ચ વત્વા મનોવિઞ્ઞાણસ્સ ન વુત્તં. યદિ વુચ્ચેય્ય, આરમ્મણદુકે મનોવિઞ્ઞાણસ્સ આરમ્મણ રૂપં, ન આરમ્મણ રૂપન્તિ દુકપદં ન લબ્ભેય્ય. અયં દેસનાભેદો નામ. વત્થુદુકેસુ હદયવત્થુવસેન લબ્ભમાનં મનોવિઞ્ઞાણદુકં ન વુત્તન્તિ. ‘‘થૂલસભાવત્તા’’તિ સુખુમરૂપં ઉપાદાય વુત્તં. ‘‘દૂરે પવત્તસ્સપી’’તિ યથા સુખુમરૂપં અત્તનો સરીરે પવત્તમ્પિ ઞાણેન સીઘં પરિગ્ગહેતું ન સક્કા હોતિ, તથા ઇદં. ઇમસ્સ પન દૂરે પવત્તસ્સપિ. ‘‘ગહણયોગ્યત્તા’’તિ ઞાણેન પરિગ્ગહણપત્તત્તાતિ અધિપ્પાયો. વિભાવનિપાઠે. ‘‘સયંનિસ્સયવસેન ચા’’તિ સયઞ્ચ નિસ્સય મહાભૂતવસેન ચ. તત્થ સયં સમ્પત્તા નામ ફોટ્ઠબ્બધાતુયો. નિસ્સયવસેન સમ્પત્તા નામ ગન્ધરસા. ઉભયથાપિ અસમ્પત્તા નામ ચક્ખુ રૂપ, સોત સદ્દા. યો પટિમુખભાવો અત્થિ, યં અઞ્ઞમઞ્ઞપતનં અત્થીતિ યોજના. ન ચ તાનિ અઞ્ઞપ્પકારાનિ એવ સક્કા ભવિતુન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘અનુગ્ગહ ઉપઘાતવસેના’’તિ વડ્ઢનત્થાય અનુગ્ગહવસેન, હાયનાદિ અત્થાય ઉપઘાતવસેન. ‘‘યં કિઞ્ચી’’તિ ચતુસમુટ્ઠાનિકરૂપં ગણ્હાતિ. ‘‘આદિન્નપરામટ્ઠત્તા’’તિ તણ્હામાનેહિ એતં મમ એસોહમસ્મીતિઆદિન્નત્તા, દિટ્ઠિયા એસો મે અત્તાતિ પરામટ્ઠત્તા ચ. ‘‘નિચ્ચકાલં પવત્તિવસેના’’તિ એકેન જનકકમ્મેન પટિસન્ધિક્ખણતો પટ્ઠાય નિચ્ચકાલં પવત્તિવસેન. ‘‘ઉપચરીયતી’’તિ વોહરીયતિ. ‘‘અત્થવિસેસબોધો’’તિ રૂપારમ્મણસ્સ કિચ્ચવિસેસબોધો. ‘‘અસમ્પત્તવસેના’’તિ વિસયટ્ઠાનં સયં અસમ્પજ્જનવસેન. અત્તનોઠાનં વા વિસયસ્સ અસમ્પજ્જનવસેન. તત્થ વિસયસ્સ અસમ્પત્તં દસ્સેન્તો ‘‘તત્થા’’તિઆદિમાહ. તથા સોતસદ્દેસુ ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં લગ્ગિત્વા ઉપ્પજ્જમાનેસુ. ‘‘સમ્પત્તિયા એવા’’તિ સમ્પજ્જનત્થાય એવ. તથા આપો ચ સમ્પત્તિયા એવ પચ્ચયોતિ યોજના. દુબ્બલપથવી એવ સન્નિસ્સયો યસ્સાતિ વિગ્ગહો. ‘‘અસ્સા’’તિ ચક્ખુસ્સ. ‘‘સોતસ્સપનકથં’’તિ સોતસ્સ અસમ્પત્તગ્ગહણં કથં પાકટં. સમ્પત્તગ્ગહણં એવ પાકટન્તિ દીપેતિ. તેનાહ ‘‘તત્થહી’’તિઆદિં. દક્ખિણપસ્સતો વા સુય્યતિ, ચેતિયાદિકસ્સ પુરત્થિમદિસાભાગે ઠિતાનન્તિ અધિપ્પાયો. ‘‘પટિઘટ્ટનાનિઘંસો’’તિ સોતેસુ પટિઘટ્ટનવેગો. ‘‘તેસં’’તિ આસન્નેવા દૂરે વા ઠિતાનં. હોતુ દૂરે ઠિતાનં ચિરેન સુતોતિ અભિમાનો. કસ્મા પન ઉજુકં અસુત્વા દક્ખિણપસ્સતોવા ઉત્તરપસ્સતો વા સુણેય્ય, અસુય્યમાનો ભવેય્યાતિ પુચ્છા. તં કથેન્તો ‘‘અપિચા’’તિઆદિમાહ. વિભાવનિપાઠે. ‘‘ગન્ત્વા વિસયદેસં તં, ફરિત્વા ગણ્હતીતિ ચે’’તિ તં ચક્ખુસોત દ્વયં દૂરેવિસયાનં ઉપ્પન્નદેસં ફરિત્વા ગણ્હતીતિ ચેવદેય્યાતિ અત્થો. દૂરેઠત્વા પસ્સન્તો સુણન્તો ચ મહન્તમ્પિપબ્બતં એકક્ખણે પસ્સતિ, મહન્તંપિ મેઘસદ્દં એકક્ખણે સુણાતિ. તસ્મા ઉભયં અસમ્પત્તગોચરન્તિ વિઞ્ઞાયતિ. ઇમસ્મિં વચને ઠત્વા ઇદં પરિકપ્પવચનં દસ્સેતિ તં દ્વયં વિસયપ્પદેસં ગન્ત્વા મહન્તંપિ પબ્બતં વા મેઘસદ્દં વા ફરિત્વા ગણ્હાતિ. તસ્મા મહન્તંપિ પસ્સતિ, સુણાતિ. ન અસમ્પત્તગોચરત્તા મહન્તં પસ્સતિ સુણાતીતિ કોચિ વદેય્યાતિ વુત્તં હોતિ. અધિટ્ઠાનવિધાનેપિ તસ્સ સો ગોચરો સિયાતિ. એવંસતિ, દિબ્બચક્ખુ દિબ્બસોતાભિઞ્ઞાનં અધિટ્ઠાનવિધાનેપિ સો રૂપસદ્દવિસયો તસ્સ પસાદચક્ખુસોતસ્સ ગોચરો સિયાતિ અભિઞ્ઞાધિટ્ઠાન કિચ્ચં નામ નત્થિ. ચક્ખુસોતં દેવલોકમ્પિ ગન્ત્વા દિબ્બરૂપમ્પિ દિબ્બસદ્દમ્પિ ગણ્હેય્ય. ન પન ગણ્હાતિ. તસ્મા તસ્સ વિસયદેસગમનઞ્ચ મહન્તદેસફરણઞ્ચ ન ચિન્તેતબ્બન્તિ વુત્તં હોતિ.

રૂપવિભાગાનુદીપના નિટ્ઠિતા.

૧૫૮. રૂપસમુટ્ઠાને. સુત્તન્તેસુ ચેતનાસમ્પયુત્તા અભિજ્ઝાદયોપિ કમ્મન્તિ વુત્તા. તે પન પટ્ઠાને કમ્મપચ્ચયં પત્વા તપ્પચ્ચયકિચ્ચં ન સાધેન્તિ, ચેતના એવ સાધેતીતિ આહ ‘‘સા યેવા’’તિઆદિં. ‘‘તં સમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં’’તિ હેતૂહિ ચ હેતુસમ્પયુત્તકધમ્મેહિ ચ સમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનન્તિ અત્થવસેન ચેતસિકધમ્માનમ્પિ રૂપસમુટ્ઠાપકતા સિદ્ધા હોતિ. સો હિ ઉદયતિ પસવતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘કપ્પસણ્ઠાપનવસેના’’તિ કપ્પપ્પતિટ્ઠાપનવસેન. અજ્ઝત્તિકસદ્દો છસુ ચક્ખાદીસુ અજ્ઝત્તિકાયતને સ્વેવ પવત્તતિ. ઇધ પન સકલં અજ્ઝત્તસન્તાનં અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘અજ્ઝત્ત સન્તાનેતિ પન વત્તબ્બં’’તિ. ‘‘ખણે ખણે’’તિ વિચ્છાવચનં. ‘‘વિચ્છા’’તિ ચ બહૂસુખણેસુ બ્યાપનન્તિ આહ ‘‘તીસુતીસુખણેસૂ’’તિ.

યમકપાઠેસુ. યસ્સ વા પન પુગ્ગલસ્સ. ‘‘નિરુજ્ઝતી’’તિ ભઙ્ગક્ખણ સમઙ્ગિતમાહ. ‘‘ઉપ્પજ્જતી’’તિ ઉપ્પાદક્ખણ સમઙ્ગિતં. ‘‘ઇતી’’તિ અયં પુચ્છા. ‘‘નો’’તિ પટિક્ખેપો. સમુદયસચ્ચસ્સ ભઙ્ગક્ખણે દુક્ખસચ્ચભૂતસ્સ રૂપસ્સવા નામસ્સવા ઉપ્પાદો નામ નત્થીતિ વુત્તં હોતિ. યસ્સ કુસલા ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ, યસ્સ અકુસલા ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તીતિ દ્વે પાઠાગહેતબ્બા. ‘‘નો’’તિ કુસલાકુસલ ધમ્માનં ઉપ્પાદક્ખણે અબ્યાકતભૂતાનં રૂપાનં વા નામાનં વા નિરોધો નામ નત્થીતિ વુત્તં હોતિ. તેસુપાઠેસુ કેસઞ્ચિવાદીનં વચનોકાસં દસ્સેતું ‘‘અરૂપભવં’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘ચે’’તિ કોચિવાદી ચેવદેય્ય. ‘‘ના’’તિ ન વત્તબ્બં. ‘‘ઉપ્પજ્જતી’’તિ ચ ઉદ્ધટા સિયુન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘ઇતરત્થ ચા’’તિ તતો ઇતરસ્મિં યસ્સ કુસલા ધમ્માતિઆદિપાઠે ચ. ‘‘તમ્પિ ના’’તિ તમ્પિ વચનં ન વત્તબ્બન્તિ અત્થો. ‘‘પુરિમકોટ્ઠાસે’’તિ અસઞ્ઞસત્તાનં તેસં તત્થાતિ ઇમસ્મિં પુરિમપક્ખેતિ અધિપ્પાયો. ‘‘પચ્છિમકોટ્ઠાસે’’તિ સબ્બેસં ચવન્તાનં પવત્તે ચિત્તસ્સભઙ્ગક્ખણેતિ ઇમસ્મિં પચ્છિમ પક્ખે. ચવન્તાનં ઇચ્ચેવ વુત્તં સિયા, ન પવત્તે ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણેતિ, નો ચ ન વુત્તં, તસ્મા વિઞ્ઞાયતિ પવત્તે ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે રૂપજીવિતિન્દ્રિયમ્પિ ન ઉપ્પજ્જતીતિ. રૂપજીવિતિન્દ્રિયે ચ અનુપ્પજ્જમાને સતિ, સબ્બાનિ કમ્મજરૂપાનિ ઉતુજરૂપાનિ આહારજરૂપાનિ ચ ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે નુપ્પજ્જન્તીતિ વિઞ્ઞાતબ્બં હોતીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘પચ્છિમકોટ્ઠાસે’’તિ સબ્બેસં ચવન્તાનં પવત્તે ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણેતિ ઇમસ્મિં પચ્છિમપક્ખે. તત્થ ચ પવત્તે ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણેતિ ઇદં અધિપ્પેતં. એવં પાળિસાધકં દસ્સેત્વા ઇદાનિ યુત્તિસાધકં દસ્સેન્તો ‘‘યસ્મા ચા’’તિઆદિમાહ. ‘‘તસ્સા’’તિ આનન્દા ચરિયસ્સ મૂલટીકાકારસ્સ. વિભાવનિયં. ભઙ્ગે રૂપસ્સ નુપ્પાદો, ચિત્તજાનં વસેન વા. આરુપ્પં વાપિ સન્ધાય, ભાસિતો યમકસ્સ હિ. ન ચિત્તટ્ઠિતિ ભઙ્ગે ચ, ન રૂપસ્સ અસમ્ભવો. તિ વુત્તં. તત્થ ‘‘ન હિ ન ચિત્તટ્ઠિતી’’તિ ચિત્તસ્સઠિતિ નામ ન હિ નત્થિ. ‘‘ભઙ્ગેચા’’તિ ચિત્તસ્સભઙ્ગક્ખણે ચ. તં અસમ્ભાવેન્તો ‘‘યમકપાળિયો પના’’તિઆદિમાહ. ‘‘નાનત્થા નાનાબ્યઞ્જના’’તિ એતેન પાળિસંસન્દના નામ ગરુકત્તબ્બાતિ દીપેતિ. ‘‘ગમ્ભીરો ચ સત્થુ અધિપ્પાયો’’તિ એતેન અત્તાનં સત્થુમતઞ્ઞું કત્વા ઇદં સન્ધાય એતં સન્ધાયાતિ વત્તું દુક્કરન્તિ દીપેતિ. ‘‘સુદ્ધં અરૂપમેવા’’તિ સુદ્ધં અરૂપપ્પટિસન્ધિં એવ. છ ચત્તાલીસચિત્તાનિ રૂપં જનેતું ન સક્કોન્તિ. એવં સતિ અરૂપવિપાકવજ્જિતન્તિ કસ્મા વુત્તન્તિ આહ ‘‘અરૂપવિપાકાપના’’તિઆદિં. વિભાવનિપાઠે. ‘‘હેતુનો’’તિ રૂપવિરાગભાવના કમ્મસઙ્ખાતસ્સ હેતુસ્સ. ‘‘તબ્બીધુરતાયા’’તિ રૂપવિરુદ્ધતાય. રૂપારૂપવિરાગભાવનાભૂતો મગ્ગો. તેન નિબ્બત્તસ્સ. રૂપોકાસો નામ કામરૂપભવો. વિભાવનિપાઠે. ‘‘એકૂન ન વુતિભવઙ્ગસ્સે વા’’તિ પવત્તિકાલે રૂપજનકસ્સ એકૂન ન વુતિભવઙ્ગ ચિત્તસ્સાતિ અત્થો. તત્થ પન અરૂપવિપાકં પવત્તિકાલેપિ રૂપજનકં ન હોતીતિ આહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિં. કેચિ પન પટિસન્ધિ ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે રૂપં પચ્છાજાત પચ્ચયં ન લભતિ. ઠિતિક્ખણે રૂપં પરતો ભવઙ્ગચિત્તતો પચ્છાજાતપચ્ચયં લભતીતિ વદન્તિ. તં ન ગહેતબ્બન્તિ દસ્સેતું ‘‘ન હિ અત્તના’’તિઆદિ વુત્તં. સયં વિજ્જમાનો હુત્વા ઉપકારકો પચ્ચયો અત્થિપચ્ચયો. પચ્છાજાતો ચ તસ્સ એકદેસો. ‘‘આયુસઙ્ખારાનં’’તિ ઉસ્માદીનં. ‘‘તં’’તિ ખીણાસવાનં ચુતિચિત્તં. ‘‘યથાહા’’તિ સો થેરો કિં આહ. ‘‘વુત્તં’’તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં. ઇતિ પન વચનતો અઞ્ઞેસંપિ ચુતિચિત્તં રૂપં ન સમુટ્ઠાપેતીતિ વિઞ્ઞાયતીતિ પધાનવચનં. પન સદ્દો અરુચિ જોતકો. ‘‘તથા વુત્તેપી’’તિ જોતેતિ. વચીસઙ્ખારો નામ વિતક્કવિચારો. કાયસઙ્ખારો નામ અસ્સાસપસ્સાસવાતો. સો સબ્બેસંપિ કામસત્તાનં ચુતિ ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે ચ તતો પુરિમચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે ચ નનિરુજ્ઝતીતિ વચનેન ચુતિચિત્તતો પુબ્બભાગેયેવ અસ્સાસપસ્સાસાનં અભાવં ઞાપેતિ. નનુ ઇમિસ્સં પાળિયં ચુતિકાલે અસ્સાસપસ્સાસસ્સ અભાવં વદતિ. અઞ્ઞેસં ચિત્તજરૂપાનં અભાવં ન વદતિ. તસ્મા ઇમાય પાળિયા સબ્બેસમ્પિ ચુતિચિત્તં અસ્સાસપસ્સાસં ન જનેતીતિ વિઞ્ઞાયતિ. ન અઞ્ઞાનિ ચિત્તજરૂપાનીતિ ચોદના. તં પરિહરન્તો ‘‘ન હી’’તિઆદિમાહ. ન હિ રૂપસમુટ્ઠાપકચિત્તસ્સ કાયસઙ્ખાર સમુટ્ઠાપનં અત્થીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘ગબ્ભગમનાદિવિનિબદ્ધાભાવે’’તિ માતુકુચ્છિમ્હિ ગતસ્સ અસ્સાસપસ્સાસો ન ઉપ્પજ્જતિ, તથા ઉદકે નિમુગ્ગસ્સ. બાળ્હં વિસઞ્ઞીભૂતસ્સ. ચતુત્થજ્ઝાનં સમાપજ્જન્તસ્સ. નિરોધસમાપત્તિં સમાપજ્જન્તસ્સ. રૂપારૂપભવે ઠિતસ્સાતિ. તસ્મા એતેગબ્ભગમનાદયો અસ્સાસપસ્સાસં વિનિબદ્ધન્તિ નીવારેન્તીતિ ગબ્ભગમનાદિવિનિબદ્ધા. તેસં અભાવોતિ વિગ્ગહો. વિના ઇમેહિ કારણેહિ અસ્સાસપસ્સાસસ્સ ચ અઞ્ઞચિત્તજરૂપાનઞ્ચ વિસેસો નત્થીતિ વુત્તં હોતિ. અઞ્ઞંપિ યુત્તિં દસ્સેતિ ‘‘ચુતો ચા’’તિઆદિના. ચુતો ચ હોતિ, અસ્સ ચિત્તસમુટ્ઠાન રૂપઞ્ચ પવત્તતીતિ ન ચ યુત્તન્તિ યોજના. સો ચ સુટ્ઠુ ઓળારિકો રૂપધમ્મો. ઇતિ તસ્મા ન સક્કા વત્તુંતિ સમ્બન્ધો. ‘‘ઇમસ્સ અત્થસ્સા’’તિ વત્વા તં અત્થં વદતિ ‘‘ઓળારિકસ્સા’’તિઆદિના. ‘‘કતીપય ખણમત્તં’’તિ પન્નરસખણસોળસખણમત્તં. ‘‘ચિત્તજરૂપપ્પવત્તિયા’’તિ ચિત્તજરૂપપ્પવત્તનતો. દુબ્બલા હોન્તિ, તદા પઞ્ચારમ્મણાનિપિ પઞ્ચદ્વારેસુ આપાતં નાગચ્છન્તિ. ‘‘પચ્ચયપરિત્તતાય વા’’તિ તદા પચ્છાજાતપચ્ચયસ્સ અલાભતો વુત્તં. દુબ્બલા હોન્તિ. તદા દુબ્બલત્તા એવ પઞ્ચારમ્મણાનિ પઞ્ચદ્વારેસુ આપાતં નાગચ્છન્તિ. પરિયોસાનેપિ એકચિત્તક્ખણમત્તે. વત્થુસ્સ આદિઅન્તનિસ્સિતાનિ પટિસન્ધિક્ખણે આદિમ્હિ નિસ્સિતાનિ. મરણાસન્નકાલે અન્તે નિસ્સિતાનિ. સમદુબ્બલાનિ એવ હોન્તિ. તસ્મા યથા સબ્બપટિસન્ધિચિત્તમ્પિ રૂપં ન જનેતિ, તથા સબ્બચુતિચિત્તમ્પિ રૂપં ન જનેતીતિ સક્કા વિઞ્ઞાતુન્તિ. ‘‘પાળિવિરોધં’’તિ પુબ્બે દસ્સિતાય સઙ્ખાર યમકપાળિયા વિરોધં.‘‘કારણં વુત્તમેવા’’તિ ચિત્તઞ્હિ ઉપ્પાદક્ખણે એવ પરિપુણ્ણં પચ્ચયં લભિત્વા બલવં હોતીતિ વુત્તમેવ. ‘‘તં’’તિ અપ્પનાજવનં. અચલમાનં હુત્વા. ‘‘અબ્બોકિણ્ણે’’તિ વીથિચિત્ત વારેન અવોકિણ્ણે. ન તથા પવત્તમાનેસુ અઙ્ગાનિ ઓસીદન્તિ, યથા ઠપિતાનેવ હુત્વા પવત્તન્તિ. ‘‘ન તતોપરં’’તિ તતો અતિરેકં રૂપવિસેસં ન જનેતિ. ‘‘કિઞ્ચી’’તિ કિઞ્ચિચિત્તં. ‘‘ઉત્તરકિચ્ચં’’તિ ઉપરૂપરિકિચ્ચં. ‘‘અટ્ઠ પુથુજ્જનાનં’’તિ અટ્ઠ સોમનસ્સ જવનાનિ હસનંપિ જનેન્તિ. છ જવનાનિ પઞ્ચજવનાનીતિ અધિકારો. તેસં બુદ્ધાનં. સિતકમ્મસ્સાતિ સમ્બન્ધો. સિતકમ્મં નામ મિહિતકમ્મં. ‘‘કારણં વુત્તમેવા’’તિ ‘રૂપસ્સ પન ઉપત્થમ્ભકભૂતા ઉતુઆહારા પચ્છાજાતપચ્ચય ધમ્મા ચ ઠિતિક્ખણે એવ ફરન્તી’તિ એવં કારણં વુત્તમેવ. ‘‘ઉતુનો બલવભાવો’’તિ રૂપુપ્પાદનત્થાય બલવભાવો. સન્તતિઠિતિયા બલવભાવો પન પચ્છાજાતપચ્ચયાયત્તો હોતિ. રૂપં ન સમુટ્ઠાપેય્ય. નો ન સમુટ્ઠાપેતીતિ આહ ‘‘વક્ખતિ ચા’’તિઆદિં. અજ્ઝત્ત સન્તાનગતો ચ બહિદ્ધાસન્તાનગતો ચ દુવિધાહારોતિ સમ્બન્ધો.

એત્થચાતિઆદીસુ. ઉતુ પઞ્ચવિધો. અજ્ઝત્તસન્તાને ચતુજવસેન ચતુબ્બિધો, બહિદ્ધા સન્તાને ઉતુજવસેન એકો. તથા આહારોપિ પઞ્ચવિધો. તેસુ ઠપેત્વા બહિદ્ધાહારં અવસેસાનં અજ્ઝત્ત સન્તાને રૂપસમુટ્ઠાપને વિવાદો નત્થિ. બહિદ્ધાહારસ્સ પન અજ્ઝત્તસન્તાને રૂપસમુટ્ઠાપને વિવાદો અત્થીતિ તં દસ્સેતું ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિમાહ. ‘‘ઉતુઓજાનં વિયા’’તિ ઉતુઓજાનં અજ્ઝત્તસન્તાને રૂપસમુટ્ઠાપનં વિય. અટ્ઠકથાપાઠે. ‘‘દન્તવિચુણ્ણિતં પના’’તિ દન્તેહિ સઙ્ખાદિત્વા વિચુણ્ણં કતં પન. ‘‘સિત્થં’’તિ ભત્તચુણ્ણસિત્થં. ટીકાપાઠે. ‘‘સા’’તિ બહિદ્ધા ઓજા. ‘‘નસઙ્ખાદિતો’’તિ ન સુટ્ઠુખાદિતો. ‘‘તત્તકેનપી’’તિ મુખેઠપિતમત્તેનપિ. ‘‘અબ્ભન્તરસ્સા’’તિ અજ્ઝત્તાહારસ્સ. ‘‘અટ્ઠઅટ્ઠરૂપાનિ સમુટ્ઠાપેતી’’તિ ઉપત્થમ્ભનવસેન સમુટ્ઠાપેતિ, જનન વસેન પન અજ્ઝત્તિકાહારો એવ સમુટ્ઠાપેતીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘ઉપાદિન્નકા’’તિ અજ્ઝત્ત સમ્ભૂતા વુચ્ચન્તિ. બહિદ્ધા ઓજાપિ રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ યેવાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘તેનઉતુના’’તિ અજ્ઝત્ત ઉતુના. ‘‘સેદિયમાના’’તિ ઉસ્માપિયમાના. ‘‘તાય ચ ઓજાયા’’તિ અજ્ઝત્ત ઓજાય. ‘‘મેદસિનેહુપચય વસેના’’તિ મેદકોટ્ઠાસરસસિનેહ કોટ્ઠાસાનં વડ્ઢનવસેન. ઇતરાનિ પન તીણિરૂપસમુટ્ઠાનાનિ. પાળિપાઠે. ‘‘ઇન્દ્રિયાની’’તિ ચક્ખાદીનિ ઇન્દ્રિય રૂપાનિ. ‘‘વિહારો’’તિ સમાપત્તિ એવ વુચ્ચતિ. સમાપત્તિ ચિત્તેન જાતત્તા તાનિ ઇન્દ્રિયાનિ વિપ્પસન્ન નીતિ કત્વા કસ્મા વુત્તન્તિ પુચ્છતિ. ‘‘ઉપચરિતત્તા’’તિ ઠાનૂપચારેન વોહરિતત્તા. ‘‘તેસં ન વન્નં’’તિ ઇન્દ્રિયરૂપાનં. નિધિકણ્ડપાઠે. સુન્દરો વણ્ણો યસ્સાતિ સુવણ્ણો. સુવણ્ણસ્સ ભાવો સુવણ્ણતા. તથાસુસ્સરતા. ‘‘સરો’’તિ ચ સદ્દો વુચ્ચતિ. ‘‘સુસણ્ઠાનં’’તિ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનં સુટ્ઠુસણ્ઠાનં. ‘‘સુરૂપતા’’તિ સુન્દરરૂપકાયતા. ‘‘યથા’’તિ યેનઆકારેન સણ્ઠિતે સતિ. તથા તેન આકારેન સણ્ઠિતા હોતીતિ યોજના.

લહુતાદિત્તયે. દન્ધત્તાદિકરાનં ધાતુક્ખોભાનં પટિપક્ખેહિ પચ્ચયેહિ સમુટ્ઠાતીતિ વિગ્ગહો. ‘‘એતસ્સા’’તિ લહુતાદિત્તયસ્સ વુત્તા. તસ્મા એતં લહુતાદિત્તયં કમ્મસમુટ્ઠાનન્તિ વત્તબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. ‘‘યમકેસુપિ અદ્ધાપચ્ચુપ્પન્નેનેવ ગહિતો’’તિ યસ્સ ચક્ખાયતનં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ સોતાયતનં ઉપ્પજ્જતીતિ. સચક્ખુકાનં અસોતકાનં ઉપપજ્જન્તાનં તેસં ચક્ખાયતનં ઉપ્પજ્જતીતિઆદીસુ ઉપ્પાદવારે પટિસન્ધિવસેન, નિરોધવારે ચુતિવસેન અદ્ધાપચ્ચુપ્પન્નંવ વુત્તન્તિ અધિપ્પાયો. અકમ્મજાનં પવત્તિકાલે કાલભેદો વુત્તોતિ. ‘‘કમ્મવિપાકજા આબાધાતિ વુત્તં’’તિ વીથિમુત્તસઙ્ગહે ઉપચ્છેદકકમ્મદીપનિયં ‘અત્થિ વાત સમુટ્ઠિતા આબાધા. લ. અત્થિ કમ્મવિપાકજા આબાધા’તિ વુત્તં. તાનિ ઉપપીળકુપઘાતક કમ્માનિપિ વિપત્તિયો લભમાનાનિ એવ ખોભેત્વા નાનાબાધે ઉપ્પાદેન્તીતિ સમ્બન્ધો. સરીરે ઠન્તિ તિટ્ઠન્તીતિ સરીરટ્ઠકા. ‘‘તદનુગતિકાનિ એવ હોન્તી’’તિ કમ્મજાદીનિપિ ખુબ્ભિતાનિ એવ હોન્તીતિ અધિપ્પાયો. એતેન અટ્ઠસુ કારણેસુ યેનકેનચિકારણેન ચક્ખુરોગાદિકે આબાધે જાતે તસ્મિં અઙ્ગે પવત્તાનિ સબ્બાનિ રોગસમુટ્ઠાનાનિ આબાધભાવં ગચ્છન્તિયેવ. એવં સન્તેપિ તપ્પરિયાપન્નાનિ કમ્મજરૂપાનિ તદનુગતિકભાવેન આબાધભાવં ગચ્છન્તિ, ન ઉજુકતો કમ્મવસેનાતિ દીપેતિ. કમ્મસમુટ્ઠાનો આબાધો નામ નત્થિ. તથાપિ અટ્ઠસુ આબાધેસુપિ અત્થિ વાતસમુટ્ઠાના આબાધાતિઆદીસુ વિય અત્થિ કમ્મસમુટ્ઠાના આબાધાતિ અવત્વા અત્થિ કમ્મવિપાકજા આબાધાતિ વુત્તં. તત્થ ઉપપીળકો પઘાતકકમ્માનંવસેન ઉપ્પન્નો યોકોચિધાતુક્ખોભો સુત્તન્તપરિયાયે ન કમ્મવિપાકોતિ વુચ્ચતિયેવ. તતો જાતો યોકોચિ આબાધો કમ્મવિપાકજોતિ વુત્તોતિ. સુગમ્ભીરમિદંઠાનં. સુટ્ઠુવિચારેત્વા કથેતબ્બં. ‘‘યતો’’તિ યસ્મા કમ્મસમુટ્ઠાના બાધપચ્ચયા. લ. લબ્ભમાનો સિયા. કેવલં સો કમ્મસમુટ્ઠાનો આબાધો નામ નત્થીતિ યોજના. ‘‘અવિહિંસા કમ્મનિબ્બત્તા’’તિ મેત્તાકરુણાકમ્મનિબ્બત્તા. સુવિદૂરતાયચેવ નિરાબાધા હોન્તીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘સણ્ઠિતિયા’’તિ દુક્ખોભનીયે વિસેસનપદં. હેતુપદં વા દટ્ઠબ્બં. ખોભેતું દુક્કરા દુક્ખોભનીયા. ‘‘કામં’’તિ કિઞ્ચાપીતિ અત્થે નિપાતપદં. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યં.

‘‘વુચ્ચતે’’તિઆદીસુ. રૂપપચ્ચયધમ્માનં પચ્ચયકિચ્ચં તિવિધં. જનનઞ્ચ ઉપત્થમ્ભનઞ્ચ અનુપાલનઞ્ચ. તત્થ જનનકિચ્ચં જનેતબ્બાનં જાતિક્ખણે એવ લબ્ભતિ. સેસદ્વયં પન ઠિતિક્ખણેપિ લબ્ભતિ. ભઙ્ગક્ખણે પન સબ્બં પચ્ચયકિચ્ચં નત્થિ. તત્થ જનનકિચ્ચવસેન વિચારેન્તો ‘‘રૂપજનકાનં’’તિઆદિમાહ. ‘‘અપિચા’’તિઆદીસુ. ‘‘તાસં’’તિ ઉપચયસન્તતીનં, જરતા અનિચ્ચતાનઞ્ચ. ‘‘તેસૂ’’તિ કુતોચિ સમુટ્ઠાનેસુ. ઇધ પન અભિધમ્મત્થ સઙ્ગહેપન. ‘‘એવં સન્તેપી’’તિ પચ્ચયવિસેસેન અદિસ્સમાનવિસેસત્થેપિ. ‘‘સારતર’’ન્તિ અતિસારભૂતં. ‘‘સેય્યો’’તિ સેટ્ઠો.

રૂપસમુટ્ઠાનાનુદીપના નિટ્ઠિતા.

૧૬૯. કલાપયોજનાયં. ‘‘સઙ્ખાને’’તિ ગણને. ‘‘તેના’’તિ સઙ્ખાનટ્ઠેન એકસદ્દેન દસ્સેતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘પિણ્ડી’’તિ એકગ્ઘનો. મૂલટીકાપાઠે. ‘‘ઉપ્પાદાદિપ્પવત્તિતો’’તિ ઉપ્પાદાદિવસેન પવત્તનતો. ‘‘ઇતી’’તિ તસ્મા. ઉપાદારૂપાનિ ત્વેવ વુચ્ચન્તિ. ‘‘એવં વિકારપરિચ્છેદ રૂપાનિ ચ યોજેતબ્બાની’’તિ પઞ્ચવિકારરૂપાનિ કલાપસ્સેવ ચોપનાદિસભાવા હોન્તિ, ન એકમેકસ્સ રૂપસ્સ. તસ્મા તાનિ એકેકસ્મિં કલાપે એકેકાનિ એવ હોન્તિ. પરિચ્છેદરૂપં પન કલાપપરિયાપન્નં રૂપં ન હોતિ. તસ્મા દ્વિન્નં દ્વિન્નં કલાપાનં અન્તરા તંપિ એકેકમેવ હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘ચતુન્નં મહાભૂતાનં નિસ્સયતા સમ્ભવતો’’તિ એત્થ ચતુન્નં મહાભૂતાનંપિ લક્ખણમત્તેન નાનત્તં હોતિ, પવત્તિવસેન પન એકગ્ઘનત્તા સઙ્ખાનટ્ઠેનપિ એકો નિસ્સયોતિ વત્તબ્બમેવ. એવઞ્હિસતિ એકસદ્દસ્સ અત્થ ચલનં નત્થીતિ. ‘‘તેન સદ્દેના’’તિ ચિત્તજસદ્દેન. અત્તાનં મોચેન્તો ‘‘અધિપ્પાયેના’’તિ આહ. થેરસ્સ અધિપ્પાયેનાતિ વુત્તં હોતિ. અત્તનો અધિપ્પાયં દસ્સેન્તો ‘‘એત્થ પના’’તિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘સદ્દેના’’તિ ચિત્તજસદ્દેન. ‘‘તાયવાચાયા’’તિ વચીમયસદ્દેનાતિ અત્થો. ‘‘વિઞ્ઞત્તી’’તિ વિઞ્ઞાપનં ઇચ્ચેવત્થો. વિઞ્ઞાપેતીતિ વિઞ્ઞાપિતો. તસ્સ ભાવો વિઞ્ઞાવિતત્તં. વિતક્કવિપ્ફારસદ્દો નામ કસ્સચિ મહન્તં અત્થં ચિન્તેન્તસ્સ સોકવસેન વા તુટ્ઠિવસેન વા બલવવિતક્કો પવત્તતિ. સો સોકં વા તુટ્ઠિં વા સન્ધારે તું અસક્કોન્તો દુતીયેન સદ્ધિં મન્તેન્તો વિય અત્તનો મુખેયેવ અબ્યત્તં સદ્દં કત્વા સમુદીરતિ. પકતિજનો તં સદ્દમત્તં સુણાતિ વા ન વાસુણાતિ. સુણન્તોપિ અક્ખરં વા અત્થં વા અધિપ્પાયં વા ન જાનાતિ. દિબ્બસોતેન વા વિજ્જાસોતેન વાસુણન્તો અક્ખરંપિ અત્થંપિ અધિપ્પાયંપિ જાનાતિ. જાનિત્વા એવંપિ તે મનો, ઇત્થંપિ તે મનોતિઆદિસતિ. અયં વિતક્કવિપ્ફારસદ્દો નામ. સો વિઞ્ઞત્તિરહિતો સોતવિઞ્ઞેય્યોતિ મહાઅટ્ઠકથાયં વુત્તો. સઙ્ગહકારોપન વચીમયસદ્દોનામ વિઞ્ઞત્તિરહિતોતિ વા અસોતવિઞ્ઞેય્યોતિ વા નત્થીતિ પટિક્ખિપતિ. ‘‘આગતે’’તિ અટ્ઠકથાસુ આગતે. ‘‘પચ્ચેતબ્બા’’તિ સદ્ધાતબ્બા. ‘‘ટીકાસુપનસ્સા’’તિ અસ્સસચ્ચસઙ્ખેપસ્સ દ્વીસુટીકાસુ. અક્ખરઞ્ચ પદઞ્ચ બ્યઞ્જનઞ્ચ અત્થો ચાતિ દ્વન્દો. અપ્પઞ્ઞાયમાના અક્ખરપદબ્યઞ્જનત્થા યસ્સાતિ વિગ્ગહો. ‘‘અન્ધદમિળાદીનં’’તિ અન્ધજાતિકદમિળજાતિકાદીનં મિલક્ખૂનં. ‘‘ઉક્કાસિતસદ્દો ચ ખિપિતસદ્દો ચ વમિતસદ્દો ચ છડ્ડિતસદ્દો ચાતિ દ્વન્દો. આદિસદ્દેન તાદિસા ઉગ્ગાર હિક્કાર હસિત રોદિતાદયો સઙ્ગણ્હાતિ. સેસમેત્થસુવિઞ્ઞેય્યં.

કલાપયોજનાનુદીપના નિટ્ઠિતા.

૧૬૧. રૂપપ્પવત્તિક્કમે. નપુગ્ગલવસેન વિસેસનં હોતિ. ભૂમિવસેન વિસેસનં હોતિ. તઞ્ચ ખો પવત્તિકાલવસેનાતિ અધિપ્પાયો.

એત્થચાતિઆદીસુ. પુરિમેસુ દ્વીસુ યોનીસુ પાળિનયેન વેદિતબ્બાતિ સમ્બન્ધો. નિક્ખન્તા, ઇતિ તસ્મા અણ્ડજાતિ ચ જલાબુજાતિ ચ વુચ્ચન્તિ. કથં અયં નયો પાળિનયો નામ હોતીતિ. પાળિયં અણ્ડકોસં વત્થિકોસં અભિનિબ્ભિજ્જ અભિનિબ્ભિજ્જ જાયન્તીતિ વચનેન અણ્ડતો જલાબુતો જાતા વિજાતા નિક્ખન્તાતિ અત્થો વિઞ્ઞાયતિ. અટ્ઠકથાયં પન અણ્ડેજાતા જલાબુમ્હિજાતાતિ વુત્તં. ગબ્ભપલિવેઠનાસયો નામ યેન પલિવેઠિતો ગબ્ભો તિટ્ઠતિ. વિભાવનિપાઠે ‘‘ઉક્કંસગતિ પરિચ્છેદવસેના’’તિ ઉક્કટ્ઠપ્પવત્તિનિયમનવસેન. ઉક્કટ્ઠનયવસેનાતિ વુત્તં હોતિ. અભિરૂપસ્સ કઞ્ઞા દાતબ્બાતિ એત્થ કઞ્ઞા દાતબ્બાતિ સામઞ્ઞતો વુત્તેપિ અભિરૂપસ્સ પુરિસસ્સાતિ વુત્તત્તા કઞ્ઞાપિ અભિરૂપકઞ્ઞા એવ વિઞ્ઞાયતિ. અયં ઉક્કટ્ઠનયો નામ. ‘‘તત્થ તાનિ સબ્બાની’’તિઆદીસુ. તાનિસબ્બાનિપિ ચક્ખુ સોત ઘાન ભાવ દ્વયાનિ ન ઓમકેન કમ્મેન લબ્ભતિ. ઉક્કટ્ઠેન કમ્મેન એવ લબ્ભતીતિ અધિપ્પાયો. વિભઙ્ગપાઠે. સદ્દાયતનં નામ પટિસન્ધિકાલે ન લબ્ભતીતિ વુત્તં ‘‘એકાદસાયતનાની’’તિ. ચક્ખુવેકલ્લસ્સ દસ, સોતવેકલ્લસ્સ અપરાનિદસ, ચક્ખુ સોતવેકલ્લસ્સનવ, ગબ્ભસેય્યસ્સવસેન સત્તાયતનાનિ. પાળિયં ઓપપાતિ કગબ્ભસેય્યકાનં એવ વુત્તત્તા ‘‘પાળિયં અવુત્તંપિપના’’તિ વુત્તં. અવુત્તમ્પિ ચક્ખાદિવેકલ્લં. ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞં અવિનાભાવવુત્તિતા વુત્તા’’તિ કથં વુત્તા યસ્સ ઘાનાયતનં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ જિવ્હાયતનં ઉપ્પજ્જતીતિ, આમન્તા. યસ્સ વા પન જિવ્હાયતનં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ ઘાનાયતનં ઉપ્પજ્જતીતિ, આમન્તાતિઆદિના વુત્તા પેય્યાલમુખેન. આચરિયાનન્દત્થેરે ન પન ઇચ્છિતન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘જિવ્હાવેકલ્લતાવિયા’’તિ જિવ્હાવેકલ્લતાનામ નત્થિ વિય. ‘‘ઘાનવેકલ્લતાપિ અત્થીતિ યુત્તં’’તિ એત્થ પાળિયં અઘાનકાનં ઇત્થીનં પુરિસાનંતિ ઇદં માતુગબ્ભે ઘાનાયતને અનુપ્પન્નેયેવ પુરેતરઞ્ચ વન્તાનં ઇત્થિપુરિસાનં વસેન વુત્તં. ન ઘાનવેકલ્લાનં અત્થિતાયાતિપિ વદન્તિ. ગબ્ભે સેન્તીતિ ગબ્ભસયા. ગબ્ભસયા એવ ગબ્ભસેય્યા.

પવત્તિકાલેતિઆદીસુ. મૂલટીકાપાઠે. ‘‘ઓરતો’’તિ પટિસન્ધિં ઉપાદાય વુત્તં. એકાદસમસત્તાહે અનાગતેતિ વુત્તં હોતિ. રૂપાયતનં નુપ્પજ્જિસ્સતિ. નો ચ ચક્ખાયતનં નુપ્પજ્જિસ્સતીતિ ઇદં અદ્ધાપચ્ચુપ્પન્નવસેન વુત્તં. તસ્મા પટિસન્ધિતો પટ્ઠાય ઉપ્પન્નં રૂપાયતનં યાવજીવંપિ ઉપ્પન્નન્ત્વેવ વુચ્ચતિ. ન ઉપ્પજ્જિસ્સમાનન્તિ. ચક્ખાયતનં પન એકાદસમસત્તાહા ઓરતો ઠિતસ્સ ન ઉપ્પન્નં. તદા અનુપ્પન્નત્તા એકાદસમે સત્તાહે સમ્પત્તે ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ વત્તબ્બં હોતિ. પચ્છિમ ભવિકત્તા પન તદુભયમ્પિ ભવન્તરે નુપ્પજ્જિસ્સતિયેવાતિ. ઘાનાયતનં નિબ્બત્તેતીતિ ઘાનાયતનાનિબ્બત્તતં, કમ્મં. તેન કમ્મેન ગહિતપ્પટિસન્ધિકાનં. ઇદઞ્ચ યદિ તન્નિબ્બત્તકેન કમ્મેન પટિસન્ધિં ગણ્હેય્યું. ઘાનાયતને અનુપ્પન્ને અન્તરા ન કાલઙ્કરેય્યુન્તિ કત્વા વુત્તં. તન્નિબ્બત્તકેન કમ્મેન પટિસન્ધિં ગણ્હન્તાપિ તતો બલવન્તે ઉપચ્છેદકકમ્મે આગતે સતિ. ઘાનાયતનુપ્પત્તિકાલં અપત્વા અન્તરા નકાલઙ્કરોન્તીતિ નત્થિ. ‘‘ચક્ખુઘાનેસુ વુત્તેસૂ’’તિ ટીકાયં વુત્તેસુ. ‘‘અત્થતો સિદ્ધા એવા’’તિ એકાદસમસત્તાહે ઉપ્પન્નાતિ સિદ્ધા એવ. ‘‘ઈદિસેસુઠાનેસૂ’’તિ સભાવં વિચારે તું દુક્કરેસુ ઠાનેસુ. અટ્ઠકથાયેવ પમાણં કાતું યુત્તાતિ અધિપ્પાયો. અટ્ઠકથાપાઠે. ‘‘પુરિમં ભવચક્કં’’તિ અવિજ્જામૂલકં વેદનાવસાનં ભવચક્કં. ‘‘અનુપુબ્બપ્પવત્તિદીપનતો’’તિ યથા પચ્છિમે તણ્હામૂલકે ભવચક્કે ઉપપત્તિભવપ્પવત્તિં વદન્તેન ભવપચ્ચયાજાતીતિ એવં એકતો કત્વા વુત્તા, ન તથા પુરિમે ભવચક્કે. તત્થ પન સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણ પચ્ચયા નામ રૂપન્તિઆદિના અનુપુબ્બપ્પવત્તિદીપનતો. ‘‘સો પટિક્ખિત્તોયેવા’’તિ આયતનાનં કમતો વિનિચ્છયટ્ઠાને દેસનાક્કમોવ યુત્તોતિ વત્વા સો ઉપ્પત્તિક્કમો પટિક્ખિત્તો.

સંયુત્તકે યક્ખસંયુત્તપાળિયં. ગાથાસુ. ‘‘કલલા’’તિ કલલતો. ‘‘અબ્બુદા’’તિ અબ્બુદતો. ‘‘પેસિયા’’તિ પેસિતો. ‘‘ઘના’’તિ ઘનતો. ‘‘જાતિઉણ્ણંસૂહી’’તિ સુદ્ધજાતિકસ્સ એલકસ્સ લોમંસૂહિ. ‘‘પરિપક્કસમૂહકં’’તિ કલલતો પરં થોકં પરિપક્કઞ્ચ સમૂહાકારઞ્ચ હુત્વા. ‘‘વિવત્તમાનં તબ્ભાવં’’તિ કલલભાવં વિજહિત્વા વત્તમાનં. ‘‘વિલીનતિ પુસદિસા’’તિ અગ્ગિમ્હિ વિલીનતિપુરસસદિસા. ‘‘મુચ્ચતી’’તિ કપાલે નલગ્ગતિ. એતાનિજાયન્તીતિ એવં અટ્ઠકથાયઞ્ચ વુત્તં. ‘‘દ્વા ચત્તાલીસમે સત્તાહે’’તિ નવમાસે અતિક્કમ્મ વીસતિમેદિવસે. યદિ એવં, પઞ્ચમેસત્તાહે પઞ્ચપ્પસાખા જાયન્તિ, એકાદસમેસત્તાહે ચત્તારિ આયતનાનિ જાયન્તિ, મજ્ઝેપન પઞ્ચસત્તાહા અત્થિ. તત્થ કથન્તિ આહ ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિં. ‘‘છસત્તાહા’’તિ એકાદસમેન સદ્ધિં છસત્તાહા. એકાદસમેપિ હિ પચ્છિમદિવસે જાતત્તા છદિવસાનિ અવસિટ્ઠાનિ હોન્તિ. ‘‘પરિણતકાલા’’તિ પરિપક્કકાલા. પરિપાકગતા એવ હિ કમ્મજમહાભૂતા સુપ્પસન્ના હોન્તિ. તેસઞ્ચ પસાદગુણા પસાદરૂપા હોન્તીતિ. ‘‘તસ્સા’’તિ કલલસ્સ. વણ્ણજાતં વા સણ્ઠાનં વાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘આકાસકોટ્ઠાસિકો’’તિ મનુસ્સેહિ આકાસકોટ્ઠાસે ઠપિતો. હુત્વાતિ પાઠસેસો. કથં પરમાણુતો પરિત્તકં સિયાતિ આહ ‘‘સોહી’’તિઆદિં. ‘‘સો’’તિ પરમાણુ. પટિસન્ધિક્ખણે કલલરૂપં કલાપત્તયપરિમાણં. પરમાણુ પન એકૂનપઞ્ઞાસકલાપપરિમાણો. તસ્મા તં તતો પરિત્તકન્તિ વુત્તં હોતિ. પટિસન્ધિક્ખણતો પરં પન તંપિ ખણેખણે ઉપચિતમેવ હોતિ. ‘‘ધાતૂનં’’તિ ચતુધાતુવવત્થાને આગતાનં ચતુન્નં મહાભૂતાનં. કલલસ્સવા ઉપચિતપ્પમાણં ગહેત્વા વુત્તન્તિપિ યુજ્જતિ. ‘‘વત્થુસ્મિં’’તિ અબ્બુદાદિવત્થુમ્હિ. ‘‘જલાબુમૂલાનુસારેના’’તિ જલાબુજાતકાલે તસ્સ મૂલાનુ સારેનાતિ અધિપ્પાયો. ગાથાયં. ‘‘માતુતિરો કુચ્છિગતો’’તિ વત્તબ્બે ગાથાબન્ધવસેન ‘‘માતુકુચ્છિગતો તિરો’’તિ વુત્તં. તેનાહ ‘‘માતુયા તિરોકુચ્છિ ગતો’’તિ. ‘‘છિદ્દો’’તિ સુખુમેહિ છિદ્દેહિ સમન્નાગતો. લદ્ધંવા પાનભોજનં. ‘‘તતો પટ્ઠાયા’’તિ સત્તરસમભવઙ્ગચિત્તતો પટ્ઠાય. ‘‘રૂપસમુટ્ઠાને વુત્તમેવા’’તિ રૂપસમુટ્ઠાને મૂલટીકાવાદ વિચારણાયં ‘યં પિતત્થ ન ચ યુત્ત’ન્તિઆદિના વુત્તમેવ. ‘‘અજ્ઝોહટાહારાભાવતો’’તિ બહિદ્ધાહારાભાવતોતિ અધિપ્પાયો. ‘‘તત્થા’’તિ રૂપબ્રહ્મલોકે. અભાવં વણ્ણેતિ. કસ્માપન વણ્ણેતિ, નનુ વણ્ણેન્તસ્સ અટ્ઠકથા વિરોધો સિયાતિ. વિરોધો વા હોતુ, અવિરોધો વા. પાળિયેવ પમાણન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘રૂપધાતુયા’’તિઆદિના વિભઙ્ગે પાળિં આહરિ. તત્થ ‘‘રૂપધાતુયા’’તિ રૂપલોકધાતુયા. રૂપ બ્રહ્મલોકેતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘ઉપપત્તિક્ખણે’’તિ પટિસન્ધિક્ખણે. આચરિયસ્સ અધિપ્પાયં વિભાવેન્તો ‘‘એત્થચા’’તિઆદિમાહ. ‘‘ફોટ્ઠબ્બે પટિક્ખિત્તેપી’’તિ પઞ્ચાયતનાનીતિ વા પઞ્ચધાતુયોતિ વા પરિચ્છેદકરણમેવ પટિક્ખિ પનં દટ્ઠબ્બં. ‘‘કિચ્ચન્તર સબ્ભાવા’’તિ ફોટ્ઠબ્બકિચ્ચતો કિચ્ચન્તરસ્સ વિજ્જમાનત્તા. કિમ્પન કિચ્ચન્તરન્તિ. રૂપકાયસ્સ પવત્તિયા હેતુપચ્ચયકિચ્ચં. મહાભૂતા હેતૂ મહાભૂતા પચ્ચયા રૂપક્ખન્ધસ્સ પઞ્ઞાપનાયાતિ હિ ભગવતા વુત્તં. તત્થ હેતુકિચ્ચં નામ રૂપજનનકિચ્ચં. પચ્ચય કિચ્ચં નામ રૂપૂપત્થમ્ભન કિચ્ચં. કિચ્ચન્તરમેવનત્થીતિ ઘાનાદીનં વિસય ગોચરભાવકિચ્ચં તેસં કિચ્ચં નામ, તતો અઞ્ઞં કિચ્ચં નામ નત્થિ. ‘‘યેના’’તિ કિચ્ચન્તરેન. ‘‘તે’’તિ ગન્ધાદયો. ઇદાનિ અટ્ઠક તાનુગતં વાદં દસ્સેન્તો ‘‘યથાપના’’તિઆદિમાહ. ‘‘યેન કિચ્ચવિસેસેના’’તિ વિસયગોચરભાવકિચ્ચવિસેસેન. રૂપજનનરૂપૂપત્થમ્ભન કિચ્ચવિસેસેન ચ. ‘‘સબ્બત્થા’’તિ સબ્બસ્મિં પાળિપ્પદેસે. ‘‘તેસં’’તિ ગન્ધાદીનં. ‘‘તત્થા’’તિ રૂપલોકે. ‘‘નિસ્સન્દ ધમ્મમત્તભાવેના’’તિ એત્થ યથા અગ્ગિમ્હિ જાતે તસ્સ નિસ્સન્દા નામ ઇચ્છન્તસ્સપિ અનિચ્છન્તસ્સપિ જાયન્તિયેવ. વણ્ણોપિ જાયતિ, ઓભાસોપિ, ગન્ધોપિ, રસોપિ, ધૂમોપિ, પુપ્ફુલ્લાનિપિ કદાચિ જાયન્તિયેવ. તેહિ વણ્ણાદીહિ કરણીયે કિચ્ચવિસેસે સતિપિ અસતિપિ. તથા મહાભૂતેસુ જાતેસુ તેસં નિસ્સન્દા નામ ઇચ્છન્તસ્સપિ અનિચ્છન્તસ્સપિ કિચ્ચવિસેસે સતિપિ અસતિપિ જાયન્તિયેવ. એવં નિસ્સન્દધમ્મમત્તભાવેન. અનુપ્પવેસો યુત્તો સિયા અજ્ઝત્ત સન્તાનેતિ અધિપ્પાયો. બહિદ્ધા સન્તાને પન વત્થા ભરણ વિમાનાદીસુ તેસં ભાવો ઇચ્છિ તબ્બો સિયા. અજ્ઝત્તેપિ વા કાયં ઓળારિકં કત્વા માપિતકાલેતિ. એત્થ ચ ‘‘ધમ્માયતન ધમ્મધાતૂસુ અનુપ્પવેસો’’તિ એત્થ અટ્ઠસાલિનિયં તાવ. યે પન અનાપાતાગતા રૂપાદયોપિ ધમ્મારમ્મણમિચ્ચેવ વદન્તીતિ વુત્તં. તં તત્થ પટિક્ખિત્તં. અનાપાતાગમનં નામ વિસયગોચર કિચ્ચરહિતતા વુચ્ચતિ. તઞ્ચ મનુસ્સાનમ્પિ દેવાનમ્પિ બ્રહ્માનમ્પિ પસાદરૂપેસુ અનાપાતા ગમનમેવ અધિપ્પેતં. તં પન અત્થિનત્થીતિ વિચારેત્વા કથેતબ્બં. અપિ ચ નિસ્સન્દધમ્મા નામ ઓળારિકાનં મહાભૂતાનં વિવિધાકારાપિ ભવેય્યું. બ્રહ્માનં પન અજ્ઝત્ત રૂપં અપ્પના પત્તકમ્મવિસેસેન પવત્તં અતિસુખુમં હોતિ. તસ્મા કામસત્ત સન્તાને વિય તત્થ પરિપુણ્ણં નિસ્સન્દરૂપં નામ વિચારેતબ્બમેવ. ધમ્મા રમ્મણઞ્ચ મુખ્યધમ્મારમ્મણં અનુલોમ ધમ્માયતનન્તિ પાળિયં વુત્તં નત્થિ યેવાતિ. ‘‘જીવિત છક્કઞ્ચા’’તિ વત્તબ્બં રૂપલોકે. ‘‘તત્થા’’તિ અસઞ્ઞસત્તે. કામલોકે જીવિતનવકં કસ્મા વિસું ન વુત્તન્તિ. પટિસન્ધિક્ખણે કસ્મા ન વુત્તં. પવત્તિકાલેપિ વિસું ન વુત્તમેવ. ‘‘આહારૂપત્થમ્ભકસ્સા’’તિ આહારસઙ્ખાતસ્સ રૂપૂપત્થમ્ભકસ્સ. ‘‘સકલસરીર બ્યાપિનો અનુપાલકજીવિતસ્સા’’તિ કાયદસકભાવદસકેસુ પરિયાપન્નસ્સ જીવિતસ્સ. ‘‘એત દેવા’’તિ જીવિતનવકમેવ. ‘‘તત્થા’’તિ રૂપલોકે. ઉદયભૂતસ્સા’’તિ વડ્ઢિભૂતસ્સ. ‘‘દ્વીસુ અગ્ગીસૂ’’તિ પાચકગ્ગિસ્મિઞ્ચ કાયગ્ગિસ્મિઞ્ચ. આતઙ્કો વુચ્ચતિ રોગો. બહુકો આતઙ્કો યસ્સાતિ વિગ્ગહો. ‘‘વિસમવેપાકિનિયા’’તિ વિસમં પાચેન્તિયા. ‘‘ગહણિયા’’તિ ઉદરગ્ગિના. ‘‘પધાનક્ખમાયા’’તિ પધાન સઙ્ખાતં ભાવનારબ્ભકિચ્ચં ખમન્તિયા. ‘‘એતં’’તિ જીવિતનવકં. ‘‘થેરેન ચા’’તિ અનુરુદ્ધત્થેરેન ચ. ‘‘એતં’’તિ જીવિત નવકં. ‘‘નિરોધક્કમો’’તિ મરણાસન્નકાલે નિરોધક્કમો. ‘‘એત્થા’’તિ રૂપલોકે. કળેવરં વુચ્ચતિ મતસરીરં. તસ્સ નિક્ખેપો કળેવરનિક્ખેપો. અઞ્ઞેસઞ્ચ ઓપપાતિકાનં કળેવરનિક્ખેપો નામ નત્થિ. કસ્મા પન તેસં કળેવરનિક્ખેપો નામ નત્થીતિ આહ ‘‘તેસઞ્હી’’તિઆદિં. વિભાવનિપાઠે. સબ્બેસંપિ રૂપબ્રહ્માનં. આહારસમુટ્ઠાનાનં રૂપાનં અભાવતો તિસમુટ્ઠાનાનીતિ વુત્તં. અસઞ્ઞસત્તે ચિત્તસમુટ્ઠાનાનમ્પિ અભાવતો દ્વિસમુટ્ઠાનાનીતિ વુત્તં. ‘‘તાની’’તિ મરણાસન્ન ચિત્તસમુટ્ઠાનાનિ. તં પરિમાણં અસ્સાતિ તાવત્તકં. ‘‘લહુકગરુકતાદિવિકારો’’તિ સકલરૂપકાયસ્સ લહુકગરુકાદિવિકારો. અપિ ચ તત્થ દન્ધત્તાદિકર ધાતુક્ખોભપચ્ચયાનં સબ્બસો અભાવતો નિચ્ચકાલમ્પિ સકલસરીરસ્સ લહુતાદિગુણો વત્તતિયેવ. કિં તત્થ પટિપક્ખ ધમ્મપ્પવત્તિ ચિન્તાય. તથા અસઞ્ઞસત્તેપિ રુપ્પનવિકાર ચિન્તાયાતિ.

રૂપપ્પવત્તિક્કમાનુદીપના નિટ્ઠિતા.

૧૬૧. નિબ્બાનસઙ્ગહે. દ્વીસુ નિબ્બાનપદેસુ પથમપદં અવિઞ્ઞાતત્થં સામઞ્ઞ પદં. દુતીયં વિઞ્ઞા તત્થં વિસેસપદં. કિલેસે સમેતીતિ સમણો. અરિયપુગ્ગલો. સમણસ્સ ભાવો સામઞ્ઞં. અરિયમગ્ગો. સામઞ્ઞસ્સ ફલાનિ સામઞ્ઞફલાનિ. લોકતો ઉત્તરતિ અતિક્કમતીતિ લોકુત્તરં. લોકે ન પઞ્ઞાવીયતીતિ પઞ્ઞત્તીતિ ઇમમત્થં સન્ધાય ‘‘નહી’’તિઆદિમાહ. ચત્તારિમગ્ગઞ્ઞાણાનિ ચતુમગ્ગઞ્ઞાણન્તિ એવં સમાસવસેન એકવચનન્તં પદં વાક્યં પત્વા બહુવચનન્તં હોતીતિઆહ ‘‘ચતૂહિ અરિયમગ્ગઞ્ઞાણેહી’’તિ. ‘‘તાદિસમ્હા’’તિ અરિયમગ્ગસદિસમ્હા. ‘‘વિમુખાનં’’તિ પરમ્મુખાનં. ‘‘જચ્ચન્ધાનં વિયા’’તિ જચ્ચન્ધાનં ચન્દમણ્ડલસ્સ અવિસયભાવો વિય. ‘‘તસ્સા’’તિ નિબ્બાનસ્સ. તત્થ ‘‘જચ્ચન્ધાનં’’તિ અવિસયપદે સામિપદં. ‘‘તસ્સા’’તિ ભાવપદં. ‘‘યં કિઞ્ચી’’તિ કિઞ્ચિયં અત્થજાતં. અસ્સનિબ્બાનસ્સ સિદ્ધતન્તિ સમ્બન્ધો. અપાકટસ્સ ધમ્મસ્સ. વાયામોપિ નામ ન અત્થિ. કુતો તસ્સ સચ્છિકરણં ભવિસ્સતીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘યેના’’તિ વાયામેન. ‘‘નિબ્બાનેન વિના’’તિ નિબ્બાનારમ્મણં અલભિત્વાતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘અકિચ્ચસિદ્ધિં’’તિ કિલેસપ્પહાન કિચ્ચસ્સ અસિદ્ધિં. ‘‘તતો’’તિ તસ્મા. ‘‘વધાયા’’તિ વધિતું. ‘‘પરિસક્કન્તા’’તિ વાયમન્તા. ગાથાયં. ‘‘અન્તોજટા’’તિ અજ્ઝત્તસન્તાને તણ્હાજટા, તણ્હાવિનદ્ધા. ‘‘બહિજટા’’તિ બહિદ્ધાસન્તાને તણ્હાજટા, તણ્હાવિનદ્ધા. ‘‘તસ્સા’’તિ તણ્હાય. ‘‘વત્થુતો’’તિ વિસુંવિસું જાતસરૂપતો. પરિનિબ્બાયિંસુ, પરિનિબ્બાયન્તિ, પરિનિબ્બાયિસ્સન્તીતિ પરિનિબ્બુતા. તકારપચ્ચયસ્સ કાલત્તયેપિ પવત્તનતો. યથા દિટ્ઠા, સુતા, મુતા, વિઞ્ઞાતા,તિ. વિસિટ્ઠં કત્વા જાનિતબ્બન્તિ વિઞ્ઞાણં. ન નિદસ્સિતબ્બન્તિ અનિદસ્સનં. નત્થિ અન્તો એતસ્સાતિ અનન્તં. સબ્બતો પવત્તા ગુણપ્પભા એતસ્સાતિ સબ્બતોપભં. ‘‘ભગવતા વુત્તં’’તિ દીઘનિકાયે કેવટ્ટસુત્તે વુત્તં. ‘‘સવન્તિયો’’તિ મહાનદિયો વા કુન્નદિયો વા. ‘‘અપ્પેન્તી’’તિ પવિસન્તિ. ‘‘ધારાતિ’’ મેઘવુટ્ઠિધારા. બુદ્ધેસુ અનુપ્પજ્જન્તેસુ એકસત્તોપિ પરિનિબ્બાતું ન સક્કોતીતિ ઇદં બુદ્ધુપ્પાદકપ્પે એવ પચ્ચેક સમ્બુદ્ધાપિ ઉપ્પજ્જન્તીતિ કત્વા વુત્તં. અપદાન પાળિયં પન બુદ્ધસુઞ્ઞકપ્પેપિ પચ્ચેકસમ્બુદ્ધાનં ઉપ્પત્તિ આગતા એવ. ‘‘એકસત્તોપી’’તિ વા સાવકસત્તો ગહેતબ્બો. એવઞ્હિ સતિ અપદાનપાળિયા અવિરોધો હોતિ. ‘‘આરાધેન્તી’’તિ સાધેન્તિ પટિલભન્તિ. સબ્બતો પવત્તા ગુણપ્પભા એતસ્સાતિ અત્થં સન્ધાય ‘‘સબ્બતોપભા સમ્પન્નં’’તિ વુત્તં. ‘‘જોતિ વન્ત તરોવા’’તિ ઓભાસવન્તતરો વા. સબ્બત્થ પભવતિ સંવિજ્જતીતિ સબ્બતોપભન્તિ ઇમમત્થં સન્ધાય સબ્બતો વા પભુતમેવ હોતીતિ વુત્તં. તેનાહ ‘‘ન કત્થચિ નત્થી’’તિ. ‘‘એવંસન્તે પી’’તિ એવં વુત્તનયેન એકવિધે સન્તેપિ. ‘‘ઉપચરિતું’’તિ ઉપચારવસેન વોહરિતું. ‘‘યથાહા’’તિ તસ્મિં યેવસુત્તે પુન કિં આહ. ભવં નેતીતિ ભવનેત્તિ. ભવતણ્હા એવ. ‘‘સમ્પરાયિકા’’તિ ચુતિઅનન્તરે પત્તબ્બા. દ્વિન્નં ખીણાસવાનં અનુપાદિસેસતા વુત્તાતિ સમ્બન્ધો. એત્થ ‘‘અનુપાદિસેસતા’’તિ અનુપાદિસેસનિબ્બાનં વુચ્ચતિ. સેક્ખેસુ અરહત્તમગ્ગટ્ઠસ્સ સેક્ખસ્સ કિલેસુપાદિસેસ વસેન અનુપાદિસેસતા વુત્તા. ‘‘કિલેસુપાદિસેસો’’તિ ચ કિલેસ સઙ્ખાતો ઉપાદિસેસો. તથા ખન્ધુપાદિસેસોપિ. અન્તરાપરિનિબ્બાયીતિઆદીસુ પરિનિબ્બાનં નામ કિલેસપરિનિબ્બાનં વુત્તં. ઉભતો ભાગ વિમુત્તાદીનં પદત્થો નવમપરિચ્છેદે આગમિસ્સતિ. ‘‘કિલેસક્ખયેન સહેવ ખિય્યન્તી’’તિ પચ્ચુપ્પન્નભવે અરહત્તમગ્ગક્ખણે કિલેસક્ખયેન સદ્ધિં એવ ખિય્યન્તિ. અનુપ્પાદ ધમ્મતં ગચ્છન્તિ. તથા અનાગામિ પુગ્ગલસ્સ કામપટિસન્ધિક્ખન્ધાપિ અનાગામિમગ્ગક્ખણે, સોતાપન્નસ્સ સત્તભવેઠપેત્વા અવસેસ કામપટિસન્ધિક્ખન્ધા સોતાપત્તિ મગ્ગક્ખણે તં તં કિલેસક્ખયે ન સહેવ ખિય્યન્તીતિ. પચ્ચુપ્પન્નક્ખન્ધા પન કિલેસક્ખયેન સહખિય્યન્તિ. ખન્ધુપાદિસેસા નામ હુત્વા યાવમરણકાલા ખીણાસવાનમ્પિ પવત્તન્તિ. કસ્મા પવત્તન્તીતિ આહ ‘‘યાવચુતિયા પવત્તમાનં’’તિઆદિં. પચ્ચુપ્પન્નક્ખન્ધસન્તાનં પન ધમ્મતાસિદ્ધન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘ફલનિસ્સન્દભૂતં’’તિ વિપાકફલભૂતઞ્ચ નિસ્સન્દફલભૂતઞ્ચ હુત્વા. ‘‘તેનસહેવા’’તિ કિલેસક્ખયેન સહેવ. ‘‘યસ્માપના’’તિઆદીસુ. પરિસમન્તતો બુન્ધન્તિ નીવારેન્તિ, સન્તિસુખસ્સ અન્તરાયં કરોન્તીતિ પલિબોધા. કિલેસાભિસઙ્ખરણ કિચ્ચાનિ, કમ્માભિસઙ્ખરણકિચ્ચાનિ, ખન્ધાભિસઙ્ખરણ કિચ્ચાનિ ચ. પલિબોધેહિ સહ વત્તન્તીતિ સપલિબોધા. સઙ્ખાર નિમિત્તેહિ સહ વત્તન્તીતિ સનિમિત્તા. તણ્હાપણિધીહિ સહ વત્તન્તીતિ સપણિહિતા.‘‘તતો’’તિ પાપકમ્મતો, અપાયદુક્ખતો ચ. ‘‘કોચી’’તિ કોચિધમ્મો. ‘‘નિરોધેતું સક્કોતી’’તિ સક્કાયદિટ્ઠિયા નિરુદ્ધાય તે નિરુજ્ઝન્તિ. અનિરુદ્ધાય નનિરુજ્ઝન્તિ. તસ્મા સક્કાયદિટ્ઠિ નિરોધો નિબ્યાપારધમ્મોપિ સમાનો તે પલિબોધે નિરોધેતિ નામ. ‘‘નિરોધેતું સક્કોતી’’તિ ચ અબ્યાપારે બ્યાપારપરિકપ્પનાતિ દટ્ઠબ્બં. સક્કાયદિટ્ઠિનિરોધોયેવ તે પલિબોધે નિરોધેતું સક્કોતીતિ એત્થ દ્વિન્નમ્પિ નિરોધો એકોયેવ. એવં સન્તેપિ અવિજ્જા નિરોધા સઙ્ખાર નિરોધોતિઆદીસુ વિય અભેદે ભેદપરિકપ્પના હોતીતિ. ઉપ્પાદો ચ પવત્તો ચ ઉપ્પાદપ્પવત્તા. તે મૂલં યસ્સાતિ વિગ્ગહો. યેન ઓળારિકાકારેન. મારેન્તીતિ મારા. વધકપચ્ચત્થિકાતિ વુત્તં હોતિ. કિલેસમારાદયો. મારા દહન્તિ તિટ્ઠન્તિ એતેસૂતિ મારધેય્યા. મારેતિ ચાવેતિ ચાતિ મચ્ચુ. મરણમેવ. મચ્ચુદહતિ તિટ્ઠતિ એતેસૂતિ મચ્ચુધેય્યા. ‘‘નત્થિ તસ્મિં નિમિત્તં’’તિ વુત્તે પઞ્ઞત્તિધમ્મેસુપિ ઉપ્પાદપ્પવત્તમૂલં નિમિત્તં નામ નત્થિ. એવંસતિ, તેહિ નિબ્બાનસ્સ અવિસેસો આપજ્જતીતિ ચોદના. તં પરિહરન્તો ‘‘તઞ્હી’’તિઆદિમાહ. વિદ્ધંસેત્વાતિ ચ સાધેન્તન્તિ ચ અત્થવિસેસ પાકટત્થાય અબ્યાપારે બ્યાપાર પરિકપ્પના એવ. પણીતાદિભેદે. ઇદં બુદ્ધાનં નિબ્બાનં પણીતં. ઇદં પચ્ચેકબુદ્ધાનં નિબ્બાનં મજ્ઝિમં. ઇદં બુદ્ધસાવકાનં નિબ્બાનં હીનન્તિ ભિન્નં ન હોતીતિ યોજેતબ્બં. નાનપ્પકારેન ચિત્તં નિધેતિ એતેનાતિ પણિહિતં. ‘‘નિધેતી’’તિ આરમ્મણેસુ નિન્નં પોણં પબ્ભારં કત્વા ઠપેતીતિ અત્થો. તથા પણિધાનપણિધીસુ. અત્થતો એકં આસાતણ્હાય નામં. ‘‘લબ્ભમાનાપી’’તિ ભવસમ્પત્તિ ભોગસમ્પત્તિયો લબ્ભમાનાપિ. ‘‘પિપાસવિનય ધમ્મત્તા’’તિ પાતું પરિભુઞ્જિતું ઇચ્છા પિપાસા. પિપાસં વિનેતિ વિગમેતીતિ પિપાસવિનયો. ‘‘વેદયિતસુખં’’તિ વેદનાસુખં. ‘‘કતમં તં આવુસો’’તિ પાળિપાઠે ‘‘તં’’તિ તસ્મા. ‘‘યદેત્થ વેદયિતં નત્થી’’તિ યસ્મા એત્થ વેદયિતં નત્થિ. તસ્મા નિબ્બાને સુખં નામ કતમન્તિ યોજના. ‘‘એત્થા’’તિ એતસ્મિં નિબ્બાને. ‘‘એતદેવેત્થા’’તિઆદિમ્હિ. ‘‘એત દેવા’’તિ એસોએવ. યસ્મા એત્થ વેદયિતં નત્થિ. તસ્મા એસો વેદયિતસ્સ નત્થિભાવો એવ એત્થનિબ્બાને સુખન્તિ યોજના.

‘‘એત્થ ચા’’તિઆદીસુ. યદેતં ખિય્યનં નિરુજ્ઝનં અત્થીતિ સમ્બન્ધો. કેચિ પન તંખિય્યન નિરુજ્ઝન ક્રિયામત્તં નિબ્બાનં ન હોતિ. અભાવ પઞ્ઞત્તિમત્તં હોતીતિ વદન્તિ. તં પટિસેધેન્તો ‘‘ન હિતં’’તિઆદિમાહ. ‘‘પઞ્ઞત્તિરૂપં’’તિ પઞ્ઞત્તિસભાવો. પાળિપાઠે. ‘‘પદહતી’’તિ વીરિયં દળ્હં કરોતિ. પહિતો અત્તા અનેનાતિ પહિતત્તો. ‘‘પહિતો’’તિ પદહિતો. અનિવત્તભાવે ઠપિતો. પેસિતોતિપિ વણ્ણેન્તિ. ‘‘કાયેના’’તિ નામકાયેન. તણ્હાવસે વત્તન્તીતિ તણ્હાવસિકા. ‘‘તેસં પી’’તિ તેસં વાદેપિ. તસ્મિં ખય નિરોધમત્તે અનન્તગુણા નામ નત્થીતિ ઇમં વાદં વિસોધેતું ‘‘નિબ્બાનસ્સ ચા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘પટિપક્ખવસેન સિજ્ઝન્તી’’તિ એતેન વટ્ટધમ્મેસુ મહન્તં આદીનવં પસ્સન્તા એવ તેસં નિરોધે મહન્તં ગુણાનિસંસં પસ્સન્તીતિ દીપેતિ. યે પન યથાવુત્તં ખયનિરોધં પરમત્થનિબ્બાનન્તિ ન જાનન્તિ, તેસં વત્તબ્બમેવ નત્થિ. એવં ગુણપદાનં ગમ્ભીરત્તા તંખયનિરોધમત્તં અનન્તગુણાનં વત્થુ ન હોતીતિ મઞ્ઞન્તિ. ઇદાનિ નિબ્બાનં પરમં સુખન્તિ વુત્તં. કથં તં ખયનિરોધમત્તં પરમસુખં નામ ભવેય્યાતિ ઇમં વાદં વિસોધેતું ‘‘સન્તિસુખઞ્ચનામા’’તિઆદિ વુત્તં. અત્થિભિક્ખવેતિ સુત્તે. ‘‘નોચેતં અભવિસ્સા’’તિ એતં અજાતં નોચે સન્તં વિજ્જમાનં ન ભવેય્ય. ‘‘નયિમસ્સા’’તિ ન ઇમસ્સ. પચ્ચક્ખભૂતં ખન્ધપઞ્ચકં દસ્સેન્તો ‘‘ઇમસ્સા’’તિ વદતિ. નિસ્સક્કત્થે ચ સામિવચનં. ઇમસ્મા જાતા ભૂતા કતા સઙ્ખતા સત્તાનં નિસ્સરણં નામ ન પઞ્ઞાયેય્યાતિ યોજના. પરત્થપિ એસનયો. એસનયો સબ્બેસૂતિઆદીસુ. દુચ્ચરિત ધમ્મા નામ પચ્ચયે સતિ, જાયન્તિ. અસતિ, ન જાયન્તીતિ એવં જાતં વિય અજાતમ્પિ તેસં અત્થિ. યદિ ચ અજાતં નામ નત્થિ. જાતમેવ અત્થિ. એવંસતિ, અત્તનિ દુચ્ચરિતાનં અજાતત્થાય સમ્માપટિપજ્જન્તાનંપિ સબ્બે દુચ્ચરિત ધમ્મા અત્તનિ જાતાયેવ સિયું, નો અજાતા. કસ્મા, અજાતસ્સ નામ નત્થિતાયાતિઆદિના યોજેતબ્બં.

‘‘એત્તાવતા’’તિ, અત્થિ ભિક્ખવે અજાતંતિઆદિના પાળિવચનેન. સબ્બેસઙ્ખારા સમન્તિ વૂપસમન્તિ એત્થાતિ સબ્બસઙ્ખાર સમથો. સબ્બે ઉપધયો એત્થ નિસ્સજ્જન્તિ અરિયાજનાતિ સબ્બુપધિનિસ્સગ્ગો. ‘‘ઉપલબ્ભમાનો’’તિ સન્તિલક્ખણેન ઞાણેન ઉપલબ્ભમાનો. ‘‘એસિંસૂ’’તિ કત્વા એસનકિચ્ચસ્સ સિખાપત્તં અત્થં દસ્સેતું ‘‘અધિગચ્છિંસૂ’’તિ વુત્તં.

નિબ્બાનસઙ્ગહાનુદીપના નિટ્ઠિતા.

રૂપસઙ્ગહદીપનિયાઅનુદીપના નિટ્ઠિતા.