૫. વીથિમુત્તસઙ્ગહઅનુદીપના

૧૪૩. વીથિમુત્તસઙ્ગહે. ‘‘પવત્તિસઙ્ગહં’’તિ ચિત્તુપ્પાદાનં પવત્તાકારકથનસઙ્ગહં. ‘‘પટિસન્ધિયં’’તિ પટિસન્ધિકાલે. ‘‘તેસં’’તિ ચિત્ત ચેતસિકાનં. વિભાવનિપાઠે. ‘‘તદાસન્નતાયા’’તિ તાયપટિસન્ધિયા આસન્નતાય. ‘‘તં ગહણેને વા’’તિ સન્ધિગ્ગહણેન એવ સન્ધિવચનેન એવ. ‘‘વિસયપ્પવત્તિ નામા’’તિ કમ્મ કમ્મનિમિત્તાદીનં વિસયાનં દ્વારેસુ આપાતા ગમન વસેન પવત્તિ નામ. ‘‘મરણુપ્પત્તિયં એવ સિદ્ધા’’તિ મરણુપ્પત્તિયં જવનેસુ એવ સિદ્ધા. એતેન મરણુપ્પત્તિ વિધાનં જવનપ્પધાનં હોતિ, ન ચુતિપ્પધાનન્તિ દીપેતિ. ન હિ તસ્મિં વિધાને તસ્સં ચુતિયં વિસયપ્પવત્તિ વચનં નામ અત્થિ. જવનેસુ એવ અત્થિ. સા પન ચુતિ તસ્મિં ભવે આદિમ્હિ પટિસન્ધિ પવત્તિયા સિદ્ધાય સિજ્ઝતિ યેવાતિ. ‘‘તેસં’’તિ વીથિમુત્તાનં. ‘‘ભવન્તી’’તિ પાતુબ્ભવન્તિ. ‘‘તતો’’તિ અયતો. ‘‘ગન્તબ્બા’’તિ પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન ઉપપજ્જિતબ્બા. ‘‘ગચ્છન્તી’’તિ પવત્તન્તિ. ‘‘તિરો’’તિ તિરિયતો. ‘‘અઞ્છિતા’’તિ ગતા પવત્તા, આયતા વા. ‘‘સમાનજાતિતાયા’’તિ તિરચ્છાન ગતજાતિ વસેન સમાનજાતિ ભાવેન. ‘‘યુવન્તી’’તિ મિસ્સી ભવન્તિ. ‘‘સુખસમુસ્સયતો’’તિ સુખસમુદાયતો. ‘‘દિબ્બન્તી’’તિ વિજ્જોતન્તિ. ‘‘ઇતિ કત્વા’’તિ ઇતિ વચનત્થં કત્વા ઉપરિદેવા સુરાતિ વુચ્ચન્તીતિ યોજના. ‘‘વેપચિત્તિપહારાદાદયો’’તિ વેપચિત્તિ અસુરિન્દ પહારાદઅસુરિન્દાદિકે દેવાસુરે. ‘‘સુરપ્પટિ પક્ખા’’તિ તાવતિંસાદેવપ્પટિપક્ખા. ‘‘સુરસદિસા’’તિ તાવતિંસાદેવ સદિસા. ‘‘વેમાનિકપેતે’’તિ વેમાનિક નામકે પેતે. ‘‘વિનિપાતિકે’’તિ વિનિપાતિક નામકે દુગ્ગત દેવજાતિકે. તેસં પવત્તિ ઉપરિ ‘વિનિપાતિકાસુરાનઞ્ચા’તિ પદે આવિ ભવિસ્સતિ. ‘‘તેપી’’તિ લોકન્તરિક નેરયિક સત્તાપિ. ‘‘કાલકઞ્ચિકપેતે’’તિ કાલકઞ્ચિક નામકે પેતે. એવં કથાવત્થુ પાળિયં આગતા વેસ્સભુ આદયો યમરાજાનોપનાતિ સમ્બન્ધો. વેસ્સભૂ ચ નોત્તિ ચ સોમો ચ યમો ચ વેસ્સવણો ચ ઇતિ ઇમે પેત્તિ રાજાનો. ‘‘રજ્જ’’ન્તિ રાજભાવં રાજકિચ્ચં. યે ચ યક્ખરક્ખસા નામ કરોન્તા વિચરન્તીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘કુરૂરકમ્મકારિનો’’તિ લુદ્દકમ્મકારિનો. ‘‘રેવતિ વિમાને’’તિ રેવતિ વિમાન વત્થુમ્હિ. ‘‘ઇતો’’તિ મનુસ્સ લોકતો, સુગતિભવતો વા. તેહિ યક્ખ રક્ખસા નામ ભૂમટ્ઠકાપિ સન્તિ, આકાસટ્ઠકાપિ. ‘‘નાનાકમ્મકારણાયો’’તિ દ્વત્તિંસ વિધાનિ કમ્મકરણ કિચ્ચાનિ. તેસમ્પિ નિરયપાલાનન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘તિસ્સન્નં’’તિ તિસ્સન્નં અપાયભૂમીનં. અપાયભૂમિ.

ઉસ્સિતો મનો એતેસન્તિ વા, ઉસ્સન્નો મનો એતેસન્તિ વા, દ્વિધાવિગ્ગહો. ‘‘ઉસ્સિતો’’તિ ઉગ્ગતો. ‘‘ઉસ્સન્નો’’તિ વિપુલો. કસ્મા તિક્ખતર ચિત્તા હોન્તીતિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘પરિપુણ્ણાનં’’તિઆદિં. પુબ્બવાક્યે અનન્ત ચક્કવાળસાધારણ વસેન વુત્તત્તા પુન ‘‘ઇમસ્મિં’’તિઆદિ વુત્તં. વત્તબ્બં નત્થિ. ઇધેવ સબ્બઞ્ઞુ બુદ્ધાદીનં ઉપ્પન્નતોતિ અધિપ્પાયો. ‘‘અધિગ્ગણ્હન્તી’’તિ અધિકં કત્વા ગણ્હન્તિ. ‘‘સૂરા’’તિ પાપકલ્યાણ કમ્મેસુ સૂરચિત્તા. ‘‘સતિમન્તો’’તિ વિપુલસ્સતિકા. ‘‘ઇધ બ્રહ્મચરિયવાસો’’તિ ઇધેવ સિક્ખત્તયપૂરણ સઙ્ખાતસ્સ બ્રહ્મચરિયવાસસ્સ અત્થિતા. ‘‘મરિયાદધમ્મેસૂ’’તિ લોકચારિત્ત ધમ્મેસુ. ‘‘ધતરટ્ઠો’’તિ ધતરટ્ઠો મહારાજા. એવં વિરુળ્હકોતિઆદીસુ. ‘‘ગન્ધરુક્ખાધિ વત્થા’’તિ ગન્ધરુક્ખેસુ અજ્ઝાવુત્થા. ‘‘કુમ્ભણ્ડા’’તિ કુવુચ્ચતિ પથવી. પથવિ ગતાનિ રતનભણ્ડાનિ યેસં તેતિ વિગ્ગહો. ‘‘દાનવરક્ખસા’’તિ દનુનામદેવધીતાય અપચ્ચન્તિ અત્થેન દાનવ નામકા રક્ખસા. અવરુજ્ઝન્તિ અન્તરાયં કરોન્તીતિ અવરુદ્ધકા. ‘‘વિગચ્છરૂપો’’તિ વિપન્નવણ્ણો. ‘‘નિહીનકમ્મકતા’’તિ નિહીનાનિપાપકમ્માનિ કત્વા આગતા. કાચિગન્ધપ્પિયો જાયન્તીતિ સમ્બન્ધો. યાગન્ધપ્પિયો જોગિનીતિ ચ વુચ્ચન્તિ, જુણ્હાતિ ચ વુચ્ચન્તીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘અભિલક્ખિતરત્તીસૂ’’તિ અભિઞ્ઞાતરત્તીસુ. ઉપોસથરત્તીસૂતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘ગોચરપ્પસુતકાલે’’તિ ગોચરત્થાય વિચરિતકાલે. ‘‘જુતિઅત્થેના’’તિ વિજ્જોતનટ્ઠેન. વસૂનિ ધનાનિ ધારેન્તીતિ વસુન્ધરા. વસુન્ધરા ચ તે દેવ યક્ખા ચાતિ વિગ્ગહો. ‘‘નાગાત્વેવ વુચ્ચન્તી’’તિ પાળિયં નાગેસુ સઙ્ગય્હન્તીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘યા’’તિ યા ભુમ્મદેવયક્ખ જાતિયો. ‘‘યાસં’’તિ યાસં ભુમ્મદેવ યક્ખજાતીનં. ‘‘કીળાપસુતવસેના’’તિ બોધિસત્તાનઞ્ચ બુદ્ધાનઞ્ચ અચ્છરિય ધમ્મજાતકાલે ઉગ્ઘોસન કીળાકમ્મવડ્ઢનવસેન. ‘‘યાસઞ્ચ મન્તપદાની’’તિ યાસં નિગ્ગહ પગ્ગહપૂજનાદિ વસેન પવત્તાનિ મન્તપદાનિ. ‘‘તેસૂ’’તિ + તેસુ ચતૂસુ અવરુદ્ધકેસુ. ‘‘કીળાસોણ્ડવસેના’’તિ કીળાધુત્તવસેન. ‘‘ઘાસસોણ્ડવસેના’’તિ ખાદનભુઞ્જન ધુત્તવસેન. સોણો વુચ્ચતિ સુનખો. ‘‘સત્તે’’ નેરયિકે વા પેતેવા. ‘‘કામઞ્ચ હોતી’’તિ કિઞ્ચાપિ હોતીતિ અત્થો. ‘‘નિબન્ધનોકાસો’’તિ નિચ્ચસમ્બન્ધનોકાસો. ‘‘સમુદાગતેસૂ’’તિ પરમ્પરતો આગતેસુ. ‘‘દેવરાજટ્ઠાનેસૂ’’તિ ઇમસ્મિં ચક્કવાળે તાવતિંસાભવને દેવરાજટ્ઠાનેસૂતિ અધિપ્પાયો. ‘‘પાળિયં એવા’’તિ દીઘનિકાયે જનવસભસુત્તપાળિયં એવ. યચ્છન્તિ નિયચ્છન્તિ એત્થાતિ યામો. ‘‘નિયચ્છન્તી’’તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં ઇસ્સામચ્છરિય મૂલકેહિ કલહભણ્ડનાદીહિ વિગચ્છન્તીતિ અત્થો. ‘‘તં સહચરિતત્તા’’તિ તેન યામ નામકેન ઇસ્સરદેવકુલેન નિચ્ચકાલં સહ પવત્તત્તા. ‘‘વસં વત્તેન્તી’’તિ ઇચ્છં પૂરેન્તીતિ વુત્તં હોતિ.

‘‘પુરે’’તિ સમ્મુખટ્ઠાને. તં પન ઠાનં ઉચ્ચટ્ઠાનં નામ હોતીતિ આહ ‘‘ઉચ્ચેઠાને’’તિ. ‘‘સહસ્સો બ્રહ્મા’’તિઆદીસુ અત્તનો સરીરોભાસેન સહસ્સં ચક્કવાળ લોકં ફરન્તો સહસ્સોનામાતિ અટ્ઠકથાયં અધિપ્પેતં. કુલદેવતાયો નામ કુલ પરમ્પર પૂજિત દેવતાયો નામ. ‘‘ઉપટ્ઠહન્તી’’તિ યુત્તટ્ઠાને દેવવત્થુ દેવમાલકાનિ કત્વા સમયે સમયે તત્થ ગન્ત્વા ગન્ધમાલાદીહિ પૂજેન્તિ, વન્દન્તિ, થોમેન્તિ, વરં પત્થેન્તીતિ અત્થો. ‘‘ઉપટ્ઠકા એવસમ્પજ્જન્તી’’તિ ઉપટ્ઠકમત્તાવહોન્તીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘કસ્સચી’’તિ કસ્સચિ હેટ્ઠિમસ્સ. ‘‘તત્થા’’તિ તાસુ બ્રહ્મભૂમીસુ. પુન ‘‘તત્થા’’તિ તસ્મિં દુતીયતલે. ‘‘આભા’’તિ સરીરાભા. નિચ્છરન્તિ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગેહિ નિગ્ગચ્છન્તિ. ‘‘અચલ સણ્ઠિતા’’તિ દુતીય તલે વિય ચલિતા ન હોતિ. અથ ખો અચલ સણ્ઠિતા. ‘‘તેસં’’તિ તેસંવાદીનં પાઠે. બ્રહ્મપારિસજ્જાતિઆદિકં નામં નસિદ્ધંતિ યોજના. ‘‘ઇઞ્જનજાતિકેહી’’તિ ચલનજાતિકેહિ. ‘‘હેટ્ઠિમતલાનં ઇઞ્જિતં પુઞ્ઞપ્ફલં અત્થીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘આનેઞ્જ જાતિકેના’’તિ અચલનજાતિકેન ઉપેક્ખાઝાનેન નિબ્બત્તાનં ચતુત્થતલાનં. ‘‘કેનચિ અન્તરાયેના’’તિ તેજોસંવટ્ટાદિકેન અન્તરાયેન. ‘‘એત્થપી’’તિ એતસ્મિં ચતુત્થતલેપિ. ‘‘આયુ વેમત્તતાયા’’તિ આયુપ્પમાણનાનત્તસ્સ. ‘‘ઓળારિકાનં’’તિ ઇદં પકતિયા ઓળારિક સભાવતાય વુત્તં. ન સુખુમાનં અત્થિતાય. નત્થિ વિહઞ્ઞનં એતેસન્તિ અવિહા. કિં વિહઞ્ઞનં નામાતિ આહ ‘‘સમથવિપસ્સના કમ્મેસુ અવિપ્ફારિકતા પત્તી’’તિ. ચિત્તસ્સ અવિપ્ફારતા પજ્જનં નામ નત્થીતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘પસાદ દિબ્બ ધમ્મ પઞ્ઞા ચક્ખૂહી’’તિ ‘પસાદ ચક્ખુ, દિબ્બચક્ખુ, ધમ્મચક્ખુ, પઞ્ઞા ચક્ખૂ, હિ. તત્થ પસાદચક્ખુ એવ ઇધ દિબ્બચક્ખૂતિપિ વુચ્ચતિ. ‘‘ધમ્મ ચક્ખૂ’’તિ હેટ્ઠિમમગ્ગઞ્ઞાણં. ‘‘પઞ્ઞા ચક્ખૂ’’તિ વિપસ્સના ઞાણપચ્ચવેક્ખનાઞાણેહિ સદ્ધિં અવસેસં સબ્બઞ્ઞાણં. ‘‘રૂપીનં સત્તાનં’’તિ રૂપકાયવન્તાનં સત્તાનં. ‘‘કનિટ્ઠભાવો’’તિ અપ્પતરભાવો. ‘‘અનાગામિમગ્ગટ્ઠસ્સપિ પટિક્ખેપો’’તિ સકદાગામિભાવેઠત્વા ભાવેન્તસ્સેવ અનાગામિમગ્ગો ઉપ્પજ્જતિ. નો અઞ્ઞથાતિ આહ ‘‘સકદાગામીનં પટિક્ખેપેના’’તિઆદિં.

ભૂમિચતુક્કં નિટ્ઠિતં.

૧૪૪. ભવન્તરે ઓક્કમન્તિ એતાયાતિ ઓક્કન્તીતિ પિયુજ્જતિ. ‘‘સોતરહિતો’’તિ પસાદસોતરહિતો. એવં સેસેસુપિ. ‘‘આસિત્તકાદિભાવેના’’તિ આસિત્તકપણ્ડકાદિ ભાવેન. ‘‘દ્વીહિ બ્યઞ્જનેહી’’તિ દ્વીહિ નિમિત્તેહિ. ‘‘વિબચ્છવચનો’’તિ વિપન્નવચનો. ‘‘વત્થુ વિપન્નસ્સા’’તિ એત્થ ‘‘વત્થૂ’’તિ સમ્ભાર ચક્ખુ વુચ્ચતિ. તસ્સ આદિતો પટ્ઠાય વિપન્નત્તા તેન સમન્નાગતો પુગ્ગલો વત્થુવિપન્નોતિ વુચ્ચતિ. ‘‘તસ્સ તસ્સા’’તિ ચક્ખુસો તાદિકસ્સ.‘‘પસૂતિયં યેવા’’તિ વિજાયમાનકાલેયેવ. ‘‘પઞ્ઞાવેય્યત્તિયભાવસ્સા’’તિ એત્થ બ્યત્તસ્સ ભાવો વેય્યત્તિયં. ‘‘બ્યત્તસ્સા’’તિ ફરણઞ્ઞાણસ્સ પુગ્ગલસ્સ. પઞ્ઞા સઙ્ખાતં વેય્યત્તિયં અસ્સાતિ વિગ્ગહો. દ્વિહેતુક તિહેતુકાનંપિ ન સક્કા નિયમેતુન્તિ સમ્બન્ધો. કથં ન સક્કાતિ આહ ‘‘માતુકુચ્છિમ્હિ વિપત્તિ નામ નત્થી’’તિ. કતમેસં વિપત્તીતિ. ઉપ્પન્નાનમ્પિ ચક્ખુ સોતાનં વિપત્તિ. કેનકારણેન વિપત્તીતિ. પરૂપક્કમેનવા માતુયા વિસમ પયોગેન વા નાનાબાધેન વા વિપત્તીતિ યોજના. ધાતુપાઠે યક્ખ પૂજાયંતિ પઠિતત્તા ‘‘પૂજનીયટ્ઠેના’’તિ વુત્તં. એતેન યક્ખિતબ્બા પૂજિતબ્બા યક્ખાતિ દસ્સેતિ. યે પન કિચ્છજીવિકપત્તા વિચરન્તિ, તે ભૂમસ્સિતા નામ હોન્તીતિ યોજના. ‘‘ભૂમિસ્સિતા’’તિ પાઠે ભૂમિયં સિતા નિસ્સિતાતિ ઇમમત્થં દસ્સેતું ‘‘પુઞ્ઞનિબ્બત્તસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘વિરૂપા હુત્વા’’તિ તે વણ્ણતોપિ દુબ્બણ્ણા હોન્તિ. સણ્ઠાનતોપિ દુસ્સણ્ઠાના. જીવિકતોપિ કિચ્છજીવિકાતિઆદિના વિપન્નરૂપા હુત્વા. ‘વિવસા હુત્વા નિપતન્તી’તિ વિનિપાતિકાતિપિ વદન્તિ. વિવસાતિ ચ અત્તનો વસેન ઇચ્છાય વિનાતિ અત્થો. ‘‘વિવિત્તટ્ઠાનેસૂ’’તિ જનવિવિત્તેસુ ઠાનેસુ. પરિયેસિત્વા વા જીવિતં કપ્પેન્તિ. પીળેત્વા વા જીવિતં કપ્પેન્તિ. તાસેત્વા પીળેત્વા વા જીવિતં કપ્પેન્તીતિ યોજના. ‘‘વેમાનિકપેતાપી’’તિ અત્તનો પુઞ્ઞનિબ્બત્તં દિબ્બવિમાનં યેસં અત્થિ, તે વેમાનિકા. તે પન પુઞ્ઞાપુઞ્ઞમિસ્સક કમ્મેન નિબ્બત્તત્તા કેચિ દિવા દિબ્બસુખં અનુભવન્તિ, રત્તિં પેતદુક્ખં. કેચિ રત્તિં દિબ્બસુખં અનુભવન્તિ, દિવા પેતદુક્ખન્તિ. પરેહિ દત્તં દિન્નં પુઞ્ઞપ્ફલં ઉપનિસ્સાય જીવન્તીતિ પરદત્તૂપજીવિનો. ‘‘પરેહિ દિન્નં પુઞ્ઞપ્ફલં’’તિ ઞાતકેહિ પુઞ્ઞં કત્વા ઇદં મે પુઞ્ઞં પેતાનં કાલઙ્કતાનં ઞાતીનં દેધીતિ એવં દિન્નં પુઞ્ઞપ્ફલં. ‘‘સકલચક્કવાળપરિયાપન્ના એકભૂમકા’’તિ યથા તાવતિંસાભૂમિ નામ સબ્બ ચક્કવાળેસુપિ અત્થિ. સબ્બાપિ દિબ્બેન વસ્સસહસ્સેન એકઆયુ પરિચ્છેદો હોતિ. ઇમસ્મિં ચક્કવાળે વત્તબ્બં નત્થિ. ન તથા નિરયેસુ વા તિરચ્છાન યોનિયં વા પેત્તિવિસયેવા અસુરકાયેવા મનુસ્સેસુવા ભુમ્મદેવેસુ વા એકપરિચ્છેદો નામ અત્થિ. ચતુન્નં અપાયાનં આયુપ્પમાણ ગણનાય નિયમો નત્થીતિ વુત્તં, ન નુ બ્રહ્મ સંયુત્તે કોકાલિકં ભિક્ખું આરબ્ભ ભગવતા વુત્તો દસન્નં નિરયાનં વિસું વિસું અત્થીતિ. સચ્ચં અત્થિ. તે પન દસનિરયા અવીચિનિરયે પરિયાપન્ના હુત્વા તસ્સ પદેસમત્તા હોન્તિ. ન તેહિ પદે સમત્તેહિ સકલો અવીચિનિરયો નિયતાયુ પરિમાણોતિ સક્કા વત્તું. અપિ ચ સોપિ તેસં આયુપરિચ્છેદો અવીચિભૂમિયા નિયામેન સિદ્ધો ન હોતિ. તેન તેન કમ્મવિસેસેનેવ સિદ્ધો. તસ્મા યં વુત્તં ‘‘તત્થ યેભૂય્યેન કમ્મપ્પમાણત્તા’’તિ, તં સુ વુત્તં હોતિ. તેનાહ ‘‘તત્થ નિરયેસૂ’’તિઆદિં. ‘‘એવં સન્તે’’તિ ન ઇતર દીપવાસીનં આયુકપ્પસ્સ આરોહણઞ્ચ ઓરોહણઞ્ચ અત્થીતિ વુત્તે સતીતિ અત્થો. સમાચારો નામ દસસુચરિતાનિ. વિસમાચારો નામ દસદુચ્ચરિતાનિ. તેસં નિસ્સન્દભૂતા સમ્પત્તિવિપત્તિયોતિ સમ્બન્ધો. ‘‘તેસં પી’’તિ ઇતર દીપવાસીનંપિ. સો એવપરિચ્છેદોતિ આપજ્જતિ. ન ચ સક્કા તથા ભવિતું. આદિકપ્પકાલે સબ્બેસમ્પિ ચતુદીપ વાસીનં અસઙ્ખ્યેય્યાયુકતા સમ્ભવતોતિ. અથ ઇતરદીપવાસીનમ્પિ આયુકપ્પસ્સ આરોહણં ઓરોહણઞ્ચ અત્થિ. એવં સતિ, એતરહિપિ તેસં આયુકપ્પો જમ્બુદીપવાસીનં આયુકપ્પેન એકગતિકો સિયાતિ ચોદના. નિસ્સન્દમત્તત્તાતિઆદિ પરિહારો. નત્થિ ઇદં મમ ઇદં મમાતિ પવત્તા પાટિપુગ્ગલિકતણ્હા એતેસન્તિ ‘‘અમમા’’. ‘‘અપરિગ્ગહા’’તિ પુત્તદારાદિપરિગ્ગહરહિતા. ‘‘ઉપરિમે ચાતુમહારાજિકે’’તિ આકાસટ્ઠકચાતુમહારાજિકે. દિવે દેવલોકે સિદ્ધાનિ દિબ્બાનિ. ‘‘યાવ નિમિરાજકાલા’’તિ યાવ અમ્હાકં બોધિસત્તભૂતસ્સ નિમિરઞ્ઞો ઉપ્પન્નકાલા. કસ્સ પબુદ્ધો પુરિમે અન્તરકપ્પે ઉપ્પન્નો. નિમિરાજા પન ઇમસ્મિં અન્તર કપ્પે ઉપ્પન્નો. ‘‘મનુસ્સ લોકેહિ પઞ્ઞાસવસ્સાનિ ચાતુમહારાજિકે એકોદિબ્બરત્તિદિવો હોતી’’તિઆદિ અભિધમ્મે ધમ્મ હદય વિભઙ્ગે આગતનયેન વુત્તો. ચતુગ્ગુણવચને. ‘‘ઉપરિમાનં’’તિ ઉપરિમાનં દેવાનં. એકં વસ્સસહસ્સં આયુપ્પમાણં હોતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘દ્વે’’તિ દ્વે વસ્સસહસ્સાનિ. ‘‘અટ્ઠા’’તિ અટ્ઠવસ્સસહસ્સાનિ. ‘‘હેટ્ઠિમાનં’’તિ હેટ્ઠિમાનં દેવાનં. ‘‘ઉપરિમાનં’’તિ ઉપરિમાનં દેવાનં. યામે એકો રત્તિદિવોતિઆદિના યોજેતબ્બં. ‘‘ચત્તારી’’તિ મનુસ્સલોકે ચત્તારિ વસ્સસતાનિ. એવં સેસેસુ. ‘‘આદિઅન્ત દસ્સનવસેના’’તિ ચાતુમહારાજિકે મનુસ્સવસ્સગણના દસ્સનં આદિદસ્સનં નામ. ઇદાનિ વસવત્તિયં મનુસ્સવસ્સગણના દસ્સનં અન્ત દસ્સનં નામ.

ન અતિદુબ્બલંતિ નાતિદુબ્બલં. ‘‘તં’’તિ તં અવિતક્ક અવિચારમત્તઝાનં. ‘‘ભૂમન્તરે’’તિ પથમજ્ઝાનભૂમિતો અઞ્ઞિસ્સં દુતીયજ્ઝાનભૂમિયં. કપ્પવચને. કપ્પીયતિ વસ્સ, ઉતુ, માસ, પક્ખ, રત્તિ, દિવા, દિવસેન પરિચ્છિજ્જીયતીતિ કપ્પો. કપ્પીયન્તિ વા નાનાધમ્મપ્પવત્તિયો અતીતા દિવસેન પરિચ્છિજ્જીયન્તિ એતેનાતિ કપ્પો. કાલો. મહન્તો કપ્પોતિ મહાકપ્પો. વસ્સાનં સતભાગેહિપિ સહસ્સભાગેહિપિ સતસહસ્સભાગેહિપિ સઙ્ખાતું અસક્કુણેય્યોતિ અસઙ્ખ્યેય્યો. એકસ્સ અસઙ્ખ્યેય્યસ્સ અન્તરે દિસ્સમાનો કપ્પો અન્તરકપ્પો. સત્તાનં નાનાઆયુપરિચ્છેદો આયુકપ્પો. સો પન મનુસ્સાનં દસવસ્સાયુકકાલે દસવસ્સેન પરિચ્છિન્નો. નેવસઞ્ઞા દેવાનં નિચ્ચકાલં ચતુરાસીતિ કપ્પસહસ્સેહિ પરિચ્છિન્નો. અન્તરકપ્પો નામ ચૂળકપ્પા વુચ્ચન્તીતિ સમ્બન્ધો. વીસતિપ્પભેદા ચૂળકપ્પા વુચ્ચન્તીતિ કેચિ વદન્તીતિઆદિના યોજના. ‘‘યે’’તિ યે ચતુસટ્ઠિયાદિભેદા અન્તરકપ્પા. ‘‘યથાવિનટ્ઠં’’તિ વિનટ્ઠપ્પકારેન વિનટ્ઠપ્પકતિયા. વડ્ઢમાનો કપ્પો વિવટ્ટો. ‘‘યથાવિવટ્ટં’’તિ વિવટ્ટપ્પકારેન વિવટ્ટપ્પકતિયા. અચ્ચયેન અતિક્કમનેન. હરણેન અપનયનેન. ‘‘તત્થા’’તિ તસ્મિં કપ્પવચને. અટ્ઠકથાયં વુત્તત્તાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘તેજેના’’તિ અગ્ગિના. ‘‘સંવટ્ટતી’’તિ વિનસ્સતિ તદા. ‘‘હેટ્ઠા’’તિ હેટ્ઠાલોકો. ‘‘ચતુસટ્ઠિવારેસૂ’’તિ નિદ્ધારણે ભુમ્મવચનં.

ગાથાસુ. ‘‘સત્તસત્તગ્ગિનાવારા’’તિ સત્તસત્તવારા અગ્ગિના વિનસ્સન્તિ. અથવા, ભુમ્મત્થે પચ્ચત્તવચનં. સત્તસુસત્તસુવારેસુ લોકો અગ્ગિના વિનસ્સતીતિ યોજના. તેનાહ ‘‘અટ્ઠમે અટ્ઠમે’’તિ. ‘‘દકા’’તિ ઉદકેન. અટ્ઠમે અટ્ઠમેવારે લોકો દકેન વિનસ્સતીતિ યોજના. યદા ચતુસટ્ઠિવારા પુણ્ણા, તદા એકો વાયુવારો સિયા. તત્થ ‘‘તદા’’તિ તસ્મિં ચતુસટ્ઠિવારે. ‘‘વિવટ્ટમાનં’’તિ સણ્ઠહમાનં. ‘‘વિવટ્ટતી’’તિ સણ્ઠહતિ. ‘‘સંવટ્ટમાનં’’તિ વિનસ્સમાનં. ‘‘સંવટ્ટતી’’તિ વિનસ્સતિ. ‘‘દ્વે અસઙ્ખ્યેય્યાની’’તિ અડ્ઢદ્વયં એકં અસઙ્ખ્યેય્યન્તિ કત્વા ઉપચારેન વુત્તં. યથાતં-આભસ્સરાનં અટ્ઠકપ્પાનીતિ. ‘‘ઉપડ્ઢેના’’તિ ઉદકવારે હેટ્ઠિમભૂમીસુ ઉદકેન વિનસ્સમાનાસુ દુતીયજ્ઝાનભૂમિ ન તાવ વિનસ્સતિ. સંવટ્ટકપ્પેપિ ચિરકાલં તિટ્ઠતેયેવ. ઇદં સન્ધાય વુત્તં. સબ્બઞ્ચેતં લબ્ભમાનત્તા વુત્તં. અસઙ્ખ્યેય્યકપ્પં સન્ધાય વુત્તન્તિ. ઇદમેવ પમાણન્તિ.

પટિસન્ધિચતુક્કં નિટ્ઠિતં.

૧૪૫. કમ્મચતુક્કે. ‘‘જનેતી’’તિ અજનિતં જનેતિ. પાતુભાવેતિ. ‘‘ઉપત્થમ્ભતી’’તિ જનિતં ઉપત્થમ્ભતિ. ચિરટ્ઠિતિકં કરોતિ. ‘‘ઉપપીળેતી’’તિ જનિતં ઉપપીળેતિ, પરિહાપેતિ. ‘‘ઉપઘાતેતી’’તિ ઉપચ્છિન્દતિ. ‘‘કટત્તા રૂપાનં’’તિ કટત્તાનામકાનં કમ્મજરૂપાનં. ‘‘કમ્મપથપત્તાવા’’તિ એત્થ પટિસન્ધિજનેન સતિ, સબ્બમ્પિ કમ્મં કમ્મપથપત્તં નામ હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. વિપચ્ચિત્થાતિ વિપક્કં. વિપક્કં વિપાકં યેસન્તિ વિપક્ક વિપાકા. ઉપત્થમ્ભમાના પવત્તતિ. સયંપિ પચ્ચયલાભે સતીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘અલદ્ધોકાસસ્સા’’તિ ઇદં નિદસ્સન મત્તં. લદ્ધોકાસસ્સપિ ઉપત્થમ્ભનં નામ ઇચ્છિતબ્બમેવ. અઞ્ઞં અકુસલકમ્મં ઓકાસં લભતીતિ યોજના. ‘‘ચાયં’’તિ ચે અયં. ‘‘કાલઙ્કરિયા’’તિ કાલંકરેય્ય. ‘‘અસ્સા’’તિ ઇમસ્સ પુગ્ગલસ્સ. ‘‘પસાદિતં’’તિ પસન્નં. ‘‘પદૂસિતં’’તિ પદુટ્ઠં. પુબ્બે ‘મરણાસન્ન કાલે’તિ વુત્તત્તા ઇધ ‘પવત્તિકાલેપી’તિ વુત્તં. ‘‘એતં’’તિ કમ્મન્તરસ્સ ઉપત્થમ્ભનં. ‘‘જીવિતપરિક્ખારે’’તિ જીવિતપરિવારે પચ્ચયે. ‘‘સમુદાનેત્વા’’તિ સમાહ રિત્વા.‘‘એત્થા’’તિ ઉપત્થમ્ભક કમ્મટ્ઠાને. ખન્ધસન્તાનસ્સ ઉપબ્રૂહનન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘વુત્તનયેના’’તિ ‘જીવિતન્તરાયે અપનેત્વા’તિઆદિના વુત્તનયેન. ખન્ધસન્તાનસ્સ ચિરતરપ્પવત્તિન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘વુત્તપ્પકારા’’તિ ‘વિપચ્ચિતું અલદ્ધોકાસાવા વિપક્ક વિપાકા વા સબ્બાપિ કુસલા કુસલ ચેતના’તિ એવં વુત્તપ્પકારા. ‘‘દુબ્બલતરં કત્વા વા વિબાધમાના’’તિ ઉપપીળક કમ્મકિચ્ચં વુત્તં. ‘‘જનક કમ્મસ્સ દુબ્બલ આયૂહનકાલે’’તિ સમુચ્ચયનકાલે. ‘‘વિહત સામત્થિયં’’તિ વિનાસિતસત્તિકં. ‘‘મહેસક્ખેસૂ’’તિ મહાનુભાવેસુ. ‘‘ઉપત્થમ્ભકમ્પિ તબ્બિપરિયાયેન વેદિતબ્બં’’તિ ઉપપીળક કમ્મતો વિપરિયાયેન વેદિતબ્બં. ‘ઉપરિભૂમિ નિબ્બત્તકમ્પિ સમાનં હેટ્ઠાભૂમિયં નિબ્બત્તેતી’તિઆદીસુ ‘હેટ્ઠાભૂમિ નિબ્બત્તકમ્પિ સમાનં ઉપરિભૂમિયં નિબ્બત્તેતી’તિઆદિના વત્તબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. અજાતસત્તુરાજવત્થુમ્હિ તસ્સ રઞ્ઞો પિતુઘાતકમ્મં મહાઅવીચિનિરયે નિબ્બત્તનકમ્પિ સમાનં પચ્છા બુદ્ધુ પટ્ઠાન કમ્મેન બાધીયમાનં વિહતસામત્થિયં હુત્વા તં ઉસ્સદનિરયે નિબ્બત્તેતિ. ખન્ધસન્તાનસ્સ વિબાધનં નામ સત્તસ્સ દુક્ખુપ્પત્તિ કરણન્તિ સમ્બન્ધો. કથં ગોમહિંસાદીનં પુત્તદારઞાતિમિત્તાનઞ્ચ વિપત્તિકરણં તસ્સ સત્તસ્સ ઉપપીળક કમ્મકિચ્ચં ભવેય્ય. અઞ્ઞોહિ સો પુગ્ગલો, અઞ્ઞે ગોમહિંસાદયો. ન ચ અઞ્ઞેન કતં કમ્મં અઞ્ઞેસં સત્તાનં દુક્ખુપ્પત્તિં વા સુખુપ્પત્તિં વા કરેય્યાતિ ચોદના. દુવિધન્તિઆદિના તં વિસ્સજ્જેતિ. આનન્દ સેટ્ઠિવત્થુમ્હિ. સોસેટ્ઠિ મહામચ્છરિયો અહોસિ. અઞ્ઞેપિ દાનં દેન્તે નીવારેસિ. સો તતો ચવિત્વા એકસ્મિં ગામકે એકિસ્સા ઇત્થિયાકુચ્છિમ્હિ જાતો. તસ્સ જાતકાલતો પટ્ઠાય તસ્સ પાપકમ્મેન માતરં આદિં કત્વા સકલગામિકાનં જનાનં દુક્ખુપ્પત્તિ હોતીતિ ધમ્મપદ અટ્ઠકથાયં વુત્તં. તસ્મા નિસ્સન્દફલવસેન અઞ્ઞેન કતં કમ્મં અઞ્ઞેસં સત્તાનં દુક્ખુપ્પત્તિં વા સુખુપ્પત્તિં વા કરોતિ યેવાતિ દટ્ઠબ્બં. [‘‘કમ્મજસન્તતિ સીસેસૂ’’તિ પટિસન્ધિકાલતો પટ્ઠાય ઉપ્પન્ના એકેકા કમ્મજરૂપસન્તતિ નામ અત્થિ. સા પચ્છા અપરાપરં તાદિસાય કમ્મજરૂપસન્તતિયા પવત્તત્થાય સીસભૂતત્તા સન્તતિ સીસન્તિ વુચ્ચતિ. યં કિઞ્ચિ એકં વાકમ્મજસન્તતિ સીસં. દ્વે વાકમ્મજસન્તતિ સીસાનિ ]. વિસુદ્ધિમગ્ગપાઠે. ‘‘તદેવા’’તિ તં ઉપઘાતક કમ્મમેવ. ‘‘ઇધ ચા’’તિ ઇમસ્મિં અભિધમ્મત્થસઙ્ગહે. ‘‘ઇમસ્સ પી’’તિ ઇમસ્સ ઉપઘાતક કમ્મસ્સપિ. દુટ્ઠગામણિ રઞ્ઞો વત્થુમ્હિ ચ સોણત્થેર પિતુનો વત્થુમ્હિ ચ તેસં મરણાસન્નકાલે પથમં દુગ્ગતિ નિમિત્તાનિ ઉપટ્ઠહન્તિ. પચ્છા રઞ્ઞો એકં પુબ્બકતં કલ્યાણ કમ્મં અનુસ્સરન્તસ્સ થેરપિતુ ચ તઙ્ખણે એવ એકં કલ્યાણ કમ્મં કરોન્તસ્સ તાનિ દુગ્ગતિ નિમિત્તાનિ અન્તરધાયન્તિ. સગ્ગનિમિત્તાનિ પાતુબ્ભવન્તિ. ઉભોપિ ચવિત્વા સગ્ગે નિબ્બત્તન્તીતિ. કુસલા કુસલ કમ્માનં ખયં કરોતીતિ કુસલા કુસલ કમ્મક્ખયકરો. ‘‘આયુ કમ્મેસુ વિજ્જમાનેસૂ’’તિ તસ્સ સત્તસ્સ આયુ પરિચ્છેદો ચ પરિયન્ત ગતો ન હોતિ, કમ્માનુભાવો ચ પરિક્ખીણો ન હોતિ. એવં આયુ કમ્મેસુ વિજ્જમાનેસુ. ‘‘અપરાધ કમ્મસ્સા’’તિ માતાપિતૂસુવા ધમ્મિકસમણ બ્રાહ્મણેસુ વા અપરજ્ઝનવસેન કતસ્સ અપરાધકમ્મસ્સ. ‘‘સો પના’’તિ મજ્ઝિમટ્ઠકથાવાદો પન. ‘‘અરુચ્ચમાનો વિયા’’તિ અનિચ્છિયમાનોવિય. ‘‘સો’’તિ મજ્ઝિમટ્ઠકથા વાદો. ‘‘તત્થ પના’’તિ મજ્ઝિમટ્ઠકથાયં પન. ‘‘સબ્બઞ્ચેતં’’તિ સબ્બઞ્ચ એતં સુત્તવચનં, વસેન વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. અનિચ્છન્તેહિ ટીકા ચરિયેહિ. ‘‘વિપાકં પટિઇચ્છિતબ્બો’’તિ વિપાકં પટિચ્ચ ઇચ્છિ તબ્બો. એત્થ ‘‘વિપાકં’’તિ કમ્મનિબ્બત્તક્ખન્ધ સન્તાનં વુચ્ચતિ. તસ્સ જનકં કમ્મં જનક કમ્મન્તિ વુચ્ચતિ. તસ્સેવ ખન્ધસન્તાનસ્સ ઉપત્થમ્ભકં તસ્સેવ ઉપપીળકં તસ્સેવ ઉપઘાતકં કમ્મં ઉપઘાતક કમ્મન્તિ વુચ્ચતીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘સાકેત પઞ્હે’’તિ વિપાકુદ્ધારે આગતે સાકેત પઞ્હે. ધમ્મદિન્નાય નામ ઉગ્ગસેન રઞ્ઞો દેવિયા વત્થુમ્હિ સાદેવી પુબ્બે એકં અજં ઘાતેસિ, તેન કમ્મેન અપાયેસુ પતિત્વા પચ્છા પવત્તિ વિપાકવસેન બહૂસુ ભવેસુ અજસરીરે લોમગણનામત્તં અત્તનો સીસચ્છેદન દુક્ખં અનુભોસીતિ. ‘‘સા પના’’તિ સા એકા પાણાતિપાત ચેતના પન. મહામોગ્ગલાન વત્થુ નામ પઞ્ચસત ચોરાનં થેરસ્સ ઘાત ન વત્થુ. થેરોહિ અત્તના પુબ્બકતેન ઉપચ્છેદક કમ્મેન ચોરઘાતનં લભિત્વા પરિનિબ્બુતો. સામાવતિદેવી ચ વગ્ગુમુદાનદિતીરવાસિનો પઞ્ચસત ભિક્ખૂ ચ અત્તનો પુબ્બકતેહિ ઉપચ્છેદક કમ્મેહિ તાદિસં પરૂપક્કમં લભિત્વા સગ્ગેસુ નિબ્બત્તા. દુસ્સિમારો નામ કકુસન્ધ બુદ્ધકાલે મારદેવ પુત્તો વુચ્ચતિ. કલાબુરાજાનામ ખન્તિ વાદિતા પસસ્સ ઘાતકો વુચ્ચતિ. તે પન તઙ્ખણે અત્તના કતેન ઉપચ્છેદક કમ્મેન તઙ્ખણે એવ ચવિત્વા અવીચિમ્હિ નિબ્બત્તા. તત્થ પુરિમ વત્થૂસુ ઉપચ્છેદક કમ્મં ઉપચ્છિન્દન મત્તં કરોતિ. ન અત્તનો વિપાકં દેતિ. પચ્છિમવત્થૂસુ પન ઉપચ્છિન્દનઞ્ચ કરોતિ, વિપાકઞ્ચ દેતીતિ. વિભાવનિપાઠે. ‘‘ઉપચ્છેદન પુબ્બકં’’તિ ઉપચ્છેદન પુબ્બકં વિપાકં જનેતીતિ યોજના. કમ્મન્તરસ્સ વિપાકં ઉપચ્છિન્દિત્વાવ અત્તનો વિપાકં જનેતીતિ અધિપ્પાયો. તત્થ ‘‘અત્તનો વિપાકં જનેતી’’તિ ઇધ કદાચિ જનેતિ, કદાચિ ન જનેતીતિ એવં વિભાગસ્સ અકતત્તા ‘‘તં ન સુન્દરં’’તિ વુત્તં. તેનાહ ‘‘ઇધ પુબ્બકતેના’’તિઆદિં. ‘‘અટ્ઠકથાસુયેવ આગતત્તા’’તિ તેસુ વત્થૂસુ તેજના ઉપચ્છેદક કમ્મેન મરન્તીતિ એવં વત્વા આગતત્તા. વિપાકં નિબ્બત્તેતીતિ વિપાક નિબ્બત્તકં. તસ્સ ભાવો વિપાક નિબ્બત્તકત્તં. વિપાક નિબ્બત્તકત્તસ્સ અભાવોતિ વિગ્ગહો.

જનકચતુક્કં નિટ્ઠિતં.

૧૩૬. ‘‘નિકન્તિ બલેન વા પટિબાહિયમાનં વિપાકં ન દેતી’’તિ ઝાનલાભિનો હુત્વાપિ મરણકાલે ઉપ્પજ્જિતું નિકન્તિયા સતિ, તં ઝાનં વિપાકં ન દેતીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘એકસ્સા’’તિ એકસ્સ પુગ્ગલસ્સ. ‘‘તેસં’’તિ મહગ્ગતકમ્મ આનન્તરિય કમ્માનં. અન્તિમ જવનવીથિયં કતં નામ વત્થુ દુબ્બલત્તા સયમ્પિ દુબ્બલં હોતિ. પટિસન્ધિં ન જનેતિ. તેનાહ ‘‘અન્તિમ જવનવીથિતો પુબ્બભાગે આસન્ને કતં’’તિ. ઇદઞ્ચ કમ્મસામઞ્ઞ વસેન વુત્તં. કમ્મવિસેસે પન સતિ, ન દેતીતિ ન વત્તબ્બન્તિ દસ્સેતું ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિકમ્મં પના’’તિઆદિ વુત્તં. કતં આસન્ન કમ્મં નામાતિ ગહેતબ્બન્તિ યોજના. પાળિપાઠે. અસ્સપુગ્ગલસ્સ મરણકાલેવા સમ્માદિટ્ઠિ સમત્તા સમાદિન્ના, મિચ્છાદિટ્ઠિ સમત્તા સમાદિન્નાતિ યોજના. પરતો પરિપુણ્ણં આગમિસ્સતિ. સોમનસ્સ જનકં પરચેતના પવત્તિવસેન. સન્તાપ જનકં કુક્કુચ્ચવિપ્પટિસારપ્પવત્તિવસેન. ઇદં ગરુક ચતુક્કં નામ અનન્તરે ભવે વિપચ્ચનકાનં કમ્માનં વસેન વુત્તન્તિ આહ ‘‘ઉપપજ્જવેદનીય કમ્માનિ એવા’’તિ. કમ્મં નામ કુસલં વા હોતુ, અકુસલં વા. પુનપ્પુનં લદ્ધા સેવને સતિ, વિપાકં દેતિ. અસતિ ન દેતિ. કામાવચરસ્સ કુસલસ્સ કમ્મસ્સ કતત્તા ઉપચિતત્તા વિપાકં ઉપ્પન્નં હોતિ ચક્ખુ વિઞ્ઞાણન્તિ ચ, અકુસલસ્સ કમ્મસ્સ કતત્તા ઉપચિતત્તા વિપાકં ઉપ્પન્નં હોતિ ચક્ખુ વિઞ્ઞાણન્તિ ચ, પાળિયં વુત્તં. એત્થહિ કતત્તાતિ વત્વા પુન ઉપચિતત્તાતિ વચનં પુનપ્પુનં વડ્ઢનસઙ્ખાતે આસેવને સતિ એવ વિપાકં દેતીતિ ઞાપેતિ. તસ્મા કતમત્ત કમ્મત્તા કટત્તા કમ્મં નામાતિ વુત્તેપિ અનન્તરભવે વિપચ્ચનક કમ્મસ્સેવ ઇધ અધિપ્પેતત્તા પુનપ્પુનં લદ્ધા સેવનમેવ ઇધ ગહેતબ્બન્તિ દસ્સેતું અટ્ઠકથાયં ‘‘પુનપ્પુનં લદ્ધાસેવનં’’તિ વુત્તં.

‘‘એવઞ્ચ કત્વા’’તિઆદીસુ. ‘‘યત્થ તં પુબ્બકતં કમ્મન્તિ આગતં’’તિ યસ્મિં અટ્ઠકથા પદેસે તં કટત્તા કમ્મં પુબ્બકતં કમ્મંતિ આગતં. ‘‘કસ્મા ઇધા’’તિઆદીસુ. ‘‘ઇધા’’તિ ઇમસ્મિં અભિધમ્મત્થ સઙ્ગહે. પાળિયં. યં ગરુકં, તં વિપાકં દેતિ. તસ્મિં અસતિ, યં બહુલં. તસ્મિં અસતિ, યં આસન્નં. તસ્મિં અસતિ, યં કટત્તા વા પન કમ્મં, તં વિપાકં દેતીતિ અત્થો. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યં.

સુત્તન્તપાઠે. સુખવેદનં જનેતીતિ સુખવેદનીયં. ‘‘સમત્તા’’તિ સુટ્ઠુગહિતા. ‘‘સમાદિન્ના’’તિ તદત્થવિવરણં. ‘‘પરિયત્તં’’તિ સમત્થં. તમ્બદાધિકસ્સ યાવજીવં બહૂનિ પાપકમ્માનિ આચિણ્ણાનિ. મરણ દિવસે પન સારિપુત્તત્થેરસ્સ ધમ્મદેસનં સુત્વા ચવિત્વા તેન આસન્ન કમ્મેન સગ્ગે નિબ્બત્તિ. વાતકાલસ્સ યાવજીવં બહૂનિ કલ્યાણ કમ્માનિ આચિણ્ણાનિ. મરણ દિવસેપન બુદ્ધસાસને વિપરીત સઞ્ઞં કત્વા તેન આસન્ન કમ્મેન અપાયે નિબ્બત્તિ.

ગરુકચતુક્કં નિટ્ઠિતં.

૧૪. ૭. દિટ્ઠધમ્મચતુક્કે. પસ્સિતબ્બોતિ દિટ્ઠો. ‘‘ધમ્મો’’તિ ખન્ધાયતન ધમ્મ સમૂહો. દિટ્ઠો ધમ્મોતિ દિટ્ઠ ધમ્મો. વત્તમાનો ધમ્મસમૂહો. યો અત્તભાવોતિ વુચ્ચતિ. અત્તસઙ્ખાતસ્સ દિટ્ઠિયા પરિકપ્પિતસારસ્સ ભાવો પવત્તિ કારણન્તિ કત્વાતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘દિટ્ઠ ધમ્મો વુચ્ચતી’’તિઆદિમાહ. ‘‘વિપાકં પટિસંવેદેતી’’તિ એતેન કથં કમ્મસાધનં દસ્સેતિ. પટિસંવેદન ક્રિયાપદે વિપાકન્તિ કમ્મપદં દિસ્વા વિપાકં નામ વેદિતબ્બં વેદનીયં. પટિસંવેદિતબ્બં પટિસંવેદનીયન્તિ વિઞ્ઞાતત્તા. ‘‘ઉપેચ્ચા’’તિ ઉપગન્ત્વા. ‘‘ઉપપજ્જિત્વા’’તિ ઉપેચ્ચ પજ્જિત્વા. પાપુણિત્વાતિ અત્થો. વિભાવનિપાઠે. ‘‘દિટ્ઠ ધમ્મતો’’તિ દિટ્ઠ ધમ્મસ્સ. સામિઅત્થે પઞ્ચમી. પાળિયં વુત્તં. ‘‘એત્થહી’’તિઆદિ પુબ્બવાક્યે વુત્ત નયમેવ. અપરસદ્દો નિચ્ચં અપાદાના પેક્ખો. તઞ્ચ અપાદાનં નામ અનન્તરે વુત્તપદેહિ. ‘‘દિટ્ઠધમ્મા નાગતાનન્તર ભવેહી’’તિ દિટ્ઠધમ્મતો ચ અનાગતાનન્તર ભવતો ચાતિ અત્થો. ‘‘પરિવત્તો’’તિ પબન્ધો. અપરાપરિયોતિ વા, અપરો ચ અપરો ચ અપરાપરો. અપરાપરે પવત્તો અપરાપરિયોતિ અત્થો. ‘‘ઉપપજ્જભવં’’તિ અનાગતાનન્તરભવં. અહોસિ કમ્મે ‘‘અહોસી’’તિ પદં અઞ્ઞાસિ કોણ્ડઞ્ઞોતિ પદેવિય રુળ્હીનામપદન્તિ આહ ‘‘અહોસિ નામકં’’તિ. તં પન રુળ્હિપદં કુતોપવત્તંતિ આહ ‘‘અહોસિ કમ્મં’’તિઆદિં. ‘‘એવં વુત્ત પાઠવસેના’’તિ એત્થ ઇધ વુત્તો પાઠો સા વસેસો. પરિપુણ્ણપાઠો પન અહોસિ કમ્મં અહોસિ કમ્મ વિપાકો, અહોસિ કમ્મં નાહોસિ કમ્મ વિપાકો, અહોસિ કમ્મં અત્થિકમ્મ વિપાકો, અહોસિ કમ્મં નત્થિ કમ્મવિપાકો, અહોસિકમ્મં ભવિસ્સતિ કમ્મ વિપાકો, અહોસિ કમ્મં ન ભવિસ્સતિ કમ્મ વિપાકોતિઆદિના પટિસમ્ભિદા મગ્ગે આગતો. ‘‘સા’’તિ પથમ જવન ચેતના. ‘‘અપ્પતર વિપાકા ચાતી’’તિ એત્થ ‘‘ઇતી’’તિ હેતુ અત્થે નિપાતો, તસ્મા અચિરટ્ઠિતિ કત્તા દિટ્ઠ ધમ્મે એવ ફલં દત્વા વિગચ્છતિ, તસ્મા અપ્પતર વિપાકત્તા અહેતુકમત્તં ફલં દત્વા વિગચ્છતીતિ યોજના. ‘‘પચ્ચયોતિ ચા’’તિ પચ્ચયં લદ્ધાતિ વુત્તો પચ્ચયોતિ ચ. ‘‘સો’’તિ મહન્તં વુત્તો પચ્ચયો. ‘‘કાકવલિયાદીનં વિયા’’તિ કાકવલિયાદીનં પુગ્ગલાનં દિટ્ઠવેદનીય કમ્મં વિય. ‘‘પાકટતરપ્ફલદાનં’’તિ સત્તાહબ્ભન્તરે એવ સેટ્ઠિટ્ઠાનપ્પટિ લાભાદિવસેન પાકટતરપ્ફલદાનકં કમ્મવિસેસં. કમ્મ પથજવનસન્તાને પવત્તા પથમજવન ચેતના વા ઇતરાપિ પથમ જવન ચેતના વાતિ યોજના. ‘‘કાચી’’તિ એકચ્ચા પથમજવન ચેતના. સેસાનિ દિટ્ઠધમ્મ વેદનીય કમ્માનિ.

ઉપપજ્જકમ્મે. ‘‘અત્થ સાધિકા’’તિ સન્નિટ્ઠાનત્થસાધિકા. પાણઘાતાદિ કિચ્ચસાધિકાતિ વુત્તં હોતિ. સુટ્ઠુ નિટ્ઠાપેતીતિ સન્નિટ્ઠાપિકા. ‘‘સેસાનિ પી’’તિ સેસાનિ ઉપપજ્જ વેદનીય કમ્માનિપિ. ‘‘ઇધા’’તિ ઇમસ્મિં મનુસ્સ લોકે. ‘‘મિસ્સકકમ્માની’’તિ કુસલા કુસલમિસ્સકાનિ કમ્માનિ. વેમાનિકપેતવત્થૂનિ વિમાનવત્થુ પાળિયં આગતાનિ. ‘‘સુગતિયં વિપત્તિં અનુભવન્તાનિ વત્થૂની’’તિ એત્થ ‘‘વિપત્તિં’’તિ ચક્ખુ સોતાદીનં અઙ્ગ પચ્ચઙ્ગાનં વા વિપત્તિં. નાના દુક્ખુપ્પત્તિભૂતં વા વિપત્તિં. ‘‘દુગ્ગતિયં સમ્પત્તિં’’તિ મહિદ્ધીનં નાગસુપણ્ણાદીનં સમ્પત્તિં. ‘‘યથા વુત્ત વત્થૂહી’’તિ વેમાનિક પેતવત્થાદીહિ. અટ્ઠકથાપાઠે. ‘‘તેસં સઙ્કમનં નત્થી’’તિ તેસં કમ્માનં વિપચ્ચનકાલ સઙ્કન્તિ નામ નત્થિ. ‘‘યથાઠાનેયેવ પતિટ્ઠન્તી’’તિ તાનિ દિટ્ઠ ધમ્મટ્ઠાનાદિવસેન ભગવતા યથા વુત્તટ્ઠાને એવ તિટ્ઠન્તિ. ‘‘એવં વુત્તં’’તિ તેસં સઙ્કમનં નત્થીતિઆદિનયેન વુત્તં. ‘‘યુત્તિયા વા અભાવતો’’તિ એત્થ દિટ્ઠ ધમ્મ વેદનીયસ્સ પટિસન્ધિ વિપાકાદિ યુત્તિયા અભાવતો.

દિટ્ઠધમ્મચતુક્કં.

૧૪૮. પાકટ્ઠાનચતુક્કે. ‘‘કાયાદીનં’’તિ ચોપનકાયાદીનં. કાય વિઞ્ઞત્તાદીનન્તિ વુત્તં હોતિ. ‘‘અતિપાતેન્તી’’તિ અતિક્કમ્મ પયોગેન અભિભવિત્વા પાતેન્તિ. તેનાહ ‘‘અતિપાતનઞ્ચેત્થા’’તિઆદિં. ‘‘અદિન્નં’’તિ સામિકેનઅદિન્નં પરસન્તકં. અગમનીયવત્થૂનિ નામ અવીતિક્કમનત્થાય અનુપગન્તબ્બાનિ માતુરક્ખિતાદીનિ ઇત્થિ પુરિસસરીરાનિ. ‘‘તસ્સા’’તિ પરપાણસ્સ. ‘‘તતો’’તિ પરપરિગ્ગહિત ભાવતો. ‘‘અચ્છિન્દક ચેતના’’તિ પરસન્તકસ્સ અત્તનો સન્તકકરણવસેન ભુસં પરસન્તકા ભાવચ્છિન્દક ચેતના. વિલુપ્પન ચેતનાતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘મગ્ગેન મગ્ગપ્પટિપાદકસ્સા’’તિ અત્તનો મગ્ગેન પરમગ્ગ સમ્પયોજકસ્સ. ‘‘એત્થપી’’તિ યથા અદિન્નાદાને પરપરિગ્ગહિત સઞ્ઞિનોતિ દુતીયં અઙ્ગપદં વુત્તં. એવં એત્થપિ. એત્થ વદન્તિ અગમનીય વત્થુ વસેન ચિત્તન્તિ અવત્વા તસ્મિં સેવન ચિત્તન્તિ વુત્તં. તસ્મા અગમનીય વત્થુ સઞ્ઞિતાતિ અવુત્તમ્પિ વુત્તસદિસં હોતીતિ. ન હોતિ. ન હિ તસ્મિન્તિ વચનં સઞ્ઞાવિસેસ સહિતં અત્થં વદતિ. ઈદિસેસુ ચ ઠાનેસુ સચે સઞ્ઞાપધાનં હોતિ. પાણસઞ્ઞિતા, પરપરિગ્ગહિત સઞ્ઞિતા,તિ અઙ્ગ પદં વિય ઇધપિ અગમનીય વત્થુ સઞ્ઞિતાતિ દુતીયં અઙ્ગપદં અવસ્સં વત્તબ્બં હોતિ. કસ્મા, અઙ્ગનિયમટ્ઠાનત્તા. તેનાહ ‘‘એતેના’’તિઆદિં. ‘‘ચતુરઙ્ગીકોવ વુત્તો’’તિ તસ્સ ચત્તારો સમ્ભારા. અગમનીય વત્થુ, તસ્મિં સેવન ચિત્તં, સેવનપ્પયોગો, મગ્ગેન મગ્ગપ્પટિપત્તિ અધિવાસનન્તિ. ‘‘સા’’તિ ભિક્ખુની. ‘‘રક્ખિતાસુ સઙ્ગહિતા’’તિ માતુરક્ખિત પિતુ રક્ખિતાદીસુ સઙ્ગહિતા. ‘‘ટીકાસુ પના’’તિ સુત્તન્તટીકાસુ પન. ‘‘સા’’તિ ભિક્ખુની. પાસણ્ડા વુચ્ચન્તિ દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિગતાદીનિ. તં વાદિનો પાસણ્ડિયા નામ. તેસં ધમ્મો પાસણ્ડિય ધમ્મો નામ. મિચ્છાચારોપિ દુસ્સીલાય ઇત્થિયા વીતિક્કમો અપ્પસાવજ્જો. તતો ગોરૂપ સીલિકાય મહાસાવજ્જો. તતો સરણઙ્ગતાય, પઞ્ચ સિક્ખા પદિકાય, સામણેરિયા, પુથુજ્જન ભિક્ખુનિયાતિઆદિ. અટ્ઠકથા પાઠે. ‘‘એત્થા’’તિ ઇમસ્મિં અકુસલકાયકમ્મે. ‘‘ન ગહિતં’’તિ થેરેન વા અટ્ઠકથાચરિયેહિ વા ન ગહિતં. સુરઞ્ચ મેરયઞ્ચ પિવન્તિ એતેનાતિ સુરામેરય પાનં. તદજ્ઝોહરણ ચેતના કમ્મં. ‘‘સબ્બ લહુકો’’તિ સબ્બેસં સુરાપાન કમ્મ વિપાકાનં મજ્ઝે યો વિપાકો લહુકતરો, પવત્તિવિપાકમત્તોતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘ઉમ્મત્તકસંવત્તનિકો’’તિ ઉમ્મત્તભાવ સંવત્તનિકો. ‘‘પઞ્ચપી’’તિ સુરાપાન કમ્મેન સહ પઞ્ચપિ. મૂલટીકા વચને. ‘‘તસ્સા’’તિ સુરાપાન કમ્મસ્સ. પટિસમ્ભિદા મગ્ગટીકાયં ઇમસ્સ વાક્યસ્સ સંવણ્ણનાયં વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. તત્થ ‘‘તબ્બિ રમણાદયો ચા’’તિ તતો સુરાપાનતો વિરમણાદયો ચ. ‘‘મદસ્સા’’તિ મજ્જનસ્સ. ‘‘અપુઞ્ઞપથસ્સા’’તિ અકુસલ કમ્મ પથસ્સ. ‘‘તબ્બિરતિ પી’’તિ તતો સુરાપાનતો વિરતિપિ. ‘‘નિમ્મદતાયા’’તિ મજ્જનરહિત ભાવસ્સ. ‘‘સા’’તિ નિમ્મદતા. ‘‘પુઞ્ઞપથસ્સા’’તિ કુસલકમ્મ પથસ્સ. ‘‘ઇતી’’તિ તસ્મા. ‘‘તાની’’તિ સુરાપાન કમ્મતબ્બિરતિ કમ્માનિ. ‘‘ન ઇતરં’’તિ કમ્મપથેહિ અસમ્બન્ધં. સુરાપાનં વિસું પટિસન્ધિં ન દેતીતિ યોજના. તબ્બિરતિ કમ્મે પન સચે ઇદં સુરાપાનં નામ પાપકમ્મં દુચ્ચરિતન્તિ ઞત્વા સમાદાન વિરતિ સમ્પત્તવિરતિ વસેન તં સિક્ખાપદં રક્ખતિ. તં સીલં અઞ્ઞેહિ પુઞ્ઞપથેહિ અસમ્બન્ધમ્પિ વિસું પટિસન્ધિં ન દેતીતિ ન વત્તબ્બં. ‘‘એવમિદં પી’’તિ એવં ઇદમ્પિ સુરાપાન કમ્મં કમ્મ પથપત્તસ્સ કમ્મસ્સ પરિવારભૂતં એવ પટિસન્ધિં જનેતીતિ યોજના. ‘‘તત્થા’’તિ કમ્મપથસુત્તેસુ. સરૂપતો ન વુત્તન્તિ ચ સક્કા વત્તુન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘યં’’તિ યં સુરાપાન કમ્મં. ‘‘તત્થા’’તિ તેસુ કમ્મપથસુત્તેસુ. કમ્મ જનનં નામ દુચ્ચરિત કમ્માનં જનનં. સક્કેન દેવાન મિન્દેન તસ્સ અપાયગામિતા વુત્તાતિ સમ્બન્ધો. તસ્સાસુરાય પુણ્ણં ઇમં સુરાકુમ્ભંકિણાથ. મૂલં દેથ ગણ્હાથાતિ અત્થો. ‘‘તસ્સા’’તિ સુરાપાન કમ્મસ્સ. અપાયં ગમેતિ સમ્પાપેતીતિ અપાય ગામી. ‘‘યદિદં’’તિ યા અયં યથાલાભ યોજના અત્થિ. મૂલટીકા વચને. ‘‘કમ્મસહજાતા’’તિ અકુસલ કમ્મસહજાતા તણ્હા. ‘‘તેસં’’તિ તેસં પઞ્ચન્નં કમ્માનં. ‘‘કોટ્ઠાસતો’’તિ ધમ્મસઙ્ગણિયં ફસ્સો હોતિ, વેદના હોતીતિઆદિના વુત્તે ધમ્મુદ્દેસવારે ઝાનાદિકોટ્ઠાસા નામ આગતા. તેસુ પઞ્ચ સિક્ખાપદા કોટ્ઠાસતો કમ્મપથ કોટ્ઠાસિકા એવ. કમ્મપથ કોટ્ઠાસે અન્તોગધાતિ અત્થો. ‘‘પુરિમાનં ચતુન્નં’’તિ પાણાતિ પાતાદીનં ચતુન્નં કમ્માનં. ‘‘પટિક્ખિત્તો’’તિ તસ્સ કમ્મપથભાવો પટિક્ખિત્તો. ‘‘તતીયં’’તિ તતીય સુત્તં. એતાસુપિ ચ અટ્ઠકથાસુ.

કાયકમ્માદીસુ. સસમ્ભારકાયો નામ સકલો રૂપકાયો. પસાદકાયો નામ કાયપસાદો એવ. કાય વિઞ્ઞત્તિ ચોપનકાયો નામ. ‘‘ચોપન’’ન્તિ ચ ચલનં વુચ્ચતિ. ‘‘સો યેવા’’તિ ચોપનકાયોયેવ. કાયકમ્મ નામ લાભો ચ હોતિ, તસ્મા સો કમ્માનં પવત્તિ મુખન્તિ વુચ્ચતીતિ યોજના. ‘‘કમ્માનિ વિસેસેતું’’તિ ઇદં કાયકમ્મં નામ, ઇદં વચીકમ્મં નામાતિ વિસેસેતું નિયમેતું. ‘‘સક્કોન્તી’’તિ કમ્માનિ વિસેસેતું સક્કોન્તિ. તસ્મા કાયદ્વારે વુત્તિતોતિ ચ વચીદ્વારે વુત્તિતોતિ ચ વુત્તન્તિ અધિપ્પાયો. મિચ્છાચારસ્સ વચીદ્વારે અપ્પવત્તિતો ‘‘પુરિમાનિ દ્વે’’તિ વુત્તં. ‘‘મજ્ઝિમાનિ ચત્તારી’’તિ મુસાવાદાદીનિ ચત્તારિ વચીકમ્માનિ. ‘‘છબ્બિધાનિ તાનિ વજ્જાનીતિ’’તિ ‘કાયકમ્મં જહેય્યુ’ન્તિઆદીનિ છબ્બિધાનિ તાનિ વજ્જાનિ. કથં એકમેકેન બાહુલ્લ સદ્દેન છબ્બિધાનિ તાનિ વજ્જેતીતિ. અન્વયતો ચ બ્યતિરેકતો ચ વજ્જેતિ. કથં, પાણાતિપાત કમ્મં કદાચિ અપ્પકેન વચીદ્વારે ઉપ્પન્નમ્પિ કાયદ્વારે એવ પવત્તિ બહુલત્તા કાયકમ્મમેવ હોતિ. વચીકમ્મ સઙ્ખ્યં ન ગચ્છતિ. દ્વે વા અસ્સ નામાનિ ન ભવન્તિ. વચીદ્વારે પન અપ્પકવુત્તિત્તા વચીકમ્મં નામ ન હોતિ. કાયકમ્મન્તિ નામં ન જહતિ. દ્વે વા અસ્સ નામાનિ ન ભવન્તીતિ એવં એકેન કાયદ્વારે બાહુલ્લ વુત્તિવચનેન પાણાતિપાત કમ્મે છબ્બિધાનિ વજ્જાનિ વજ્જેતીતિ. એવં સેસેસુ. વનચરકો નામ વનલુદ્દકો. સો પન કદાચિ અપ્પકેન ગામે ચરન્તોપિ વને બાહુલ્લ ચારિત્તા વનચરકો એવ હોતિ. ગામચરકોતિ નામં ન લભતિ. દ્વે વા અસ્સ નામાનિ ન ભવન્તિ. એવં સઙ્ગામાવચરકાપિ. સઙ્ગામાવચરો નામ સઙ્ગામે બાહુલ્લાવચરો હત્થી વુચ્ચતિ. એત્થ મનોદ્વારં સબ્બ કમ્મ સાધારણત્તા કમ્માનિ વિસેસેતું ન સક્કોતીતિ વુત્તં. એવઞ્ચસતિ, ‘અભિજ્ઝા બ્યાપાદો મિચ્છાદિટ્ઠિ ચેતિ મનસ્મિં વુત્તિતો મનોકમ્મં નામા’તિ ઇદં ન વત્તબ્બન્તિ. નો ન વત્તબ્બં. કમ્મ સિદ્ધિં પટિચ્ચ અઞ્ઞદ્વારેહિ અસાધારણત્તા. તેનાહ ‘‘મનોકમ્માનિ પના’’તિઆદિં. ‘‘સિદ્ધં’’તિ નિબ્બત્તં. ‘‘કાયકમ્મદ્વારં’’તિ એત્થ તત્થ ચોપનકાયો કાયકમ્માનં પવત્તિ બહુલત્તા કાયકમ્મ દ્વારં નામ. ચોપનવાચા તત્થ વચીકમ્માનં પવત્તિ બહુલત્તા વચીકમ્મદ્વારં નામ. કુસલા કુસલ જવન ચિત્તં પન મનોકમ્માનં તત્થેવ કમ્મ કિચ્ચ સિદ્ધિતો મનોકમ્મ દ્વારં નામાતિ એવં કમ્મેન દ્વાર વવત્થાનં વેદિતબ્બં. ‘‘તસ્સ દ્વારસ્સ નામં ભિન્દિતું વા’’તિ કાયોતિ નામં ભિન્દિતું વા. ‘‘અત્તનો નામં દાતુન્તિ વા’’તિ વચીતિ નામં તસ્સ દાતું વા. ‘‘બ્રાહ્મણ ગામાદીનં બ્રાહ્મણ ગામાદિભાવો વિયા’’તિ તસ્મિં અઞ્ઞકુલેસુ વસન્તેસુપિ બ્રાહ્મણ કુલબહુલત્તા બ્રાહ્મણ ગામોત્વેવ નામં હોતિ. તસ્મિં વને અઞ્ઞરુક્ખેસુ સન્તેસુપિ ખદીરરુક્ખ બહુલત્તા ખદીરવનન્ત્વેવ નામં હોતીતિ વત્તબ્બન્તિ. કાયકમ્મં નિટ્ઠિતં.

૧૪૯. વચીકમ્મે. ‘‘મુસા વદન્તી’’તિ અભૂતતો વદન્તિ. પિસતિ એતાયાતિ પિસુણા. ‘‘નિરુત્તિ નયેના’’તિ એત્થ પિયસુઞ્ઞ કરણાતિ વત્તબ્બે અક્ખર લોપકરણં નિરુત્તિ નયો નામ. ‘‘યેના’’તિ યેનજનેન. ‘‘સમ્ફં’’તિ એત્થ સંસદ્દો સમ્મતિ દુક્ખં એતેનાતિ અત્થેન સુખે હિતે વત્તતીતિ આહ ‘‘સં સુખં હિતઞ્ચા’’તિ. કીદિસં સુખં હિતઞ્ચાતિ આહ ‘‘સાધુજનેહિ અધિગન્તબ્બં’’તિ. એતેન પાપજનેહિ અધિગન્તબ્બં હિતસુખં પટિક્ખિપતિ. હિતસુખસ્સ વિનાસનં નામ તસ્સ આગમન મગ્ગભિન્દનન્તિ આહ ‘‘હિતસુખ મગ્ગં ભિન્દતી’’તિ. ‘‘તં વા’’તિ એત્થ ‘‘તં’’તિ હિતસુખં. ‘‘અત્થ ધમ્મા પગતસ્સા’’તિ અત્થતો ચ ધમ્મતો ચ અપગતસ્સ. ‘‘પટિભાણ ચિત્તસ્સા’’તિ સુણન્તાનં ચિત્તરતિ ચિત્તહાસવડ્ઢનત્થાય પટિભાણઞ્ઞાણેન ચિત્તીકતસ્સ. ‘‘યત્થા’’તિ યસ્મિં કથા મગ્ગે. ‘‘અત્થ ધમ્મ વિનયપદં’’તિ અત્થ પદઞ્ચ ધમ્મપદઞ્ચ વિનય પદઞ્ચ. તત્થ અત્થો નામ આરોગ્યસમ્પત્તિ, મિત્તસમ્પત્તિ, પઞ્ઞાસમ્પત્તિ, ધન સમ્પત્તિ, ભોગસમ્પત્તિયો. તાસુ કોસલ્લજનકં વાક્યપદં અત્થપદં નામ. ઇદં સુચરિતં નામ સગ્ગસંવત્તનિકં, ઇદં દુચ્ચરિતં નામ અપાય સંવત્તનિકન્તિ એવં સભાવ ધમ્મેસુ કોસલ્લ જનકં વાક્ય પદં ધમ્મ પદં નામ. એવં ચિત્તં દમિતબ્બં, એવં ઇન્દ્રિયાનિ દમિતબ્બાનિ, એવં રાગો વિનેતબ્બો, એવં દોસો વિનેતબ્બોતિઆદિના વિનેતબ્બેસુ વિનય કોસલ્લજનકં વાક્યપદં વિનય પદં નામ. યત્થ એવરૂપં અત્થ પદઞ્ચ ધમ્મ પદઞ્ચ વિનય પદઞ્ચ કિઞ્ચિ નત્થિ. તસ્સ વાચા વત્થુમત્તસ્સ એતંનામં હોતીતિ યોજના. ‘‘સમ્ફં’’તિ વુત્તપ્પકારં નિરત્થકવચનં. ‘‘તત્થા’’તિ તેસુ વચીકમ્મેસુ. વિસંવાદનં નામ વિરજ્ઝા પનં. વિસંવાદકો નામ વિરજ્ઝાપનકો. અત્થં ભઞ્જતિ વિનાસેતીતિ અત્થ ભઞ્જનકો. ‘‘કમ્મપથભેદો’’તિ પટિસન્ધિ જનકો કમ્મપથવિસેસો. ‘‘ઇતરો’’તિ અત્થ ભઞ્જનકતો અઞ્ઞો મુસાવાદો. ‘‘કમ્મ મેવા’’તિ પવત્તિ વિપાક જનકં વચીકમ્મમેવ. ‘‘રજાનં’’તિ ધૂલીનં. તાસુ સુગતિ દુગ્ગતીસુ ઉપ્પજ્જન્તીતિ તદુપ્પજ્જનકાનિ. ‘‘પથભૂતત્તા’’તિ ઉપ્પત્તિમગ્ગભૂતત્તા. ‘‘ભેદ પુરેક્ખારેના’’તિ મિત્તભેદપુરેક્ખારેન. મિત્તં ભિન્દતીતિ ભેદકો. ‘‘સંકિલિટ્ઠ ચેતના’’તિ અત્થ પુરેક્ખાર ધમ્મ પુરેક્ખાર વિનય પુરેક્ખાર અનુસાસનિ પુરેક્ખાર રહિતા કેવલં ભેદપુરેક્ખાર ચેતના સંકિલિટ્ઠ ચેતના નામ. ‘‘પરે ભિન્ને યેવા’’તિ પરજને પરજનેન મિથુભેદવસેન ભિન્નેયેવ. ‘‘યં કિઞ્ચી’’તિ યં કિઞ્ચિ અક્કોસવત્થુ. ‘‘અયં પી’’તિ અયં ફરુસવાચાપિ. એવં અક્કોસન કમ્મંપિ અક્કોસિતબ્બસ્સ દૂરે ઠિતસ્સપિ મતસ્સપિ સમ્પજ્જતીતિ યોજના. અનત્થં નિરત્થકવાચા વત્થુ મત્તં વિઞ્ઞાપેતીતિ અનત્થવિઞ્ઞાપનકો. ‘‘સચ્ચતો ગણ્હન્તે યેવા’’તિ યથા સો કથેતિ, તથા તં વત્થુ ઉપ્પન્ન પુબ્બન્તિ એવં સચ્ચતો ગણ્હન્તેયેવ. કેચિ સચ્ચતો ગણ્હિત્વા કિઞ્ચિ વત્થું પૂજનીય ઠાને ઠપેત્વા થોમેન્તા પૂજેન્તા વન્દન્તા પરિહરન્તિ. સમ્પરાયિ કત્થાય તં સરણં ગચ્છન્તિ. સબ્બમેતં નિરત્થકં હોતિ. ‘‘તદસ્સાદવસેના’’તિ તં રાજકથાદિં તત્થ ચિત્તરતિં લભિત્વા અસ્સાદવસેન કથેન્તસ્સેવ કમ્મં હોતિ. અનિચ્ચ લક્ખણ વિભાવનત્થાય વા રતનત્તય ગુણવિભાવનત્થાય વા પાપ ગરહ કલ્યાણ સમ્ભાવનાય વા કથેન્તસ્સ પન સત્થકમેવ હોતીતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘અત્થ ધમ્મ વિનય નિસ્સિતં’’તિઆદિં. સેસમેત્થ કાયદ્વારે દીપિતમેવ.

૧૫૦. મનોકમ્મે. ‘‘અભિઝાયન્તી’’તિ અતિરેકતરં ઝાયન્તિ, ચિન્તેન્તિ, ઓલોકેન્તિ વાતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘અસ્સાદમત્તે અઠત્વા’’તિઆદિમાહ. ‘‘બ્યાપાદેન્તી’’તિ વિગતભાવં આપાદેન્તિ સમ્પાપેન્તિ. તઞ્ચ આપાદનં ન કાયવાચાહિ. અથ ખો ચિત્તેનેવાતિ વુત્તં ‘‘ચિન્તેન્તી’’તિ. ‘‘તબ્બિ પરીતતો’’તિ સપ્પુરિસ પઞ્ઞત્તિતો વિપરીતેન. ‘‘તત્થા’’તિ તેસુ મનોકમ્મેસુ. ‘‘ઇદં મમસ્સા’’તિ ઇદં સન્તકં મમસન્તકં ભવેય્ય, અહો સાધુ વતાતિ યોજના. ‘‘અત્તનો કત્વા’’તિ અત્તનો સન્તકં કત્વા. ‘‘લાભાવતિમે’’તિ એત્થ સુલાભં લભન્તીતિ લાભા. ‘‘અત્તનો કરેય્યં’’તિ અત્તનો સન્તકં કરેય્યં. પરભણ્ડં વત્થુ યસ્સાતિ પરભણ્ડ વત્થુકો. ‘‘વત્થૂ’’તિ આરમ્મણભૂતં વત્થુ. યાવ ન પરિણામેતિ, તાવ ન કમ્મપથભેદો હોતીતિ યોજના. ‘‘વુત્તઞ્હેતં અટ્ઠકથાસૂ’’તિ અધિકારો. ‘‘અયં’’તિ અયં સત્તો. ‘‘તસ્સા’’તિ તસ્સ સત્તસ્સ. દસવત્થુકામિચ્છાદિટ્ઠિ નામ ‘નત્થિદિન્નં, નત્થિયિટ્ઠં, નત્થિહુતં’તિઆદિકા મિચ્છાદિટ્ઠિ. દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિગતેસુ કાચિદિટ્ઠિયો નત્થિકાદિ સભાવા હોન્તિ. ઇધ પન તબ્બહુલનયેન કમ્મમેવાતિ વુત્તં. યથાવુત્તોતિ સમ્બન્ધો. ગચ્છન્તસ્સ પુગ્ગલસ્સ. ‘‘ચિત્તુપ્પાદો’’તિ મગ્ગચિત્તુપ્પાદે. ‘‘પસ્સન્તો’’તિ તીણિ લક્ખણાનિ પસ્સન્તો. વુત્તોતિ સમ્બન્ધો. ‘‘નિયામં’’તિ સમ્મત્ત નિયામં. અવિપરીતનિયામન્તિ અત્થો. પુન ‘‘નિયામં’’તિ મિચ્છત્તનિયામં. વિપરીત નિયામન્તિ અત્થો. તિકિચ્છિતું અસક્કુણેય્યોતિ અતેકિચ્છો. એકન્તેન અપાયગામી હોતીતિ અત્થો. ‘‘અપસ્સિત્વા’’તિ દિટ્ઠિટ્ઠાનાનં અપસ્સિત્વા. ‘‘મિચ્છાધિમોક્ખમત્તેના’’તિ તિત્થા ચરિયેસુ સદ્દહન મત્તેનાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘સકં આચરિયકં’’તિ અત્તનો આચરિયસ્સ સન્તકભૂતં. ઠિતો પુગ્ગલો. અટ્ઠકથાયં વુત્તો, યથાહ મિચ્છત્તતિકે મિચ્છાસભાવાતિ મિચ્છત્તા. વિપાકદાને સતિ, ખન્ધભેદાનન્તરમેવ વિપાકદાનતો નિયતા. મિચ્છત્તા ચ તે નિયતા ચાતિ મિચ્છત્તનિયતા. સમ્માસ ભાવાતિ સમ્મત્તા. સમ્મત્તા ચ તે નિયતા ચ અનન્તરમેવ ફલદાન નિયમેનાતિ સમ્મત્તનિયતાતિ. ‘‘તસ્સા’’તિ મિચ્છાદિટ્ઠિયા. ‘‘અચોપેત્વા’’તિ અચાલેત્વા. ‘‘એતેના’’તિ એતેનપિ સદ્દેન. ‘‘ઇમેસં’’તિ મનોકમ્માનં. ‘‘એતેના’’તિ મનસ્મિં એવાતિ વચનેન. ‘‘ઉપપન્નં’’તિ પરિપુણ્ણં. ‘‘ઉપલક્ખણાદિવસેના’’તિ ઉપલક્ખણનય નિદસ્સનનય પધાનનયાદિવસેન. ‘‘અત્થન્તરપ્પસઙ્ગો હોતી’’તિ કથં હોતિ. એવસદ્દેન વિના પાણાતિપાત કમ્મં કાયદ્વારે બાહુલ્લ વુત્તિતો કાયકમ્મં નામાતિ વુત્તે ઇદં લદ્ધાતપત્તો રાજકુમારોતિ વિય ઉપલક્ખણનયમત્તં. તેન સેસદ્વારેસુપિ બાહુલ્લ વુત્તિં ઉપસલ્લક્ખેતીતિ અત્થન્તરપ્પસઙ્ગો સિયાતિ. એવં સેસનયેસુપીતિ. ‘‘અપિચા’’તિ કિઞ્ચિ વત્તબ્બં અત્થીતિ જોતેતિ. ‘‘તેસૂ’’તિ પાણવધાદીસુ. ‘‘એકં અઙ્ગં’’તિ ઉપક્કમોતિ ચતુત્થં અઙ્ગં. ‘‘તં સહજાતા ચા’’તિ ચેતના સહજાતા ચ. ચેતના પક્ખે ભવાતિ ચેતના પક્ખિકા. ચેતના વિય કાયકમ્મભાવં ગચ્છન્તીતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘અબ્બોહારિકત્તં ગચ્છન્તી’’તિ મનોકમ્મન્તિ વોહરિતું અપ્પહોનકત્તં ગચ્છન્તીતિ અત્થો. અત્તા પધાનં યેસં તે અત્તપ્પધાના. અભિજ્ઝાદયો. અત્તપ્પધાના ન હોન્તિ. ચેતના પધાના હોન્તિ. ઇધેવ તે અત્તપ્પધાના હોન્તીતિ અત્થો. ‘‘તથા તથા’’તિ અહોવત ઇદં મમસ્સાતિઆદિના તેન તેન પકારેન. ‘‘તત્થા’’તિ તેસુ મનોકમ્મેસુ. ‘‘સબ્બેન સબ્બં’’તિ પાટિપદિકપદમેતં. સબ્બપ્પકારતોતિ અત્થો. ‘‘ઇધા’’તિ મનોકમ્મટ્ઠાને. ‘‘મનોકમ્મ કિચ્ચવિસેસેના’’તિ અહોવત ઇદં મમસ્સાતિઆદિકેન કિચ્ચ વિસેસેન. મનોકમ્મ દીપના નિટ્ઠિતા.

૧૫૧. ‘‘એત્થ ચ દસન્નં પી’’તિઆદીસુ. ‘‘તાપી’’તિ તા પુબ્બાપરચેતનાયોપિ. આદિતો પટ્ઠાય પવત્તા તાપીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘યાનિપના’’તિઆદીસુ. એકો એકસ્સ વદતિ અહં ઇમં સત્તં મારેમિ, ત્વં અસુકંસત્તં મારેહીતિ. એવં વત્વા ઉભોપિ ઉપક્કમં કરોન્તિ. કમ્મં પન ઉભિન્નમ્પિ ન સિજ્ઝતિ. તત્થ આણાપકસ્સ ત્વં અસુકં સત્તં મારેહીતિ આણાપન કમ્મં સચે સિજ્ઝતિ. વચીદ્વારે પવત્તં કાયકમ્મન્તિ વુચ્ચતિ. ઇધ પન અસિદ્ધત્તા વચીદ્વારે દિસ્સ માનં વચીકમ્મન્તિ વુચ્ચતિ. વચીદુચ્ચરિતમત્તન્તિ વુત્તં હોતિ. એસનયો સેસેસુપિ.

‘‘દોસમૂલેના’’તિઆદીસુ. દોસો એવ મૂલં દોસમૂલં. દોસો મૂલં મસ્સાતિ દોસમૂલં. તં સમ્પયુત્ત ચિત્તન્તિ દ્વિધા અત્થો. બ્યાપાદો નામ દોસો એવ. સો કથં દોસેન મૂલેન જાયેય્યાતિ વુત્તં ‘‘પુરિમો બ્યાપાદવજ્જેહી’’તિ. પરતો અભિજ્ઝાયમ્પિ એસનયો. વિભાવનિપાઠે. નિધિપાઠકા નામ રાજનિધિ વિધાયકા. તત્થ ચણ્ડો નિગ્ગહેતબ્બોતિ આગતત્તા દુટ્ઠનિગ્ગહત્થન્તિ વુત્તં. રાજૂનં અદિન્નાદાનં મોહમૂલેન જાયતીતિ યોજના. ‘‘બ્રાહ્મણાનઞ્ચા’’તિ સકસઞ્ઞાય એવ યં કિઞ્ચિ હરન્તાનં બ્રાહ્મણાનઞ્ચ કમ્મફલસમ્બન્ધાપવાદીનઞ્ચ. ‘‘આહરણં’’તિ અદિન્નાદાનવસેન હરણં. અવહરણન્તિ વુત્તં હોતિ. યો પન મોહો રાજૂનં ઉપ્પન્નો, યો ચ બ્રાહ્મણાનં ઉપ્પન્નો, યો ચ કમ્મ ફલસમ્બન્ધા પવાદીનં ઉપ્પન્નોતિ સમ્બન્ધો. ‘‘લોભો નિદાનં કમ્માનં સમુદયાયા’’તિ લોભો કમ્માનં સુટ્ઠુવડ્ઢનાય નિદાનં કારણં હોતીતિ યોજના. સઞ્જાતા કઙ્ખાયેસં તે સઞ્જાતકઙ્ખા. પરિતો ઉટ્ઠાતિ એત્થાતિ પરિયુટ્ઠાનં. કઙ્ખાય પરિયુટ્ઠાનં કઙ્ખાપરિયુટ્ઠાનં. જનાનં તાનિકમ્માનીતિ સમ્બન્ધો.

અકુસલકમ્મદીપનાનિટ્ઠિતા.

૧૫૭. કુસલકમ્મે. અયં પન એવમાદીસુ સુત્તપદેસુ આગતોતિ સમ્બન્ધો. ‘‘મેત્તં કાયકમ્મં’’તિ મેત્તાસહગતં કાયકમ્મં. એવં વચીકમ્મેપિ. ચેતના હેત્થ કમ્મન્તિ અધિપ્પેતા. મનોકમ્મે પન ચેતનાપિ યુજ્જતિ. અબ્યાપાદોપિ યુજ્જતિ. ઞાણં અનુપરિવત્તીતિ ઞાણાનુપરિવત્તં. ઞાણાનુપરિવત્તીતિપિ પાઠો, સો યેવત્થો. ‘‘પદક્ખિણં’’તિ પવડ્ઢિતં. અપરં પરિયાયં દસ્સેતિ ‘‘યસ્મિં પના’’તિઆદિના. દુસ્સીલસ્સ ભાવો દુસ્સિલ્યં. પાણાતિપાતાદિકમ્મં. ‘‘પવત્તમાને’’તિ કાયદ્વારે પવત્તમાને. ‘‘યં પન કુસલં’’તિ પાણાતિ પાતાદિતો વિરતિ કુસલં. ‘‘પવત્તમાનં’’તિ ચિત્તે પવત્તમાનં. ‘‘કિચ્ચ સીસેના’’તિ કિચ્ચપ્પધાનેન. કિચ્ચં પધાનં કત્વાતિ અધિપ્પાયો. સેસમેત્થ કાયકમ્મે સુવિઞ્ઞેય્યં.

‘‘વચીકમ્મેપિ એસેવનયો’’તિ યસ્મિં દુસ્સિલ્યે પવત્તમાને વાચા અપરિસુદ્ધા હોતિ. વચી સંવરો ભિજ્જતીતિઆદિના વત્તબ્બં. ‘‘અવસેસં પના’’તિ તીહિ કાયકમ્મેહિ ચતૂહિ વચીકમ્મેહિ અવસેસં. તત્થ ‘‘તીહિ કાયકમ્મેહી’’તિ તીહિ કાયદુચ્ચરિત વિરતિ કમ્મેહિ. ‘‘ચતૂહિ વચીકમ્મેહી’’તિ ચતૂહિ વચીદુચ્ચરિત વિરતિ કમ્મેહિ. ‘‘સબ્બંપિ કલ્યાણ કમ્મં’’તિ સબ્બમ્પિ દાનકમ્મં, સબ્બમ્પિ ભાવના કમ્મં, અપચાયન કમ્મં, વેય્યાવચ્ચકમ્મં, પત્તિદાનકમ્મં, પત્તાનુમોદનાકમ્મં, ધમ્મસવન કમ્મં, ધમ્મ દેસના કમ્મં, સબ્બમ્પિ દિટ્ઠિજુકમ્મં તીસુદ્વારેસુ પવત્તમ્પિ મનોકમ્મં નામાતિ યોજના. ઇમેસુ પન દ્વીસુ પરિયાયેસુ પચ્છિમોયેવ પધાનન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘યાવ દેવા’’તિ અન્તિમ પરિચ્છેદ જોતકો નિપાતો. મત્થકપરિચ્છેદેનાતિ અત્થો.

સીલપદે. ‘‘સીલયતી’’તિ સમ્મા દહતિ ચ ઉપધારેતિ ચાતિ દ્વિધા અત્થો. ‘‘સુસમાહિતાની’’તિ સુપ્પતિટ્ઠિતાનિ. ‘‘ઉપરિમે કુસલ ધમ્મે’’તિ મહગ્ગત લોકુત્તર કુસલધમ્મે. સત્તસુ વિસુદ્ધીસુ ઉપરિમે ચિત્ત વિસુદ્ધાદિ કુસલધમ્મે. ‘‘અધિકુસલ ધમ્મે’’તિ અધિકે બોધિપક્ખિય કુસલ ધમ્મે. પરેહિ દિન્નં, તદેવ પત્તિં. સબ્બાનિ પન તાનિ દાનાદીનિ કુસલાનિ. સોધેન્તિ સપ્પુરિસાજના. તાનિ એવપુઞ્ઞાનિ. એકમેકં પુઞ્ઞક્રિયવત્થુ. ‘‘ઇમિના પચ્ચયેના’’તિ ચીવરાદિ પચ્ચયેન, અન્નપાનાદિ પચ્ચયેન, ધન ધનઞ્ઞાદિપચ્ચયેન વા. ‘‘સબ્બંપિ ચેતં’’તિ સબ્બમ્પિ એતં દસવિધં પુઞ્ઞં. ‘‘હીનેન છન્દેના’’તિ યસકામતાદિવસેન હીનેન છન્દેન, હીનેન ચિત્તેન, હીનેન વીરિયેન, હીનાય વીમંસાય. ‘‘મજ્ઝિમેના’’તિ પુઞ્ઞપ્ફલકામતાદિવસેન મજ્ઝિમેન. ‘‘પણીતેના’’તિ કત્તબ્બમેવિદન્તિ અરિયવંસાનુ બ્રૂહનવસેન પણીતેન છન્દાદિના પવત્તિ તં પણીતન્તિ યોજના. ‘‘યસકામતાયા’’તિ કિત્તિ સદ્દકામતાય વા, પરિવારકામતાય વા. ‘‘પુઞ્ઞપ્ફલકામતાયા’’તિ ભવસમ્પત્તિ ભોગસમ્પત્તિકામતાય. ‘‘અરિયભાવં નિસ્સાયા’’તિ ઇદં દાનં નામ અરિયાનં વંસો. અહમ્પિ અરિયો. તસ્મા મયાપિ કત્તબ્બમેવિદન્તિ એવં અરિયભાવં નિસ્સાયાતિ અત્થો. એત્થ ચ ‘‘અરિયો’’તિ આચાર અરિયોપિ યુજ્જતિ દસ્સન અરિયોપિ. તત્થ આચાર અરિયો નામ સપ્પુરિસો પુથુજ્જન કલ્યાણકો વુચ્ચતિ. દસ્સન અરિયો નામ પરમત્થ અરિયો. ‘‘પારમિતા દાનં’’તિ સબ્બદાનેહિ અગ્ગપત્તં મહાબોધિ સત્તાનં પારઙ્ગતદાનં. તઞ્હિ સબ્બ સત્તવિમોક્ખત્થાય પવત્તિ તત્તા અગ્ગપત્તં હોતિ, પારઙ્ગતં. તતો ઉત્તરિતરસ્સ કસ્સચિદાનસ્સ અભાવતો. સેસેસુપિ પુઞ્ઞ ક્રિયવત્થૂસુ. ‘‘તિકદ્વયં’’તિ પુરિમાદિ હીનાદિ તિકદ્વયં. ‘‘અન્તિમ વત્થુના’’તિ અન્તિમ વત્થુ અજ્ઝાપજ્જનેન વા. ‘‘દુસ્સીલો નામા’’તિ દુસ્સીલ ભિક્ખુ નામ. સો હિ યાવભિક્ખુપ્પટીઞ્ઞં ન વિજહિ. તાવ ભિક્ખુ એવ. ન સામણેરો, ન ગિહી. તં ચે અઞ્ઞો ભિક્ખુ અમૂલકેન અન્તિમ વત્થુના અનુદ્ધંસેતિ. અનુદ્ધંસેન્તસ્સ સઙ્ઘાદિ સેસો. ઓમસવાદે પાચિત્તિયં. સહસેય્યટ્ઠાને તેન સહ અતિરેક રત્તિં સયન્તસ્સાપિ આપત્તિ નત્થિ. તસ્મા સો દુસ્સીલ ભિક્ખુત્વેવ વત્તબ્બોતિ. ‘‘પુન કમ્મવાચાય સમાદાતબ્બન્તિ નત્થી’’તિ યથા સિક્ખં પચ્ચક્ખન્તસ્સ સબ્બં સમાદાનં ભિજ્જતિ. પુન ભિક્ખુભાવં ઇચ્છન્તેન પુન કમ્મવાચાય સમાદાતબ્બં હોતિ. એવં પુન કમ્મવાચાય સમાદાતબ્બન્તિ નત્થિ. ‘‘ઇતરેસુ પના’’તિ લિઙ્ગનાસનઙ્ગતો અઞ્ઞેસુ દણ્ડકમ્મઙ્ગેસુ. નિચ્ચસીલાદીસુ. ‘‘યં નિચ્ચમેવ વટ્ટતી’’તિ યં પાણાતિપાત વિરતિ સીલં નિચ્ચમેવ રક્ખિતું વટ્ટતિ. અનિચ્ચં ન વટ્ટતિ. કસ્મા, પાણઘાતાદિં કરોન્તસ્સ સબ્બકાલમ્પિ દુચ્ચરિત સમ્ભવતો. તેનાહ ‘‘અનિચ્ચં સાવજ્જં હોતી’’તિ. દુચ્ચરિતં હોતીતિ અત્થો. ‘‘યં નિચ્ચમ્પિ વટ્ટતી’’તિ પકતિ ગહટ્ઠાનં યં વિકાલ ભોજનાદિ વિરતિ સીલં નિચ્ચમ્પિ વટ્ટતિ. ‘‘અનિચ્ચમ્પિ વટ્ટતી’’તિ સમાદાન દિવસં અતિક્કમિત્વા વિકાલ ભોજનાદિં કરોન્તસ્સ વીતિક્કમ દોસોવા દુચ્ચરિત દોસો વા નત્થીતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘સાવજ્જં ન હોતી’’તિ. દુચ્ચરિતં ન હોતીતિ અત્થો. તથા દસસીલઞ્ચ પકતિ ગહટ્ઠાનં અનિચ્ચસીલં નામાતિ યોજના. ‘‘અનિચ્ચસીલમેવ હોતી’’તિ પકતિ ગહટ્ઠાનં તં દસસીલં યાવજીવં નિચ્ચં કત્વા સમાદિયિત્વા રક્ખન્તાનમ્પિ અપબ્બજિતત્તા પબ્બજિતેસુ જાતિ સભાવેનેવ સિદ્ધં નિચ્ચસીલં નામ ન હોતિ. યાવજીવં કત્વા સમાદાન વસેનેવ નિચ્ચં હોતીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘વેસધારણેન સહ સિદ્ધત્તા’’તિ એત્થ કથં વેસધારણેન સિદ્ધં હોતીતિ. વેસધારણં નામ ગિહિવત્થં પહાય કાસાય વત્થ ધારણં. કાસાયવત્થઞ્ચ નામ અરહત્તધજો હોતિ. ન ચ અરહત્તધજં ધારેન્તસ્સ સિક્ખાપદં અસમાદિયન્તસ્સપિ વિકાલે ભુઞ્જિતું વટ્ટતિ. તથા નચ્ચાદીનિ પસ્સિતું, માલાદીનિ ધારેતું, ઉચ્ચાસયનાદીસુ વસિતું, જાતરૂપાદીનિ સાદિતું. કસ્મા ઇતિ ચે, તેસઞ્હિ તં તં યથાસકં સીલં નિચ્ચં સુદ્ધં કત્વા રક્ખિતુમેવ વટ્ટતીતિઆદિના કારણં હેટ્ઠા વુત્તમેવાતિ. ‘‘અપ્પનં અપત્તાવ અધિપ્પેતા’’તિ અપ્પનાપત્તાનં મહગ્ગતભાવનાનં વિસું ઉપરિ વક્ખમાનત્તાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘એત્થેવા’’તિ ઇમસ્મિં ભાવના કમ્મે એવ. ‘‘તે સઞ્ઞેવા’’તિ રતનત્તયાદીનં એવ ચ. ગન્તું આરદ્ધો ગમિકો. અદ્ધાનં દીઘમગ્ગં ગચ્છન્તો અદ્ધિકો. ‘‘પરિસુદ્ધેના’’તિ લાભસક્કારાદિ નિરપેક્ખતાય અત્તુક્કં સન પરવમ્ભનાદિ રહિતતાય ચ પરિસુદ્ધેન. ‘‘હિતપ્ફરણ ચિત્તેના’’તિ મયિ કરોન્તે ઇમસ્સ એત્તકં હિતસુખં ભવિસ્સતીતિ એવં તેસં હિતસુખેસુ ફરણ ચિત્તેન. મેત્તચિત્તેનાતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘અત્તનો કિચ્ચેસુ વિયા’’તિ એતેન તેસં સબ્બં કિચ્ચં અત્તનોભારં કરોતીતિ દીપેતિ. ‘‘સાધારણ કરણં’’તિ અત્તનો પુઞ્ઞં પરેસં દાનં. અત્ત મનતાપવેદનિયાધુસાધૂતિ વચીભેદકરણં. તઞ્હિદિન્નઞ્ચાનુમોદિતઞ્ચ દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં જાતન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘યોનિસોમનસિકારે ઠત્વાતિ એત્થ સિલોકાદિપક્ખિકં અયોનિસોમનસિકારં જહિત્વા સુણન્તસ્સ ઇમં ધમ્મં સુત્વા અત્થરસધમ્મરસપ્પટિસંવેદી ભવિસ્સામીતિ, દેસેન્તસ્સ ઇમં દેસેન્તો ધમ્મસ્સ ચ સુણન્તાનઞ્ચ અનુગ્ગહં કરિસ્સામીતિ યોનિસોમનસિકારે ઠત્વા. લાભ સક્કારાદિ પક્ખિકો મનસિકારો અયોનિ સોમનસિકારો નામ. નિય્યાનત્થ નિસ્સરણત્થ પક્ખિકો યોનિસોમનસિકારો નામ. નિરવજ્જ કમ્માનિ નામ કસિગોરક્ખાદિ કમ્માનિ. નિરવજ્જસિપ્પાનિ નામ વડ્ઢકિસિપ્પાદીનિ વેજ્જસિપ્પાદીનિ ચ. નિરવજ્જ વિજ્જાઠાનાનિ નામ પરૂપરોધર હિતાનિ અઙ્ગવિજ્જા વેદવિજ્જા મન્તવિજ્જાદીનિ. ‘‘વોદાન કરણં’’તિ વિસેસેન વિસુદ્ધકરણં. ‘‘તં સભાવત્તા’’તિ દાનસભાવત્તા. ‘‘ચારિત્ત સીલત્તા’’તિ સપ્પુરિસાનં પકતિ ચારિત્ત સીલત્તા. પુન ‘‘તં સભાવત્તા’’તિ ભાવના સભાવત્તા. તથાહિ દેસેન્તસ્સ ચ સુણન્તસ્સ ચ દેસનાસોતાનુસારેન ચિત્તભાવના ઞાણભાવનાવહત્તા દેસનાસવના સભાવા હોન્તિ. અત્તનો દિટ્ઠિં સયમેવ ઉજું કરોન્તસ્સ ચ ઞાણભાવના કમ્મમેવ. તથા પરસ્સ ધમ્મદેસનં સુત્વા ઉજું કરોન્તસ્સાપીતિ. ‘‘ધમ્મો નામ નત્થી’’તિ દેસના ધમ્મો નામ નત્થિ. કસ્મા, દાનસીલાનિ દેસેન્તેનપિ અન્તે લક્ખણત્તયેન સહસચ્ચપ્પકાસનસ્સ કત્તબ્બત્તા. એતેન દેસનાસવના અન્તે લક્ખણત્તયાનુપસ્સના ભાવના કમ્મટ્ઠાને પતિટ્ઠિતત્તા તં સભાવા હોન્તીતિ દસ્સેતિ. ‘‘મનોકમ્મ મેવા’’તિ પદુદ્ધારો. ‘‘મનસ્મિં એવા’’તિ મનોદ્વારે એવ. ‘‘કિચ્ચસિદ્ધિતો’’તિ અપ્પનાકિચ્ચસ્સ સિજ્ઝનતો. ‘‘અઙ્ગભાવા સમ્ભવતો’’તિ અપ્પના કિચ્ચસિદ્ધિયં અઙ્ગભાવા સમ્ભવતો. ‘‘તઞ્ચભાવના મય’’ન્તિ પદુદ્ધારો. ‘‘દાનાદિવસેના’’તિ દાનસીલવસેન. દાનવસેન અપ્પવત્તનતોતિ ઇદં તાવ યુજ્જતિ. સીલવસેન અપ્પવત્તનતોતિ ઇદં પન પાળિયા ન સમેતિ. પાળિયઞ્હિ મહગ્ગતજ્ઝાનેસુપિ પહાનં સીલં વેરમણિ સીલન્તિઆદિ વુત્તન્તિ ચોદના. તં પરિહરન્તો ‘‘યં પના’’તિઆદિમાહ. ‘‘પરિયાયેન વુત્તં’’તિ કેનપરિયાયેન વુત્તન્તિ. પકતિ ચારિત્તં સીલન્તિ વુચ્ચતિ. ઉપ્પન્ને ચ પથમજ્ઝાને નીવરણાનં પહાનં નામ પકતિચારિત્તમેવ પકતિ નિયામેન પવત્તમેવ. ઇતિ પકતિચારિત્તત્તા સીલન્તિ વુત્તં. પુન નીવરણાનં પહાનમેવ તેહિ વિગમનટ્ઠેન વેરમણીતિ ચ, પિદહનટ્ઠેન સંવરોતિ ચ, પહાન કિચ્ચં અવિજહનટ્ઠેન અવીતિક્કમોતિ ચ, વુત્તં. ચેતનાસીલન્તિ એત્થ પન ઝાનસમ્પયુત્ત ચેતના એવ વુચ્ચતિ. સા ચ સીલજાતિ કત્તા સીલન્તિ વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘અપ્પનાપત્ત’’ન્તિ પદુદ્ધારો. ‘‘ઝાનભેદેના’’તિ પન વત્તબ્બં. રૂપાવચરકુસલઞ્હિ ઝાનભેદેન પઞ્ચવિધં, ઝાનમેવ પન ઝાનઙ્ગભેદેન પઞ્ચવિધન્તિ.

કુસલકમ્મદીપના નિટ્ઠિતા.

૧૫૩. ‘‘એત્થા’’તિઆદીસુ. ‘‘ધમ્મસઙ્ગહે’’તિ ધમ્મસઙ્ગણિ પાળિયં. ‘‘દસ્સનેના’’તિ સોતાપત્તિ મગ્ગઞ્ઞાણેન. ‘‘તં’’તિ ઉદ્ધચ્ચ ચેતનં. ‘‘ભાવનાયા’’તિ ઉપરિમગ્ગત્તયસઙ્ખાતાય ભાવનાય. પાળિપાઠે. ‘‘ચિત્તુપ્પાદા’’તિ ચિત્તચેતસિકા વુચ્ચન્તિ. ‘‘સિયા’’તિ એકચ્ચેતિ અત્થે નિપાત પદં. ઇમેસુ છસુ ચિત્તુપ્પાદેસુ એકચ્ચે છ ચિત્તુપ્પાદા સોતાપત્તિ મગ્ગેન પહાતબ્બા, એકચ્ચે છ ચિત્તુપ્પાદા તીહિ ઉપરિ મગ્ગેહિ પહાતબ્બાતિ અત્થો. તત્થ પથમપદે ‘‘એકચ્ચે છ ચિત્તુપ્પાદા’’તિ કમ્મપથપત્તકમ્મસહજાતા છ ચિત્તુપ્પાદા. દુતીય પદે ‘‘એકચ્ચે છ ચિત્તુપ્પાદા’’તિ અકમ્મપથ પત્તા ધમ્મિકેસુ ઠાનેસુ અસ્સાદનાભિ નન્દાદિવસેન પવત્તા છ ચિત્તુપ્પાદા. ‘‘તત્થા’’તિ ધમ્મસઙ્ગહે. ‘‘ઇતરત્થા’’તિ ઇતરેસુ ભાવનાય પહાતબ્બેસુ. ‘‘તસ્સા’’તિ નાનક્ખણિક કમ્મપચ્ચયસ્સ. પાળિપાઠે. ‘‘સહજાતા’’તિ અત્તનો પચ્ચયુપ્પન્નેહિ સહજાતા. ‘‘નાનક્ખણિકા’’તિ અત્તનો પચ્ચયુપ્પન્નેહિ અસહજાતા અતીતકાલભૂતે નાનક્ખણે પવત્તા પાણાતિપાતાદિ ચેતના. ‘‘યદિ એવં’’તિ એવં યદિ સિયાતિ અત્થો. યદિ ઉદ્ધચ્ચ ચેતના દસ્સન પદે અનુદ્ધટત્તા પટિસન્ધિં નાકડ્ઢતીતિ વિઞ્ઞાયેય્ય. એવં સતીતિ પાઠસેસો. ‘‘ચે’’તિ ચે વદેય્ય. ‘‘ના’’તિ ન સક્કા વત્તું. ‘‘તસ્સા વિપાકસ્સા’’તિ તસ્સા ઉદ્ધચ્ચ ચેતનાય વિપાકસ્સ. પાળિપાઠે. ‘‘ઇમેસુ ધમ્મેસુ ઞાણં’’તિ ઇમે ધમ્મે આરમ્મણં કત્વા ઉપ્પન્નઞ્ઞાણં. ‘‘તેસં વિપાકે’’તિ ઉદ્ધચ્ચ સહગતાનં વિપાકે. ‘‘ઞાણં’’તિ તં વિપાકં આરમ્મણં કત્વા ઉપ્પન્નઞ્ઞાણં. ‘‘સબ્બ દુબ્બલન્તિ ચ સક્કા વત્તું’’તિ સમ્બન્ધો. ‘‘અતિવિય કાળકધમ્મત્તા’’તિ બુદ્ધાદીસુ મહન્તેસુ ઠાનેસુ સદ્ધારતનસ્સ અન્તરાયં કત્વા પવત્તનતો અતિયેવકણ્હ ધમ્મત્તા. તસ્સા વિચિકિચ્છા ચેતનાય પટિસન્ધિ આકડ્ઢનમ્પિ વિઞ્ઞાતબ્બન્તિ યોજના. ‘‘સભાવ વિરુદ્ધત્તા યેવા’’તિ વિચિકિચ્છા અસન્નિટ્ઠાન સભાવા. અધિમોક્ખો સન્નિટ્ઠાન સભાવોતિ એવં સભાવ વિરુદ્ધત્તાયેવ.

‘‘સબ્બત્થા’’તિઆદીસુ. ‘‘વિપચ્ચતીતિ વિપાચેતી’’તિ વદન્તિ. તં પન પદરૂપેન ન સમેતીતિ અઞ્ઞં અત્થં વદન્તો ‘‘સબ્બમ્પિ વા’’તિઆદિમાહ. ‘‘મહાસમ્પત્તિયો સમુટ્ઠાપેત્વા’’તિ દેવલોકે દેવસમ્પત્તિ સદિસા દિબ્બવિમાનાદિકા મહાસમ્પત્તિયો સમુટ્ઠાપેત્વા. ઇદં ‘‘ઓકાસં કત્વા’’તિ પદે વિસેસનં. તત્થ ‘‘સુખ વિપાકં’’તિ ઇદં અટ્ઠ અહેતુક વિપાકાનિ સન્ધાય વુત્તં. રૂપલોકે બ્રહ્માનં રૂપકાયો રૂપાવચર કમ્મેન નિબ્બત્તો. સો ચ કામાવચર ધમ્મ સમૂહો એવ. એવં સન્તે તસ્મિં લોકે પઞ્ચ અહેતુક વિપાકાનિપિ રૂપાવચર કમ્મેન નિબ્બત્તાનિ સિયુન્તિ ચોદના. તં પરિહરન્તો ‘‘રૂપાવચર કુસલંહી’’તિઆદિમાહ. ‘‘તાની’’તિ અપાયભૂમિયં ઉપ્પન્નાનિ અટ્ઠ અહેતુક વિપાકાનિ. ‘‘સબ્બસ્મિં કામલોકે’’તિ એકાદસવિધે કામલોકે. ‘‘તેસુ ચા’’તિ તેસુ અટ્ઠ અહેતુક વિપાકેસુ ચ. ‘‘આરમ્મણન્તરે’’તિ કસિણ નિમિત્તાદિતો અઞ્ઞસ્મિં આરમ્મણે. ‘‘નિમિત્તા રમ્મણે’’તિ કસિણ નિમિત્તાદિકે નિમિત્ત પઞ્ઞત્તા રમ્મણે. ‘‘તાનિ પઞ્ચવિપાકાની’’તિ ચક્ખુ વિઞ્ઞાણાદીનિ પઞ્ચ અહેતુક વિપાકાનિ કામાવચર કુસલ કમ્મસ્સેવ વિપાકાનિ હોન્તીતિ યોજના. ‘‘સોળસક મગ્ગો’’તિ સોળસકથા મગ્ગો કથાપબન્ધો. એવં દ્વાદસ કમગ્ગો. ‘‘અહેતુકટ્ઠક’’ન્તિ અહેતુક વિપાકટ્ઠકં. સમ્મા પકારેન જાનાતીતિ સમ્પજાનં. ઞાણં. સમ્પજાનેન કતન્તિ વિગ્ગહો. ન સમ્પજાનકતં અસમ્પજાનકતં. ‘‘સદ્દહિત્વા’’તિ એતેન દિટ્ઠુજુ કમ્મઞાણ સમ્પત્તિં દીપેતિ. ન હિ તેન ઞાણેન અસમ્પન્નો કમ્મઞ્ચ કમ્મફલઞ્ચ સદ્દહતીતિ. જાનિત્વાતિ વા પાઠો સિયા. ‘‘એકમેકં’’તિ એકમેકં કુસલકમ્મં. ‘‘કુસલ સમયે’’તિ કુસલ કમ્મ કરણકાલે. કુસલુપ્પત્તિકાલે વા. યસ્સમે ઈદિસં પુઞ્ઞં પસુતં. તસ્સમે ભવલાભો ભોગલાભો મિત્તલાભો સબ્બેલાભા એકન્તેન સુલાભાતિ અત્થો. ‘‘સુલદ્ધં’’તિ ઇદં પુઞ્ઞં સુલદ્ધં. દેવેસુ ચ મનુસ્સેસુ સંસરિત્વાતિ પાઠસેસો. ‘‘સેસેના’’તિ તસ્સકમ્મસ્સ વિપાકાવસેસેન. અટ્ઠકથા પાઠે. ‘‘એકપિણ્ડપાતસ્મિં’’તિ એકવારં પિણ્ડપાતદાને. સંયુત્તટ્ઠકથાયં વુત્તં. તસ્મા યં વુત્તં ‘એકા ચેતના એકમેવ પટિસન્ધિં દેતી’તિ, તં સુવુત્તન્તિ અધિપ્પાયો. ‘‘પટિપક્ખેહી’’તિ પટિપક્ખેહિ અકુસલેહિ. વિસેસેન ભુસં મુળ્હો બ્યામુળ્હો. અતિવિય બ્યામુળ્હો અતિબ્યામુળ્હો. અતિબ્યામુળ્હત્થાય પચ્ચયભૂતન્તિ વિગ્ગહો. અતિદુપ્પઞ્ઞાય પચ્ચયભૂતન્તિ અત્થો. સો હિ થેરો વદતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘ઇતિ કત્વા’’તિ એવં મનસિકરિત્વા. ‘‘સન્નિહિતપચ્ચયમત્તેના’’તિ આસન્ને સણ્ઠિતપચ્ચય મત્તેન. ‘‘પુબ્બપયોગ પચ્ચયમત્તેના’’તિ વુત્તં હોતિ. બલવકમ્મવસેન ઉપ્પન્નત્તા તિક્ખતરં વિપાકં. યદા પયોગ રહિતેન પચ્ચયગણેન ઉપ્પજ્જતિ, તદા અસઙ્ખારિકં નામ. યદા પયોગસહિતેન, તદા સસઙ્ખારિકં નામ. તત્થ અસઙ્ખારિકં તિક્ખં નામ. સસઙ્ખારિકં મન્દં નામ. તથા દુબ્બલ કમ્મેન ઉપ્પન્ને મન્દવિપાકેપિ યોજેતબ્બં. એવં તિક્ખમન્દાનં મન્દતિક્ખતાપત્તિ નામ સિયા. ન ચ તથા સક્કા ભવિતુન્તિ અધિપ્પાયો. એત્થ સિયા, યદિ પુબ્બકમ્મવસેન અટ્ઠન્નં મહાવિપાકાનં સઙ્ખારભેદો સિદ્ધો સિયા, અટ્ઠન્નં અહેતુક વિપાકાનમ્પિ સોસઙ્ખારભેદો સિદ્ધો ભવેય્ય. તાનિપિ હિ કાનિચિ અસઙ્ખારિકેન કમ્મેન નિબ્બત્તાનિ, કાનિચિ સસઙ્ખારિકેનાતિ ચોદના. તં પરિહરન્તો ‘‘અહેતુક વિપાકાનં પના’’તિઆદિમાહ. ‘‘ઉભયકમ્મ નિબ્બત્તનં’’તિ તેસં સઙ્ખાર ભેદરહિતત્તા અસઙ્ખારિક કમ્મેનપિ વિરોધો નત્થિ. સસઙ્ખારિક કમ્મેનપિ વિરોધો નત્થિ. અસઙ્ખારિક કમ્મેનપિ નિબ્બત્તન્તિ. સસઙ્ખારિક કમ્મેનપિ નિબ્બત્તન્તિ. એવં ઉભયકમ્મ નિબ્બત્તનં યુત્તં. ‘‘ઇતિ અધિપ્પાયો’’તિ તસ્સ થેરસ્સ અધિપ્પાયો. ‘‘ન કમ્માગમન વસેના’’તિ કમ્મસઙ્ખાતસ્સ ચિરકાલતો આગમન પચ્ચયસ્સ વસેન. ‘‘આગમનં’’તિ ચ આગચ્છતિ એતેનાતિ આગમનન્તિ વિગ્ગહો. ‘‘કમ્મભવે’’તિ અતીતે કમ્મકરણભવે. ‘‘કેચના’’તિ કેચિ. અટ્ઠસાલિનિયં પન આગતાતિ ચ. પટિસમ્ભિદા મગ્ગે પન દ્વિહેતુકા વુત્તાતિ ચ સમ્બન્ધો. ઇમસ્મિં ઠાને પટિસમ્ભિદા મગ્ગટ્ઠકથા વચનમ્પિ વત્તબ્બન્તિ વદન્તો ‘‘તત્થ પના’’તિઆદિમાહ. ‘‘તીસુખણેસૂ’’તિ કમ્મક્ખણે નિકન્તિક્ખણે પટિસન્ધિક્ખણેતિ તીસુખણેસુ. ‘‘ટીકાકારાપના’’તિ અભિધમ્મટીકાકારાપન. ‘‘સાવસેસપાઠો’’તિ પાળિયં તિહેતુકેન કમ્મેન દ્વિહેતુક પટિસન્ધિ, દ્વિહેતુકેન કમ્મેન અહેતુક પટિસન્ધિ અવસેસા હોતિ. એવં અવસેસ વાક્ય સહિતો પાઠો. સરિક્ખમેવ સરિક્ખકં. કમ્મેન સરિક્ખકં સદિસં કમ્મસરિક્ખકં. વિપાકં. ‘‘મહાથેરેના’’તિ સારિપુત્ત મહાથેરેન. એવઞ્ચ કત્વાતિઆદિના ટીકાકારાનં વચનં ઉપત્થમ્ભેતિ.

કામાવચરકમ્મં નિટ્ઠિતં.

૧૫૪. રૂપાવચરકમ્મે. ‘‘અપ્પગુણતાયા’’તિ અપરિચિતતાય. અવડ્ઢતાય. ‘‘હીનેહિ છન્દાદીહી’’તિ લાભસક્કાર સિલોકાદિ સાપેક્ખતાય હીનેહિ છન્દાદીહિ. ‘‘તે ધમ્મા’’તિ છન્દાદયો ધમ્મા. તાનિ ઇધ નાધિપ્પેતાનિ. કસ્મા, ઉપપત્તિપ્પભેદસ્સ અસાધકત્તાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘ઇમાનેવા’’તિ ઇમાનિ એવ ઝાનાનિ. ‘‘તિવિધાસૂ’’તિ એકસ્મિંતલે બ્રહ્મપારિસજ્જાદિ વસેન તિવિધાસુ. ‘‘અટ્ઠારસપ્પભેદેન વિભજિત્વા’’તિ તીસુ હીન મજ્ઝિમપણીતેસુ એકેકસ્મિં હીન હીનં હીન મજ્ઝિમં હીન પણીતન્તિઆદિના વિભત્તેન નવવિધાનિ હોન્તિ. પુન તેસુ તીણિ મજ્ઝિમાનિ. મજ્ઝિમહીનં મજ્ઝિમમજ્ઝિમન્તિઆદિના વિભત્તાનિ નવવિધાનિ હોન્તિ. એવં અટ્ઠારસભેદેન વિભજિત્વા. ‘‘કમ્મદ્વારાનિ નામા’’તિ કમ્મપ્પવત્તિ મુખાનિ નામ. ‘‘ઇમેહિ પભાવિતત્તા’’તિ ઇમેહિ પભાવેહિ મૂલકારણેહિ પભાવિતત્તા પવત્તાપિતત્તા. ‘‘અટ્ઠારસખત્તિયા’’તિ હીનમજ્ઝિમાદિભેદેન અટ્ઠારસ ખત્તિયા. તથા અટ્ઠારસ બ્રાહ્મણાદયો. અટ્ઠ ચત્તાલીસ ગોત્તાનિ નામ હીનમજ્ઝિમા દિવસેન વિભત્તાનિ ગોતમગોત્તાદીનિ અટ્ઠચત્તાલીસ ગોત્તાનિ. તેસં ચારિત્ત પટિપત્તિભૂતાનિ ચરણાનિપિ અટ્ઠચત્તાલીસ હોન્તીતિ. એત્થ સિયા. પુરિમ વચને હીનાદીનિ બ્રહ્મલોકે, અટ્ઠકથા વચનેહીનાદીનિ મનુસ્સલોકેતિ સાધેતબ્બં અઞ્ઞં, સાધકં અઞ્ઞન્તિ ચોદના. તં પરિહરતિ ‘‘એતેનહી’’તિઆદિના. ‘‘ઉપલક્ખેતી’’તિ પચ્ચક્ખતો પાકટં એકદેસં દસ્સેત્વા અપાકટે તાદિસેપિ જાનાપેતીતિ અત્થો. ‘‘સમત્થા સમત્થં વા’’તિ સમત્થા સમત્થભાવં વા. ‘‘તથા હાનેના’’તિ તથાહિ અનેન આચરિયેન. અનુરુદ્ધા ચરિયેનાતિ વુત્તં હોતિ. નામ રૂપ પરિચ્છેદે વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. સમાનાસેવને લદ્ધે સતિ, મહબ્બલે વિજ્જમાને મહગ્ગતકમ્મં વિપાકં જનેતિ. તાદિસં હેતું અલદ્ધા અલભિત્વા અભિઞ્ઞા ચેતના વિપાકં ન પચ્ચતીતિ યોજના. તત્થ ‘‘સમાના સેવને’’તિ ભૂમિસમાનતા વસેન સમાનાસેવને. કામજવનં કામજવનેન સમાનાસેવનં. રૂપજવનં રૂપજવનેન. અરૂપજવનં અરૂપજવનેનાતિ દટ્ઠબ્બં. તેન વુત્તં ‘‘સમાનભૂમિકતો’’તિઆદિ. તત્થ ‘‘તદભાવતો’’તિ તાદિસસ્સ બલવભાવસ્સ અભાવતો. એકવારમત્તભૂતા મહગ્ગત ચેતના ચ. ‘‘સબ્બ પથમભૂતા’’તિ સમાપત્તિ વીથીસુ ગોત્રભુસ્સ અનન્તરે મહગ્ગત જવનં સન્ધાય વુત્તં. લોકુત્તર મગ્ગચેતના કદાચિપિ સમાના સેવનં ન લભતિ. એવં સન્તેપિ અત્તનો અનન્તરતો પટ્ઠાય યાવજીવમ્પિ ભવન્તરેપિ અરિયફલં જનેતિયેવ. એવમેવાતિ વુત્તં હોતિ. ઇદં પવત્તિફલં નામ હોતિ, ઇધ પન પટિસન્ધિ ફલં વિચારિતં, તસ્મા અસમાનં ઇદં નિદસ્સનન્તિ ચે. વુચ્ચતે. મગ્ગચેતના નામ તણ્હા સહાયકં વટ્ટગામિ કમ્મં ન હોતિ. અતણ્હા સહાયકં વિવટ્ટગામિ કમ્મં હોતિ. તસ્મા પટિસન્ધિં ન દેતિ. સચે પન તં તણ્હા સહાયકં વટ્ટગામિકમ્મં ભવેય્ય. પટિસન્ધિ કાલેપિ ફલં દદેય્ય. અસમાના સેવનતા પમાણં ન ભવેય્ય. એવં અઞ્ઞકારણત્તા અસમાનં નિદસ્સનં હોતિ. ન અસમાના સેવનતાયાતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘ઉપચિતત્તા’’તિ પુનપ્પુનં આસેવન લાભેન વડ્ઢિતત્તા. ‘‘સા ચેતના’’તિઆદિકમ્મિકમહગ્ગત ચેતના ચ. ‘‘ના’’તિ ચોદના, ન સિયાતિ અત્થો. ન ચ સાપિ સમાનભૂમક ધમ્મતો લદ્ધા સેવના હોતિ. એવં સન્તેપિ કતત્તા ભાવિતત્તાતિ વુત્તં. ભાવિતત્તાતિ ચ પુનપ્પુનં આસેવન લાભેન વડ્ઢિતત્તા ઇચ્ચેવત્થો. તસ્મા વિઞ્ઞાયતિ અસમાનભૂમિકેહિ પુબ્બભાગપ્પવત્તેહિ કામજવનેહિ પરમ્પરતો પુનપ્પુનં લદ્ધા સેવનતાય એવ ઇધ ઉપચિતત્તાતિ વુત્તન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘ઉભયત્થ પના’’તિઆદિ. તત્થ ‘‘ઉભયત્થા’’તિ ઉભયેસુ કતત્તા ઉપચિતત્તાતિ ચ કતત્તા ભાવિતત્તાતિ ચ વુત્તેસુ પાઠેસુ. ‘‘પથમ સમન્નાહારતો પટ્ટાયા’’તિ મહગ્ગતજ્ઝાને અપ્પનાવીથિતો પુરે દ્વીસુ પરિકમ્મ ભાવના ઉપચાર ભાવનાસુ પરિકમ્મ ભાવનં ભાવેન્તસ્સ પથવી પથવીતિઆદિના પથમ સમન્નાહારતો પટ્ઠાય. લોકુત્તર મગ્ગેપન દસસુ વિપસ્સના ઞાણેસુ સબ્બપથમં સમ્મસનઞ્ઞાણં ભાવેન્તસ્સ રૂપં અનિચ્ચં વેદના અનિચ્ચાતિઆદિના પથમ સમન્નાહારતો પટ્ઠાયાતિ અત્થો. ઉપચિનિત્વાતિ ચ ભાવેત્વાતિ ચ વડ્ઢેત્વા ઇચ્ચેવ અત્થો. ‘‘અબ્ભુણ્હા’’તિ અભિનવાતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘અયં વાદો’’તિ અનુરુદ્ધા ચરિયસ્સ વાદો. યદિ એવં, અટ્ઠકથાસુ સઙ્ખાર પચ્ચયા વિઞ્ઞાણ પદ નિદ્દેસેસુ અભિઞ્ઞા ચેતના પનેત્થ પરતો વિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયો ન હોતીતિ ન ગહિતાતિ વુત્તં. તત્થ અઞ્ઞં યુત્તં કારણં વત્તબ્બન્તિ, તં વદન્તો ‘‘ચતુત્થજ્ઝાન સમાધિસ્સ પના’’તિઆદિમાહ. ‘‘ટીકાકારા’’તિ અભિધમ્મટીકાકારા. ‘‘તસ્સા પના’’તિઆદિ અત્તનોવાદ દસ્સનં. સાધેન્તિયા અભિઞ્ઞા ચેતનાય. અચિત્તકભવ પત્થનાસહિતં સઞ્ઞા વિરાગન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘ઇધા’’તિ મનુસ્સ લોકે.

‘‘અનાગામિનો પના’’તિઆદીસુ. ‘‘એતેના’’તિ એતેન અત્થ વચનેન. ‘‘સદ્ધાધિકો’’તિ સન્ધિન્દ્રિયાધિકો. એવં વીરિયાધિકાદીસુપિ. ‘‘અત્તના લદ્ધ સમાપત્તીનં’’તિ એકસ્સપિ પુગ્ગલસ્સ બહૂનં અત્તના લદ્ધ સમાપત્તીનં. તેસુ પુથુજ્જન સોતાપન્ન સકદાગામીસુ. ‘‘પુથુજ્જનો’’તિ ઝાનલાભિ પુથુજ્જનો. ‘‘નિકન્તિયાસતી’’તિ કામભવનિકન્તિયા સતિ. ‘‘ઇતરે પના’’તિ સોતાપન્ન સકદાગામિનો પન. પરિહીનજ્ઝાના એવ તત્થ નિબ્બત્તન્તિ. ન નિકન્તિ બલેનાતિ અધિપ્પાયો. વિભાવનિપાઠે ‘‘તેસં પી’’તિ ઝાનલાભિ સોતાપન્ન સકદાગામીનમ્પિ. ઇચ્છન્તેન ટીકાચરિયેન. તથા નિકન્તિયા સતિ પુથુજ્જનાદયો કામાવચર કમ્મ બલેન કામભવેપિ નિબ્બત્તન્તીતિ યોજના. ચેતોપણિધિ ઇજ્ઝતિ. કસ્મા, વિસુદ્ધત્તા. સીલવિસુદ્ધત્તાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘તે’’તિ ઝાનલાભિ સોતાપન્ન સકદાગામિનો. અઙ્ગુત્તર પાઠે. ‘‘સહદસ્સનુપ્પાદા’’તિ સોતાપત્તિ મગ્ગઞ્ઞાણં દસ્સનન્તિ વુચ્ચતિ. દસ્સનસ્સ ઉપ્પાદક્ખણેન સદ્ધિં. નત્થિ તસ્સ તં સંયોજનન્તિપિ પાઠો. ‘‘ઇમં લોકં’’તિ ઇમં કામલોકં. ‘‘વિપસ્સના નિકન્તિ તણ્હા’’તિ તેનેવ ધમ્મરાગેન તાય ધમ્મ નન્દિયાતિ એવં વુત્તા વિપસ્સના સુખે નિકન્તિ તણ્હા. પચ્ચયે સતિ કુપ્પન્તિ નસ્સન્તીતિ કુપ્પા. કુપ્પા ધમ્મા યેસં તે કુપ્પ ધમ્મા. ‘‘ધમ્મા’’તિ મહગ્ગત ધમ્મા. ઇમે દ્વે સોતાપન્ન સકદાગામિનો સીલેસુ પરિપૂરકારિનો નામ. સીલપ્પટિ પક્ખાનં કિલેસાનં સબ્બસો પહીનત્તા. તસ્મા તે સીલેસુ અકુપ્પ ધમ્માતિ વુચ્ચન્તિ. સમાધિસ્મિં પન કુપ્પ ધમ્મા એવ. ‘‘મહાબ્રહ્મેસુ ન નિબ્બત્તન્તી’’તિ મહાબ્રહ્મત્તં ન લભન્તીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘હીનજ્ઝાસયત્તા’’તિ એત્થ ઇત્થિયો નામ પકતિયાવ હીનજ્ઝાસયા હોન્તિ નીચ છન્દા નીચ ચિત્તા મન્દવીરિયા મન્દપઞ્ઞા. કસ્મા, હીનલિઙ્ગત્તા. કસ્મા ચ તા હીનલિઙ્ગા હોન્તિ. દુબ્બલ કમ્મનિબ્બત્તત્તા. દુબ્બલ કમ્મન્તિ ચ પુરિસત્ત જનકં કમ્મં ઉપાદાય વુચ્ચતિ. બ્રહ્મપુરોહિતાનમ્પિ સઙ્ગહણં વેદિતબ્બં. કસ્મા, બ્રહ્મપારિસજ્જાનન્તિ અટ્ઠકથા વચનસ્સ યેભૂય્યવચનત્તા. તેનાહ ‘‘ન મહાબ્રહ્માનં’’તિ. ઇતરથા ન બ્રહ્મપુરોહિતાનં ન ચ મહાબ્રહ્માનન્તિ વુત્તં સિયા. ન ચ તથા સક્કા વત્તું ‘બ્રહ્મત્તન્તિ મહાબ્રહ્મત્ત’ન્તિ ઇમિના વચનેન વિરુજ્ઝનતો. અયઞ્ચ અત્થો ન કેવલં યેભૂય્યનયમત્તેન સિદ્ધો. અથ ખો બ્યઞ્જન સામત્થિયેનાપિ સિદ્ધોતિ દસ્સેતું ‘‘તેહી’’તિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘તે’’તિ બ્રહ્મપુરોહિતા. સંયુત્તપાઠે. ‘‘પટિભાતુતં’’તિ એત્થ ‘‘તં’’તિ તુય્હં. ધમ્મીકથા તુય્હં પટિભાતુ, પાતુબ્ભવતુ. કથેતુ ઇચ્ચેવ વુત્તં હોતિ. ‘‘બ્રાહ્મણા’’તિ અભિભું ભિક્ખું આલપતિ. ‘‘બ્રહ્મુનો’’તિ મહાબ્રહ્મુનો અત્થાય. એવં સેસેસુ દ્વીસુ. ‘‘તેસં’’તિ બ્રહ્મપુરોહિતાનં. વિભાવનિપાઠે ‘‘ઇતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો’’તિ ‘‘બ્રહ્મપારિસજ્જેસુ યેવા’’તિ પુલ્લિઙ્ગ વચનત્તા પુગ્ગલપ્પધાનં હોતિ. નભૂમિપ્પધાનં. તસ્મા અયમત્થો યુત્તિવસેન દટ્ઠબ્બોતિ. ‘‘તીસુભવગ્ગેસૂ’’તિ વેહપ્ફલભૂમિ પુથુજ્જનભવગ્ગો નામ હોતિ રૂપલોકે. તતો ઉપરિ પુથુજ્જનભૂમિયા અભાવતો. અકનિટ્ઠભૂમિ અરિયભવગ્ગો નામ. તત્થ ઠિતાનં અરિયાનં તત્થેવ નિટ્ઠાનતો. નેવસઞ્ઞાભૂમિ લોકભવગ્ગો નામ. તતો ઉપરિ લોકસ્સેવ અભાવતોતિ.

કમ્મચતુક્કાનુદીપના નિટ્ઠિતા.

૧૫૫. મરણુપ્પત્તિયં. ‘‘આયુપરિમાણસ્સા’’તિ આયુકપ્પસ્સ. ‘‘તદુભયસ્સા’’તિ આયુકપ્પસ્સ ચ કમ્મસ્સ ચ. ‘‘ઉપઘાતક કમ્મેના’’તિ બલવન્તેન પાણાતિપાતકમ્મેન. ‘‘દુસ્સિમાર કલાબુરાજાદીનં વિયા’’તિ તેસં મરણં વિય. ઉપરોધિતં ખન્ધ સન્તાન મસ્સાતિ વિગ્ગહો. ‘‘ઉપરોધિતં’’તિ ઉપગન્ત્વા નિરોધાપિતં. કમ્મં ખિય્યતિયેવ. એવં સતિ, સબ્બંપિ મરણં એકેન કમ્મક્ખયેન સિદ્ધં. તસ્મા એકં કમ્મક્ખય મરણમેવ વત્તબ્બન્તિ વુત્તં હોતિ. ‘‘ઇતરેપિ વુત્તા’’તિ ઇતરાનિપિ તીણિ મરણાનિ વુત્તાનીતિ ચોદના. વુચ્ચતે પરિહારો. ‘‘સરસવસેનેવા’’તિ અત્તનો ધમ્મતાવસેનેવ. નાના આયુ કપ્પં વિદહન્તિ સઙ્ખરોન્તીતિ નાનાઆયુકપ્પ વિધાયકા. ‘‘સત્તનિકાયે’’તિ સત્તસમૂહે. નિચ્ચકાલં ઠિતિં કરોન્તીતિ ઠિતિકરા. કદાચિ વુદ્ધિં કરોન્તિ, કદાચિ હાનિં કરોન્તીતિ વુદ્ધિકરા હાનિકરા ચ. ‘‘તેસં વસેના’’તિ તેસં ઉતુ આહારાનં વસેન. ‘‘તયોપિ ચેતે’’તિ એતેતયોપિ ઠિતિકરાદયો. કમ્મં વિપચ્ચમાનં દત્વા ખિય્યતીતિ સમ્બન્ધો. એતેન એવરૂપેઠાને કમ્મં અપ્પધાનન્તિ દીપેતિ. ‘‘તદનુરૂપં એવા’’તિ તં દસવસ્સકાલાનુ રૂપં એવ. ‘‘ભો ગઞ્ચા’’તિ ધનધઞ્ઞાદિપરિભોગઞ્ચ. તેસં ઉતુઆહારાનં ગતિ એતેસન્તિ તગ્ગતિકા. તેસં ઉતુઆહારાનં ગતિં અનુવત્તન્તીતિ વુત્તં હોતિ. તેનાહ ‘‘તદનુવત્તિકા’’તિ. સઙ્ખારવિદૂહિ અઞ્ઞત્રાતિ સમ્બન્ધો. સઙ્ખારવિદુનો ઠપેત્વાતિ અત્થો. ઇદ્ધિયા પકતાતિ ઇદ્ધિમયા. ‘‘ઇદ્ધિયા’’તિ દેવિદ્ધિયાવા ભાવનામયિદ્ધિયાવા. વિજ્જાય પકતાતિ વિજ્જામયા. ‘‘વિજ્જાયા’’તિ ગન્ધારિવિજ્જાય. અટ્ઠિ ન્હારુ મંસ લોહિતાદિકા રસધાતુયો અયન્તિ વડ્ઢન્તિ એતેહીતિ રસાયનાનિ. તાનિ વિદહન્તિ એતેહીતિ રસાયન વિધયો. નયૂપદેસા. ચિરટ્ઠિતિ કત્થાય જીવિતં સઙ્ખરોન્તિ એતેહીતિ જીવિત સઙ્ખારા. ઇદ્ધિમય વિજ્જામય જીવિત સઙ્ખારેસુ ચ રસાયન વિધિસઙ્ખાતેસુ જીવિત સઙ્ખારેસુ ચ વિદુનોતિ સમાસો. ‘‘દ્વિ સમુટ્ઠાનિક રૂપધમ્મેસૂ’’તિ ઉતુસમુટ્ઠાનિક રૂપધમ્મેસુ ચ આહાર સમુટ્ઠાનિક રૂપધમ્મેસુ ચ. ‘‘પરિણમન્તેસૂ’’તિ વિપરિણમન્તેસુ. તેનાહ ‘‘જિય્યમાનેસૂ’’તિઆદિં. ‘‘યાવમહન્તં પીતિ’’ સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધાનં કમ્મં વિય કોટિપત્તવસેન અતિમહન્તમ્પિ. ‘‘અસ્સા’’તિ કમ્મસ્સ. ‘‘ઉપચ્છેદક મરણેપિ નેતબ્બો’’તિ બલવન્તે ઉપચ્છેદક કમ્મે આગતે યાવમહન્તમ્પિ જનક કમ્મં અત્તનો વિપાકાધિટ્ઠાન વિપત્તિયા ખિય્યતિયેવ. સો ચસ્સખયો ન સરસેન હોતિ, અથ ખો ઉપચ્છેદક કમ્મ બલેન હોતીતિ ઇધ ઉપચ્છેદક મરણં વિસું ગહિતન્તિ એવં ઉપચ્છેદક મરણેપિ નેતબ્બો. ‘‘અકાલ મરણં’’તિ આયુક્ખયમરણાદીનિ તીણિ મરણાનિ કાલમરણાનિ નામ, મરણા રહકાલે મરણાનીતિ વુત્તં હોતિ. તતો અઞ્ઞં યં કિઞ્ચિ મરણં અકાલ મરણન્તિ વુચ્ચતિ. તેનાહ ‘‘તઞ્હિ પવત્તમાનં’’તિઆદિં. ‘‘મૂલભેદતો’’તિ મૂલકારણપ્પભેદતો. યસ્મા પન મિલિન્દ પઞ્હે વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. સન્નિપતન્તીતિ સન્નિપાતા. સન્નિપાતેહિ ઉપ્પન્ના સન્નિપાતિકાતિ અત્થં સન્ધાય ‘‘સન્નિપતિતાનં’’તિ વુત્તં. અથવા. સન્નિપતનં સન્નિપાતો. દ્વિન્નં તિણ્ણં વા દોસાનં મિસ્સકભાવો. સન્નિપાતેન ઉપ્પન્ના સન્નિપાતિકાતિપિ યુજ્જતિ. ‘‘અનિસમ્મકારીનં’’તિ અનિસામેત્વા અનુપધારેત્વા કરણ સીલાનં. પવત્તા આબાધા વિસમપરિહારજાનામાતિ યોજના. ‘‘અત્તના વાકતાનં પયોગાનં’’તિ સત્થહરણ, વિસખાદન, ઉદકપાતનાદિવસેન કતાનં. ‘‘વિનાસેન્તી’’તિ સત્થવસ્સ વાલુકવસ્સાદીનિ વસ્સાપેત્વાવા સમુદ્દ વીચિયો ઉટ્ઠાપેત્વાવા એવરૂપે મહન્તે ભયુપદ્દવે કત્વા વિનાસેન્તિ. ‘‘મનુસ્સ પથે’’તિ મનુસ્સ પદેસે. ‘‘તે’’તિ ચણ્ડા યક્ખા. ‘‘જીવિતક્ખયં પાપેન્તી’’તિ મનુસ્સાનં વા ગોમહિંસાનં વા મેદલોહિતાનિ પાતબ્યત્થાય તેસુ નાનારોગન્તર કપ્પાનિ ઉપ્પાદેત્વા જીવિતક્ખયં પાપેન્તીતિ અત્થો. ‘‘વત્તબ્બમેવ નત્થી’’તિ સકલં રજ્જં વા રટ્ઠં વા દીપકં વા વિનાસેન્તીતિ વુત્તે સકલં જનપદં વા નગરં વા નિગમં વા ગામં વા તં તં પુગ્ગલં વા વિનાસેન્તીતિ વિસું વત્તબ્બં નત્થીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘સત્થદુબ્ભિક્ખરોગન્તર કપ્પાપી’’તિ સત્થન્તર કપ્પો દુબ્ભિક્ખન્તર કપ્પો રોગન્તર કપ્પોતિ ઇમે તયો અન્તર કપ્પાપિ ઇધ વત્તબ્બાતિ અત્થો. તેસુ પન રોગન્તર કપ્પો યક્ખા વાળે અમનુસ્સે ઓસ્સજ્જન્તિ, તેન બહૂ મનુસ્સા કાલઙ્કરોન્તીતિ ઇમિના એકદેસેન વુત્તોયેવ. ‘‘ઉપપીળકો પઘાતકાનં કમ્માનં વિપચ્ચનવસેના’’તિ એત્થ તેસં કમ્માનં ઓકાસપ્પટિલાભેન સત્તસન્તાને સુખસન્તાનં વિબાધેત્વા મરણં વા પાપેત્વા મરણ મત્તં વા દુક્ખં જનેત્વા પીળનઞ્ચ ઘાતનઞ્ચ ઇધ વિપચ્ચન નામેન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. વિપાકં પન જનેન્તુવા, માવા, ઇધ અપ્પમાણન્તિ. એત્થ સિયા. અટ્ઠસુ કારણેસુ ઓપક્કમિકટ્ઠાને ‘કુપ્પિતાહિ દેવતા સકલં રજ્જાદિકં અસેસં કત્વા વિનાસેન્તી’તિ વુત્તં. તત્થ વિનાસિતા જના કિં નુ ખો અત્તનો અત્તનો કમ્મ વિપાકજેહિ આબાધન દણ્ડેહિ વા વિનસ્સન્તિ, ઉદાહુ વિસું ઓપક્કમિકેહિ આબાધન દણ્ડેહિ વા વિનસ્સન્તિ. યઞ્ચેત્થ વુત્તં ‘એવં અકાલ મરણં ઉપચ્છેદક કમ્મુના વા અઞ્ઞેહિ વા અનેક સહસ્સેહિ કારણેહિ હોતી’તિ. તત્થ યસ્સ ઉપચ્છેદક કમ્મં નામ નત્થિ. કિં તસ્સ અઞ્ઞેન કારણેન અકાલ મરણં નામ ભવેય્યાતિ. એત્થ વદેય્યું, તસ્સ અઞ્ઞેન કારણેન અકાલ મરણં નામ ન ભવેય્ય. સબ્બે સત્તા કમ્મસ્સકા, કમ્મદાયાદા, કમ્મયોની, કમ્મ બન્ધૂ, કમ્મપ્પટિસ્સરણાતિહિ વુત્તંતિ. તેસં તં વાદં ભિન્દન્તો ‘‘યેહિકેચિ લોકે દિસ્સન્તી’’તિઆદિમાહ. પુન તદત્થં દળ્હં કરોન્તો ‘‘યથાહા’’તિઆદિં વદતિ. તત્થ દુવિધં કમ્મફલં, વિપાક ફલઞ્ચ નિસ્સન્દ ફલઞ્ચ. તત્થ વિપાક ફલં નામ વિપાકક્ખન્ધા ચ ચક્ખુ સોતાદીનિ કટત્તા રૂપાનિ ચ. તં યેન પુબ્બે કમ્મં કતં, તસ્સેવ સાધારણં હોતિ. તસ્સ સન્તાને એવ પવત્તતિ. નિસ્સન્દ ફલં નામ તસ્સ સુખુપ્પત્તિયા વા દુક્ખુપ્પત્તિયા વા અત્તનો કમ્માનુભાવેન બહિદ્ધા સમુટ્ઠિતાનિ ઇટ્ઠારમ્મણાનિ વા અનિટ્ઠા રમ્મણાનિ વા. તં પન અઞ્ઞેસમ્પિ સાધારણં હોતિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘સકકમ્મસમુટ્ઠિતા એવ. લ. પરેસં સાધારણા એવા’’તિ. લોકે અટ્ઠલોક ધમ્મા નામ સબ્બે કમ્મ વિપાકજા એવાતિ ન વત્તબ્બા. ઇમે ચ સત્તા સંસારે સંસરન્તા અટ્ઠસુલોક ધમ્મેસુ નિમ્મુજ્જન્તા સંસરન્તિ, તસ્મા તે વિનાપિ ઉપપીળક કમ્મેન અઞ્ઞેહિ કારણેહિ નાનાદુક્ખં ફુસન્તિયેવ. તથા વિનાપિ ઉપચ્છેદક કમ્મેન મરણ દુક્ખં પાપુણન્તિયેવ. તેન વુત્તં ‘‘કમ્મેન વિના યતોકુતોચિ સમુટ્ઠિતા’’તિઆદિ.

‘‘તે ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ તે નાનારોગાદયો ઉપ્પજ્જન્તિ. ‘‘ન ઉપાય કુસલા વા’’તિ તતો અત્તાનં મોચેતું કારણ કુસલા વા ન હોન્તિ. ‘‘ન ચ પટિકાર કુસલા વા’’તિ ઉપ્પન્નં રોગાદિભયં અપનેતું વૂપસમેતું પટિકાર કમ્મેતિ કિચ્છકમ્મે કુસલા વા ન હોન્તિ. ‘‘નાપિ પરિહાર કુસલા વા’’તિ તતો મોચનત્થં પરિહરિતું દેસન્તરં ગન્તું કુસલા વા ન હોન્તીતિ અત્થો. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યં. ‘‘રોગાદયો એવ તં ખેપેન્તા પવત્તન્તી’’તિ કથં તે પુબ્બકમ્મં ખેપેન્તીતિ. તસ્સ વિપાકભૂતં જીવિત સન્તાનં વિનાસેન્તા ખેપેન્તિ. વિનટ્ઠેહિ જીવિત સન્તાને તં ભવં જનેન્તં ખિય્યતિ યેવાતિ. તેનાહ ‘‘યથાહી’’તિઆદિં. ‘‘કમ્મસ્સપિ તથેવા’’તિ તથેવ પુબ્બકમ્મસ્સપિ તિણગ્ગે ઉસ્સાવ બિન્દુસ્સેવ પરિદુબ્બલતા સિદ્ધા હોતિ. જીવિતે પરિક્ખીણે તં ભવં જનેન્તસ્સ પુબ્બકમ્મસ્સપિ પરિક્ખીણત્તા. ‘‘એવઞ્ચેતં’’તિ એતં કમ્મપ્પટિ સંયુત્ત વચનં ઇધ અમ્હેહિ વુત્તનયેન સમ્પટિચ્છિતબ્બં. સબ્બં પુબ્બેકતહેતુદિટ્ઠિ નામ સબ્બં સુખં વા દુક્ખં વા સુચરિતં વા દુચ્ચરિતં વા પુબ્બભવે અત્તના કતેન પુબ્બકમ્મહેતુના એવ ઉપ્પજ્જતીતિ એવં પવત્તા દિટ્ઠિ. ‘‘યં કિઞ્ચાયં’’તિ યં કિઞ્ચિ અયં. મહાબોધિસત્તાનં અધિમુત્તિકાલઙ્કરિયા નામ ઇધ મે ચિરકાલં ઠિતસ્સ પારમિપૂરણ કિચ્ચં નત્થિ, ઇદાનેવ ઇતો ચવિત્વા મનુસ્સલોકે ઉપ્પજ્જિસ્સામિ, ઉપરુજ્ઝતુ મે ઇદં જીવિતન્તિ અધિમુઞ્ચિત્વા દળ્હં મનસિકરિત્વા કાલઙ્કરિયા. ‘‘સયમેવ સત્થં આહરિત્વા’’તિ સયમેવ અત્તનો ગીવં સત્થેન હનિત્વાતિ અત્થો. ‘‘એત્થેવા’’તિ અકાલમરણે એવ.

‘‘તથા ચા’’તિઆદીસુ. ‘‘સમાપત્તિ લાભીનં’’તિ નિદ્ધારણેભુમ્મ વચનં. ‘‘જીવિત સમસીસીનં’’તિ અરહત્ત મગ્ગં લભિત્વા મગ્ગપચ્ચવેક્ખનવીથિ એવ મરણાસન્નવીથિં કત્વા પરિનિબ્બાનત્તા સમં સીસં એતેસન્તિ સમસીસિનો. ‘‘સમં સીસં’’તિ જીવિત સન્તાન પરિયન્તેન સમં વટ્ટદુક્ખ સન્તાન પરિયન્તં વુચ્ચતિ. ‘‘સબ્બેસં પી’’તિ સબ્બેસમ્પિ ખીણાસવાનં. ‘‘ઇમં સુત્તપદં’’તિ મહાપરિનિબ્બાનસુત્તે આગતં સુત્તપદં. ‘‘તે’’તિ તે વાદિનો. ‘‘તેના’’તિ તેન વાદવચનેન. ક્રિયમનોધાતુ નામ પઞ્ચદ્વારાવજ્જનં. ક્રિયાહેતુકમનો વિઞ્ઞાણધાતુ નામ હસિતુપ્પાદચિત્તં. ‘‘અસ્સા’’તિ પરિનિબ્બાયન્તસ્સ બુદ્ધસ્સ. ‘‘ન સમેતિ યેવા’’તિ સન્તિં અનુપાદિસેસં નિબ્બાનં આરમ્મણં કત્વાતિ એત્થ પરિનિબ્બાન જવનેહિ આરમ્મણં કત્વાતિ વુત્તેપિ ન સમેતિયેવ. તેનાહ ‘‘તથાહી’’તિઆદિં. ‘‘ભવઙ્ગં ઓતરિત્વા પરિનિબ્બાયતી’’તિ એત્થ પરિનિબ્બાન ચુતિચિત્તમેવ ભવઙ્ગન્તિ વુત્તં. ચુતિચિત્તન્તિ ચ ભવન્તરં ગચ્છન્તસ્સેવ વુચ્ચતિ. ઇધ પન વોહાર મત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. વિભાવનિપાઠે. ચુતિપરિયોસાનાનં મરણાસન્ન ચિત્તાનં. યથા પન બુદ્ધાનં ભગવન્તાનં યાવજીવં ઉપ્પન્નં મહાભવઙ્ગચિત્તં કમ્મકમ્મનિમિત્તાદયો આરમ્મણં કરોતિયેવ. તથા પરિનિબ્બાન ચુતિચિત્તં પીતિ આહ ‘‘ન હી’’તિઆદિં. નનુ મરણકાલે કમ્મકમ્મનિમિત્તાદીનં ગહણં નામ ભવન્તર ગમનત્થાય હોતિ, બુદ્ધા ચ ભવન્તરં ન ગચ્છન્તિ. તસ્મા ‘‘ન હિ. લ. ન કરોતી’’તિ ઇદં ન યુત્તન્તિ. નો ન યુત્તં. ભવન્તર ગમનત્થાયાતિ ઇદં જવનેહિ ગહણે દટ્ઠબ્બં. ઇધ પન ચુતિચિત્તેન ગહણેતિ દસ્સેન્તો ‘‘નચચુતિયાગહિતાની’’તિઆદિમાહ. ‘‘કમ્મસિદ્ધિયા’’તિ કમ્મસિજ્ઝનત્થાય.‘‘એત્થ ચા’’તિઆદીસુ. ‘‘તસ્સા’’તિ સોણત્થેર પિતુનો. ‘‘કમ્મબલેના’’તિઆદીસુ. ‘‘અઞ્ઞેનપિ કારણ બલેના’’તિ આચિણ્ણભાવાદિકેન કારણબલેન. ગતિનિમિત્તં પન કમ્મબલેનેવાતિ યુત્તં સિયા. ‘‘તથોપટ્ઠિતં’’તિ અન્તિમવીથિતો પુબ્બે બહૂસુવીથીસુ ઉપટ્ઠિતપ્પકારન્તિઅત્થો. પાપપક્ખિયેસુ દુગ્ગતિનિમિત્તેસુ. કલ્યાણપક્ખિયાનિ સગ્ગનિમિત્તાનિ. ધમ્માસોકરઞ્ઞો મરણકાલે પાપપક્ખિયાનં ઉપટ્ઠાનં કત્થચિ સીહળગન્થે વુત્તં.

સકલં પથવિં ભુત્વા,

દત્વા કોટિસતં ધનં;

અન્તે અડ્ઢામલકમત્તસ્સ;

અસોકો ઇસ્સરં ગતો; તિ ચ;

અસોકો સોક માગતો; તિ ચ;

‘‘તં’’તિ વિપચ્ચમાનકં કમ્મં. ‘‘નિયામક સહકારિ પચ્ચયભૂતા’’તિ એત્થ યથા નાવાયં નિયામકો નામ નાવં ઇચ્છિતદિસાભિમુખં નિયામેતિ, નિયોજેતિ. તથા અયં તણ્હાપિ ભવનિકન્તિ હુત્વા ચિત્તસન્તાનં ગન્તબ્બભવાભિમુખં નિયામેતિ, નિયોજેતિ. કમ્મસ્સ ચ અચ્ચાયત્ત સહાયભાવેન સહકારી પચ્ચયો હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘કુસલાકુસલ કમ્મનિમિત્તાનિ વા’’તિ અઞ્ઞાનિ કુસલા કુસલકમ્મનિમિત્તાનિ વા. ‘‘તદુપત્થમ્ભિકા’’તિ તસ્સ કમ્મસ્સ ઉપત્થમ્ભિકા. ‘‘નિમિત્તસ્સાદગધિતં’’તિ મુખનિમિત્તાદીસુ અસ્સાદેન્તં ગિજ્ઝન્તં. ‘‘તિટ્ઠમાનં તિટ્ઠતી’’તિ તિટ્ઠમાનં હુત્વા તિટ્ઠતિ. અમુઞ્ચિત્વા તિટ્ઠતીતિ વુત્તં હોતિ. અનુબ્યઞ્જનં નામ પિયસાતરૂપો કથિતલપિતાદિ ક્રિયાવિસેસો. ‘‘અસ્સ પુગ્ગલસ્સા’’તિ આસન્ન મરણસ્સ પુગ્ગલસ્સ. અટ્ઠકથા પાઠે. ‘‘કિલેસ બલવિનામિતં’’તિ અવિજ્જા તણ્હાદીનં કિલેસાનં બલેન વિનામિતં. પટિચ્છાદિકા આદીન વા યસ્સાતિ વિગ્ગહો. ‘‘તં’’તિ ચિત્તસન્તાનં. ‘‘તસ્મિં’’તિ કમ્માદિવિસયે. અટ્ઠકથાય ન સમેતિ. તસ્મિં વિસયેતિહિ તત્થ વુત્તં. ન વુત્તં તસ્મિં ભવેતિ. ‘‘તસ્મિં વુત્તા નં’’તિ તસ્મિં ‘યેભૂય્યેન ભવન્તરે છ દ્વારગ્ગહિતં’તિ ઠાને ટીકાસુ વુત્તાનં. તં સદિસ જવનુપ્પત્તિ નામ કમ્મકરણકાલે પવત્ત જવનેહિ સદિસાનં ઇદાનિ જવનાનં ઉપ્પત્તિ. ભવપ્પટિચ્છન્નઞ્ચ કમ્મં અપાકટઞ્ચ કમ્મં ન તથા ઉપટ્ઠાતિ. કેવલં અત્તાનં અભિનવકરણ વસેન દ્વારપત્તં હુત્વા ઉપટ્ઠાતીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘વિસીદ પત્તા’’તિ વિસઞ્ઞીભાવેન વિરૂપં હુત્વા સીદનપત્તા. ‘‘તબ્બિપરીતેન પાપકમ્મ બહુલાપિ વત્તબ્બા’’તિ તેપિવિસીદન્તરે આવુધ હત્થા પાણઘાતં કરોન્તા ગણ્હથબન્ધથાતિ ઉગ્ઘોસન્તા દુટ્ઠચિત્તા હોન્તીતિઆદિના વત્તબ્બા. અટ્ઠકથા પાઠેસુ. ઉક્ખિત્તો અસિ યસ્સાતિ ઉક્ખિત્તા સિકો. પતુદન્તિ વિજ્ઝન્તિ એતેનાતિ પતોદનં. પાજનદણ્ડો. તસ્સ અગ્ગે કતા સૂચિ પતોદન સૂચિ. ‘‘પતોદન દુક્ખં’’તિ વિજ્ઝન દુક્ખં. કથં પન ઉક્ખિત્તાસિકાદિભાવેન ઉપટ્ઠાનં કમ્મુપટ્ઠાનં નામ હોતિ. કથઞ્ચ તં પટિસન્ધિયા આરમ્મણભાવં ઉપેતીતિ આહ ‘‘સો ચા’’તિઆદિં. ઉપ્પજ્જમાનાનં સત્તાનં. ‘‘ઇતરેસં પના’’તિ રૂપારૂપ ભવેસુ ઉપ્પજ્જમાનાનં પન. ‘‘પરિપુણ્ણં કત્વા’’તિ તદારમ્મણ પરિયોસાનાયવા સુદ્ધાય વા જવનવીથિયાતિ એવં પરિપુણ્ણં કત્વા. અયં પન ભવઙ્ગાવસાને ચુતિચિત્તુપ્પત્તિ નામ અટ્ઠકથાસુ નત્થિ. યઞ્ચ ભવઙ્ગં ઓતરિત્વા પરિનિબ્બાયતીતિઆદિ તત્થ તત્થ વુત્તં. તત્થપિ ‘‘ભવઙ્ગં’’તિ ચુતિચિત્તમેવ ટીકાસુ વણ્ણેન્તિ. તસ્મા ‘‘ભવઙ્ગક્ખયેવા’’તિ ઇદં કથં યુજ્જેય્યાતિ આહ ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિં. અનુરૂપં સેતીતિ અનુસયો. અનુબન્ધો હુત્વા સેતીતિ અનુસયો. અનુ અનુ વા સેતીતિ અનુસયો. એત્થ ચ અનુસયો નામ જવનસહજાતો ન હોતિ. ઇધ ચ અનુસય નામેન વુત્તં. નાનાજવન સહજાતા ચ અવિજ્જા તણ્હા પટિસન્ધિયા વિસેસ પચ્ચયા હોન્તેવ. કથં તા ઇધ ગહિતા સિયુન્તિ આહ ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિં. એવં સન્તે અવિજ્જા પરિક્ખિત્તેન તણ્હામૂલકેનાતિ વુત્તેસુ સુટ્ઠુ યુજ્જતિ. અનુસયેહિ સહ જવનસહજાતાનમ્પિ લદ્ધત્તા. તસ્મા ઇધ અનુસય વચનં ન યુત્તન્તિ ચોદના. યુત્તમેવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘અપિ ચા’’તિઆદિમાહ. ‘‘પરિયત્તા’’તિ સમત્તા. ‘‘સો પી’’તિ ફસ્સાદિ ધમ્મ સમૂહોપિ.‘‘તથા રૂપા યેવા’’તિ અગ્ગમગ્ગેન અપ્પહીન રૂપાયેવ, અનુસયભૂતાયેવાતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘તં’’તિ ચિત્ત સન્તાનં. ‘‘તત્થા’’તિ તદુભયસ્મિં. કથં તં તત્થ ખિપન્તીતિ આહ ‘‘તસ્મિં’’તિઆદિં. ‘‘વિજાનનધાતુયા’’તિ વિઞ્ઞાણ ધાતુયા. સઙ્કન્તા નામ નત્થિ. યત્થ યત્થ ઉપ્પજ્જન્તિ. તત્થ તત્થેવ ભિજ્જન્તીતિ અધિપ્પાયો. કુતો મરણકાલે સઙ્કન્તા નામ અત્થિ વિજ્જન્તીતિ યોજના. એવં સન્તે ઇદં વચનં અનમતગ્ગિય સુત્તેન વિરુદ્ધં સિયાતિ. ન વિરુદ્ધં. ઇદઞ્હિ અભિધમ્મ વચનં, મુખ્યવચનં, અનમતગ્ગિય સુત્તં પન સુત્તન્ત વચનં પરિયાય વચનન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘યઞ્ચા’’તિઆદિમાહ. પરિયાયેન વુત્તન્તિ વત્વા તં પરિયાયં દસ્સેતિ ‘‘યેસઞ્હી’’તિઆદિના. ‘‘સો’’તિ સો પુગ્ગલો. ‘‘તેસં’’તિ અવિજ્જા તણ્હા સઙ્ખારાનઞ્ચ પટિસન્ધિ નામ રૂપ ધમ્માનઞ્ચ. ‘‘હેતુપ્ફલસમ્બન્ધેન ભવન્તરં સન્ધાવતિ સંસરતીતિ વુચ્ચતી’’તિ પુબ્બે કમ્મકરણકાલેપિ તે અવિજ્જા તણ્હા સઙ્ખારા એવ સો સત્તોતિ વુચ્ચન્તિ. પચ્છા તેસં ફલભૂતાયં પટિસન્ધિયા પાતુભવનકાલેપિ સાપટિસન્ધિ એવ સો સત્તોતિ વુચ્ચતિ. મજ્ઝે ધમ્મપ્પબન્ધોપિ સો સત્તોતિ વુચ્ચતિ. એવં હેતુધમ્મેહિ સદ્ધિં ફલધમ્મે એકં સત્તં કરોન્તસ્સ હેતુપ્ફલ સમ્બન્ધો હોતિ. એવં હેતુપ્ફલ સમ્બન્ધેન સો એવ કમ્મં કરોતિ. તેન કમ્મેન સો એવ ભવન્તરં સન્ધાવતિ સંસરતીતિ વુચ્ચતિ. એત્થ ચ અનમતગ્ગો યં ભિક્ખવે. લ. અવિજ્જાનીવરણાનં સત્તાનંતિ એવં સત્તવોહારેન વુત્તત્તા સાધમ્મદેસના પરિયાયદેસના હોતિ. પરિયાયદેસનત્તા ચ સન્ધાવતં સંસરતન્તિ પરિયાયોપિ સિજ્ઝતિ. યસ્સં પન ધમ્મ દેસનાયં ધમ્મદેસનાતિ વચનાનુ રૂપં ધમ્મમેવ દેસેતિ, ન સત્તં, ન પુગ્ગલં. અયં ધમ્મદેસના એવ મુખ્યદેસના નામ હોતિ. તત્થ દેસિત ધમ્મા પન પકતિકાલેપિ દેસન્તરં કાલન્તરં ખણન્તરં સઙ્કન્તા નામ નત્થિ. યત્થ યત્થ ઉપ્પન્ના, તત્થ તત્થેવ ભિજ્જન્તિ. ખયવયં ગચ્છન્તિ. તેન વુત્તં ‘ન હિ ઉપ્પન્નુપ્પન્ના ધમ્મા. લ. સઙ્કન્તા નામ અત્થી’તિ. પટિઘોસો ચ, પદીપો ચ, મુદ્દા ચ. આદિસદ્દેન પટિબિમ્બચ્છાયા ચ, બીજસઙ્ખારો ચ, પાટિભોગો ચ, બાલકુમાર સરીરેસુ ઉપયુત્તા વિજ્જાસિપ્પોસધા ચાતિ એવં અટ્ઠકથા યં આગતાનિ નિદસ્સનાનિ સઙ્ગય્હન્તિ. ‘‘નિદસ્સના’’નીતિ ચ ઉપમાયો વુચ્ચન્તિ. તત્થ ‘‘પટિઘોસો’’તિ ગમ્ભીરલેણ દ્વારે ઠત્વા સદ્દં કરોન્તસ્સ અન્તોલેણે પટિઘોસો પવત્તતિ. તત્થ દ્વારે ઉપ્પન્નો મૂલસદ્દો અન્તોલેણં ન ગચ્છતિ, ઉપ્પન્નટ્ઠાને એવ નિરુજ્ઝતિ. પટિઘોસો ચ તતો આગતો ન હોતિ. ન ચ વિના મૂલસદ્દ + પચ્ચયેન અઞ્ઞતો પવત્તતિ. મૂલસદ્દપચ્ચયા એવ તત્થ પવત્તતીતિ. તત્થ મૂલસદ્દો વિય અતીત કમ્મં. પટિઘોસો વિય અનન્તરે પટિસન્ધિ. એસનયો પદીપ મુદ્દા પટિબિમ્બચ્છાયાસુ. તત્થ ‘‘પદીપો’’તિ પથમં એકં પદીપં જાલેત્વા તેન અઞ્ઞં પદીપસતમ્પિ પદીપ સહસ્સમ્પિ જાલેતિ. ‘‘મુદ્દા’’તિ લઞ્છનલેખા. તત્થ એકેન લઞ્છનક્ખન્ધેન, તેન લઞ્છનલેખાસતમ્પિ લઞ્છનલેખા સહસ્સમ્પિ કરોતિ. ‘‘પટિબિમ્બચ્છાયા’’તિ પસન્નેસુ આદાસપટ્ટેસુવા ઉદકેસુવા ઉપ્પન્ના સરીરચ્છાયા. એતેહિ નિદસ્સનેહિ ફલં નામ હેતુતો આગતં ન હોતિ. હેતુના ચ વિના ન સિજ્ઝતીતિ એત્તકમત્થં દીપેતિ. ‘‘બીજસઙ્ખારો’’તિ કાલન્તરે ઉપ્પન્નેસુ પુપ્ફફલેસુ ઇચ્છિતવણ્ણ ગન્ધરસપાતુભાવત્થાય રોપનકાલે અમ્બબીજાદીસુ ઇચ્છિતવણ્ણ ગન્ધરસધાતૂનં પરિભાવના. તત્થ તપ્પચ્ચયા કાલન્તરે પુપ્ફફલેસુ ઉપ્પન્નેસુ તેવણ્ણગન્ધરસા પાતુબ્ભવન્તિ. ‘‘પાટિભોગો’’તિ કિઞ્ચિ અત્થં સાધેતું પરસ્સ સન્તિકે ઇણં ગણ્હન્તસ્સ તવધનં સંવચ્છરેન વુડ્ઢિયા સહ દસ્સામિ, સચે નદદેય્યં. અસુકં નામ મમખેત્તં વા વત્થુવા તુય્હં હોતૂતિ પટિઞ્ઞાઠપનં. તત્થ તપ્પચ્ચયા ધનં લભિત્વા તં અત્થઞ્ચ સાધેતિ. કાલે સમ્પત્તે વુડ્ઢિયા સહ ઇણઞ્ચ સોધેતિ. ‘‘વિજ્જાસિપ્પોસધા’’તિ લોકે પુત્તકે યાવજીવં હિતત્થાય દહરકાલે કિઞ્ચિ વિજ્જંવા સિપ્પંવા સિક્ખાપેન્તિ. યાવજીવં ખરરોગાનં અનુપ્પાદત્થાય દહરકાલે ઓજવન્તં કિઞ્ચિ ઓસધં વા અજ્ઝોહારેન્તિ. તત્થ તપ્પચ્ચયા પુત્તાનં યાવજીવં હિતપ્પટિલાભો વા તાદિસાનં રોગાનં અનુપ્પાદો વા હોતિયેવ. એતેહિ યથા કાલન્તરે અસન્તેસુયેવ પાટિભોગાદીસુ મૂલકમ્મેસુ પુબ્બભાગે કતપચ્ચયા એવ પચ્છા અત્થ સાધનાદીનિ સિજ્ઝન્તિ. તથા કુસલા કુસલ કમ્માનિ કત્વા કાલન્તરે તેસુ અસન્તેસુપિ પુબ્બે કતત્તા એવ પચ્છા પટિસન્ધાદીનિ ફલાનિ પાતુબ્ભવન્તીતિ દીપેતિ. તેનવુત્તં ‘‘પટિઘોસ પદીપમુદ્દાદીનિ ચેત્થ નિદસ્સનાની’’તિ. ‘‘કમ્મદુબ્બલભાવેના’’તિ તદા જીવિતિન્દ્રિયસ્સ દુબ્બલત્તા કમ્મમ્પિ દુબ્બલમેવ હોતીતિ કત્વા વુત્તં. કામઞ્ચેત્થ અટ્ઠકથાયં વત્વા દસ્સિતં, તથાપિ સમ્ભવતીતિ સમ્બન્ધો. તત્થ ‘‘તં પી’’તિ ગતિનિમિત્તમ્પિ. ‘‘તથા ચવન્તાનં’’તિ દિબ્બરથાદીનિ ગતિનિમિત્તં કત્વા ચવન્તાનં. ‘‘દય્હમાનકાયેના’’તિ ઇત્થમ્ભૂતલક્ખણે કરણવચનં. ગાથાયં. પઞ્ચદ્વારે પટિસન્ધિકમ્મં વિના દ્વિગોચરે સિયાતિ યોજના. તત્થ ‘‘દ્વિગોચરે’’તિ કમ્મનિમિત્ત ગતિનિમિત્તભૂતે દ્વિગોચરે. તત્થ પઞ્ચદ્વારે પટિસન્ધિ નામ પઞ્ચદ્વારિક મરણાસન્ન વીથિચિત્તાનં અન્તે ચ વન્તાનં પટિસન્ધિ. સાપિ ગતિનિમિત્તભૂતે ગોચરે સિયાતિ વુત્તે પઞ્ચદ્વારિક વીથિચિત્તાનિ પઞ્ચારમ્મણભૂતાનિ ગતિનિમિત્તાનિ આરમ્મણં કરોન્તીતિપિ સિદ્ધં હોતિ. એવઞ્ચ સતિ. તેસં વીથિચિત્તાનં અન્તે અચવિત્વા તદનુબન્ધક મનોદ્વારિકવીથિચિત્તેહિપિ કદાચિ કેસઞ્ચિ ચ વનં નનસમ્ભવતીતિ સક્કા વત્તું. તેસુ પન અનુબન્ધક વીથીસુ અતીતગ્ગહણ સમુદાયગ્ગહણેહિ ચ વન્તાનં અતીતાનિપિ ગતિનિમિત્તાનિ લબ્ભન્તિ. વત્થુગ્ગહણનામગ્ગહણેહિ ચ વન્તાનં ધમ્મા રમ્મણંપિ લબ્ભતિયેવ. તસ્મા યં વુત્તં આચરિયેન કામાવચર પટિસન્ધિયા છ દ્વારગ્ગહિતં કમ્મનિમિત્તં ગતિનિમિત્તઞ્ચ પચ્ચુપ્પન્નમતીતા રમ્મણં ઉપલબ્ભતીતિ. તં સુવુત્તમેવાતિ દટ્ઠબ્બં. યં પન ‘તમેવ તથોપટ્ઠિતં આરમ્મણં આરબ્ભ ચિત્તસન્તાનં અભિણ્હં પવત્તતી’તિ એવં અન્તિમવીથિતો પુબ્બભાગે બહૂનં વીથિવારાનં પવત્તનં આચરિયેન વુત્તં. તં તથોપટ્ઠિતં ગતિનિમિત્તં આરબ્ભાતિપિ લદ્ધું વટ્ટતિયેવ. એવઞ્ચસતિ, ગતિનિમિત્તંપિ અતીતં લબ્ભતીતિ દસ્સેતું ‘‘યદાપના’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘સન્તતિ વસેના’’તિ સન્તતિ પચ્ચુપ્પન્ન વસેન. ‘‘તસ્સા’’તિ ગતિનિમિત્તસ્સ. યેભૂય્યેન વુત્તો, ન સબ્બસઙ્ગાહિકેન વુત્તોતિ અધિપ્પાયો. ‘‘મનોદ્વારિક મરણાસન્ન જવનાનંપિ ઇચ્છિતબ્બત્તા’’તિ પુરેજાતપચ્ચય ભાવેન ઇચ્છિતબ્બત્તાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘તદનુબન્ધાયા’’તિ તાનિ મનોદ્વારિ કમરણાસન્ન જવનાનિ અનુગતાય. ‘‘પટિસન્ધિયાપિ સમ્ભવતો’’તિ તસ્સ પુરેજાત પચ્ચયસ્સ પટિસન્ધિયાપિ પુરેજાત પચ્ચયતા સમ્ભવતો. નનુ થેરેન ભિન્દિત્વા અવુત્તેપિ ભિન્દિતબ્બે સતિ, ભિન્દનમેવ યુત્તન્તિ ચે. ન યુત્તં. કસ્મા, કમ્મનિમિત્તેન સમાનગતિકત્તા. તેનાહ ‘‘નચતં’’તિઆદિં. વિભાવનિયં યથાસમ્ભવં યોજેતબ્બંતિ વત્વા અપરેપન અવિસેસતોવ વણ્ણેન્તીતિ અપરેવાદોપિ વુત્તો. તત્થ ‘‘અવિસેસતો વણ્ણેન્તી’’તિ અભિન્દિત્વાવ વણ્ણેન્તીતિ વુત્તં હોતિ. પુન તં અપરેવાદં અસમ્પટિચ્છન્તો ‘‘અટ્ઠકથાયં પના’’તિઆદિમાહ. ઇધ પન તં અપરેવાદં પગ્ગણ્હન્તો પુન ‘‘યઞ્ચ તત્થા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘તદારમ્મણાયા’’તિ તં ગતિનિમિત્તા રમ્મણાય. ‘‘તેસં વચનં’’તિ અપરેસં વચનં. ‘‘અઞ્ઞત્ર અવિચારણાયા’’તિ કસ્મા વુત્તં. નનુ અટ્ઠકથાયં પનાતિઆદિ સબ્બં વિચારણા વચનમેવ હોતીતિ. સચ્ચં યથા દિટ્ઠપાઠવસેન, સાવસેસ પાઠભાવં પન ન વિચારેતિયેવ. તસ્મા ‘‘અઞ્ઞત્ર અવિચારણાયા’’તિ વુત્તં. એત્થ સિયા. અટ્ઠકથાપાઠો સાવસેસો હોતુ, મૂલટીકાપાઠો પન મનોદ્વારે યેવાતિ નિયમેત્વા વુત્તત્તા કથં સાવસેસો સિયાતિ. નિયમેત્વા વુત્તોપિ ઇધ અધિપ્પેતત્થે અપરિપુણ્ણે સાવસેસો એવ હોતીતિ. તેન વુત્તં ‘‘અઞ્ઞં કારણં નત્થિ અઞ્ઞત્ર અવિચારણાયા’’તિ. ‘‘પચ્ચુપ્પન્નમતીતં’’તિઆદીસુ. તદારમ્મણાવસાનાય પઞ્ચદ્વારિક જવનવીથિયા ચ વનં હોતીતિ યોજના. એવં અપરત્થપિ. બલવન્તેપિ સતિ. તદારમ્મણાવસાનાય એવ વીથિયા. ‘‘વુત્તત્તા પના’’તિ અટ્ઠકથાયં એવ વુત્તત્તા પન. ‘‘પુરિમભાગે એવા’’તિ પઞ્ચદ્વારિક અન્તિમ વીથિતો પુબ્બભાગે એવ. ‘‘તાહી’’તિ દેય્યધમ્મવત્થૂહિ. ‘‘યથાતં’’તિ તં અત્થજાતં કતમં વિયાતિ અત્થો. ‘‘ઇતો’’તિ મનુસ્સ ભવતો. નિમિત્ત સદિસં સદ્દં વણ્ણન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘નટ્ઠચકારં’’તિ પતિતચકારં. અટ્ઠકથાપાઠે ઞાતકા માતાદયો પઞ્ચદ્વારે ઉપસંહરન્તીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘તવત્થાયા’’તિ તવઅત્થાય. ‘‘ચીનપટસોમારપટાદિવસેના’’તિ ચીનરટ્ઠે પવત્તો પટો ચીનપટો. તથા સોમારપટેપિ. ‘‘તાની’’તિ રસફોટ્ઠબ્બાનિ. ફોટ્ઠબ્બં પન અઞ્ઞંપિ યુજ્જતેવ. અત્થિદાનીતિ મનસિકતત્તા પચ્ચુપ્પન્નભૂતાનીતિ વુત્તં. ‘‘અરૂપીનં’’તિ અરૂપબ્રહ્માનં. ‘‘તે’’તિ અરૂપિનો. ‘‘તાની’’તિ હેટ્ઠિમજ્ઝાનાનિ. વિસ્સટ્ઠં લદ્ધઝાનં યેસં તે વિસ્સટ્ઠજ્ઝાના. ‘‘તતોયેવ ચા’’તિ વિસ્સટ્ઠજ્ઝાનત્તાયેવ ચ. આકડ્ઢિતં માનસં ચિત્તં એતેસન્તિ વિગ્ગહો. ઇદઞ્ચ હેતુવિસેસન પદં. આકડ્ઢિતમાનસત્તા કામભવે ઉપ્પજ્જમાનાનન્તિ દીપેતિ. તેસં અરૂપીનં. ‘‘અઞ્ઞં દુબ્બલ કમ્મં’’તિ ઉપચારજ્ઝાનકમ્મતો અઞ્ઞં તિહેતુકોમકં કમ્મં. ‘‘તેસં’’તિ રૂપલોકતો ચ વન્તાનં. ‘‘સતો’’તિ સન્તસ્સ સમાનસ્સ. ‘‘ઉપત્થમ્ભને કારણં નત્થી’’તિ ઇદં ઉપચારજ્ઝાન કમ્મસ્સ ગરુક કમ્મગતિકત્તા વુત્તં. એકન્ત ગરુકકમ્મભૂતંપિ પન મહગ્ગતજ્ઝાન કમ્મં નામ નાનાનિકન્તિ બલેન પટિબાહીયમાનં પટિસન્ધિં ન દેતિયેવ. ઉપચારજ્ઝાન કમ્મે વત્તબ્બં નત્થીતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘તાદિસાની’’તિ તથા રૂપાનિ દ્વિહેતુકોમક કમ્માનિ તેસં ઓકાસં ન લભન્તિ. નીવરણાનં સુટ્ઠુવિક્ખમ્ભિતત્તાયેવ. ‘‘યેના’’તિ યેન છન્દાદીનં પવત્તિ કારણેન. ‘‘નાનાકમ્માનિ પી’’તિ ઉપચારજ્ઝાન કમ્મતો અઞ્ઞાનિ પચ્ચુપ્પન્ન કમ્માનિપિ અતીતભવેસુ કતાનિ અપરપરિયાય કમ્માનિપિ. ‘‘યેન ચા’’તિ યેન નાનાકમ્માનમ્પિ ઓકાસ લાભકારણેન ચ. ‘‘તે’’તિ રૂપી બ્રહ્માનો. ‘‘વુત્તનયેને વા’’તિ સુટ્ઠુવિક્ખમ્ભિતનીવરણાનં તેસં અપ્પના પત્તજ્ઝાનવિસેસેન [ યસ્મા પનાતિઆદિના ચ ] પરિભાવિત ચિત્તસન્તાનત્તા’તિ ચ વુત્તનયેનેવ. ‘‘તં કારણં’’તિ અહેતુક પટિસન્ધિયા અભાવ કારણં. પરમ્પર ભવેસુચ વીથિમુત્તચિત્તાનં પવત્તાકારં દસ્સેતુન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘યથા તાનિયેવ ઓસધાની’’તિ લોકે એકં ઓસધં લભિત્વાતં દેવસિકં ભુઞ્જતિ. એકોપથમદિવસે ભુઞ્જન્તં દિસ્વા કતમં નામ ત્વં ઓસધં ભુઞ્જસીતિ પુચ્છિ. ઇદં નામ ઓસધં ભુઞ્જામીતિ વદતિ. પુનદિવસેસુપિ ઓસધં ભુઞ્જન્તં દિસ્વા તથેવ પુચ્છિ. તમેવ ઓસધં ભુઞ્જામીતિ વદતિ. તત્થ ‘‘તમેવ ઓસધં’’તિ યં પથમદિવસે ઓસધં તયાચ પુચ્છિતં. મયા ચ કથિતં. તમેવ અજ્જ ભુઞ્જામીતિ અત્થો. તત્થ પન પથમદિવસે ભુત્તં ઓસધં અઞ્ઞં. અજ્જ ભુત્તં અઞ્ઞં. તંસદિસં પન અઞ્ઞંપિ તમેવાતિ લોકે વોહરન્તિ તાનિયેવ ઓસધાનિ ભુઞ્જામીતિ. એવં ઇધપિ તસ્સદિસે તબ્બોહારો દટ્ઠબ્બો. ‘‘તસ્મિં’’તિ ભવઙ્ગચિત્તે. અવત્તમાને ઉપપત્તિભવો ઓચ્છિજ્જતિ. વત્તમાને ન ઓચ્છિજ્જતિ. તસ્મા તસ્સ ઉપપત્તિ ભવસ્સ અનોચ્છેદ અઙ્ગત્થાય કારણત્તા ભવઙ્ગન્તિ વુચ્ચતીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘ઉપપત્તિ ભવો’’તિ ચ કમ્મજક્ખન્ધસન્તાનં વુચ્ચતિ. ‘‘પરસમયે’’તિ ઉચ્છેદ દિટ્ઠીનં વાદે. ‘‘વટ્ટમૂલાની’’તિ અવિજ્જાતણ્હા વુચ્ચન્તિ. વટ્ટમૂલાનિ સુટ્ઠુઉચ્છિજ્જન્તિ એત્થાતિ વિગ્ગહો. ‘‘યસ્સ અત્થાયા’’તિ સઉપાદિસેસાદિકસ્સ નિબ્બાનસ્સ પટિલાભત્થાય. ‘‘પટ્ઠપીયન્તી’’તિ પવત્તાપીયન્તિ. પજ્જન્તિ પાપુણન્તિ અરિયા જના એત્થાતિ પદં. પરતો સમન્તિપદે અનુપાદિસેસસ્સ ગય્હમાનત્તા ઇધ સઉપાદિસેસન્તિ વુત્તં. બુજ્ઝન્તીતિ બુધા. સુટ્ઠુ સદ્ધિં ઉચ્છિન્નં સિનેહબન્ધનં યેહિ તે સુસમુચ્છિન્નસિનેહબન્ધના. કથઞ્ચ સુટ્ઠુઉચ્છિન્નં, કેહિ ચ સદ્ધિં ઉચ્છિન્નન્તિઆહ ‘‘અનુસયમત્તં પી’’તિઆદિં. ‘‘સેસકિલેસેહી’’તિ તણ્હાસિનેહ બન્ધનતો અવસેસ કિલેસેહિ. ‘‘અધિસયિતં’’તિ વિક્ખમ્ભિતુંપિ અસક્કુણેય્યં હુત્વા અતિરેકતરં સયિતં. ‘‘અધિગમાવહં’’તિ અધિગમો વુચ્ચતિ નવવિધો લોકુત્તર ધમ્મો. તં આવહતીતિ અધિગમાવહં. ‘‘સીલં’’તિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલં. ‘‘ધુતઙ્ગં’’તિ તેરસધુતઙ્ગં. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યં.

વીથિમુત્તસઙ્ગહદીપનિયાઅનુદીપના નિટ્ઠિતા.