૪. વીથિસઙ્ગહઅનુદીપના

૧૩૬. વીથિસઙ્ગહે. ‘‘તેસઞ્ઞે વા’’તિ ચિત્ત ચેતસિકાનં એવ. ‘‘વુત્તપ્પકારેના’’તિ ‘તત્થ ચિત્તં તાવ ચતુબ્બિધં હોતિ કામાવચરં રૂપાવચરં, તિઆદિના ઇચ્ચેવં વુત્તપ્પકારેન. ‘‘પુબ્બા પરનિયામિતં’’તિ વા દ્વત્તિંસ સુખ પુઞ્ઞમ્હાતિઆદિના નયેન પુબ્બા પરનિયામિતં. ‘‘આરબ્ભગાથાયા’’તિ.

વીથિ ચિત્તવસેનેવં, પવત્તિય મુદીરિતો;

પવત્તિ સઙ્ગહો નામ, સન્ધિયં દાનિ વુચ્ચતી.તિ

એવં પવત્તિકાલે પવત્તિ સઙ્ગહો, પટિસન્ધિકાલે પવત્તિ સઙ્ગહોતિ સિદ્ધો હોતિ. કેચિ વાદે ‘‘પટિસન્ધિ પવત્તિયં’’તિ નિદ્ધારણે ગહિતે દ્વીસુ પટિસન્ધિ સઙ્ગહ પવત્તિ સઙ્ગહેસુ ઇદાનિ પવત્તિ સઙ્ગહં પવક્ખામિ, પચ્છા પટિસન્ધિ સઙ્ગહં પવક્ખામીતિ અત્થો હોતિ. તત્થ ‘‘પટિસન્ધિ સઙ્ગહો’’તિ પટિસન્ધિકાલે સઙ્ગહો. ‘‘પવત્તિ સઙ્ગહો’’તિ પવત્તિકાલે સઙ્ગહો. સો ચ ઉપરિગાથાય ન સમેતીતિ દસ્સેતું ‘‘એવં સતી’’તિઆદિમાહ. ‘‘તાનિ તીણિ છક્કાનિ નિક્ખિત્તાની’’તિ છક્કમત્તાનિ નિક્ખિત્તાનિ, ન સકલં. વત્થુ દ્વારા લમ્બણ સઙ્ગહોતિ અધિપ્પાયો. ‘‘સા પના’’તિ સાવિસયપ્પવત્તિ પન. ‘‘કાચિ સીઘતમા’’તિ કાચિ અતિરેકતરં સીઘા. ‘‘દન્ધા’’તિ સણિકા, ચિરાયિકા. ‘‘અનુપપન્ના’’તિ અસમ્પન્ના. અસમ્પન્ન દોસો આગચ્છતીતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘ધાતુભેદં’’તિ સત્ત વિઞ્ઞાણ ધાતૂનં વિભાગં. ‘‘ધાતુનાનત્તં’’તિ ધારણ કિચ્ચનાનત્તં. ઇતિ તસ્મા મનોધાતુ વિસું વુત્તાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘મનનં’’તિ વિજાનનભાવં અપત્તં. આવજ્જનમત્ત સમ્પટિચ્છનમત્ત સઙ્ખાતં જાનનમત્તં. ‘‘યં કિઞ્ચિ મનનં’’તિ અન્તમસો આવજ્જનમત્ત સમ્પટિચ્છનમત્તં પીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘સુદ્ધો પન મનોવિઞ્ઞાણપ્પબન્ધો’’તિ મનોદ્વાર વિકારં પટિચ્ચ પવત્તો મનોવિઞ્ઞાણપ્પબન્ધો. ન ભવઙ્ગ મનોવિઞ્ઞાણપ્પબન્ધો. સો હિ વીથિમુત્તત્તા ઇધ અપ્પસઙ્ગોતિ. મનોદ્વારે પન દ્વિધાતિ સમ્બન્ધો. બુદ્ધસ્સ ભગવતો પથમાભિનીહારકાલો નામ સુમેધતાપસકાલે બુદ્ધ ભાવાય કાય ચિત્તાનં અભિનીહારકાલો. આદિસદ્દેન પચ્છિમ ભવે પટિસન્ધિગ્ગહણાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. ‘‘જાતિ ફલિકક્ખન્ધા વિય સમ્પજ્જન્તી’’તિ તેન ઓભાસેન અજ્ઝોત્થટત્તા જાતિફલિકક્ખન્ધ સદિસા હોન્તીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘ઉપપત્તિ દેવ બ્રહ્માનં પના’’તિ ઉપપત્તિપ્પટિસન્ધિકાનં ઓપપાતિક દેવ બ્રહ્માનં પન. ‘‘પસાદ નિસ્સય ભૂતાનં’’તિ ચક્ખાદીનં પસાદ વત્થૂનં નિસ્સય મહાભૂતાનં.

‘‘યાનિ પના’’તિઆદીસુ. દ્વત્તિ ચિત્તક્ખણાનિ અતિક્કમ્મ આપાતં આગચ્છન્તીતિ યોજના. એવં પરત્થપિ. વિભૂતસ્સાતિ ચ અવિભૂતસ્સાતિ ચ ઇદં આદિમ્હિ મનોદ્વારે પન વિભૂતસ્સાતિ ચ અવિભૂતસ્સાતિ ચ પદાનં ઉદ્ધરણં. ‘‘રૂપા રૂપાનં’’તિ રૂપ ધમ્માનઞ્ચ અરૂપ ધમ્માનઞ્ચ. ‘‘તાવા’’તિ વીથિ ચિત્તપ્પવત્તિ દસ્સનતો પથમતરં એવાતિ અત્થો. ‘‘અદ્ધાન પરિચ્છેદં’’તિ ખણકાલ પરિચ્છેદં. વિભાવનિપાઠે ‘‘અતિમહન્તા દિવસેન વિસય વવત્થાનં હોતી’’તિ વચનેન આદિમ્હિ ‘છવત્થૂનિ, છ દ્વારાનિ, છ આરમ્મણાનિ, છ વિઞ્ઞાણાનિ, છ વીથિયો, છ ધાવિસયપ્પવત્તી,તિ એવં વુત્તેસુ છસુ છક્કેસુ છધાવિસયપ્પવત્તીતિ પદમત્તં સઙ્ગણ્હાતિ. તં અનુપપન્નં હોતિ. તેનાહ ‘‘એવઞ્હિ સતી’’તિઆદિં. ‘‘વિસય વવત્થાનત્થ મેવા’’તિ અતિમહન્તાદિ વિસય વવત્થાનત્થમેવ વુત્તન્તિ ન ચ સક્કા વત્તું. રૂપા રૂપ ધમ્માનં અદ્ધાન પરિચ્છેદો નામ અભિધમ્મે સબ્બત્થ ઇચ્છિતબ્બો. તસ્મા તસ્સ દસ્સનત્થમ્પિ તં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘સભાવપ્પટિલાભો’’તિ ચિન્તન ફુસનાદીનં પાતુભાવો વુચ્ચતિ. ‘‘અનિવત્તી’’તિ અનન્તરધાનં વુચ્ચતિ. ‘‘પરિહાયિત્વા’’તિ જરા કિચ્ચં આહ. ‘‘અચ્છરાસઙ્ઘાટક્ખણસ્સા’’તિ અઙ્ગુલીનં સઙ્ઘટ્ટનક્ખણસ્સ. આચરિયાનન્દત્થેરો નામ અભિધમ્મ ટીકાકારો વુચ્ચતિ. ‘‘અસ્સા વિજ્જુયાઠિતિ નામ વિસું ન પઞ્ઞાયતી’’તિ વિજ્જુપ્પાદં પસ્સન્તાનં ન પઞ્ઞાયતિ. તથા ચિત્તમ્પિ વડ્ઢનાનન્તરમેવ ભિજ્જતીતિ યોજના. તેનાહ ‘‘તં પી’’તિઆદિં. ઉદયભાગો નામ વડ્ઢનભાગો, વયભાગો નામ અન્તરધાનભાગો. ‘‘એવઞ્ચ કત્વા’’તિ લદ્ધગુણ વચનં. ‘‘એકંચિત્તં દિવસં તિટ્ઠતી’’તિ પુચ્છા વચનં. ‘‘આમન્તા’’તિ પટિઞ્ઞા વચનં. ‘‘વયક્ખણો’’તિ પુચ્છા. ‘‘ન હેવં વત્તબ્બે’’તિ પટિક્ખેપો. પચ્ચત્ત વચનસ્સ એકારત્તં. એવં નવત્તબ્બન્તિ અત્થો. ‘‘મહાથેરેના’’તિ મોગ્ગલિ પુત્તતિસ્સ મહાથેરેન. નનુ સુત્તન્તેસુ વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘ના’’તિ ન ઉપલબ્ભતિ. ‘‘ઇમસ્સ વુત્તત્તા’’તિ ઇમસ્સ વચનસ્સ વુત્તત્તા. સઙ્ખત લક્ખણં વિસયો યેસં તાનિ સઙ્ખત વિસય લક્ખણાનિ. સઙ્ખત ધમ્મમેવ આહચ્ચ તિટ્ઠતિ. અયં અભિધમ્મે ધમ્મતાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘સઙ્ગહ કારેના’’તિ આચરિય બુદ્ધઘોસત્થેરં વદતિ. ‘‘અત્થિક્ખણં’’તિ ખણદ્વયમેવ વુચ્ચતિ. ઇતિ વત્વા તમત્થં સાધેન્તીતિ સમ્બન્ધો. ગાથાયં. ‘‘તસ્સેવા’’તિ તસ્સા ઠિતિયા એવ ભેદો. સબ્બદા સબ્બપાણિનં મરણં નામ વુચ્ચતીતિ યોજના. ‘‘તમત્થં’’તિ તાનિ અત્થિક્ખણં ઉપાદાય લબ્ભન્તીતિ અત્થં. ‘‘અથવા’’તિ એકો થેરવાદો. ‘‘સન્તતિ વસેન ઠાનં’’તિ ઠિતાય અઞ્ઞથત્તં પઞ્ઞાયતીતિ એત્થ ઠિતભાવસઙ્ખાતં ઠાનં સન્તતિ ઠિતિવસેન વેદિતબ્બન્તિ વદન્તિ. ‘‘ઇમસ્મિં પન સુત્તે’’તિ વેદનાય ઉપ્પાદો પઞ્ઞાયતિ, વયો પઞ્ઞાયતિ, ઠિતાય અઞ્ઞથત્તં પઞ્ઞાયતીતિ ઇદં સુત્તં વદતિ. ‘‘અપ્પટિબાહેત્વા’’તિ અનીવારેત્વા. યાવડ્ઢનસ્સ નિવત્તિ નામ અત્થિ. ઉદય પરિયન્ત મત્તભૂતા સા એવ નિવત્તિ. ‘‘દ્વીહિ ખન્ધેહી’’તિ રૂપ જરા રૂપક્ખન્ધેન સઙ્ગહિતા. અરૂપ જરા સઙ્ખારક્ખન્ધેનાતિ એવં દ્વીહિ ખન્ધેહિ. યઞ્ચ તત્થ વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. રૂપસ્સ ઉપ્પાદો દ્વિધાભિન્દિત્વા દેસિતો. કથં, ઉપચયો સન્તતી તિયોજના. ‘‘વિભાગા રહસ્સા’’તિ ઉપ્પાદો ઉપ્પજ્જ નટ્ઠેન એકો સમાનો રૂપાનં વડ્ઢન સમયે ઉપ્પાદો. ઉપરિ વડ્ઢનટ્ઠેન ઉપચયોતિ વુત્તો. અવડ્ઢિત્વા ઠિત સમયે ઉપ્પાદો યથા ઠિત નીહારેન ચિરકાલં પવત્તિ અત્થેન સન્તતીતિ વુત્તો. એવં વિભાગા રહસ્સ. ‘‘યથાનુલોમ સાસનં’’તિ વિનેતબ્બ પુગ્ગલાનં અજ્ઝાસયાનુલોમ સાસનં.

‘‘અરૂપ’’ન્તિઆદીસુ. ‘‘અરૂપં’’તિ સબ્બસો રૂપસણ્ઠાન રહિતત્તા ચિત્ત ચેતસિકં નામં વુચ્ચતિ. ‘‘અરૂપિ સભાવત્તા’’તિ અરૂપ ધમ્મ સભાવત્તા ઇચ્ચેવત્થો. તત્થ અરૂપ ધમ્મ સભાવો નામ રૂપ ધમ્મતો સતગુણેનવાસહસ્સગુણેનવાસણ્હસુખુમસભાવો. વિભાવ નિપાઠે. ‘‘ગાહક ગહેતબ્બ ભાવસ્સ તં તં ખણવસેન નિપ્ફજ્જનતો’’તિ એત્થ પઞ્ચદ્વાર વીથીસુ વીથિ ચિત્તાનઞ્ચ આરમ્મણાનઞ્ચ વિસયી વિસયભાવો ગાહક ગહેતબ્બ ભાવો નામ. ‘‘તં તં ખણવસેન નિપ્ફજ્જનતો’’તિ વીથિ ચિત્તાનિ ચ એકસ્મિં આરમ્મણેપિ આવજ્જનાદીહિ નાના કિચ્ચેહિ ગણ્હન્તા એવ ગહણ કિચ્ચં સમ્પાદેન્તિ. નાના કિચ્ચાનિ ચ નાના ચિત્તાનં વસેન સમ્પજ્જન્તિ. આરમ્મણાનિ ચ પુરેજાતાનિ હુત્વા યાવ તાનિ કિચ્ચાનિ સમ્પજ્જન્તિ, તાવ પચ્ચુપ્પન્નભાવેન ધરમાનાનિ એવ ગહણં સમ્પાદેન્તિ. એવં સતિ, ગાહકાનં વીથિ ચિત્તાનઞ્ચ ખણત્તયાયુકત્તા એવ ગાહક કિચ્ચં નિપ્ફજ્જતિ, સિજ્ઝતિ. ગહેતબ્બાનં આરમ્મણાનઞ્ચ સત્તરસ ચિત્તક્ખણાયુકત્તા એવ ગહેતબ્બ કિચ્ચં નિપ્ફજ્જતિ, સિજ્ઝતિ. એવં તં તં ખણ વસેન નિપ્ફજ્જનતો. વિઞ્ઞત્તિ દ્વયં એક ચિત્તક્ખણિકં. કસ્મા, ચિત્તાનુ પરિવત્તિ ધમ્મત્તા. ‘‘ઉપ્પાદમત્તા’’તિ નિપ્ફન્ન રૂપાનં ઉપ્પાદમત્તા. ‘‘ભઙ્ગમત્તા’’તિ તેસમેવ ભઙ્ગમત્તા. ‘‘રૂપ ધમ્માનં’’તિ નિપ્ફન્ન રૂપ ધમ્માનં. ‘‘ઉપ્પાદનિરોધ વિધાનસ્સા’’તિ ઉપ્પાદ નિરોધ વિધાનભૂતસ્સ મહાઅટ્ઠકથાવાદસ્સ પટિસિદ્ધત્તાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘તં’’તિ તં મહાઅટ્ઠકથા વચનં. ‘‘તસ્મિં વાદે’’તિ તસ્મિં મહાઅટ્ઠકથાવાદે. ‘‘તત્થ આગતા’’તિ તસ્મિં વાદે આગતા. યં પન વિભાવનિયં કારણં વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘તં ટીકાનયં’’તિ તં સોળસ ચિત્તક્ખણાયુક દીપકં મૂલટીકાનયં. તદત્થં સાધેન્તેન વિભાવનિ ટીકાચરિયેન વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. સઙ્ગહકારસ્સ અટ્ઠકથા ચરિયસ્સ. ‘‘ઉપચરીયતી’’તિ ઉપચાર વસેન વોહરીયતિ. વિભાવનિપાઠે. ‘‘એતાની’’તિ આરમ્મણાનિ. ‘‘તં’’તિ તં એક ચિત્તક્ખણં. ‘‘તે ચા’’તિ રૂપ ધમ્મા ચ. ‘‘પરિપુણ્ણ પચ્ચયૂપલદ્ધા’’તિ પરિપુણ્ણં પચ્ચયં ઉપલદ્ધા. ‘‘સો’’તિ ટીકાકારો. ‘‘ઇતરાની’’તિ ગન્ધરસ ફોટ્ઠબ્બાનિ. ‘‘ગોચરભાવં’’તિ પઞ્ચદ્વારિક ચિત્તાનં ગોચરભાવં. ‘‘પુરિમાનિ દ્વે’’તિ રૂપસદ્દા રમ્મણાનિ. ‘‘નિમિત્ત વસેન ઘટ્ટેન્તી’’તિ આદાસં પસ્સન્તસ્સ મુખસદિસં મુખનિમિત્તં મુખપ્પટિબિમ્બં આદાસે ઉપટ્ઠાતિ. એવં રૂપારમ્મણં ચક્ખુપસાદે સદ્દારમ્મણઞ્ચ સોતપસાદે તં સદિસ નિમિત્ત વસેન ઘટ્ટેન્તિ. નવત્થુ વસેન ઘટ્ટેન્તિ. સયં ગન્ત્વા ન ઘટ્ટેન્તીતિ અધિપ્પાયો. અસમ્પત્તાનઞ્ઞેવ આરમ્મણાનં. ‘‘નિમિત્તુ પટ્ઠાન વસેના’’તિ નિમિત્તસ્સ ઉપટ્ઠાનવસેન. ‘‘નિમિત્ત અપ્પનાવસેના’’તિ નિમિત્તસ્સ પવેસન વસેન. મનોદ્વારે પન અસમ્પત્તાનિયેવ હુત્વાતિ પાઠસેસો. ‘‘આપાતા ગમનઞ્ચેત્થા’’તિઆદીસુ. ‘‘લઞ્છકાનં’’તિ લઞ્છનકારાનં. ‘‘લઞ્છનક્ખન્ધં’’તિ અયોમયં લઞ્છનક્ખન્ધં. સો ચ લઞ્છનક્ખન્ધો તાલપણ્ણે આપાતેત્વા અક્ખરં ઉપટ્ઠાપેતિ. તત્થ ‘‘આપાતેત્વા’’તિ અજ્ઝોત્થરિત્વા. ‘‘ચક્ખાદિપ્પથે’’તિ ચક્ખાદીનં વિસયક્ખેત્તે. ન કેવલં અત્તનો દ્વારેસુ એવ આપાત માગચ્છન્તિ. અથ ખો મનોદ્વારેપિ આપાત માગચ્છન્તિ. ન કેવલં ભવઙ્ગ મનોદ્વારે એવ આપાત માગચ્છન્તીતિ યોજના. ‘‘તેસુ પના’’તિ તેસુ આરમ્મણેસુ પન. તાનિ આરમ્મણાનિ યેસં તાનિ તદા રમ્મણાનિ. ન એકક્ખણે પઞ્ચસુ આરમ્મણેસુ વીથિ ચિત્તાનિ પવત્તન્તિ, એકેકસ્મિં આરમ્મણે એવાતિ વુત્તત્તા ન દ્વીસુ, ન તીસુ, ન ચતૂસૂતિપિ વત્તબ્બં. બહુચિત્તક્ખણાતીતાનિ પઞ્ચારમ્મણાનિ બહુચિત્તક્ખણાતીતે પઞ્ચદ્વારેતિ યોજના. પઞ્ચદ્વારેતિ ચ પઞ્ચદ્વારેસૂતિ અત્થો. ‘‘એવં સતી’’તિ તેસં પસાદાનં આવજ્જનેન સદ્ધિં ઉપ્પત્તિયા સતિ. ‘‘આદિલક્ખણં’’તિ પઞ્ચારમ્મણાનં પઞ્ચદ્વારેસુ આપાતા ગમન સઙ્ખાતં વિસયપ્પવત્તિયા આદિલક્ખણં. ચલનઞ્ચ દટ્ઠબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘યથા ગહિતં’’તિ પટિસન્ધિતો પટ્ઠાય ગહિતપ્પકારં. વિભાવનિપાઠે ‘‘યોગ્ય દેસાવટ્ઠાન વસેના’’તિ આપાતં આગન્તું યુત્તટ્ઠાને અવેચ્ચટ્ઠાન વસેન. યુજ્જનઞ્ચ, મન્થનઞ્ચ, ખોભકરણઞ્ચ, ઘટ્ટનન્તિ ચ આપાતા ગમનન્તિ ચ વુચ્ચતીતિ યોજના. હેટ્ઠા વુત્તોયેવ આપાતા ગમનઞ્ચેત્થાતિઆદિના. ‘‘નાના ઠાનિયેસૂ’’તિ નાના ઠાનેસુ ઠિતેસુ. ‘‘એકો ધમ્મનિયામો નામા’’તિ યથા બોધિસત્તે માતુકુચ્છિમ્હિ પટિસન્ધિં ગણ્હન્તે ધમ્મનિયામ વસેન સકલે જાતિક્ખેત્તે પથવિકમ્પનં અહોસિ. તથા ઇધપિ પઞ્ચદ્વારેસુ એકેકસ્મિં દ્વારે આરમ્મણે ઘટ્ટેન્તે ધમ્મનિયામ વસેન ભવઙ્ગ ચલનં હોતિ. અયં ધમ્મનિયામો નામ. ‘‘સહેવા’’તિ એકતોયેવ. કથં હદય વત્થુ નિસ્સિતસ્સ ભવઙ્ગસ્સ ચલનં સિયાતિ યોજના. એત્થ ચ પઞ્ચવિઞ્ઞાણસ્સ ચલનં સિયાતિ ઇદં ન વત્તબ્બં. કસ્મા, તદા પઞ્ચવિઞ્ઞાણસ્સ અવિજ્જમાનત્તા. યદા ચ તં વિજ્જતિ, તદા તં ન ચલતીતિ ન વત્તબ્બં. સબ્બમ્પિ હિ વીથિચિત્તં નામ ચલતિ યેવાતિ. સન્તતિ નામ પુબ્બા પરપ્પબન્ધો. સણ્ઠાનં નામ સહપ્પવત્તાનં એકતો ઠિતિ. ઇધ સણ્ઠાનં અધિપ્પેતં. પઞ્ચનિસ્સય મહાભૂતેહિ સદ્ધિં હદય વત્થુ નિસ્સયભૂતાનં એક સણ્ઠાન ભાવેન એકાબદ્ધત્તાતિ વુત્તં હોતિ. તેનાહ ‘‘સણ્ઠાન વસેનાતિ પન વત્તબ્બં’’તિ. ‘‘તાદિસસ્સ અનુક્કમ ચલનસ્સા’’તિ વિભાવનિયં ભેરિસક્ખરોપમાય સદ્ધિં રૂપાદિના પસાદે ઘટ્ટિતે તન્નિસ્સ યેસુ મહાભૂતેસુ ચલિતેસુ અનુક્કમેન તં સમ્બન્ધાનં સેસરૂપાનમ્પિ ચલનેન હદય વત્થુમ્હિ ચલિતે તન્નિસ્સિતસ્સ ભવઙ્ગસ્સ ચલના કારેન પવત્તિતોતીતિ એવં વુત્તસ્સ અનુક્કમ ચલનસ્સ. ‘‘ભવઙ્ગપ્પવાહં’’તિ ભવઙ્ગ સન્તતિં. ‘‘કુરુમાનં’’તિ કરોન્તં. સલ્લક્ખેન્તં’’તિ ઇદમેવાતિ સન્નિટ્ઠાપેન્તં. ‘‘યોનિ સોમનસિકારાદિવસેના’’તિ યોનિ સોમનસિકારો કુસલ જવનુપ્પત્તિયા પચ્ચયો. અયોનિ સોમનસિકારો અકુસલ જવનુપ્પત્તિયા પચ્ચયો. નિરનુસય સન્તાનતા ક્રિયજવનુપ્પત્તિયા પચ્ચયો. તેસુ ચ સોમનસ્સ જવનાદીનં ઉપ્પત્તિ પચ્ચયોપિ હેટ્ઠા ચિત્ત સઙ્ગહે વુત્તનયેન વેદિતબ્બો.

‘‘ભવઙ્ગપાતો’’તિઆદીસુ. ‘‘આવજ્જનતો પટ્ઠાય ઉટ્ઠિતં’’તિ કમ્મ વિપાકસન્તાનતો ચ તદારમ્મણતો ચ મુઞ્ચિત્વા વિસું ક્રિયામય બ્યાપારેન આરમ્મણન્તરં ગહેત્વા ઉટ્ઠિતં સમુટ્ઠિતં. ભવઙ્ગ ચલનમ્પિ ઉટ્ઠાનસ્સ આદિ હોતિ. તસ્મા તમ્પિ ઉટ્ઠિતે ચિત્ત સન્તાને સઙ્ગણ્હન્તો પથમ ભવઙ્ગ ચલનતોયેવ વાતિ વુત્તં. ‘‘ઇમસ્મિં ઠાને’’તિ વીથિ ચિત્તાનં અનુક્કમેન અત્તનો કિચ્ચેહિ આરમ્મણપ્પવત્તિટ્ઠાને. ‘‘દોવારિકોપમા’’તિ બધિરદોવારિકોપમા. ‘‘ગામિલ્લોપમા’’તિ ગામદારકોપમા. ‘‘અમ્બોપમા’’તિ અમ્બપ્ફલોપમા. અઞ્ઞાપિ ઉપમા અત્થિ. મક્કટસુત્તોપમા, ઉચ્છુયન્તોપમા, જચ્ચન્ધોપમા. તાસબ્બાપિ અટ્ઠસાલિનિયં વિપાકુદ્ધાર કથાતો ગહેતબ્બા. ‘‘યત્થહી’’તિઆદીસુ. ‘‘કથં છ છક્ક યોજના હોતી’’તિ. ચક્ખુ વત્થુ વચનઞ્ચ, ચક્ખુદ્વાર વચનઞ્ચ, રૂપા રમ્મણ વચનઞ્ચ, ચક્ખુ વિઞ્ઞાણ વચનઞ્ચ, ચક્ખુદ્વાર વીથિ ચક્ખુ વિઞ્ઞાણ વીથિ વચનઞ્ચ, અતિમહન્તા રમ્મણ વચનઞ્ચા,તિ એતાનિ છવચનાનિ. તેહિ છછક્કેહિ આહરિત્વા ઇમિસ્સં વીથિયં દસ્સિતાનિ. સેસવીથીસુપિ યથાલાભં દસ્સિતબ્બાનિ. એવં છછક્કયોજના હોતિ. ‘‘એત્થ ચ યત્તકાની’’તિઆદીસુ. ‘‘એકૂન પઞ્ઞાસ પરિમાણેસૂ’’તિ એકસ્સનિપ્ફન્ન રૂપધમ્મસ્સ એકપઞ્ઞાસ મત્તેસુ ખુદ્દકક્ખણેસુ ઉપ્પાદક્ખણઞ્ચ ભઙ્ગક્ખણઞ્ચ ઠપેત્વા મજ્ઝે એકૂન પઞ્ઞાસ મત્તાનિ ઠિતિક્ખણાનિ સન્તિ. તેસુ ખણેસુ અનુક્કમેન ઉપ્પન્ના એકૂન પઞ્ઞાસ ચક્ખુ પસાદા ચ સન્તિ. ‘‘કિસ્મિઞ્ચી’’તિ તેસુ કતરસ્મિં નામ ચક્ખુ પસાદે ન ઘટ્ટેન્તીતિ ન વત્તબ્બાનિ. ‘‘તેસુ પના’’તિ નિદ્ધારણે ભુમ્મવચનં. ‘‘યદેવ એકં ચક્ખૂ’’તિ નિદ્ધારણીયં. તં પન કતમન્તિ. અતીત ભવઙ્ગેન સદ્ધિં ઉપ્પજ્જિત્વા તં અતિક્કમ્મ ભવઙ્ગ ચલનક્ખણે લદ્ધઘટનં એકં ચક્ખુ. તં પન ચક્ખુ વિઞ્ઞાણસ્સ વત્થુ ભાવઞ્ચ દ્વારભાવઞ્ચ સાધેતિ. સેસવિઞ્ઞાણાનં દ્વારભાવં સાધેતીતિ. તેનાહ ‘‘યથારહં’’તિ. એતદેવ એતં એવ ચક્ખુ કિચ્ચ સાધનં નામ હોતિ વીથિ ચિત્તુપ્પત્તિયા વત્થુ કિચ્ચદ્વાર કિચ્ચાનં સાધનતો. ‘‘યં મજ્ઝિમાયુકં’’તિ મન્દાયુક અમન્દાયુકાનં મજ્ઝે પવત્તત્તા યં મજ્ઝિમાયુકન્તિ વદન્તિ. તં કિચ્ચ સાધનં નામાતિ યોજના. ‘‘ઇતરાનિ પના’’તિ એકૂન પઞ્ઞાસ પરિમાણેસુ ચક્ખુ પસાદેસૂતિ વુત્તાનિ, તેસુ એકં કિચ્ચ સાધનં ઠપેત્વા સેસાનિ ઇતરાનિ અટ્ઠ ચત્તાલીસ ચક્ખૂનિ મોઘવત્થૂનિ નામ હોન્તિ. રૂપા રમ્મણેહિ સદ્ધિં લદ્ધ ઘટ્ટનાનમ્પિ સતં વીથિ ચિત્તુપ્પત્તિયા વત્થુ કિચ્ચદ્વાર કિચ્ચરહિતત્તા. તેસુ કતમાનિ મન્દાયુકાનિ નામાતિ આહ ‘‘તાનિ પના’’તિઆદિં. કિચ્ચ સાધનતો પુરિમાનિ નામ અતીત ભવઙ્ગતો પુરે તેરસસુ ભવઙ્ગેસુ આદિ ભવઙ્ગસ્સ ભઙ્ગક્ખણતો પટ્ઠાય ખણે ખણે ઉપ્પન્ના સત્તતિંસ ચક્ખુ પસાદા. તાનિ મન્દાયુકાનીતિ વદન્તિ. કસ્મા, કિચ્ચ સાધનતો અપ્પતરાયુકત્તા. કિચ્ચ સાધનતો પચ્છિમાનિ નામ અતીત ભવઙ્ગસ્સ ઠિતિક્ખણતો પટ્ઠાય ખણે ખણે ઉપ્પન્ના એકાદસ ચક્ખુ પસાદા, તાનિ અમન્દાયુકાનીતિ વદન્તિ. કસ્મા, કિચ્ચ સાધનતો બહુતરાયુકત્તા. તદુભયાનિપિ અટ્ઠ ચત્તાલીસ મત્તાનિ વેદિતબ્બાનીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘તતો’’તિ તેહિ અટ્ઠચત્તાલીસ મત્તેહિ. ‘‘પુરિમતરાની’’તિ સત્તતિંસ મન્દાયુકેહિ પુરિમતરાનિ. તાનિ હિ ચક્ખુ વિઞ્ઞાણસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે ઠિતિ ભાવેન અનુપલદ્ધત્તા ઇધ ન ગહિતાનિ. ‘‘પચ્છિમતરાની’’તિ એકાદસ અમન્દાયુકેહિ પચ્છિમતરાનિ. તાનિ ચ ચક્ખુ વિઞ્ઞાણસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે ઉપ્પન્નાનિપિ તસ્મિં ખણે ઠિતિ ભાવેન અનુપલદ્ધત્તા ઇધ ન ગહિતાનિ. કસ્મા પન ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે ઠિતિ ભાવેન અનુપલદ્ધાનિ તદુભયાનિ ઇધ ન ગહિતાનીતિ. ચક્ખુ વિઞ્ઞાણસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે ઠિતિ ભાવેન ધરમાનાનં અટ્ઠચત્તાલીસ મત્તાનં ચક્ખૂનં મજ્ઝે એવ કતમં ચક્ખુ ચક્ખુ વિઞ્ઞાણસ્સ વત્થુ કિચ્ચ દ્વાર કિચ્ચં સાધેતીતિ આસઙ્કિતબ્બં હોતિ. એત્થ ચ પઞ્ચ વત્થૂનિ નામ અત્તનો ઠિતિક્ખણે એવ પઞ્ચવિઞ્ઞાણાનં વત્થુદ્વાર કિચ્ચ સાધકત્તા ચક્ખુ વિઞ્ઞાણસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે ઠિતિ ભાવેન અનુપલદ્ધત્તા ઇધ ન ગહિતાનીતિ ચ, ચક્ખુ વિઞ્ઞાણસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે ઠિતિ ભાવેન ધરમાનાનન્તિ ચ, વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

‘‘એત્થ સિયા’’તિઆદીસુ. ‘‘ઇમાય વીથિયા’’તિ ઇમાય અતિમહન્તા રમ્મણ વીથિયા. ‘‘સમુદાયગ્ગાહિકા’’તિ રૂપા રમ્મણાનં સમૂહગ્ગાહિકા. ‘‘વણ્ણસલ્લક્ખણા’’તિ વણ્ણવવત્થાનિકા. ‘‘વત્થુગ્ગાહિકા’’તિ દબ્બ સણ્ઠાનગ્ગાહિકા. ‘‘નામગ્ગાહિકા’’તિ નામ પઞ્ઞત્તિગ્ગાહિકા. ‘‘અલાતચક્કસ્સ ગાહિકા વિયા’’તિ રત્તન્ધકારે એકો અલાતં ગહેત્વા પરિબ્ભમતિ. અઞ્ઞો તં પસ્સન્તો ચક્કં વિય મઞ્ઞતિ. તત્થ અલાતસ્સ ગતગતટ્ઠાને પચ્ચુપ્પન્નં રૂપં આરબ્ભ ચક્ખુદ્વાર વીથિયો ઉપ્પજ્જન્તિ. મનોદ્વાર વીથિયો પન પુરિમ પુરિમાહિ ચક્ખુદ્વાર વીથીહિ ગહિતાનિ અતીત રૂપાનિ અમુઞ્ચિત્વા એકતો સણ્ઠાનઞ્ચ સન્તતિઞ્ચ કત્વા ગણ્હન્તિ. તદા પસ્સન્તસ્સ ચક્કં વિય ઉપટ્ઠાતિ. એવં અયં સમુદાયગ્ગાહિકા દટ્ઠબ્બા. ‘‘નત્થિ તદારમ્મણુપ્પાદો’’તિઆદીસુ. ‘‘યસ્સા’’તિ યસ્સ આરમ્મણસ્સ. ચિત્તાનીતિ ચ નાનારમ્મણાનીતિ ચ કમ્મપદાનિ. અવસેસે તસ્મિં આરમ્મણે. ‘‘સઙ્ગહ કારેના’’તિ પોરાણ અટ્ઠકથાયો એકતો સઙ્ગહેત્વા કતત્તા બુદ્ધઘોસત્થેરેન કતા સબ્બા અટ્ઠકથાયો સઙ્ગહટ્ઠકથા નામ. સો ચ સઙ્ગહ કારોતિ વુચ્ચતિ. ‘‘ઇધ પી’’તિ ઇમસ્મિં અભિધમ્મત્થ સઙ્ગહેપિ. ‘‘થેરેના’’તિ અનુરુદ્ધત્થેરેન. ‘‘એકમ્પિ ઇચ્છતિ યેવા’’તિ. ‘‘યસ્સ હિ ચત્તારી’’તિઆદીસુ યસ્સ આરમ્મણસ્સ ચત્તારિ વા પઞ્ચવા છવાતિઆદિના યોજેતબ્બં. ‘‘જવનમ્પિ અનુપ્પજ્જિત્વા’’તિઆદીસુ. ‘‘અત્તનો પધાન ક્રિયાયા’’તિ અનુપ્પજ્જિત્વાતિ પદસ્સ પરતો ‘યં પવત્તતી’તિ અત્તનો પધાન ક્રિયાપદં અત્થિ. તેન અત્તનો ક્રિયાપદેન સદ્ધિન્તિ અત્થો. ‘‘કત્થચિ વુત્તા’’તિ કત્થચિ સદ્દગન્થેસુ વુત્તા. અપિ ચ, હેતુમ્હિ ત્વાપચ્ચયો લક્ખણે હેતુમ્હિ ચ માનન્ત પચ્ચયા જોતનીયટ્ઠેન વુત્તા, ન વચનીયટ્ઠેનાતિ દટ્ઠબ્બા. ‘‘પકતિ નિયામેના’’તિ એતેન પચ્ચય વિસેસેસતિ, ચત્તારિ વા પઞ્ચવા છવા જવનાનિ ઉપ્પજ્જન્તીતિ દીપેતિ. તેનાહ ‘‘એત્થપના’’તિઆદિં. ‘‘દ્વત્તિક્ખત્તું’’તિ વાસદ્દત્થે અઞ્ઞપદત્થ સમાસપદન્તિ વુત્તં ‘‘દ્વિક્ખત્તું વા તિક્ખત્તું વા’’તિ. ‘‘વોટ્ઠબ્બનસ્સ આસેવનતા’’તિ આસેવન પચ્ચયતાવા પચ્ચયુપ્પન્નતાવા. ‘‘આવજ્જનાયા’’તિ એત્થ વોટ્ઠબ્બન કિચ્ચં આવજ્જનમ્પિ સઙ્ગણ્હાતિ. ઇધપિ આરમ્મણ દુબ્બલતાય ચતુપ્પઞ્ચ જવનુપ્પત્તિ ઇચ્છિ તબ્બાતિ યોજના. તત્થ ‘‘ઇધ પી’’તિ ઇમસ્મિં પરિત્તા રમ્મણ વારેપિ. તિવોટ્ઠબ્બનિકા પઞ્ચ પરિત્તા રમ્મણ વીથિયોતિ યોજના. ‘‘ઇતરાની’’તિ પરિત્ત મહન્તાતિ મહન્તા રમ્મણાનિ. ‘‘ઉભયથાપી’’તિ આપાતા ગમન વસેનપિ આરમ્મણ કરણ વસેનપિ. ઇમસ્સ પદસ્સ.

૧૩૭. ‘‘મનોદ્વારે પના’’તિઆદીસુ. ‘‘પરિત્તક્ખણા પી’’તિ ચિત્ત ફસ્સાદયો અપ્પતરક્ખણાપિ. ‘‘અતીતાનાગતા પી’’તિ અતીતાનાગત ધમ્માપિ. ‘‘ઘટ્ટનેના’’તિ રૂપાદીનં ઘટ્ટનેન. ‘‘યત્થા’’તિ યસ્મિં ભવઙ્ગે. ‘‘પઞ્ચદ્વારાનુ બન્ધકં’’તિ પઞ્ચદ્વાર વીથિ અનુગતં. અતીતં આલમ્બણં પવત્તેતિ યેવાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘યથાપાતા ગતમેવા’’તિ પકતિયા આપાતા ગતપ્પકારમેવ. ‘‘તથા તથા’’તિ દિટ્ઠ સમ્બન્ધાદિના તેન તેન પકારેન. ‘‘કિઞ્ચી’’તિ કિઞ્ચિ આરમ્મણં. ‘‘દિસ્વા’’તિ પચ્ચક્ખં કત્વા. પઞ્ચદ્વારગ્ગહિતઞ્હિ આરમ્મણં પચ્ચક્ખકતટ્ઠેન દિટ્ઠન્તિ વુચ્ચતિ. યં કિઞ્ચિ આરમ્મણં. ‘‘અનુમાનેન્તસ્સા’’તિ એવમેવ ભવિત્થ, ભવિસ્સતિ, ભવતીતિ અનુમાનઞ્ઞાણેન ચિન્તેન્તસ્સ. તં સદિસં આરમ્મણં. ‘‘પરસ્સ સદ્દહના’’તિ પરવચનં સુત્વા યથા અયં વદતિ, તથે વેતન્તિ સદ્દહના. ‘‘દિટ્ઠિ’’ વુચ્ચતિ ઞાણં વા લદ્ધિ વા. ‘‘નિજ્ઝાનં’’તિ સુટ્ઠુ ઓલોકનં. ‘‘ખન્તી’’તિ ખમનં સહનં. અઞ્ઞથત્તં અગમનં. દિટ્ઠિયા નિજ્ઝાનં દિટ્ઠિનિજ્ઝાનં. દિટ્ઠિનિજ્ઝાનસ્સ ખન્તિ દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિ. ‘‘સેસં’’તિ નાનાકમ્મ બલેનાતિઆદિકં. ‘‘દેવતો પસંહારવસેના’’તિ દેવતા કદાચિ કેસઞ્ચિ સુપિનન્તે નાનારમ્મણાનિ ઉપસંહરિત્વા દસ્સેન્તિ. એવં દેવતો પસંહાર વસેનાપિ. અનુબોધો નામ લોકિયઞ્ઞાણ વસેન ચતુસ્સચ્ચ ધમ્માનં અનુબુજ્ઝનં. પટિવેધો નામ લોકુત્તરઞ્ઞાણ કિચ્ચં. અનન્ત રૂપ નિસ્સય પચ્ચયગ્ગહણેન પકતૂ પનિસ્સય પચ્ચયમ્પિ ઉપલક્ખેતિ. ચિત્ત સન્તાનસ્સ અનન્તરૂપનિસ્સય પચ્ચયભાવો નામાતિ સમ્બન્ધો. અનન્ત રૂપ નિસ્સય પચ્ચયસત્તિ નામ અનન્તર પરમ્પર વિપ્ફરણવસેન મહાગતિકા હોતીતિ વુત્તં હોતિ. અનન્ત રૂપ નિસ્સય પચ્ચયાનુ ભાવોતિપિ યુજ્જતિ. કથં મહાવિપ્ફારોતિ આહ ‘‘સકિં પી’’તિઆદિં. ‘‘સુટ્ઠુ આસેવિત્વા’’તિ એત્થ પચ્છા અપ્પમુસ્સમાનં કત્વા પુનપ્પુનં સેવનં સુટ્ઠુ આસેવનં નામ. ન કેવલં પુરિમ ચિત્ત સન્તાનસ્સ સો ઉપનિસ્સય પચ્ચયાનુભાવો એવ મહાવિપ્ફારો હોતિ. પકતિયા ચિત્તસ્સ વિચિત્ત ભાવ સઙ્ખાતં ચિન્તના કિચ્ચમ્પિ મહાવિપ્ફારં હોતીતિ દસ્સેતું ‘‘ચિત્તઞ્ચ નામા’’તિઆદિવુત્તં. કથં મહાવિપ્ફારં હોતીતિ આહ ‘‘કિઞ્ચિ નિમિત્તં’’તિઆદિં. ‘‘કિઞ્ચિ નિમિત્તં’’તિ દિટ્ઠાદીસુ નાના રમ્મણેસુ કિઞ્ચિ અપ્પમત્તકં દિટ્ઠાદિકં આરમ્મણ નિમિત્તં. ‘‘તેહિ ચકારણેહી’’તિ તેહિ કત્તુભૂતેહિ દિટ્ઠાદીહિ કારણેહિ. ‘‘ચોદીયમાનં’’તિ પયોજીયમાનં. ‘‘અજ્ઝાસય યુત્તં’’તિ અજ્ઝાસયેન સંયુત્તં. ભવઙ્ગ ચિત્તસ્સ આરમ્મણં નામ અવિભૂતં હોતિ. ભવઙ્ગં ચાલેત્વા આવજ્જનં નિયોજેતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘લદ્ધ પચ્ચયેસૂ’’તિ આલોકાદિવસેન વા દિટ્ઠાદિવસેન વા લદ્ધ પચ્ચયવન્તેસુ. તદભિનિન્નાકારો નામ નિચ્ચકાલમ્પિ તેસુ આરમ્મણેસુ અભિમુખં નિન્નાકારો. તેન આકારેન પવત્તો મનસિકારો. તેન સમ્પયુત્તસ્સ. એતેહિ વચનેહિ સુદ્ધમનોદ્વારે આરમ્મણાનં અપાતાગમનઞ્ચ ભવઙ્ગ ચલનઞ્ચ ન કેવલં લદ્ધ પચ્ચયાનં આરમ્મણાનં વસેનેવ હોતિ. તાદિસેન પન મનસિકારેન યુત્તસ્સ સયઞ્ચ વીથિ ચિત્ત ચિન્તના કિચ્ચસ્સ ચિત્તસ્સ વસેનાપિ હોતીતિ સિદ્ધં હોતિ. ન હિ આરમ્મણન્તરે અભિનિન્નાકારો નામ નત્થીતિ સક્કા વત્તું. કસ્મા, અભાવિત ચિત્તાનં પમાદ બહુલાનં જનાનં કદાચિ કરહચિ ભાવના મનસિકારે કરીયમાનેપિ વીથિ ચિત્ત સન્તાનસ્સ બહિદ્ધા નાનારમ્મણેસુ અભિનિન્નાકારસ્સ સન્દિસ્સનતોતિ. ‘‘યથા ચેત્થા’’તિ યથા એત્થ મનોદ્વારે રૂપારૂપ સત્તાનં વિભૂતા રમ્મણેપિ તદા રમ્મણુપ્પાદો નત્થિ, એવન્તિ યોજના. ઞાણવિભઙ્ગટ્ઠકથાયં પન વોટ્ઠબ્બનવારોપિ આગતો. યથાહ સુપિનેનેવ દિટ્ઠં વિય મે, સુતં વિય મેતિ કથનકાલેપિ અબ્યાકતો યેવાતિ. તત્થ હિ ‘‘અબ્યાકતો યેવા’’તિ સુપિનન્તે મનોદ્વારે દ્વત્તિક્ખત્તું ઉપ્પન્નસ્સ આવજ્જનસ્સ વસેન અબ્યાકતોયેવ. તતો પરં ભવઙ્ગપાતો. અટ્ઠસાલિનિયમ્પિ વુત્તં અયં પન વારો દિટ્ઠં વિય મે, સુતં વિય મે તિઆદીનિ વદનકાલે લબ્ભતીતિ. તં પન પઞ્ચ દ્વારે પરિત્તારમ્મણે દ્વત્તિક્ખત્તું ઉપ્પન્નસ્સ વોટ્ઠબ્બનસ્સ વસેન વુત્તં. ‘‘સોપિ ઇધ લદ્ધું વટ્ટતિ યેવા’’તિ સોપિ વારો ઇમસ્મિં મનોદ્વારે લદ્ધું વટ્ટતિયેવ. ‘‘ભવઙ્ગે ચલિતે નિવત્તનકવારાનં’’તિ દ્વિક્ખત્તું ભવઙ્ગ ચલનમત્તે ઠત્વા વીથિ ચિત્તાનિ અનુપ્પજ્જિત્વા ભવઙ્ગપાતવસેન નિવત્તનકાનં મોઘવારાનં મનોદ્વારેપિ પમાણં ન ભવિસ્સતિયેવ. અથ ઇમસ્મિંવારે વીથિ ચિત્તપ્પવત્તિ નત્થિ. એવં સતિ, ઇમસ્મિં વીથિ સઙ્ગહે સો વારો ન વત્તબ્બોતિ ચે. વત્તબ્બોયેવ. કસ્મા, છધા વિસયપ્પવત્તીતિ ઇમસ્મિં છક્કે સઙ્ગહિતત્તાતિ દસ્સેતું ‘‘વિસયે ચ આપાતાગતે’’તિઆદિ વુત્તં. આરમ્મણભૂતા વિસયપ્પવત્તિ. એકેકસ્મિં અનુબન્ધકવારે. ‘‘તદારમ્મણ વારાદયો’’તિ તદારમ્મણ વારો જવનવારો વોટ્ઠબ્બન વારો મોઘવારો. તેસુ પન તદા રમ્મણવારો વત્થુગ્ગહણે ચ નામગ્ગહણે ચ ન લબ્ભતિ. ‘‘વત્થૂ’’તિ હિ સણ્ઠાન પઞ્ઞત્તિ. ‘‘નામં’’તિ નામ પઞ્ઞત્તિ. ન ચ તદા રમ્મણં પઞ્ઞત્તા રમ્મણં હોતીતિ. તેન વુત્તં ‘‘યથારહં’’તિ. ‘‘તત્થા’’તિ તેસુ દિટ્ઠવારાદીસુ છસુ વારેસુ. એતરહિ પન કેચિ આચરિયાતિ પાઠસેસો. ‘‘અતીત ભવઙ્ગ વસેના’’તિ એકં ભવઙ્ગં અતિક્કમ્મ આપાતા ગતે આરમ્મણે એકો વારો, દ્વે ભવઙ્ગાનિ અતિક્કમ્મ આપાતા ગતે એકોતિઆદિના અતીત ભવઙ્ગ ભેદવસેન. ‘‘તદા રમ્મણ વસેના’’તિ તદા રમ્મણસ્સ ઉપ્પન્નવારો અનુપ્પન્ન વારોતિ એવં તદા રમ્મણ વસેન. કપ્પેન્તિ ચિન્તેન્તિ, વિદહન્તિ વા. ‘‘ખણ વસેન બલવદુબ્બલતા સમ્ભવો’’તિ યથા પઞ્ચદ્વારે અતિમહન્તા રમ્મણેસુપિ આરમ્મણ ધમ્મા ઉપ્પાદં પત્વા આદિતો એકચિત્તક્ખણમત્તે દુબ્બલા હોન્તિ. અત્તનો દ્વારેસુ આપાતં આગન્તું ન સક્કોન્તિ. એક ચિત્તક્ખણં પન અતિક્કમ્મ બલવન્તા હોન્તિ. અત્તનો દ્વારેસુ આપાતં ગન્તું સક્કોન્તિ. મહન્તા રમ્મણાદીસુ પન દ્વિ ચિત્તક્ખણિકમત્તે દુબ્બલા હોન્તીતિઆદિના વત્તબ્બા. ન તથા મનોદ્વારે આરમ્મણાનં ખણ વસેન બલવદુબ્બલતા સમ્ભવો અત્થિ. કસ્મા નત્થીતિ આહ ‘‘તદા’’તિઆદિં. તત્થ ‘‘તદા’’તિ તસ્મિં વીથિ ચિત્તપ્પવત્તિકાલે. ‘‘તત્થા’’તિ મનોદ્વારે.

‘‘એત્થ સિયા’’તિઆદીસુ. ‘‘સિયા’’તિ કેસઞ્ચિ વિચારણા સિયા. એકં આવજ્જનં અસ્સાતિ એકાવજ્જના. ‘‘વીથી’’તિ વીથિચિત્તપ્પબન્ધો. એકાવજ્જના ચ સા વીથિ ચાતિ વિગ્ગહો. ‘‘આવજ્જનં’’તિ આવજ્જન ચિત્તં. તં વા આવજ્જતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘તં તં જવનેના’’તિ તેન તેન જવનેન સહુપ્પન્નં વા પરસ્સ ચિત્તં આવજ્જતિ કિન્તિ યોજના. ‘‘કિઞ્ચેત્થા’’તિ એત્થ વચને કિઞ્ચિ વત્તબ્બં અત્થીતિ અત્થો. યદિ તાવ આવજ્જનઞ્ચ જવનાનિ ચાતિ અધિકારો. ‘‘તઞ્હિ ચિત્તં’’તિ પરસ્સ ચિત્તં. ‘‘એવમ્પિ ભિન્નમેવા’’તિ જવનાનં ધમ્મતો ભિન્નમેવ. એત્થ અટ્ઠકથાયં વિનિચ્છિતન્તિ સમ્બન્ધો. તં ચિત્તં નિરુદ્ધમ્પિ જવનાનમ્પિ પચ્ચુપ્પન્નમેવ હોતીતિ યોજના. ‘‘અદ્ધાવસેન ગહિતં’’તિ અદ્ધા પચ્ચુપ્પન્ન વસેન ગહિતં. ‘‘સન્તતિવસેન ગહિતં’’તિ સન્તતિ પચ્ચુપ્પન્નવસેન ગહિતં. આચરિયાનન્દમતે. સબ્બેસમ્પિ આવજ્જન જવનાનં. ચિત્તમેવ હોતિ, તસ્મા ધમ્મતો અભિન્નં. પચ્ચુપ્પન્નઞ્ચ હોતિ, તસ્મા કાલતો અભિન્નન્તિ વુત્તં હોતિ. અનન્તરપચ્ચયે અતીતો ચ પચ્ચુપ્પન્નો ચ ખણ વસેન યુજ્જતિ. યદિ અદ્ધાસન્તતિ વસેન યુજ્જેય્ય, પચ્ચુપ્પન્નો ધમ્મો પચ્ચુપ્પન્નસ્સ ધમ્મસ્સ અનન્તર પચ્ચયેન પચ્ચયોતિ વુત્તો ભવેય્ય. કસ્મા, એકાવજ્જન વીથિયઞ્હિ સબ્બાનિ ચિત્તાનિ અદ્ધાસન્તતિ વસેન પચ્ચુપ્પન્નાનિ એવ હોન્તીતિ.

૧૩૮. અપ્પનાવારે. ‘‘અપ્પના જવનં’’તિ કમ્મપદં. ‘‘તદા રમ્મણં’’તિ કત્તુપદં. ‘‘ઇન્દ્રિય સમતાદીહી’’તિ સદ્ધાદીનં પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં અનતિ વત્તનવસેન સમતાદીહિ. ‘‘પરિતો’’તિ સમન્તતો. ‘‘ઉપેચ્ચા’’તિ ઉપગન્ત્વા. અપ્પનં વહિતું જનેતું સમત્થ ભાવો અપ્પનાવહસમત્થભાવો. ‘‘યસ્સ પવત્તિયા’’તિ યસ્સ ઉપચાર જવનસ્સ પવત્તિતો. ‘‘અચિરં કાલં’’તિ અચિરેકાલે. પરિત્ત જાતિકા નામ કામાવચરજાતિ. ‘‘ગોત્તં’’તિ કમ્મકત્તુ પદં. ‘‘અભિભુય્યતી’’તિ ભાવના બલેન અભિભુય્યમાનં હોતિ. અભિમદ્દીયમાનં હોતીતિ અત્થો. ‘‘છિજ્જતી’’તિ ઇદં પન અભિભવનસ્સ સિખાપત્ત દસ્સનં. યાવ તં ગોત્તં છેદં પાપુણાતિ, તાવ અભિભુય્યતિ, મદ્દીયતીતિ વુત્તં હોતિ. ગોત્તં અભિભવતીતિ ગોત્રભૂતિપિ યુજ્જતિ. ‘‘પઞ્ચમં’’તિ પઞ્ચમે ચિત્તવારે. ‘‘તદાહિ જવનં પતિતં નામ હોતી’’તિ પકતિયા જવનપ્પવત્તિનામ સત્તક્ખત્તુ પરમો હોતિ. ચતુત્થઞ્ચ મુદ્ધપત્તં. પઞ્ચમતો પટ્ઠાય પતિતં. તસ્મા તસ્મિં પઞ્ચમવારે જવનં પતિતં નામ હોતિ. ‘‘દુતીયેના’’તિ દુતીયેન એવ સદ્દેન. ‘‘દુતીયં’’તિ દુતીયે ચિત્તવારે. તદા અનુલોમં પથમજવનં હોતીતિ વુત્તં ‘‘અલદ્ધા સેવનં અનુલોમ’’ન્તિ. ‘‘એતેનેવા’’તિ એતેન એવ સદ્દ દ્વયે નેવ. અટ્ઠસાલિનિયં પન અનુઞ્ઞાતા વિય દિસ્સતિ. વુત્તઞ્હિ તત્થ. મન્દપઞ્ઞસ્સ ચત્તારિ અનુલોમાનિ હોન્તિ, પઞ્ચમં ગોત્રભુ, છટ્ઠં મગ્ગચિત્તં, સત્તમં ફલન્તિ. ‘‘ઇતરટ્ઠકથાસૂ’’તિ વિનયટ્ઠ કથાદીસુ. ‘‘પટિસિદ્ધત્તા’’તિ પઞ્ચમં ગોત્ર ભુપ્પવત્તિયા પટિસિદ્ધત્તા આદિમ્હિ અટ્ઠન્નં અઞ્ઞત્રસ્મિંતિ વુત્તત્તા ઇધ નિરુદ્ધેતિ પદં અવસ્સં ઇચ્છિતબ્બમેવાતિ વુત્તં ‘‘નિરુદ્ધે અનન્તરમેવાતિ પદચ્છેદો’’તિ. અનન્તર સદ્દસ્સ ચ નિચ્ચં સમ્બન્ધાપેક્ખત્તા તમેવપદં વિભત્તિ પરિણામેન અધિકતન્તિ આહ ‘‘નિરુદ્ધસ્સાતિ અત્થતો લદ્ધમેવા’’તિ. ‘‘વસિભૂતાપી’’તિ વસિભૂતાપિ સમાના. ‘‘એકવારં જવિત્વા’’તિ ઇદં લોકિયપ્પનાવસેન વુત્તં. લોકુત્તર અપ્પનાપન સત્તમમ્પિ ઉપ્પજ્જતિયેવ. મૂલટીકા પાઠે ‘‘ભૂમન્તરપત્તિયા’’તિ ગોત્રભુ ચિત્તં કામભૂમિ હોતિ. અપ્પનાપન મહગ્ગતભૂમિ વા લોકુત્તરભૂમિ વા હોતિ. એવં ભૂમન્તરપત્તિયા. ‘‘આરમ્મણન્તર લદ્ધિયા’’તિ ફલસમાપત્તિ વીથિયં ફલજવનં સન્ધાય વુત્તં. તત્થહિ પુરિમાનિ અનુલોમ જવનાનિ સઙ્ખારા રમ્મણાનિ હોન્તિ. ફલજવનં નિબ્બાનારમ્મણં. ઇદઞ્ચ કારણમત્તમેવ. યથાવુત્ત લેડ્ડુપમા એવ ઇધ યુત્તરૂપાતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘ન ખો પનેતં એવં દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ એતં અત્થજાતં ન ખો એવં દટ્ઠબ્બં. ‘‘અનદ્ધનીયા’’તિ અદ્ધાનં દીઘકાલં નખ મન્તીતિ અનદ્ધનીયા. અસારા. અસારત્તા એવ સીઘતરં રુહન્તિ. સીઘતરં વુદ્ધિં વિરુળ્હિં આપજ્જન્તિ. સારવન્તા પન સારેન સહ વડ્ઢમાનત્તા સીઘતરં નરુહન્તિ. સીઘતરં વુદ્ધિં વિરુળ્હિં ના પજ્જન્તિ. તેનાહ ‘‘એકવસ્સજીવિનો’’તિઆદિં. ‘‘એવમેવા’’તિઆદીસુ ‘‘પતિતજવનેસૂ’’તિ પઞ્ચમ છટ્ઠ સત્તમ જવનેસુ. ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદીસુ. ‘‘સુપક્કસાલિભત્ત સદિસાની’’તિ યથા સાલિભત્તાનિ સુપક્કત્તા એવ મુદુતરાનિ હુત્વા દુબ્બલાનિ અચિરટ્ઠિતિકાનિ. તસ્મિં દિવસેપિ પૂતિભાવં ગચ્છન્તિ. એવં અપ્પના જવનાનિ. ‘‘યસ્મા ચા’’તિઆદીસુ. ‘‘દુવિધસ્સ નિયમસ્સા’’તિ જવનનિયમસ્સ ચ કાલનિયમસ્સ ચ. ‘‘પટિસન્ધિયા અનન્તર પચ્ચય ભાવિનો’’તિ સત્તમ જવન ચેતના અનન્તર પચ્ચયો, તદનન્તરે પવત્તં વિપાક સન્તાનં પચ્ચયુપ્પન્નો, તમેવ ચ અવસાને ચુતિ ચિત્તં હુત્વા ભવન્તરે પટિસન્ધિ ચિત્તસ્સ અનન્તર પચ્ચયો. એવં પટિસન્ધિ ચિત્તસ્સ અનન્તર પચ્ચય ભાવેન અવસ્સં ભવિસ્સમાનસ્સાતિ અત્થો. ઇદઞ્ચ કારણ મત્તમેવ. મહાટીકાવચનં પન કિઞ્ચિ વત્તબ્બ રૂપન્તિ ન પટિક્ખિત્તં. ‘‘નિરન્તરપ્પવત્તાનં’’તિ આદીસુ. ભિન્ના અસદિસા વેદના યેસં તાનિ ભિન્નવેદનાનિ. ‘‘આસેવન પચ્ચનીકાનં’’તિ આસેવન પચ્ચયપ્પટિ પક્ખાનં. અભિન્ના વેદના યેસન્તિ વિગ્ગહો. ક્રિયજવનાનન્તરં અરહત્તફલં ફલસમાપત્તિ વીથિયં દટ્ઠબ્બં. સેસમેત્થસુવિઞ્ઞેય્યં.

૧૩૯. ‘‘સબ્બથા પી’’તિઆદીસુ. લોકે મજ્ઝિમકે હિ મહાજનેહિ ઇચ્છિતમ્પિ કિઞ્ચિ આરમ્મણં અતિઉક્કટ્ઠેહિ મન્ધાતુ રાજાદીહિ ઇચ્છિતં ન હોતિ. તથા તેહિ મહાજનેહિ અનિચ્છિતમ્પિ કિઞ્ચિ આરમ્મણં અતિદુગ્ગતેહિ પચ્ચન્ત વાસીહિ ઇચ્છિતં હોતિ. તસ્મા આરમ્મણાનં ઇટ્ઠાનિટ્ઠ વવત્થાનં પત્વા અતિઉક્કટ્ઠેહિ ચ અતિદુગ્ગતેહિ ચ વવત્થાનં ન ગચ્છતિ, મજ્ઝિમકેહિ એવ વવત્થાનં ગચ્છતિ. તેનાહ ‘‘તત્થ ચા’’તિઆદિં. ‘‘આરમ્મણં’’તિ કત્તુપદં. ‘‘વિપાકચિત્તં’’તિ કમ્મપદં. ‘‘કિઞ્ચી’’તિ કિઞ્ચિ રૂપં. ‘‘કિસ્મિઞ્ચી’’તિ કસ્મિંચિ એકસ્મિં પુપ્ફે. ‘‘તેન વા’’તિ તેન વા સુખસમ્ફસ્સેન વત્થેન. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યં.

‘‘વેદનાનિયમોપના’’તિઆદીસુ. ‘‘આદાસે મુખનિમિત્તસ્સ વિયા’’તિ યથા આદાસે મુખ નિમિત્તસ્સ ચલન ચવનાદિયોગો નાનાવણ્ણયોગો ચ યથામુખમેવ સિદ્ધો. તથા વિપાકાનં. વેદના યોગો પન યથારમ્મણમેવ સિદ્ધોતિ યોજના. તત્થ ‘‘વેદનાયોગો’’તિ નાનાવેદનાયોગો. ‘‘કપ્પેત્વા’’તિ ચિન્તેત્વા. ‘‘પકપ્પેત્વા’’તિ નાનપ્પકારતો ચિન્તેત્વા. ન કેવલઞ્ચ વિપાકાનં એવ યથારમ્મણં વેદના યોગો હોતીતિ યોજના.

‘‘અયઞ્ચા’’તિઆદીસુ. ‘‘અટ્ઠકથાયં પી’’તિ પટ્ઠાન અટ્ઠકથાયમ્પિ. ‘‘તદારમ્મણ વસેના’’તિ તદારમ્મણવસેન પવત્તાનન્તિ પાઠસેસો. ‘‘પઞ્ચન્નં’’તિ સોમનસ્સ સન્તીરણેન સદ્ધિં ચત્તારિ મહાવિપાક સોમનસ્સાનિ સન્ધાય વુત્તં. ‘‘પકતિ નીહારેના’’તિ પકતિયા નિચ્ચકાલં પવત્તપ્પકારેન. પાળિપાઠે. ભાવિતાનિ ઇન્દ્રિયાનિ યેનાતિ ભાવિતિન્દ્રિયો. ‘‘મનાપં’’તિ મનોરમ્મં. ‘‘અમનાપં’’તિ અમનોરમ્મં. વિહરેય્યન્તિ સચે કઙ્ખતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘પટિકૂલે’’તિ અમનાપે. ‘‘અપ્પટિકૂલ સઞ્ઞી’’તિ મનાપસઞ્ઞી. એવં સેસેસુ. ‘‘તેસં’’તિ ખીણાસવાનં. પાળિપાઠે. ‘‘સુમનો’’તિ સોમનસ્સિતો. ‘‘દુમ્મનો’’તિ દોમનસ્સિતો. પાળિપાઠે. ‘‘મેત્તાયવા ફરતી’’તિ અયં સત્તો અવેરોહોતૂતિઆદિના મેત્તાચિત્તેન વા ફરતિ. ‘‘ધાતુસો ઉપસંહરતી’’તિ યથા મ મ કાયોપિ ચતુધાતુ સમુસ્સયો હોતિ. તત્થ એકાપિ ધાતુ નામ પટિકૂલા વા અપ્પટિકૂલા વા ન હોતિ. કેવલં તુચ્છ સુઞ્ઞ સભાવમત્તા હોતિ. એવમેવ ઇમસ્સ સત્તસ્સ કાયોપીતિઆદિના ધાતુ સો ઉપસંહરતિ. ‘‘અસુભાય વા’’તિ અસુભ ભાવનાય વા. અસુભ ભાવના ચિત્તેન વાતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘અસુભાયા’’તિ વા તસ્સ અસુભભાવત્થાય. દેવનાટકા દેવચ્છરા નામ. કુથિતાનિ કુટ્ઠાનિ યેસં તાનિ કુથિત કુટ્ઠાનિ. ‘‘સરીરાની’’તિ કાયઙ્ગાનિ. કુથિત કુટ્ઠાનિ સરીરાનિ યસ્સ સો કુથિતકુટ્ઠસરીરો. ‘‘કુથિતાની’’તિ અબ્ભુક્કિરણાનિ. વેદના યુત્તાનિ હોન્તિ ઇતિ અપરે વદન્તીતિ યોજના. તસ્મા પચ્ચયો હોતીતિ સમ્બન્ધો. કથં પચ્ચયો હોતીતિ આહ ‘‘યથા આનિસંસ દસ્સનેના’’તિઆદિં. તત્થ ‘‘અટ્ઠકથાયં’’તિ વિસુદ્ધિ મગ્ગટ્ઠકથાયં. ‘‘બુદ્ધસુબુદ્ધતા દસ્સનેના’’તિ અત્તનો સત્થુભૂતસ્સ બુદ્ધસ્સ સુબુદ્ધતા દસ્સનેન. ‘‘અત્તસમ્પત્તિ દસ્સનેના’’તિ મયં પન એવરૂપા દુક્ખા મુત્તામ્હાતિ એવં અત્તનો સમ્પત્તિ દસ્સનેન. ‘‘અટ્ઠિકઙ્કલિકપેતરૂપે’’તિ નિમ્મં સલોહિતે અટ્ઠિપુઞ્જપેતસરીરે. ‘‘કુટ્ઠિનો’’તિ કુટ્ઠસરીરસ્સ. ‘‘અટ્ઠકથાયં’’તિ ધમ્મપદ અટ્ઠકથાયં. અતિ ઇટ્ઠે દેવચ્છર વણ્ણાદિકે. અતિ અનિટ્ઠે કુથિતકુટ્ઠસરીરાદિકે. ‘‘વત્થુ ભૂતો’’તિ ઉપ્પત્તિટ્ઠાન ભૂતો. ‘‘તેસં તેસં સત્તાનં’’તિ કત્તુ અત્થેસામિવચનં. ‘‘તદુભયં પી’’તિ ઉભયં તં ગહણંપિ. ‘‘તેસં’’તિ તેસં લોકિય મહાજનાનં. ‘‘વિપલ્લાસવસેનેવ હોતી’’તિ દેવચ્છરવણ્ણાદીસુ અતિઇટ્ઠેસુ અતિઇટ્ઠાકારતો ગહણમ્પિ વિપલ્લાસ વસેનેવ હોતિ. કસ્મા, દેવચ્છર વણ્ણાદીસુ અતિ ઇટ્ઠ સઞ્ઞાય વિપલ્લાસ સઞ્ઞાભાવતો.

વિભાવનિપાઠે. ‘‘પવત્તિયા’’તિ પવત્તનતો. અટ્ઠકથાધિપ્પાયે ઠત્વા વુત્તત્તા અટ્ઠકથાગારવેન’’તં વિચારેતબ્બ મેવા’’તિ વુત્તં. અત્થતો પન અયુત્તમેવાતિ વુત્તં હોતિ. એસનયો અઞ્ઞત્થપિ. ‘‘ધમ્મ ચક્ખુરહિતા’’તિ ધમ્મ વવત્થાનઞ્ઞાણ ચક્ખુ રહિતા. ‘‘કુસલાકુસલાનિ યેવા’’તિ તેસં ધમ્મ ચક્ખુ રહિતાનં ઉપ્પન્નાનિ કુસલાકુસલાનિયેવ. ગાથાયં. ‘‘રૂપા’’તિ રૂપતો નપ્પવેધન્તીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘સદ્દા’’તિઆદીસુપિ એસેવનયો. નપ્પવેધન્તીતિ ચ ન ચલન્તિ, ન કમ્પન્તિ, ચિત્તઞ્ઞથત્તં ન ગચ્છન્તિ. તથા ઉપેક્ખા ક્રિયજવનાનન્તરમ્પિ તદારમ્મણાનિ સોમનસ્સુ પેક્ખાવેદના યુત્તાનિ એવ સિયુન્તિ યોજના. મૂલટીકાપાઠે. ‘‘તદારમ્મણતા’’તિ તદારમ્મણતાય તદારમ્મણભાવેન. ‘‘કત્થચી’’તિ કત્થચિ અભિધમ્મ પાળિયં. ‘‘વિજ્જમાને ચ તસ્મિં’’તિ તસ્મિં ક્રિયજવનાનુ બન્ધકે તદા રમ્મણે વિજ્જમાને સતિ. એતં ભવઙ્ગઞ્ચ નામ અનુબન્ધતીતિ સમ્બન્ધો. નદીસોતો પટિસોતગામિનાવં અનુબન્ધતિ વિયાતિ યોજના. ‘‘સવિપ્ફારિકં એવજવનં’’તિ કિલેસ ધમ્માનં વિપલ્લાસ ધમ્માનઞ્ચ વસેન ખણમત્તેપિ અનેકસતેસુ આરમ્મણેસુ વિવિધાકારેન ફરણવેગસહિતં કુસલાકુસલ જવનમેવ અનુબન્ધતીતિ યુત્તં. ન પન ક્રિયજવનં અનુબન્ધતીતિ યુત્તન્તિ યોજના. ‘‘છળઙ્ગુ પેક્ખાવતો’’તિ ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા નેવ સુમનો હોતિ, ન દુમ્મનો, ઉપેક્ખકો વિહરતી-તિઆદિના વુત્તાય છ દ્વારિકવસેન છળઙ્ગ સમન્નાગતાય ઉપેક્ખાય સમ્પન્નસ્સ. વત્તનં વુત્તિ. સન્તા વુત્તિ અસ્સાતિ સન્ત વુત્તિ. તં વિચારેન્તો ‘‘પટ્ઠાને પના’’તિઆદિમાહ. ‘‘યદિ ચેતં વુચ્ચેય્યા’’તિ એત્થ ‘‘એતં’’તિ ક્રિયા બ્યાકતેતિઆદિકં એતં વચનં. ‘‘તસ્મિં’’તિ તસ્મિં વચને. ‘‘એવમાદિના’’તિ એવમાદિના નયેન. વિભાવનિપાઠે. ‘‘ઉત્તરં’’તિ પરિહારં. ‘‘વિપસ્સનાચાર વસેના’’તિ વિપસ્સના પવત્તિ વસેન. ‘‘તેસં’’તિ સોમનસ્સ દોમનસ્સાનં. ‘‘ઇતરીતરાનન્તર પચ્ચયતા’’તિ અઞ્ઞમઞ્ઞાનન્તર પચ્ચયતાતિ અત્થો. ‘‘થેરેના’’તિ અનુરુદ્ધત્થેરેન. સબ્બાનિ તદા રમ્મણાનિ, સબ્બાનિ ભવઙ્ગાનિ ચ. ‘‘સમુદા ચરન્તી’’તિ ચિરકાલં સઞ્ચરન્તિ. ‘‘એતાનિહી’’તિઆદિના તેસં અટ્ઠારસન્નં જવનાનં અનન્તરં તદારમ્મણાનં અનિયમતો પવત્તિયા કારણયુત્તિં દસ્સેતિ. સમ્ભવતિ ઉપ્પજ્જતિ એતેનાતિ સમ્ભવો. તદા રમ્મણસ્સ સમ્ભવો તદા રમ્મણ સમ્ભવો. અથવા, સમ્ભવનં ઉપ્પજ્જનં સમ્ભવોતિ ઇમે દ્વે અત્થે દસ્સેતું ‘‘તદા રમ્મણ સમ્ભવો’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘યેસં પના’’તિઆદીસુ. ‘‘યેસં’’તિ યેસં પુગ્ગલાનં. ‘‘ઇતરાની’’તિ ઉપેક્ખા સન્તીરણ દ્વયતો અઞ્ઞાનિ. ‘‘ન હોન્તીતિ ન વત્તબ્બાની’’તિ વુત્તં. એવંસતિ, કસ્મા થેરેન ઇધ ન વુત્તાનીતિ. અટ્ઠસાલિનિયં અવુત્તત્તા ઇધ ન વુત્તાનીતિ. અટ્ઠસાલિનિયં પન કસ્મા ન વુત્તાનિ. યેભૂય્ય નિયમસોતે પતિતત્તા ન વુત્તાનિ. ન પન અલબ્ભમાનત્તા ન વુત્તાનીતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘અટ્ઠકથાયં પના’’તિઆદિમાહ. ‘‘ઉપેક્ખાસહગત સન્તીરણ દ્વયમેવ વુત્તં’’તિ આગન્તુક ભવઙ્ગભાવેન વુત્તં. યથાહ અથસ્સ યદા સોમનસ્સ સહગતપ્પટિસન્ધિકસ્સ પવત્તે ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા પમાદેન પરિહીનજ્ઝાનસ્સ પણીત ધમ્મો મે નટ્ઠોતિ પચ્ચવેક્ખતો વિપ્પટિસારિ વસેન દોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ, તદા કિં ઉપ્પજ્જતિ. સોમનસ્સાનન્તરઞ્હિ દોમનસ્સં, દોમનસ્સાનન્તરઞ્ચ સોમનસ્સં પટ્ઠાને પટિસિદ્ધં. મહગ્ગત ધમ્મં આરબ્ભ જવને જવિતે તદા રમ્મણમ્પિ તત્થેવ પટિસિદ્ધન્તિ. કુસલ વિપાકાવા અકુસલવિપાકાવા ઉપેક્ખા સહગતા હેતુકમનોવિઞ્ઞાણ ધાતુ ઉપ્પજ્જતિ. કિમસ્સા રમ્મણન્તિ. રૂપાદીસુ પરિત્ત ધમ્મેસુ અઞ્ઞતરં. એતેસુ હિ યદેવ તસ્મિં સમયે આપાતમાગતં હોતિ. તં આરબ્ભ એતં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતીતિ વેદિતબ્બં-તિ. એવં દોમનસ્સસહગત જવનાનુરૂપં ઉપેક્ખાસહગત સન્તીરણ દ્વયમેવ આગન્તુક ભવઙ્ગભાવેન અટ્ઠકથાયં વુત્તન્તિ. ‘‘એતમ્પિ યુજ્જતિ યેવા’’તિ અકુસલ જવનાવસાને એતં સહેતુકં આગન્તુક ભવઙ્ગંપિ યુજ્જતિયેવ. ‘‘દોમનસ્સ જવનાનન્તરં ભવઙ્ગ પાતોવ હોતી’’તિ ઉપેક્ખા સહગત મૂલભવઙ્ગ પાતોવ હોતિ. આગન્તુક ભવઙ્ગેન કિચ્ચં નત્થિ. કસ્મા, ઉપેક્ખા પટિસન્ધિકત્તા. નેવતદારમ્મણ સમ્ભવો અત્થિ. કસ્મા, તેસુ આરમ્મણેસુ તદારમ્મણવારસ્સ અસમ્ભવતો. ન હિ મહન્તારમ્મણેસુ ચ અવિભૂતારમ્મણેસુ ચ તદારમ્મણવારો સમ્ભવતિ. ન ચ મૂલભવઙ્ગ સમ્ભવો અત્થિ. કસ્મા, મૂલભવઙ્ગભૂ તસ્સ સોમનસ્સ ભવઙ્ગસ્સ દોમનસ્સ જવનેન સહ વિરુદ્ધત્તા. ‘‘ઇતિ કત્વા’’તિ ઇમિના કારણેન. ‘‘એકં’’તિ એકં ઉપેક્ખાસહગત વિપાકં. તથા તસ્સેવ દોમનસ્સં ઉપ્પાદેન્તસ્સ નેવ તદારમ્મણ સમ્ભવો અત્થિ. ન ચ મૂલભવઙ્ગ સમ્ભવોતિ કત્વા દોમનસ્સાનન્તરં છસુ…પે… પવત્તતીતિ યોજના. તત્થ ‘‘તસ્સેવા’’તિ સોમનસ્સપ્પટિસન્ધિકસ્સેવ. નેવતદારમ્મણ સમ્ભવો અત્થિ. કસ્મા, આરમ્મણાનં અતિમહન્તત્તેપિ અતિવિભૂતત્તેપિ સતિ સોમનસ્સ તદારમ્મણસ્સ જવનેન સહ વિરુદ્ધત્તા. ઉપેક્ખા તદા રમ્મણસ્સ ચ આરમ્મણેન સહ વિરુદ્ધત્તા. ન હિ અતિ ઇટ્ઠારમ્મણે ઉપેક્ખા તદારમ્મણં પવત્તતિ. મહગ્ગત પઞ્ઞત્તા રમ્મણેસુ પન ઉભયમ્પિ તદારમ્મણં નુપ્પજ્જતિયેવ. ન ચ મૂલભવઙ્ગ સમ્ભવો અત્થિ. કસ્મા, જવનેન સહ વિરુદ્ધત્તાતિ.

‘‘એત્થ ચા’’તિઆદીસુ. ‘‘સબ્બ ધમ્મેસૂ’’તિ સબ્બેસુ આરમ્મણ ધમ્મેસુ. ‘‘પથમ સમન્નાહારો’’તિ આવજ્જન કિચ્ચં આહ. સુત્તન્ત પાઠે. ‘‘તજ્જો’’તિ તેન આરમ્મણાનં આપાતા ગમનેન જાતો. ‘‘તજ્જો’’તિ વા તદનુરૂપોતિપિ વદન્તિ. ‘‘વિઞ્ઞાણભાગસ્સા’’તિ ચક્ખુ દ્વારિક વિઞ્ઞાણ કોટ્ઠાસસ્સ. ‘‘યતો’’તિ યસ્મિં કાલે. કથં આવજ્જનેન વિના નુપ્પજ્જતીતિ આહ ‘‘સચે આવજ્જનેના’’તિઆદિં. ‘‘એત્થ સિયા’’તિઆદીસુ. યથા પન નિરાવજ્જનં હોતિ ભિન્ના રમ્મણઞ્ચ, એવં તથાતિ યોજના. ‘‘એકસ્સપી’’તિ એકસ્સ આગન્તુક ભવઙ્ગસ્સપિ નત્થિ દોસો. મહાઅટ્ઠકથાયઞ્ચ નત્થિ. અટ્ઠસાલિનિયં પન અત્થિયેવ. ‘‘સવિપ્ફન્દનત્તા’’તિ એત્થ અત્થો સવિપ્ફારિકન્તિ પદે વુત્તનયેન વેદિતબ્બો. ‘‘ઇતરે સઞ્ચા’’તિ મહગ્ગતલોકુત્તર જવનાનઞ્ચ. કાનિ ચિ પરિત્તારમ્મણાનિપિ સમાનાનિ. યદિ તદારમ્મણૂ પનિસ્સ યસ્સ કામભવઙ્ગસ્સ અભાવતો તદારમ્મણાનિ રૂપારૂપ બ્રહ્માનં નુપ્પજ્જન્તિ. એવં સતિ, ચક્ખુસોત દ્વારિક ચિત્તાનિપિ રૂપ બ્રહ્માનં નુપ્પજ્જેય્યુન્તિ આહ ‘‘ચક્ખુ સોતવિઞ્ઞાણાનિ પના’’તિઆદિં. ‘‘ઇન્દ્રિયપ્પવત્તિ આનુભાવતો’’તિ ચક્ખુ વત્થુ સોતવત્થુ સઙ્ખાતાનં ઇન્દ્રિય વત્થૂનં રૂપ બ્રહ્મ સન્તાને પવત્તત્તા તેસં પવત્તિ આનુભાવતો ચક્ખુ સોતવિઞ્ઞાણાનિ રૂપબ્રહ્માનં પવત્તન્તિયે વાતિ દસ્સેતું ‘‘સમ્પટિચ્છન સન્તીરણાની’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘વિકપ્પબલેવા’’તિ કામકુસલા કુસલાનં વિય વિવિધેન આકારેન કપ્પેત્વા પકપ્પેત્વા આરમ્મણગ્ગહસામત્થિયેવાસતિ. ‘‘અપ્પનાપત્ત ભાવના કમ્મવિસેસે વા’’તિ એત્થ અભિઞ્ઞા જવનાનિ વિય મહગ્ગત વિપાક લોકુત્તર વિપાકાનિ વિય ચાતિ વત્તબ્બં. ‘‘અટ્ઠકથાયં’’તિ પટિચ્ચ સમુપ્પાદ વિભઙ્ગટ્ઠકથાયં. ‘‘વિભાવનિયં વુત્ત કારણાની’’તિ અટ્ઠકથાતો આહરિત્વા વિભાવનિયં વુત્તાનિ ‘અજનકત્તા જનક સમાનત્તા ભાવતો’તિઆદીનિ કારણાનિ.

૧૪૦. જવન નિયમે. અટ્ઠકથાયમ્પિ છક્ખત્તું પવત્તિ વુત્તા. યથાહ સચે પન બલવા રમ્મણં આપાતાગતં હોતિ. ક્રિયમનોધાતુયા ભવઙ્ગે આવટ્ટિતે ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. જવનટ્ઠાને પન પથમકામાવચર કુસલ ચિત્તં જવનં હુત્વા છસત્તવારે જવિત્વા તદારમ્મણસ્સ વારં દેતીતિ. ‘‘મુદુતર ભાવેના’’તિ માતુકુચ્છિમ્હિ ઠિતકાલેવા સમ્પતિ જાતકાલે વા વત્થુસ્સ અતિમુદુભાવેન. ‘‘કેનચિઉપદ્દુત ભાવેના’’તિ બાળ્હગેલઞ્ઞજાતકાલે કેનચિ વાતપિત્તસેમ્હાદિના ઉપદ્દુત ભાવેન. ‘‘અજ્ઝોત્થટ ભાવેના’’તિ તસ્સ વેવચનમત્તં. મન્દીભૂતો વેગો યેસં તાનિ મન્દીભૂત વેગાનિ. ‘‘અસય્હ રૂપેહી’’તિ દુક્ખમસભાવેહિ. અભિભૂતાનં સત્તાનં. તઞ્ચ ખો વચનં પાકતિક સત્તાનં વસેનેવ વુત્તં. ન સત્તવિસેસાનં વસેન. એવં સતિ, સત્તવિસેસાનં વસેન કથં દટ્ઠબ્બન્તિ આહ ‘‘યે પના’’તિઆદિં. ‘‘ઉપરી’’તિ મરણુપ્પત્તિટ્ઠાને. ‘‘વુત્તઞ્હી’’તિ વિસુદ્ધિ મગ્ગે વુત્તમેવ. ‘‘યમકપ્પાટિહારિયં’’તિ યુગળવત્થૂનં એકતો પવત્ત અચ્છરિય કમ્મં. ‘‘દ્વે ઝાનઙ્ગાની’’તિ ઉપેક્ખેકગ્ગતા ઝાનઙ્ગાનિ.

‘‘યોગકમ્મસિદ્ધિયા’’તિ ભાવનાનુ યોગકમ્મસિદ્ધસ્સ. ઇદ્ધિ વિકુબ્બનં નામ ઇદ્ધિયા નાનાકમ્મકરણં. ‘‘સિદ્ધિયા એવા’’તિ સિજ્ઝ નત્થાય એવ. અત્તનો અનન્તરે એવ ઉપ્પન્નં ફલં એતિસ્સાતિ આનન્તરિકપ્ફલા. મગ્ગચેતના. ‘‘ઇતી’’તિ તસ્મા. ‘‘મન્દસ્સા’’તિ મન્દ પુગ્ગલસ્સ. ‘‘તિક્ખસ્સા’’તિ તિક્ખ પુગ્ગલસ્સ. તીણિ ફલચિત્તાનિ. ‘‘પયોગાભિસઙ્ખારસ્સા’’તિ પથમજ્ઝાનતો પટ્ઠાય સમથ વિપસ્સનાયુગનન્ધપ્પવત્તિ સઙ્ખાતસ્સ પુબ્બપ્પયોગાભિસઙ્ખારસ્સ. ‘‘અકતાધિકારસ્સા’’તિ આસન્ને પુરિમભવે અકત ઝાનપરિકમ્મસ્સ પુગ્ગલસ્સ. સબ્બેસમ્પિ ફલટ્ઠાનં ચિણ્ણવસિભાવાનેવ હોન્તીતિ યોજના.

જવનનિયમોનિટ્ઠિતો.

૧૪૧. દુહેતુકાદીસુ. જાતિ દ્વિહેતુકાદયો એવ અધિપ્પેતાતિ વુત્તં ‘‘પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણ સહગતા’’તિઆદિં. ‘‘તેસં દ્વિન્નં પી’’તિ દ્વિહેતુકાનમ્પિ અહેતુકાનમ્પિ. ભુસોઝાન મગ્ગફલાનિ વારેન્તિ નીવારેન્તીતિ આવરણાનિ. વિપાકાનિ ચ તાનિ આવરણાનિ ચાતિ વિગ્ગહો. ‘‘વિપાકાની’’તિ અહેતુક દ્વિહેતુક વિપાકાનિ. તેહિ ગહિતપ્પટિસન્ધિકાનં ઇમસ્મિં ભવેઝાન મગ્ગફલપ્પટિલાભો નામ નત્થિ. તેનાહ ‘‘વિપાકાવરણ સબ્ભાવતો’’તિઆદિં. ‘‘તેસં’’તિ દુગ્ગતિ અહેતુક પુગ્ગલાનં. પુગ્ગલાનન્તિ વુત્તં હોતિ. ન લબ્ભન્તીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘ઇતરેસં’’તિ તતો અઞ્ઞેસં સુગતિ અહેતુક પુગ્ગલાનં.

‘‘એત્થ સિયા’’તિઆદીસુ. દુગ્ગતિ પરિયાપન્નાનઞ્ચ અહેતુકાનં. ‘‘મૂલભવઙ્ગે’’તિઆદિમ્હિ પટિસન્ધિ ચિત્તં હુત્વા આગતે મૂલભવઙ્ગે. ‘‘યં કિઞ્ચી’’તિ યં કિઞ્ચિ ભવઙ્ગં. ‘‘વુચ્ચતે’’તિ વિસજ્જના વુચ્ચતે. ‘‘સબ્બ અટ્ઠકથાસુ પટિક્ખિત્તો’’તિ અટ્ઠસાલિનિયં તાવ વિપાકુદ્ધારકથાયં સોળસસુ કામાવચર કુસલ વિપાકેસુ અટ્ઠન્નં અહેતુક વિપાકાનં એવ આપાયિકેસુ સત્તેસુ ઉપ્પત્તિં દસ્સેતિ. ન અટ્ઠન્નં સહેતુક વિપાકાનં. તથા પટિચ્ચ સમુપ્પાદટ્ઠ કથાસુ ચ વિઞ્ઞાણ પદવણ્ણનાસુ અઞ્ઞાસુ ચ અભિધમ્માવતારાદીસૂતિ એવં સબ્બટ્ઠકથાસુ પટિક્ખિત્તા નામ હોતિ. ‘‘યોગસા ધનીયત્તા’’તિ પયોગેન સાધેતબ્બત્તા. કુસલાકુસલાનિ હિ વડ્ઢેતું વા હાપેતું વા પયોગે કતે વડ્ઢન્તિ ચેવ હાયન્તિ ચ. ઞાણવિપ્પયુત્તભૂતં ગહેતું યુત્તં. કસ્મા, અહેતુકસ્સ ભવઙ્ગસ્સાતિ વુત્તસ્સ મૂલભવઙ્ગસ્સ અહેતુકત્તા. ‘‘દ્વિન્નમ્પિ અહેતુકાનં’’તિ દુગ્ગતિ અહેતુકાનઞ્ચ સુગતિ અહેતુકાનઞ્ચ. ‘‘અપરેપના’’તિઆદિ વિભાવનિયં આગતો અપરે વાદો. વુત્તઞ્હિ તત્થ ‘અપરેપન યથા અહેતુકાનં સહેતુક તદારમ્મણં હોતિ, એવં દ્વિહેતુકાનં તિહેતુક તદારમ્મણંપી’તિ વણ્ણેન્તિ. તેસંમતાનુરોધેન ચ ઇધપિ ઞાણસમ્પયુત્ત વિપાકપ્પટિક્ખેપો અહેતુકેયેવ સન્ધાયાતિ વદન્તીતિ. તં પન વિપાકુદ્ધારકથાયં ‘એત્થેવ દ્વાદસ કમગ્ગોપી’તિ ચ, એત્થેવ દસકમગ્ગોપી’તિ ચ આગતેહિ ન સમેતિ. તત્થ હિ સોળસસુકુસલવિપાકેસુ દ્વિહેતુક કમ્મનિબ્બત્તાનં દ્વિન્નં દ્વિહેતુકાહેતુક પુગ્ગલાનં ચત્તારિ ઞાણસમ્પયુત્ત વિપાકાનિ વજ્જેત્વા દ્વાદસ કમગ્ગો નામ હોતિ. પુન સેસેસુ દ્વાદસ વિપાકેસુપિ અસઙ્ખારિક કમ્મનિબ્બત્તાનં દ્વે ઞાણવિપ્પયુત્ત સસઙ્ખારિક વિપાકાનિ, સસઙ્ખારિક કમ્મનિબ્બત્તાનઞ્ચ દ્વે ઞાણવિપ્પયુત્ત અસઙ્ખારિક વિપાકાનિ વજ્જેત્વા દુતિયત્થેર વાદે દસકમગ્ગો નામ હોતીતિ. એત્થ પન દ્વિ હેતુકોપિ પુગ્ગલો અધિકેન છન્દેન વા વીરિયેન વા ચિત્તેન વા યુત્તો પરિયત્તિ ધમ્મં વા નાનાવિજ્જાસિપ્પાનિ વા બહું ગણ્હેય્ય, સુણેય્ય, ધારેય્ય, વાચેય્ય, ચિન્તેય્ય. અથસ્સ ઞાણસમ્પયુત્ત જવનં બહુલં સમુદા ચરેય્ય. તદા તસ્સ નાનાકમ્મેન જવનાનુ રૂપં ઞાણસમ્પયુત્ત તદારમ્મણં ન ન સમ્ભવતીતિ વુત્તં. તં યુત્તં વિય દિસ્સતીતિ. ‘‘અટ્ઠકથાયં પિહિ. લ. વુત્તા’’તિ કથં વુત્તા. એતાનિ હિ મનુસ્સેસુ ચ કામાવચર દેવેસુ ચ પુઞ્ઞવન્તાનં દ્વિહેતુકતિ હેતુકાનં પટિસન્ધિકાલે પટિસન્ધિ હુત્વા વિપચ્ચન્તીતિઆદિના વુત્તાતિ. તે પન તિવિધા, નવવિધાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘તેસં તબ્ભાવો’’તિ કુસલાનં કુસલભાવો, અકુસલાનં અકુસલભાવો. ‘‘સિક્ખન ધમ્મયુત્તા’’તિ તીહિ સિક્ખાહિ પહાતબ્બાનં કિલેસાનં અત્થિતાય સિક્ખિતબ્બતા પકતિયં ઠિતાતિ અધિપ્પાયો.‘‘હેટ્ઠિમાનઞ્ચા’’તિ હેટ્ઠિમ ફલાનઞ્ચ. યાનિયાનિસકાનિ યથાસકં. ‘‘ઉપરિમાનં’’તિ ઉપરિમાનં પુગ્ગલાનં. ‘‘પરિનિટ્ઠિત સિક્ખા કિચ્ચત્તા’’તિ સિક્ખા કિચ્ચં નામ કિલેસ ધમ્માનં પહાનત્થાય એવ હોતીતિ તેસુ સબ્બસો પહીનેસુ સિક્ખા કિચ્ચં પરિનિટ્ઠિતં હોતિ. એવં પરિનિટ્ઠિત સિક્ખા કિચ્ચત્તા. સુટ્ઠુ ભબ્બોતિ સમ્ભવો. સમ્ભવોતિ વિસેસન પદમેતન્તિ આહ ‘‘યથા સમ્ભવં’’તિ.

૧૪૨. ‘‘એત્થેવા’’તિ એતસ્મિં કામલોકે એવ. ‘‘તં તં પસાદરહિતાનં’’તિ તેનતેન પસાદેન રહિતાનં. તસ્મિં તસ્મિં દ્વારે ઉપ્પન્નાનિ તં તં દ્વારિકાનિ. ચતુસટ્ઠિવીથિ ચિત્તાનિ. દ્વે ચત્તાલીસ વીથિ ચિત્તાનિ. ‘‘બ્રહ્મલોકે વા’’તિઆદીસુ. ઇદં અટ્ઠકથા વચનં. યથાહ રૂપભવે ચતુન્નં વિઞ્ઞાણાનં, તથેવ પચ્ચયો. પવત્તે, નોપટિસન્ધિયં. સોચ ખો કામાવચરે અનિટ્ઠ રૂપદસ્સન સદ્દસવનવસેન, બ્રહ્મલોકે પન અનિટ્ઠા રૂપાદયો નામ નત્થિ. તથા કામાવચર દેવલોકે પીતિ. તાનિ ચત્તારિ ચિત્તાનિ. ‘‘તત્થા’’તિ તસ્મિં રૂપલોકે. વિભાવનિપાઠે. ‘‘ઇધા’’તિ ઇમસ્મિં વચને. ‘‘તં તં ભૂમિ પરિયાપન્ને’’તિ તિસ્સં તિસ્સં ભૂમિયં પરિયાપન્ને. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યં.

વીથિસઙ્ગહદીપનિયાઅનુદીપના નિટ્ઠિતા.