૩. પકિણ્ણકસઙ્ગહઅનુદીપના

૧૨૯. પકિણ્ણકસઙ્ગહે. ઉભિન્નં ચિત્ત ચેતસિકાનં. ‘‘તેપઞ્ઞાસા’’તિ તેપઞ્ઞાસવિધા. ‘‘ભાવો’’તિ વિજ્જમાનકિરિયા. યો લક્ખણ રસાદીસુ લક્ખણન્તિ વુચ્ચતિ. તેનાહ ‘‘ધમ્માનં’’તિઆદિં. પવત્તોતિ પાઠસેસ પદં. એતેન ‘વેદના ભેદેન ચિત્તચેતસિકાનં સઙ્ગહો’તિઆદીસુપિ વેદના ભેદેન પવત્તો ચિત્તચેતસિકાનં સઙ્ગહોતિઆદિના સમ્બન્ધં દસ્સેતિ. ‘‘વચનત્થો દસ્સિતો’’તિ, કથં દસ્સિતોતિ આહ ‘‘વેદના ભેદેન ચિત્તચેતસિકાનં સઙ્ગહો’’તિઆદિ. ‘‘તેસં દાનિ યથારહં’’તિ એત્થ ‘‘તેસં’’તિ ચિત્તચેતસિકાનં, સઙ્ગહો નામાતિ સમ્બન્ધો. એતેન અયં સઙ્ગહો ચિત્ત ચેતસિકાનં એવ સઙ્ગહોતિ સિદ્ધં હોતિ. વેદના હેતુતો. લ. લમ્બણવત્થુતો સઙ્ગહો નામાતિ સમ્બન્ધો. એતેન ઉપરિ વેદના સઙ્ગહોતિઆદીસુ વેદનાતો સઙ્ગહો વેદના સઙ્ગહો. લ. વત્થુતો સઙ્ગહો વત્થુ સઙ્ગહોતિ સિદ્ધં હોતિ, વેદનાતોતિઆદીસુ ચ વેદના ભેદતોતિઆદિ અત્થતો સિદ્ધં હોતિ. એવં છન્નં પકિણ્ણકસઙ્ગહાનં વચનત્થો દસ્સિતો. તેનાહ ‘‘વેદના ભેદેના’’તિઆદિં. આદિના દસ્સિતોતિ સમ્બન્ધો. ‘‘સઙ્ગહો નામ નિય્યતે’’તિ વુત્તત્તા ‘‘નીતો નામ અત્થી’’તિ વુત્તં. ‘‘નિય્યતે’’તિ ચ પવત્તીયતેતિ અત્થો. નનુ તેસં ‘‘સઙ્ગહો નામ નિય્યતે’’તિ વુત્તત્તા દ્વીહિ ચિત્ત ચેતસિકેહિ એવ અયં સઙ્ગહો નેતબ્બોતિ. ન. ચિત્તેન નીતે ચેતસિકેહિ વિસું નેતબ્બ કિચ્ચસ્સ અભાવતોતિ દસ્સેતું ‘‘ચિત્તે પન સિદ્ધે’’તિઆદિ વુત્તં.

૧૩૦. વેદના સઙ્ગહે. વેદના ભેદં નિસ્સાય ઇમસ્સ સઙ્ગહસ્સ પવત્તત્તા ‘‘નિસ્સય ધમ્મ પરિગ્ગહત્થ’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘સંયુત્તકે’’તિ વેદના સંયુત્તકે. ‘‘આરમ્મણં અનુભોન્તી’’તિ આરમ્મણ રસં અનુભોન્તિ. ‘‘તે’’તિ તેજના. ‘‘તં’’તિ તં આરમ્મણં. ‘‘સાતતો’’તિ સુખાકારતો. ‘‘અસ્સાતતો’’તિ દુક્ખા કારતો. તતો અઞ્ઞોપકારો નત્થિ, તસ્મા વેદના અનુભવન લક્ખણેન તિવિધા એવ હોતીતિ યોજના. ‘‘દ્વે’’તિ દ્વે વેદનાયો. ઉપેક્ખં સુખે સઙ્ગહેત્વા સુખદુક્ખવસેન વા દ્વે વેદના વુત્તાતિ યોજના. ‘‘સન્તસ્મિં એસા પણીતે સુખે’’તિ ઝાનસમ્પયુત્તં અદુક્ખમ સુખં સન્ધાય વુત્તં. પઞ્ચ ભેદાદીસુ વિત્થારો વેદના સંયુત્તે ગહેતબ્બો. વેદયિતન્તિ ચ વેદનાતિ ચ અત્થતો એકં. ‘‘સબ્બં તં દુક્ખસ્મિં’’તિ સબ્બં તં વેદયિતં દુક્ખસ્મિં એવ પવિટ્ઠં હોતિ. સઙ્ખાર દુક્ખતં આનન્દ મયા સન્ધાય ભાસિતં સઙ્ખાર વિપરિણામતઞ્ચ, યં કિઞ્ચિ વેદયિતં, સબ્બં તં દુક્ખસ્મિંતિ પાળિ. ‘‘ઇન્દ્રિયભેદવસેના’’તિ સોમનસ્સ સહગતં, ઉપેક્ખાસહગતં, દોમનસ્સ સહગતં, સુખસહગતં, દુક્ખ સહગતન્તિ એવં ઇન્દ્રિય ભેદવસેન. ‘‘યેસુ ધમ્મેસૂ’’તિ સમ્પયુત્ત ધમ્મેસુ. ‘‘તેસં’’તિ સમ્પયુત્ત ધમ્માનં. તત્થ સુખસમ્પયુત્તા ધમ્મા કાયિક સુખ સમ્પયુત્ત ચેતસિક સુખ સમ્પયુત્ત વસેન દુવિધા. એવં ઇસ્સરટ્ઠાનભૂતાનં સમ્પયુત્ત ધમ્માનં દુવિધત્તા અનુભવન ભેદે તીસુ વેદનાસુ એકં સુખ વેદનં દ્વિધા ભિન્દિત્વા સુખિન્દ્રિયં સોમનસ્સિન્દ્રિયન્તિ વુત્તં. દુક્ખસમ્પયુત્ત ધમ્મેસુપિ એસેવનયો. ‘‘અપિ ચા’’તિ કિઞ્ચિ વત્તબ્બં અત્થીતિ અત્થો. ‘‘તેપી’’તિ ઉપેક્ખા સમ્પયુત્તાપિ ધમ્મા. ચક્ખાદિ પસાદકાયા નામ ચક્ખુ સોત ઘાન જિવ્હા પસાદકાયા. તેસુ નિસ્સિતા નામ ચક્ખુ વિઞ્ઞાણ ચિત્તુપ્પાદાદયો. ‘‘સબ્ભાવા’’તિ સન્તભાવતો સંવિજ્જમાન ભાવતો દુવિધા હોન્તીતિ યોજના. ‘‘એક રસત્તા’’તિ મજ્ઝત્તભાવેન એકરસત્તા. ‘‘ઇતરાની’’તિ સોમનસ્સ દોમનસ્સ ઉપેક્ખિન્દ્રિયાનિ. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યં.

૧૩૧. હેતુસઙ્ગહે. ‘‘સુપ્પતિટ્ઠિતભાવસાધનં’’તિ સુટ્ઠુ પતિટ્ઠહન્તીતિ સુપ્પતિટ્ઠિતા. સુપ્પતિટ્ઠિત ભાવસાધનં હેતુ કિચ્ચં નામાતિ યોજના. ‘‘ઇમેપિ ધમ્મા’’તિ ઇમેપિ છ હેતુ ધમ્મા. ‘‘તત્થા’’તિ તેસુ આરમ્મણેસુ, સાધેન્તિ. તસ્મા સુપ્પતિટ્ઠિત ભાવસાધનં હેતુકિચ્ચં નામાતિ વુત્તં. ‘‘અપરે પના’’તિ પટ્ઠાનટ્ઠ કથાયં આગતો રેવતત્થેર વાદો. ‘‘ધમ્માનં કુસલાદિ ભાવસાધનં’’તિ સહજાતધમ્માનં કુસલભાવસાધનં અકુસલભાવસાધનં અબ્યાકતભાવસાધનં. ‘‘એવં સન્તે’’તિઆદિ તં વાદં પટિક્ખિપન્તાનં પટિક્ખેપવચનં. ‘‘યેસ’’ન્તિ મોહમૂલ ચિત્ત દ્વયે મોહો ચ અહેતુક ચિત્તુપ્પાદ રૂપ નિબ્બાનાનિ ચ. ‘‘ન સમ્પજ્જેય્યા’’તિ સહજાત હેતુનો અભાવા તસ્સ મોહસ્સ અકુસલ ભાવો, ઇતરે સઞ્ચ અબ્યાકત ભાવો ન સમ્પજ્જેય્ય. ઇદં વુત્તં હોતિ. હેતુ નામ સહજાત ધમ્માનં કુસલાદિભાવં સાધેતીતિ વુત્તં. એવં સતિ, સો મોહો સમ્પયુત્ત ધમ્માનં અકુસલ ભાવં સાધેય્ય. અત્તનો પન અકુસલ ભાવં સાધેન્તો સહજાતો અઞ્ઞો હેતુ નત્થિ. તસ્મા તસ્સ અકુસલભાવો ન સમ્પજ્જેય્ય. તથા અહેતુક ચિત્તુપ્પાદ રૂપ નિબ્બાનાનઞ્ચ અબ્યાકતભાવં સાધેન્તો કોચિ સહજાતો હેતુ નામ નત્થીતિ તેસમ્પિ અબ્યાકત ભાવો ન સમ્પજ્જેય્ય. ન ચ ન સમ્પજ્જતિ. તસ્મા સો થેરવાદો ન યુત્તોતિ. એત્થ સિયા. સોચ મોહો અત્તનો ધમ્મતાય અકુસલો હોતિ. તાનિ ચ અહેતુક ચિત્તુપ્પાદરૂપ નિબ્બાનાનિ અત્તનો ધમ્મતાય અબ્યાકતાનિ હોન્તીતિ. એવં સન્તે, યથા તે ધમ્મા. તથા અઞ્ઞેપિ ધમ્મા અત્તનો ધમ્મતાય એવ કુસલા કુસલા બ્યાકતા ભવિસ્સન્તિ. ન ચેત્થ કારણં અત્થિ, યેનકારણેન તે એવ ધમ્મા અત્તનો ધમ્મતાય અકુસલા બ્યાકતા હોન્તિ. અઞ્ઞે પન ધમ્મા અત્તનો ધમ્મતાય કુસલા કુસલા બ્યાકતા ન હોન્તિ, હેતૂહિ એવ હોન્તીતિ. તસ્મા તેસં સબ્બેસમ્પિ કુસલાદિ ભાવત્થાય હેતૂહિ પયોજનં નત્થિ. તસ્મા સો થેરવાદો ન યુત્તો યેવાતિ. ન કેવલઞ્ચ તસ્મિં થેરવાદે એત્તકો દોસો અત્થિ. અથ ખો અઞ્ઞોપિ દોસો અત્થીતિ દસ્સેતું ‘‘યાનિ ચા’’તિઆદિમાહ. તત્થાયં અધિપ્પાયો. સચે ધમ્માનં કુસલાદિ ભાવો સહજાત હેતુપ્પટિબદ્ધો સિયા. એવં સતિ, હેતુ પચ્ચયે કુસલ હેતુતો લદ્ધ પચ્ચયાનિ રૂપાનિ કુસલાનિ ભવેય્યું. અકુસલ હેતુતો લદ્ધ પચ્ચયાનિ રૂપાનિ અકુસલાનિ ભવેય્યું. ન ચ ભવન્તિ. તસ્મા સો વાદો અયુત્તો યેવાતિ. ઇદાનિ પુન તં થેરવાદં પગ્ગહેતું ‘‘યથાપના’’તિઆદિમાહ. ‘‘ધમ્મેસૂ’’તિ ચતુસ્સચ્ચ ધમ્મેસુ. મુય્હનકિરિયા નામ અન્ધકાર કિરિયા. ધમ્મચ્છન્દો નામ દાનં દાતુકામો, સીલં પૂરેતુકામો, ભાવનં ભાવેતુકામો ઇચ્ચાદિના પવત્તો છન્દો. ‘‘અક્ખન્તી’’તિ અક્ખમનં, અરોચનં, અમનાપો. પાપ ધમ્મ પાપા રમ્મણ વિરોધો નામ કામરાગટ્ઠાનીયેહિ સત્તવિધ મેથુન ધમ્માદીહિ પાપ ધમ્મેહિ ચેવ પઞ્ચકામગુણા રમ્મણે હિ ચ ચિત્તસ્સ વિરોધો, જેગુચ્છો પટિકૂલો. મુય્હનકિરિયા પન એકન્ત અકુસલ જાતિકા એવ હોતિ. એત્તાવતા મોહમૂલ ચિત્ત દ્વયે મોહો અત્તનો ધમ્મતાય અકુસલો હોતીતિ ઇમમત્થં પતિટ્ઠાપેતિ. ‘‘એવં સન્તે’’તિઆદિકં તત્થ દોસારોપનં વિધમતિ. ઇદાનિ અહેતુક ચિત્તુપ્પાદ રૂપ નિબ્બાનાનિ અત્તનો ધમ્મતાય અબ્યાકતાનિ હોન્તીતિ ઇમમત્થં પતિટ્ઠાપેતું ‘‘યોચ ધમ્મો’’તિઆદિમાહ. ‘‘એત્તકમેવા’’તિ અઞ્ઞં દુક્કર કારણં નત્થીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘અહેતુક ચિત્તાનં’’તિ અહેતુક ચિત્તુપ્પાદાનં. અત્તનો ધમ્મતાય એવ સિદ્ધો. એત્તાવતા-અહેતુક. લ. નિબ્બાનાનિ અત્તનો ધમ્મતાય અબ્યાકતાનિ હોન્તી-તિ ઇમમત્થં પતિટ્ઠાપેતિ. ‘‘એવં સન્તે’’તિઆદિ તત્થ દોસારોપનં અપનેતિ. ઇદાનિ સબ્બોપિ મોહો અત્તનો ધમ્મતાય અકુસલ ભાવેઠત્વા અઞ્ઞેસં ઇચ્છા નામ અત્થિ, અક્ખન્તિ નામ અત્થીતિ એવં વુત્તાનં ઇચ્છા અક્ખન્તિ ધમ્માનમ્પિ અકુસલ ભાવં સાધેતીતિ દસ્સેતું ‘‘તત્થ મોહો’’તિઆદિમાહ. ‘‘મુય્હન નિસ્સન્દાનિ એવા’’તિ મુય્હનકિરિયાય નિસ્સન્દપ્ફલાનિ એવ. ન કેવલં સો લોભાદીનં અકુસલભાવં સાધેતિ, અથ ખો અલોભાદીનમ્પિ કુસલભાવં સો એવ સાધેતીતિ દસ્સેતું ‘‘અલોભાદીનઞ્ચા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘અવિજ્જાનુસયેન સહેવ સિદ્ધો’’તિ તાનિ સત્તસન્તાને અવિજ્જાનુસયે અપ્પહીને કુસલાનિ હોન્તિ. પહીને કિરિયાનિ હોન્તીતિ અધિપ્પાયો. ઇદાનિ લોભ દોસાનં અલોભાદીનઞ્ચ હેતુ કિચ્ચં દસ્સેતું ‘‘તાનિ પન લોભાદીની’’તિઆદિ વુત્તં. રજ્જન દુસ્સનાનં નિસ્સન્દાનિ રજ્જનાદિનિસ્સન્દાનિ. ‘‘દિટ્ઠિ માનાદીની’’તિ દિટ્ઠિ માન ઇસ્સા મચ્છરિયાદીનિ. અરજ્જન અદુસ્સન અમુય્હનાનં નિસ્સન્દાનિ અરજ્જનાદિ નિસ્સન્દાનિ. ‘‘સદ્ધાદીની’’તિ સદ્ધા સતિ હિરિ ઓત્તપ્પાદીનિ. ‘‘હેતુમુખેનપી’’તિ અહેતુક ચિત્તુપ્પાદ રૂપ નિબ્બાનાનં અબ્યાકતભાવો અત્તનો ધમ્મતાય સિદ્ધોતિ વુત્તો. સહેતુક વિપાક ક્રિયાનં અબ્યાકત ભાવો પન અત્તનો ધમ્મતાય સિદ્ધોતિપિ સહજાત હેતૂનં હેતુ કિચ્ચેન સિદ્ધોતિપિ વત્તું વટ્ટતીતિ અધિપ્પાયો. વિભાવ નિપાઠે. ‘‘મગ્ગિતબ્બો’’તિ ગવેસિતબ્બો. અથ તેસં કુસલાદિ ભાવો સેસસમ્પયુત્ત હેતુપ્પટિ બદ્ધો સિયાતિ યોજના. ‘‘અપ્પટિ બદ્ધો’’તિ હેતુના અપ્પટિ બદ્ધો. ‘‘કુસલાદિભાવો’’તિ કુસલાદિભાવો સિયા. ‘‘સો’’તિ કુસલાદિભાવો. ‘‘અહેતુકાનં’’તિ અહેતુક ચિત્તુપ્પાદ રૂપ નિબ્બાનાનં. ઇદાનિ ‘યાનિ ચ લદ્ધહેતુ પચ્ચયાની’તિઆદિ વચનં પટિક્ખિપન્તો ‘‘યથાચા’’તિઆદિમાહ. ‘‘રૂપારૂપ ધમ્મેસૂ’’તિ નિદ્ધારણે ભુમ્મ વચનં. ‘‘અરૂપ ધમ્મેસુ એવા’’તિ નિદ્ધારણીયં. ન રૂપ ધમ્મેસુ ફરન્તિ. એવં સતિ, કસ્મા તે રૂપ ધમ્મા ઝાનપચ્ચયુપ્પન્નેસુ વુત્તાતિ આહ ‘‘તે પના’’તિઆદિં. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યં. ‘‘તં પન તેસં’’તિ તેસં હંસાદીનં તં વણ્ણવિસેસં. ‘‘યોનિયો’’તિ માતાપિતુ જાતિયો. ‘‘અબ્યાકતાનં પનાતિ સબ્બં’’તિ અબ્યાકતાનં પન અબ્યાકતભાવો નિરનુસય સન્તાનપ્પટિ બદ્ધો, કમ્મપ્પટિ બદ્ધો, અવિપાકભાવપ્પટિ બદ્ધો ચાતિ દટ્ઠબ્બન્તિ ઇદં સબ્બં. ‘‘વુત્ત પક્ખેપતતિ યેવા’’તિ તસ્મિં પક્ખે અન્તોગધમેવાતિ અધિપ્પાયો.

૧૩૨. કિચ્ચસઙ્ગહે. તસ્મિં પરિક્ખીણેતિ સમ્બન્ધો. ‘‘કમ્મસ્સા’’તિ કમ્મન્તરસ્સ. ચુતસ્સ સત્તસ્સ અભિનિબ્બત્તીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘ભવન્તરાદિપ્પટિ સન્ધાન વસેના’’તિ ભવન્તરસ્સ આદિકોટિયા પટિસન્ધાન વસેન. ભવસન્તાનસ્સ પવત્તીતિ સમ્બન્ધો. કથં પવત્તીતિ આહ ‘‘યાવ તં કમ્મં’’તિઆદિં. ‘‘અવિચ્છેદપ્પવત્તિ પચ્ચયઙ્ગભાવેના’’તિ અવિચ્છેદપ્પવત્તિયા પધાન પચ્ચય સઙ્ખાતેન અઙ્ગભાવેન. એતેન ભવઙ્ગપદે અઙ્ગસદ્દસ્સ અત્થં વદતિ. તેનાહ ‘‘તસ્સહી’’તિઆદિં. ‘‘તસ્સા’’તિ ભવઙ્ગસ્સ. આવજ્જનં આવટ્ટનન્તિ એકો વચનત્થો. તં વા આવજ્જેતીતિ એકો. ‘‘તં’’તિ ચિત્ત સન્તાનં. આવટ્ટતિ વા તં એત્થાતિ એકો. આવટ્ટતિ વા તં એતેનાતિ એકો. ‘‘તં’’તિ ચિત્ત સન્તાનં. આવજ્જેતિ વાતિ એકો. ‘‘વોટ્ઠબ્બનં’’તિ વિ-અવ-ઠપનંતિ પદચ્છેદો. વિભાવનિ વિચારણાયં. ‘‘એકાવજ્જન પરિકમ્મ ચિત્તતો’’તિ મગ્ગેન વા અભિઞ્ઞાય વા એકં સમાનં આવજ્જનં અસ્સાતિ વિગ્ગહો. તસ્સં વીથિયં ‘આવજ્જનં, પરિકમ્મં, ઉપચારો, અનુલોમં, ગોત્રભૂ,તિ એત્થ પરિકમ્મ જવનચિત્તં ઇધ પરિકમ્મ ચિત્તન્તિ વુત્તં. ‘‘તાની’’તિ મગ્ગા ભિઞ્ઞાજવનાનિ. ‘‘તત્થા’’તિ તસ્મિં વિભાવનિ પાઠે. ‘‘દીઘં અદ્ધાનં’’તિ સકલરત્તિયં વા સકલ દિવસં વા નિદ્દોક્કમન વસેન દીઘં કાલં. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યં. ‘‘પટિસન્ધિયાઠાનં’’તિ પટિસન્ધિકિચ્ચસ્સ ઠાનં. કાલોહિ નામ વિસું ચિત્તસ્સ આરમ્મણ ભૂતો એકો પઞ્ઞત્તિ ધમ્મોતિ એતેન કાલો નામ સભાવતો અવિજ્જમાનત્તા કથં કિચ્ચાનં પવત્તિટ્ઠાનં નામ સક્કા ભવિતુન્તિ ઇમં આસઙ્કં વિસોધેતિ. ‘‘ઇતરથા’’તિ તથા અગ્ગહેત્વા અઞ્ઞથા કિચ્ચટ્ઠાનાનં અભેદે ગહિતે સતીતિ અત્થો. ‘‘સયં સોમનસ્સ યુત્તંપી’’તિ કદાચિ સયં સોમનસ્સ યુત્તંપિ. ‘‘તં’’તિ સોમનસ્સ સન્તીરણં. ‘‘લદ્ધપચ્ચય ભાવેના’’તિ લદ્ધઅનન્તર પચ્ચયભાવેન. ‘‘આસેવન ભાવ રહિતં પી’’તિ આસેવન ગુણ રહિતમ્પિ. તઞ્હિ આસેવન પચ્ચયે પચ્ચયોપિ ન હોતિ, પચ્ચયુપ્પન્નમ્પિ ન હોતીતિ. ‘‘પરિકમ્મ ભાવના બલેન ચ પવત્તત્તા’’તિ ઇદં ફલસમાપત્તિ વીથિયં ફલજવનેસુ પાકટં. સેસમેત્થસુબોધમેવ.

૧૩૩. દ્વારસઙ્ગહે. ‘‘આદાસપટ્ટમયો’’તિ આદાસપટ્ટેન પકતો. ‘‘દ્વે એવા’’તિ દ્વે એવ દ્વારાનિ. ‘‘દ્વાર સદિસત્તા’’તિ નગર દ્વાર સદિસત્તા. ‘‘કમ્મવિસેસ મહાભૂત વિસેસ સિદ્ધેના’’તિ એત્થ કમ્મવિસેસેન ચ મહાભૂત વિસેસેન ચ સિદ્ધોતિ વિગ્ગહો. આવજ્જનાદીનિ ચ વીથિ ચિત્તાનિ ગણ્હન્તિ. ‘‘યમ્હી’’તિ યસ્મિં ચક્ખુમ્હિ. તદેવ ચક્ખુ ચક્ખુદ્વારં નામાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘તેસં દ્વિન્નં’’તિ રૂપ નિમિત્તાનઞ્ચ આવજ્જનાદિ વીથિચિત્તાનઞ્ચ. ‘‘વિસય વિસયી ભાવૂપગમનસ્સા’’તિ એત્થ રૂપ નિમિત્તાનં વિસયભાવસ્સ ઉપગમનં નામ ચક્ખુ મણ્ડે આપાતાગમનં વુચ્ચતિ. આવજ્જનાદીનં વિસયી ભાવસ્સ ઉપગમનં નામ તેસં નિમિત્તાનં આરમ્મણ કરણં વુચ્ચતિ. ‘‘મુખપ્પથભૂતત્તા’’તિ મુખમગ્ગભૂતત્તા. એવં દ્વાર સદ્દસ્સ કરણ સાધનયુત્તિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અધિકરણ સાધન યુત્તિં દસ્સેતિ ‘‘અથવા’’તિઆદિના. ‘‘રૂપાનં’’તિ રૂપ નિમિત્તાનં. ‘‘ચક્ખુમેવ ચક્ખુ દ્વાર’’ન્તિ એતેન ચક્ખુમેવ દ્વારં ચક્ખુ દ્વારન્તિ અવધારણ સમાસં દસ્સેતિ. ‘‘કારણં વુત્તમેવા’’તિ હેટ્ઠા ચિત્તસઙ્ગહે મનોદ્વારાવજ્જનપદે વુત્તમેવ. સબ્બં એકૂન નવુતિવિધં ચિત્તં મનોદ્વારમેવ નામ હોતિ. તથાહિ વુત્તં અટ્ઠસાલિનિયં અયં નામમનો મનોદ્વારં નામ ન હોતીતિ ન વત્તબ્બોતિ. ‘‘ઉપપત્તિ દ્વારમેવા’’તિ ઉપપત્તિભવ પરિયાપન્નં કમ્મજદ્વારમેવ. ‘‘ઇધ ચા’’તિ ઇમસ્મિં સઙ્ગહગન્થે ચ. યઞ્ચ સાધક વચનન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘તત્થા’’તિ વિભાવનિયં. ‘‘તત્થેવ તં યુત્તં’’તિ તસ્મિં પાળિપ્પદેસે એવ તં સાધક વચનં યુત્તં. ઇતરે દ્વે પચ્ચયાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘મનઞ્ચાતિ એત્થા’’તિ મનઞ્ચ પટિચ્ચ ધમ્મે ચ ઉપ્પજ્જતિ મનોવિઞ્ઞાણંતિ વાક્યે મનઞ્ચાતિપદે. તત્થ પન જવન મનોવિઞ્ઞાણસ્સ ઉપ્પત્તિયા ચતૂસુ પચ્ચયેસુ મનઞ્ચાતિ એત્થ દ્વારભૂતં ભવઙ્ગમનો ચ આવજ્જન મનો ચાતિ દ્વે પચ્ચયા લબ્ભન્તિ. ધમ્મે ચાતિ પદે ધમ્મારમ્મણ સઙ્ખાતો એકો પચ્ચયો લબ્ભતિ. ચ સદ્દેન મનોવિઞ્ઞાણ સમ્પયુત્તક્ખન્ધા ગય્હન્તિ. એવં ચત્તારો પચ્ચયા હોન્તિ. ‘‘એત્થ ચા’’તિ ઇમસ્મિં અટ્ઠકથા વચને. ‘‘સન્નિહિત પચ્ચયાનં એવ તત્થ અધિપ્પેતત્તા’’તિ પટિચ્ચ સદ્દસામત્થિયેન આસન્ને ધરમાનપચ્ચયાનં એવ તસ્મિં પાળિવાક્યે અધિપ્પેતત્તા. ‘‘દ્વારભાવારહસ્સા’’તિ વિસય વિસયીનં વુત્ત નયેન પવત્તિ મુખભાવારહસ્સ. એતેન આરમ્મણાનિ આપાતં આગચ્છન્તુ વા, માવા, વીથિ ચિત્તાનિ પવત્તન્તુવા, માવા, અપ્પમાણં. પભસ્સરપ્પસન્નભાવેન દ્વારભાવા રહતા એવ પમાણન્તિ દીપેતિ. ‘‘નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બં’’તિ સન્નિટ્ઠાનં એત્થ ગન્તબ્બં. દ્વારવિકાર મૂલકાનિ તાદિસાનિ કિચ્ચાનિ યેસં તાનિ તં કિચ્ચવન્તાનિ. ‘‘કમ્મવસેન સિજ્ઝન્તી’’તિ સત્તસન્તાને પવત્તન્તીતિ અધિપ્પાયો. તં કિચ્ચવન્તાનિ ચિત્તાનિ. વિભાવનિ પાઠે ‘‘મનોદ્વાર સઙ્ખાત ભવઙ્ગતો’’તિ મનોદ્વાર સઙ્ખાત ભવઙ્ગ ભાવતો ચ. ‘‘આરમ્મણન્તરગ્ગહણવસેન અપ્પવત્તિતો’’તિ પટિસન્ધિ ચિત્તેન યથા ગહિતં કમ્મકમ્મનિમિત્તાદિકં આરમ્મણં મુઞ્ચિત્વા પવત્તિકાલે છસુ દ્વારેસુ આપાતાગતસ્સ આરમ્મણન્તરસ્સ ગહણ વસેન અપ્પવત્તિતો ચ. હેટ્ઠાપિ પઞ્ચદ્વારા વજ્જન ચક્ખુ વિઞ્ઞાણ સમ્પટિચ્છન સન્તીરણ વોટ્ઠબ્બન કામાવચરજવન તદા રમ્મણ વસેનાતિઆદિના કિચ્ચસીસેનેવ. લ. વુત્તો. એત્થહિ આવજ્જન સમ્પટિચ્છનાદીનિ કિચ્ચ વિસેસાનં નામાનિ હોન્તિ. ‘‘ચે’’તિ ચે વદેય્ય. ‘‘ના’’તિ ન વત્તબ્બં. ‘‘તથા અસ્સુતત્તા’’તિ એકૂન વીસતિ દ્વાર વિમુત્તાનીતિ ચ, છ દ્વારિકાનિ ચેવ દ્વાર વિમુત્તાનીતિ ચ, મહગ્ગત વિપાકાનિ દ્વાર વિમુત્તાને વાતિ ચ, સુતં. ન પન દ્વારિક વિમુત્તાનીતિ સુતં.

૧૩૪. આરમ્મણ સઙ્ગહે. ‘‘દુબ્બલ પુરિસેના’’તિ ગેલઞ્ઞાભિભૂતત્તા વા જરાભિભૂતત્તા વા દણ્ડેન વા રજ્જુકેન વા વિના ઉટ્ઠાતુમ્પિ પતિટ્ઠાતુમ્પિ અપરાપરં ગન્તુમ્પિ અસક્કોન્તેન દુબ્બલ પુરિસેન દણ્ડકં વા રજ્જુકં વા આલમ્બિયતિ. આલમ્બિત્વા ઉટ્ઠાતિ. પતિટ્ઠાતિ. અપરાપરં ગચ્છતિ. એવમેવ. અમુઞ્ચ માનેહિ હુત્વાતિ પાઠસેસો. ‘‘આગન્ત્વા’’તિ આરમ્મણ કરણ વસેન તતો તતો આગન્ત્વા. ‘‘વિસું સિદ્ધાની’’તિ આલમ્બિયતીતિ એતસ્મિં અત્થે સતિ, આલમ્બણન્તિ સિજ્ઝતિ. આરમ્મણન્તિ ન સિજ્ઝતિ. તાનિ એત્થ આગન્ત્વા રમન્તીતિ એતસ્મિં અત્થે સતિ, આરમ્મણન્તિ સિજ્ઝતિ. આલમ્બણન્તિ ન સિજ્ઝતિ. એવઞ્ચ સતિ એકં પદં દ્વીહિવાક્યેહિ દસ્સનં ન સુન્દરન્તિ. ‘‘અઞ્ઞાનિ આરમ્મણાની’’તિ રૂપારમ્મણતો અઞ્ઞાનિ સદ્દારમ્મણાદીનિ. ‘‘આગચ્છતી’’તિ આવિભાવં ગચ્છતિ, ઉપ્પાદપ્પવત્તિ વસેન પચ્ચક્ખભાવં પાપુણાતિ. ‘‘આગચ્છિત્થા’’તિ આવિભાવં ગચ્છિત્થ, ઉપ્પાદપ્પવત્તિ વસેન પચ્ચક્ખભાવં પાપુણિત્થ. ‘‘અનાગતં’’તિ એત્થ ન કારો અવત્થા વસેન પટિસેધો. યો ધમ્મો પચ્ચય સામગ્ગિયં સતિ આગમન જાતિકો ઉપ્પજ્જન સીલો. સો એવ ઇદાનિ આગચ્છતિ, ઇદાનિ આગચ્છિત્થ, ઇદાનિ આગમન જાતિયં ઠિતો, નાગચ્છતિ નાગચ્છિત્થાતિ ઇમિના અત્થેન સો અનાગતો નામ. નિબ્બાન પઞ્ઞત્તિયો પન આગમન જાતિકા ન હોન્તિ. તસ્મા આગમનપ્પસઙ્ગાભાવતો અનાગતાતિ ન વુચ્ચન્તીતિ. તેનાહ ‘‘ઉપ્પાદ જાતિકા’’તિઆદિં. ‘‘તં વિચારેતબ્બં’’તિ વત્વા વિચારણાકારં દસ્સેતિ ‘‘સબ્બેપિહી’’તિઆદિના. તે યદા વત્તબ્બ પક્ખે તિટ્ઠન્તીતિ સમ્બન્ધો. ઉપ્પાદ જાતિકાનઞ્ઞેવ સઙ્ખત ધમ્માનં. તાસં નિબ્બાન પઞ્ઞત્તીનં. ‘‘ન તથા ઇમેસં’’તિ ઇમેસં દ્વાર વિમુત્તાનં આરમ્મણં પન તથા ન હોતીતિ યોજના. ‘‘તત્થા’’તિ તસ્મિં ભવ વિસેસે. વિભાવનિપાઠે ‘‘આવજ્જનસ્સવિયા’’તિ આવજ્જનસ્સ આરમ્મણં વિય. અગ્ગહિતમેવ હુત્વા. ‘‘એકવજ્જન વીથિયં અગ્ગહિત ભાવો ઇધ ન પમાણ’’ન્તિ છ દ્વારગ્ગહિતન્તિ ઇધ અપ્પમાણં. ભવન્તરે ગહિતસ્સ અધિપ્પેતત્તા. ‘‘કાલવિમુત્ત સામઞ્ઞં’’વાતિ યં કિઞ્ચિકાલ વિમુત્તં વા ન હોતીતિ અધિપ્પાયો. આગમસિદ્ધિ વોહારો નામ ‘‘કમ્મન્તિ વા, કમ્મનિમિત્તન્તિ વા, ગતિ નિમિત્તન્તિ વા, પસિદ્ધો વોહારો વુચ્ચતિ. અજાત સત્તુરાજા સઙ્કિચ્ચજાતકેપિ પિતરં મારેતિ. તસ્મા ‘‘દ્વીસુભવેસૂ’’તિ વુત્તં. ‘‘છ હિ દ્વારેહી’’તિ કરણ ભૂતેહિ છહિ ચક્ખાદિ દ્વારેહિ. ‘‘મરણાસન્ન જવનેહી’’તિ કત્તુ ભૂતેહિ મરણાસન્ને પવત્તેહિ છ દ્વારિક જવનેહિ. ‘‘અનેકં સભાવં’’તિ અનેકન્ત ભાવં. યઞ્હિ આરમ્મણન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘કેનચિ દ્વારેન અગ્ગહિતમેવ હોતી’’તિ એત્થ અસઞ્ઞી ભવતો ચુતાનં સત્તાનં કામપટિસન્ધિયા કમ્માદિ આરમ્મણં ભવન્તરે કેનચિ દ્વારેન અગ્ગહિતન્તિ યુત્તં. કસ્મા, તસ્મિં ભવે કસ્સચિદ્વારસ્સેવ અભાવતો. અરૂપભવતો ચુતાનં પન કામપટિસન્ધિયા ગતિ નિમિત્ત સમ્મતં આરમ્મણં કથં ભવન્તરે કેનચિ દ્વારેન અગ્ગહિતં ભવેય્ય, મનોદ્વારગ્ગહિતમેવ ભવેય્યાતિ ઇમં ચોદનં વિસોધેતું ‘‘એત્થ ચ યસ્મા પટ્ઠાને’’તિઆદિ વુત્તં. તતો ચુતાનં સત્તાનં યા કામપટિસન્ધિ, તસ્સાકામપટિ સન્ધિયા. પચ્ચુપ્પન્નં ગતિનિમિત્તં આરમ્મણં એતિસ્સાતિ વિગ્ગહો. કામપટિસન્ધિ. પરેસં પયોગ બલેનાપિ કમ્માદીનં ઉપટ્ઠાનં નામ હોતીતિઆદિના યોજેતબ્બં. ‘‘સુટ્ઠુ આસેવિતાનં’’તિ ચિરકાલં સઙ્ઘ વત્ત ચેતિયવત્ત કરણાદિવસેન તં તં ભાવના કમ્મવસેન ચ સુટ્ઠુ આસેવિતાનં કમ્મકમ્મનિમિત્તાનં. ‘‘હોતિ યેવા’’તિ કમ્માદીનં ઉપટ્ઠાનં નામ હોતિયેવ. ‘‘આગન્ત્વા’’તિ ઇમં મનુસ્સ લોકં આગન્ત્વા ગણ્હન્તિયેવ. તદાપિ નિરયપાલેહિ દસ્સિતં તં તં ગતિ નિમિત્તં આરમ્મણં કત્વા ચવન્તિ. ‘‘તં’’તિ રેવતિં નામ ઇત્થિં. નનુ નિરયપાલા નામ તાવતિંસા ભવનં ગન્તું ન સક્કુણેય્યુન્તિ. નો નસક્કુણેય્યું. કસ્મા, મહિદ્ધિક યક્ખ જાતિકત્તાતિ દસ્સેતું ‘‘તેહી’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘વેસ્સવણ દૂતા’’તિ વેસ્સવણમહારાજસ્સ દૂતા. ‘‘ઉપચારજ્ઝાનેઠત્વા’’તિ અપ્પનાઝાનં અપત્તતાય ઉપચારભાવનાભૂતે કામાવચરજ્ઝાનેઠત્વા. ‘‘તાનેવ નિમિત્તાની’’તિ પથવીકસિણ નિમિત્તાદીનિ પટિભાગ નિમિત્તાનિ. ‘‘કામપટિસન્ધિયા આરમ્મણં’’તિ તેહિ નિમિત્તારમ્મણેહિ અઞ્ઞં ઉપચાર ભાવના કમ્મં વા યં કિઞ્ચિ અનુરૂપં ગતિ નિમિત્તં વા. ‘‘તાનેવ નિમિત્તાનિ ગહેત્વા’’તિ વચનેન તાનિ નિમિત્તાનિ મરણાસન્ન જવનેહિ ગહિતાનીતિ દસ્સેતિ. તાનિ ચ પઞ્ઞત્તિ ધમ્મત્તા કામપટિસન્ધિયા આરમ્મણં ન હોન્તીતિ. ‘‘પચ્ચુપ્પન્નગતિ નિમિત્તે સિદ્ધે સિદ્ધમેવા’’તિ તસ્મિં ભવે ગતસ્સ તત્થ યાવજીવમ્પિ અનુ ભવિતબ્બં આરમ્મણં નામ તસ્મિં ખણે ધરમાનં પચ્ચુપ્પન્નમ્પિ અત્થિ. તતો વડ્ઢમાનં અનાગતમ્પિ અત્થિ. તત્થ પચ્ચુપ્પન્ને ઉપટ્ઠહન્તે પટિસન્ધિયા આરમ્મણં સમ્પજ્જતિ. અનાગતં પન અનુપટ્ઠહન્તમ્પિ પચ્ચુપ્પન્ને અન્તોગધસદિસં હોતીતિ અધિપ્પાયો. વિભાવનિ પાઠેન ચ પચ્ચુપ્પન્ન ગતિનિમિત્તં વિય આપાતમાગતં, કસ્મા, પચ્ચુપ્પન્ન ગતિ નિમિત્તેનેવ કિચ્ચ સિદ્ધિતો-તિ અધિપ્પાયો. સેસમેત્થ સુબોધં. ‘‘તાનિહી’’તિઆદીસુ. કેચિ વદન્તિ. અનેજોસન્તિ મારબ્ભ. યં કાલમકરીમુનીતિ વુત્તત્તા સબ્બઞ્ઞુ બુદ્ધાદીનં પરિનિબ્બાન ચુતિ ચિત્તં સન્તિ લક્ખણં નિબ્બાનં આરમ્મણં કરોતીતિ. તં સબ્બથાપિ કામાવચરા લમ્બણા નેવાતિ ઇમિના અપનેતબ્બન્તિ દસ્સેતું ‘‘તા નિહિ સબ્બઞ્ઞુ બુદ્ધાનં ઉપ્પન્નાનિ પી’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘લોકુત્તર ધમ્મા’’તિઆદીસુ. ‘‘તાની’’તિ દ્વાદસા કુસલ ચિત્તાનિ અટ્ઠઞાણ વિપ્પયુત્ત કુસલ ક્રિય જવનાનિ ચ. અજ્ઝાન લાભિનો પુથુજ્જના મહગ્ગતજ્ઝાનાનિપિ આલમ્બિતું ન સક્કોન્તીતિ વુત્તં ‘‘પઞ્ઞત્તિયા સહ કામાવચરા રમ્મણાની’’તિ. ‘‘તાને વા’’તિ ઞાણ સમ્પયુત્ત કામ કુસલાનિ એવ. ઝાનલાભીનં તાનેવ ઞાણ સમ્પયુત્તકામ કુસલાનિ. હેટ્ઠિમ ફલટ્ઠાનં તાનેવ અત્તના અધિગત મગ્ગફલ નિબ્બાના રમ્મણાનિ. ‘‘ઝાનાનિ પત્થેન્તી’’તિ આયતિં ઝાનલાભિનો ભવેય્યામાતિ પત્થનં કરોન્તિ. ‘‘તેસં પી’’તિ તેસં પુથુજ્જનાનમ્પિ. ‘‘તે’’તિ તે લોકુત્તર ધમ્મા. ‘‘અનુભોન્તી’’તિ સમ્પાપુણન્તિ. ‘‘નવનિપાતે’’તિ અઙ્ગુત્તર નિકાયે નવનિપાતે. સેસં સબ્બં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

૧૩૫. વત્થુસઙ્ગહે. ‘‘વત્થૂ’’તિ નિસ્સય વિસેસો વુચ્ચતિ. તાનિ નિસ્સય વત્થૂનિ યેસં તાનિ તબ્બત્થુકાનિ. ‘‘તેસઞ્ચ સદ્દો ન યુજ્જતી’’તિ તેસં વાદે ચ સદ્દો ન યુજ્જતિ. ન હિ અલુત્ત ચ કારં દ્વન્દ પદં નામ અત્થીતિ. ‘‘પુબ્બપદેસુ આનેતબ્બો’’તિ ચક્ખુ વત્થુ ચ સોતવત્થુ ચાતિઆદિના આનેતબ્બો. સમાસ પદં ન યુજ્જતિ. ન હિ સમાસ પદતો એક દેસં અઞ્ઞત્થ આનેતું યુજ્જતીતિ. અવિભત્તિક નિદ્દેસો નામ ચક્ખું, સોતં, ઘાનં, જિવ્હા, કાયો, હદયં, વત્થુ ચાતિ વત્તબ્બે પુબ્બપદેસુ અવિભત્તિક નિદ્દેસો. એવઞ્ચસતિ વત્થુ સદ્દો ચ સદ્દો ચ પુબ્બપદેસુ આનેતું લબ્ભન્તીતિ. કામતણ્હાય અધીનેન આયત્તેન કામાવચર કમ્મેન નિબ્બત્તા કામતણ્હાધીન કમ્મ નિબ્બત્તા. ‘‘રૂપાદીનં પરિભોગો’’તિ રૂપાદીનં પઞ્ચકામગુણાનં પરિભોગો. ‘‘પરિત્તકમ્મં પી’’તિ સબ્બં કામાવચર કમ્મમ્પિ. ‘‘પૂરયમાનં’’તિ પરિપૂરેન્તં. ચક્ખુ દસ્સનાનુત્તરિયં નામ. સોતં સવનાનુત્તરિયં નામ. સબ્બેસં દસ્સન કિચ્ચાનં મજ્ઝે બુદ્ધ દસ્સના દિવસેન અનુત્તરં દસ્સનં જનેતીતિ દસ્સનાનુત્તરિયં. એવં સવનાનુત્તરિયેપિ ચતુસચ્ચ ધમ્મસ્સવના દિવસેનાતિ વત્તબ્બં. ‘‘અજ્ઝત્ત બહિદ્ધ સન્તા નેસુ પી’’તિ અજ્ઝત્ત સન્તાનેપિ બહિદ્ધ સન્તાનેપિ. ‘‘સુદ્ધે’’તિ કેનચિ આલોકેન ચ અન્ધકારેન ચ વિરહિતે. આલોકો હિ એકો રૂપ વિસેસો. તથા અન્ધકારો ચ. તે ચ તત્થ નત્થિ. ‘‘ઇમસ્મિં સઙ્ગહે’’તિ વત્થુ સઙ્ગહે. વિસિટ્ઠં જાનનં વિજાનનં. તઞ્ચ વિજાનનં તીસુ મનોધાતૂસુ નત્થીતિ વુત્તં ‘‘વિજાનન કિચ્ચાભાવતો’’તિ. આવજ્જન કિચ્ચં કિમેતન્તિ, મનસિકાર મત્તં હોતિ. સમ્પટિચ્છન કિચ્ચઞ્ચ પઞ્ચવિઞ્ઞાણેહિ યથા ગહિતાનેવ પઞ્ચારમ્મણાનિ સમ્પટિચ્છન મત્તં હોતિ. તેનાહ ‘‘વિસેસજાનન કિચ્ચાનિ ન હોન્તી’’તિ. દસ્સનં, સવનં, ઘાયનં, સાયનં, ફુસન, ન્તિ ઇમાનિ કિચ્ચાનિ થોકં વિસેસ જાનન કિચ્ચાનિ હોન્તીતિ વુત્તં ‘‘પચ્ચક્ખતો દસ્સના દિવસેના’’તિઆદિં. થોકં વિસેસ જાનન કિચ્ચાનિ હોન્તિ. તસ્મા તાનિ પઞ્ચવિઞ્ઞાણાનીતિ વુત્તાનિ. અવસેસા પન સન્તીરણાદયો મનોવિઞ્ઞાણધાતુયો નામાતિ સમ્બન્ધો. નનુ મનનટ્ઠેન મનો ચ તં વિજાનનટ્ઠેન વિઞ્ઞાણઞ્ચાતિ વુત્તેપિ પઞ્ચવિઞ્ઞાણેહિ વિસેસો નત્થીતિ આહ ‘‘અતિસ્સય વિસેસ જાનન ધાતુયોતિ અત્થો’’તિ. એવં સન્તેપિ સો અત્થો સદ્દયુત્તિયા સિદ્ધો ન હોતિ. યદિચ્છા વસેન વુત્તો હોતીતિ આહ ‘‘પરિયાય પદાનં’’તિઆદિ. એતેન સો અત્થો સદ્દયુત્તિયા એવ સિદ્ધો. ન યદિચ્છાવસેન વુત્તોતિ દસ્સેતિ. ‘‘વિસેસન સમાસે’’તિ મનો ચ તં વિઞ્ઞાણઞ્ચાતિ મનોવિઞ્ઞાણન્તિ એવરૂપે કમ્મધારય સમાસે. ‘‘પદટ્ઠાનં’’તિ એત્થ પદન્તિ ચ ઠાનન્તિ ચ કારણત્થ વચનાનિ, તસ્મા પરિયાય સદ્દા નામ. પદઞ્ચ તં ઠાનઞ્ચાતિ વુત્તે અતિસ્સય કારણન્તિ અત્થો વિઞ્ઞાયતિ. તથા દુક્ખ દુક્ખં, રૂપ રૂપં, રાજ રાજા, દેવદેવોતિઆદીનિ. ‘‘કત્થચિ દિસ્સતિ યુજ્જતિ ચા’’તિ ન હિ કત્થચિ દિસ્સતિ ચ. સચેપિ કત્થચિ દિસ્સેય્ય, ન હિ યુજ્જતિ ચાતિ અત્થો. ‘‘મનસો વિઞ્ઞાણં’’તિ એત્થ પટિસન્ધિ ચિત્તતો પટ્ઠાય યાવચુતિ ચિત્તા અન્તરે સબ્બં ચિત્ત સન્તાનં સત્ત વિઞ્ઞાણ ધાતૂનં વસેન વિભાગં કત્વા અત્થો વત્તબ્બો. પઞ્ચદ્વારા વજ્જનઞ્ચ સમ્પટિચ્છન દ્વયઞ્ચ મનોધાતુ મત્તત્તા મનો નામ. પઞ્ચવિઞ્ઞાણાનિ વિઞ્ઞાણ મત્તાનિ નામ. અવસેસાનિ સબ્બાનિ વિઞ્ઞાણાનિ મનસ્સ વિઞ્ઞાણન્તિ અત્થેન મનોવિઞ્ઞાણાનિ નામ. તત્થ ‘‘મનસ્સ વિઞ્ઞાણં’’તિ અનન્તર પચ્ચય ભૂતસ્સ વા મનસ્સ પચ્ચયુપ્પન્ન ભૂતં વિઞ્ઞાણં. એત્થ સમ્પટિચ્છન દ્વયં પચ્ચયમનો નામ. સન્તીરણતો પટ્ઠાય યાવ દ્વારન્તરે પઞ્ચદ્વારા વજ્જનં નાગચ્છતિ, તાવ અન્તરે સબ્બં મનોવિઞ્ઞાણ સન્તાનં પચ્ચયુપ્પન્ન વિઞ્ઞાણં નામ. પુન ‘‘મનસ્સ વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ પચ્ચયુપ્પન્ન ભૂતસ્સ મનસ્સ પચ્ચય ભૂતં વિઞ્ઞાણં. એત્થ પઞ્ચદ્વારા વજ્જનં પચ્ચયુપ્પન્ન મનો નામ. તતો પુરે સબ્બં મનોવિઞ્ઞાણ સન્તાનં પચ્ચય મનો નામ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યં. અવસેસાપનાતિઆદીસુ. ‘‘મનોવિઞ્ઞાણધાતુ ભાવં સમ્ભાવેતી’’તિ અવસેસા પન ધમ્મા મનોવિઞ્ઞાણધાતુ ચ નામ હોન્તિ, હદય વત્થુઞ્ચ નિસ્સાયયેવ વત્તન્તીતિ એવં તેસં ધમ્માનં મનોવિઞ્ઞાણધાતુ ભાવઞ્ચ સમ્ભાવેતિ, વણ્ણેતિ. સુટ્ઠુ પકાસેતીતિ અત્થો. એત્થ પનાતિઆદીસુ. ‘‘પાળિયં’’તિ ઇન્દ્રિય સંયુત્ત પાળિયં. દુતીયજ્ઝાને એવ અપરિસેસ નિરોધ વચનં વિરુદ્ધં સિયા. કથં, સચે પટિઘો અનીવરણા વત્થો નામ નત્થિ. પથમજ્ઝાનતો પુબ્બે એવ સો નિરુદ્ધો સિયા. અથ દુતીયજ્ઝાનુપચારેપિ સો ઉપ્પજ્જેય્ય, પથમજ્ઝાનમ્પિ પરિહીનં સિયા. તસ્મિં પરિહીને સતિ, દુતીયજ્ઝાનમ્પિ નુપ્પજ્જેય્ય. એવં વિરુદ્ધં સિયા. ‘‘પુરિમ કારણમેવા’’તિ અનીવરણા વત્થસ્સ પટિઘસ્સ અભાવતોતિ કારણં એવ. પરતોઘોસો નામ સાવકાનં સમ્માદિટ્ઠિપ્પટિલાભાય પધાન પચ્ચયો હોતિ. સો ચ અરૂપભવે નત્થિ. ધમ્માભિસમયો નામ ચતુસચ્ચ ધમ્મપ્પટિવેધો, બુદ્ધા ચ પચ્ચેક સમ્બુદ્ધા ચ સયમ્ભુનો પરતો ઘોસેન વિના ધમ્મં પટિવિજ્ઝન્તિ. તે ચ તત્થ નુપ્પજ્જન્તિ. ‘‘રૂપવિરાગ ભાવનાયા’’તિ રૂપવિરાગ ભાવના બલેન. તેસં રૂપાવચર ચિત્તાનં. ‘‘સમતિક્કન્તત્તા’’તિ તેસુ નિકન્તિપ્પહાનવસેન સુટ્ઠુ અતિક્કન્તત્તા. સેસં સબ્બં સુવિઞ્ઞેય્યં.

પકિણ્ણકસઙ્ગહદીપનિયાઅનુદીપનાનિટ્ઠિતા.