૨. ચેતસિકસઙ્ગહઅનુદીપના

૬૮. એવં ચિત્ત સઙ્ગહસ્સ દીપનિં કત્વા ચેતસિક સઙ્ગહસ્સ દીપનિં કરોન્તો પથમં પુબ્બાપરાનુ સન્ધિઞ્ચ આદિગાથાય પયોજન સમ્બન્ધઞ્ચ દસ્સેતું ‘‘એવં’’તિઆદિ મારદ્ધો. તત્થ ‘‘અનુપત્ત’’ન્તિઆદિમ્હિ ચિત્તં ચેતસિકં રૂપં, નિબ્બાનમિતિસબ્બથાતિ એવં અનુક્કમો વુત્તો. તેન અનુક્કમેન અનુપત્તં. હેતુ વિસેસનઞ્ચેતં. યસ્મા ચિત્તસઙ્ગહાનન્તરં ચેતસિક સઙ્ગહો અનુપત્તો, તસ્મા ઇદાનિ તં સઙ્ગહં કરોતીતિ દીપેતિ. ચત્તારિ સમ્પયોગ લક્ખણાનિ ‘એકુપ્પાદતા, એક નિરોધતા, એકા રમ્મણતા, એક વત્થુકતા,તિ. ‘‘ચેતસિ યુત્તા’’તિ ચિત્તસ્મિં નિયુત્તા. ચિત્તં નિસ્સાય અત્તનો અત્તનો કિચ્ચેસુ ઉસ્સુક્કં આપન્નાતિ અત્થો. ‘‘ચેતસા વાયુત્તા’’તિ ચિત્તેન વા સમ્પયુત્તા. ચિત્તેન સહ એકીભાવં ગતાતિ અત્થો. ‘‘સરૂપદસ્સન’’ન્તિ સઙ્ખ્યાસરૂપદસ્સનં. સિદ્ધપદં નામ પકતિ પચ્ચયેહિ નિપ્ફન્ન પદં. ‘‘પુબ્બન્તતો’’તિ એકસ્સસઙ્ખત ધમ્મસ્સ પથમ ભાગતો. ઉદ્ધં પજ્જનં નામ કતમન્તિ આહ ‘‘સરૂપતો પાતુભવન’’ન્તિ. ધાતુ પાઠેસુ-જનિપાતુભાવે-તિ વુત્તત્તા આહ ‘‘જાતીતિ વુત્તં હોતી’’તિ. ‘‘સરૂપ વિનાસો’’તિ સરૂપતો પાતુભવન્તસ્સ ભાવસ્સ વિનાસો અન્તરધાનં. ‘‘એવં પરત્થ પી’’તિ પરસ્મિં એકાલમ્બણવત્થુકાદિપદેપિ. ‘‘એક ચિત્તસ્સપિ બહુદેવા’’તિ ચક્ખુ વિઞ્ઞાણં રૂપં પસ્સન્તં એકમેવ રૂપં પસ્સતીતિ નત્થિ. અનેકાનિ એવરૂપાનિ એકતો કત્વા પસ્સતિ. સોતવિઞ્ઞાણાદીસુપિ એસેવ નયો. એવઞ્ચ કત્વા પાળિયં. ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુ વિઞ્ઞાણં. સોતઞ્ચ પટિચ્ચ સદ્દે ચ ઉપ્પજ્જતિ સોતવિઞ્ઞાણન્તિઆદિના વત્થુદ્વારેસુ એકવચનં વત્વા આરમ્મણેસુ બહુવચનં કતન્તિ. ‘‘એકત્તં ઉપનેત્વા’’તિ ચક્ખુ વિઞ્ઞાણે બહૂનિપિ રૂપારમ્મણાનિ રૂપતા સમઞ્ઞેન એકીભાવં કત્વા એકં આરમ્મણન્ત્વેવ વુત્તન્તિ અધિપ્પાયો. સદ્દારમ્મણાદીસુપિ એસેવ નયો. તં ન સુન્દરં. કસ્મા. અત્થ વિસેસસ્સ અવિઞ્ઞાપનતો. કોપનાયં અત્થ વિસેસોતિ. યાચિત્તસ્સ જાતિ, સાયેવ ફસ્સાદીનન્તિઆદિકો અત્થો. તેનાહ ‘‘અથ ખો’’તિઆદિં. અધિપ્પેતા એકુપ્પાદતા. એસ નયો એક નિરોધતાદીસુ. ‘‘મૂલટીકાય’’ન્તિ રૂપકણ્ડમૂલટીકાયં. ‘‘સહેવા’’તિ એકતો એવ. ‘‘ઉપ્પાદાદિપ્પવત્તિતો’’તિ ઉપ્પાદસ્સ ચ જીરણસ્સ ચ નિરોધસ્સ ચ પવત્તિતો. ‘‘ઉપ્પાદાદયો’’તિ ઉપ્પાદ જીરણ નિરોધા. જાતિજરામરણાનીતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘ચેતસિકામતા’’તિ ચેતસિકા ઇતિ વિઞ્ઞાતા. ‘‘ભાવપ્પધાનં’’તિ એકુપ્પાદ ભાવો એકુપ્પાદોતિ વુત્તો. તથા એક નિરોધાદીસુ. યથા ઇદંપિ સઙ્ઘેરતનં પણીત-ન્તિઆદીસુ અયં રતન ભાવો પણીતોતિ હેત્થ અત્થો. ‘‘યે’’તિ યે ધમ્મા. ‘‘સહજાત પચ્ચયુપ્પન્ન રૂપાનિ પી’’તિ સહજાતપચ્ચયતો ઉપ્પન્નાનિ રૂપાનિપિ. ચેતસિકાનિ નામ સિયુન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘તદા યત્ત વુત્તિતાયા’’તિ ચિત્તાયત્તવુત્તિયાય. ‘‘ચેતોયુત્તાની’’તિ હેતુ વિસેસનં. તદેવ હેતુમન્ત વિસેસનન્તિ ચ હેતુ અન્તો નીતવિસેસનન્તિ ચ હેતુ અન્તો ગધવિસેસનન્તિ ચ વદન્તિ. ‘‘તેસ’’ન્તિ ચિત્તસ્સ સહજાતપચ્ચયુપ્પન્નરૂપાનં. ‘‘નાનુભોન્તી’’તિ નપાપુણન્તિ. ‘‘ન હિ સક્કા જાનિતું’’તિ એતેન ભૂતકથન વિસેસનાનિ એતાનીતિ દીપેતિ. ભૂતકથનંપિ સમાનં વત્તિચ્છાવસેન બ્યવચ્છેદકંપિ સમ્ભવતિ. ‘‘વયોપઞ્ઞાયતી’’તિ વિનાસો પકાસતિ. ‘‘ઠિતાયા’’તિ તિટ્ઠ માનાય વેદનાય. અઞ્ઞો પકારો અઞ્ઞથા. અઞ્ઞથા ભાવો અઞ્ઞથત્તં. જરાવસેન પરિણામોતિ વુત્તં હોતિ. યો પથવીધાતુયા ઉપ્પાદો, યા ઠિતિ, યા અભિનિબ્બત્તિ, યો પાતુભાવો. એસો દુક્ખસ્સ ઉપ્પાદો, એસા રોગાનં ઠિતિ, એસો જરામરણસ્સ પાતુભાવોતિ યોજના. ‘‘ઇતરથા’’તિ ઇતો અઞ્ઞથા ગહિતે સતીતિ અત્થો. એકસ્મિં રૂપારૂપકલાપે નાના ધમ્માનં વસેન બહૂસુ ઉપ્પાદેસુ ચ નિરોધેસુ ચ ગહિતેસૂતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘વિકારરૂપાનં’’તિ વિઞ્ઞત્તિ દ્વય લહુતાદિત્તયાનં. સબ્બાનિપિ ઉપાદારૂપાનિ ચતુન્નં મહાભૂતાનં ઉપાદાય પવત્તત્તા મહાભૂત ગણનાય ચત્તારિ ચત્તારિ સિયુંતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન ‘‘સબ્બેસમ્પિ વા’’તિઆદિવુત્તં. સબ્બેસમ્પિ વા ચક્ખાદીનં ઉપાદારૂપાનં એકેકસ્મિં કલાપે બહુભાવો વત્તબ્બો સિયાતિ યોજના. કસ્મા બહુભાવો વત્તબ્બોતિ આહ ‘‘ચતુન્નં મહાભૂતાન’’ન્તિઆદિં.

યદિ એવં, એકસ્મિં ચિત્તુપ્પાદે લહુતાદીનિપિ એકેકાનિ એવ સિયું, અથ કિમત્થં દ્વે દ્વે કત્વા વુત્તાનીતિ આહ ‘‘કાયલહુતા ચિત્ત લહુતાદયોપના’’તિઆદિં. ‘‘ઇમમત્થં અસલ્લક્ખેત્વા’’તિ ઈદિસં વિનિચ્છયત્તં અચિન્તેત્વાતિ અધિપ્પાયો. વિભાવનિપાઠે ‘‘ચિત્તાનુપરિવત્તિનો’’તિ એતેન ચિત્તેન ઉપ્પજ્જિત્વા તેનેવ ચિત્તેન સહનિરુજ્ઝનવસેન ચિત્તં અનુપરિવત્તિસ્સ. ‘‘પસઙ્ગા’’તિ ચેતસિકતા પસઙ્ગો. ‘‘પુરેતરમુપ્પજ્જિત્વા’’તિ પુરેતરં એકેન ચિત્તેન સહ ઉપ્પજ્જિત્વાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘ચિત્તસ્સભઙ્ગક્ખણે’’તિ અઞ્ઞસ્સ સત્તર સમ ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે. તથા રૂપધમ્માનં પસઙ્ગો ન સક્કા નીવારેતું તિયોજના. ‘‘પસઙ્ગો’’તિ ચેતસિકતા પસઙ્ગો. ‘‘અલમતિ પપઞ્ચેના’’તિ અભિધમ્મે વેદનાત્તિકેટીકાસુ વિય અતિ વિત્થારેન નિરત્થકં હોતીતિ અત્થો. ‘‘નિરત્થકં’’તિ વિભાવનિયં પપઞ્ચો નિરત્થકો એવાતિ અધિપ્પાયો.

૬૯. ફસ્સવચનત્થે. ‘‘ફુસતી’’તિ આરમ્મણં આહનતિ, સઙ્ઘટ્ટેતિ. તઞ્ચ સઙ્ઘટ્ટ નં નદોસપટિઘસ્સ વિય આરમ્મણસ્સ વિબાધનં હોતિ, અથ ખો ભમરસ્સ પદુમ પુપ્ફેસુ પુપ્ફર સગ્ગહણં વિય વિજાનન મત્તે અઠત્વા આરમ્મણ રસપાતુભાવત્થં યથારમ્મણં સંહનન મેવાતિ દસ્સેતું ‘‘ફુસનઞ્ચેત્થા’’તિઆદિમાહ. ‘‘આહચ્ચા’’તિ આહનિત્વા સમ્પાપુણિત્વા. ‘‘ઉપહચ્ચા’’તિ તસ્સેવ વેવચનં. અયમત્થો કથં પાકટોતિ આહ ‘‘યતો’’તિઆદિં. તત્થ ‘‘યતો’’તિ યં કારણા. ‘‘તદનુભવન્તી’’તિ તં આરમ્મણ રસં અનુભવન્તી, વેદના પાતુભવતિ, વેદના પાતુભાવં દિસ્વા આરમ્મણપ્ફુસનં ઞાણે પાકટં હોતીતિ અધિપ્પાયો. સ્વાયં ફુસન લક્ખણો, સઙ્ઘટ્ટનરસો, સન્નિપાતપચ્ચુપટ્ઠાનો, આપાતા ગતવિસય પદટ્ઠાનો. તત્થ સન્નિપાતો નામ તિણ્ણં તિણ્ણં દ્વારા રમ્મણ વિઞ્ઞાણાનં સઙ્ગતિ સમાગમો સમોધાનં. તથાહિ વુત્તં. ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુ વિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો તિઆદિ. ‘‘સઙ્ઘટ્ટનરસો’’તિ આરમ્મણે સમ્મદેવ ઘટ્ટન કિચ્ચો. સઙ્ઘટ્ટન કિચ્ચત્તા એવ તિણ્ણં સન્નિપાતો હુત્વા ધમ્મ ચિન્તાઞાણસ્સ પટિમુખં ઉપટ્ઠાતિ પકાસતીતિ. ‘‘સન્નિપાત પચ્ચુપટ્ઠાનો’’. પચ્ચુપટ્ઠાનન્તિ વા પઞ્ઞાણં વુચ્ચતિ ધજોરથસ્સ પઞ્ઞાણન્તિ એત્થ વિય. સન્નિપાતાકારો પચ્ચુપટ્ઠાનં યસ્સાતિ સન્નિપાતપચ્ચુપટ્ઠાનો. વેદનાપચ્ચુ પટ્ઠાનો વા. ધૂમોવિય અગ્ગિસ્સ. વેદનાફલં પચ્ચુપટ્ઠાનં યસ્સાતિ વિગ્ગહો. અટ્ઠસાલિનિયં પન કસ્મા પનેત્થ ફસ્સો પથમં વુત્તો તિપુચ્છિત્વા મહાઅટ્ઠકથા વાદોતાવ દસ્સિતો. ચિત્તસ્સ પથમાભિનિપાતત્તા. આરમ્મણસ્મિઞ્હિ ચિત્તસ્સ પથમાભિનિપાતો હુત્વા ફસ્સો આરમ્મણં ફુસમાનો ઉપ્પજ્જતિ. તસ્મા પથમં વુત્તો. ફસ્સેન ફુસ્સિત્વા વેદનાય વેદયતિ. સઞ્ઞાય સઞ્જાનાતિ. ચેતનાય ચેતતિ. તેન વુત્તં ફુટ્ઠો ભિક્ખવે વેદેતિ, ફુટ્ઠો સઞ્જાનાતિ, ફુટ્ઠો ચેતેતીતિ. અપિ ચ અયં ફસ્સો નામ યથાપાસાદં પત્વા થમ્ભો નામ સેસદબ્બ સમ્ભારાનં બલવપચ્ચયો. એવમેવ સહજાત સમ્પયુત્ત ધમ્માનં બલવ પચ્ચયો હોતિ. તસ્મા પથમં વુત્તોતિ. સઙ્ગહકારેન પન ઇદં પન અકારણં, એકક્ખણસ્મિઞ્હિ ઉપ્પન્ન ધમ્માનં અયં પથમં ઉપ્પન્નો અયં પચ્છાતિ ઇદં વત્તું ન લબ્ભા. બલવપચ્ચયભાવેપિ ફસ્સસ્સકારણં ન દિસ્સતીતિ એવં તં વાદં પટિક્ખિપેત્વા ઇદં વુત્તં દેસના વારેનેવ ફસ્સો પથમં વુત્તોતિ. તત્થ ‘‘દેસનાવારે નેવા’’તિ દેસનક્કમેનેવ, તતો અઞ્ઞં કારણં નત્થીતિ અધિપ્પાયો. તેસુ પન દ્વીસુ વાદેસુ મહાઅટ્ઠકથા વાદો એવ યુત્તો. યઞ્હિ તત્થ વુત્તં ચિત્તસ્સ પથમાભિનિપાતો હુત્વાતિ. તત્થ પથમાભિનિપાતોતિ ઇદં કિચ્ચપ્પધાનત્તા વુત્તં. ન પનઞ્ઞેહિ ચેતસિકેહિ વિના વિસું પથમં ઉપ્પન્નત્તા. યથા તં યે કેચિ ભિક્ખવે ધમ્મા અકુસલા અકુસલભાગિયા અકુસલપક્ખિકા. સબ્બે તે મનોપુબ્બઙ્ગમા, મનો તેસં ધમ્માનં પથમં ઉપ્પજ્જતીતિ ઇમસ્મિં સુત્તે કિચ્ચપ્પધાનત્તા મનો તેસં ધમ્માનં પથમં ઉપ્પજ્જતીતિ વુત્તં. ન પન સબ્બચેતસિકેહિ વિના વિસું પથમં ઉપ્પન્નત્તાતિ દટ્ઠબ્બં. બલવપચ્ચય ભાવેપિ ફસ્સસ્સકારણં દિસ્સતિયેવ. ફસ્સોહેતુ ફસ્સો પચ્ચયો વેદનાક્ખન્ધસ્સ પઞ્ઞા પનાય. ફસ્સો હેતુ ફસ્સો પચ્ચયો સઞ્ઞાક્ખન્ધસ્સ પઞ્ઞા નાય. ફસ્સો હેતુ ફસ્સો પચ્ચયો સઙ્ખારક્ખન્ધસ્સ પઞ્ઞાપનાયાતિ હિ વુત્તં. તસ્મા સબ્બેસં ચેતસિકાનં ધમ્માનં ફસ્સપ્પધાનત્તા એવ ફસ્સ બલવપચ્ચયત્તા એવ ચ ફસ્સો પથમં વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બં. એત્થ ચ ચિત્તં આરમ્મણ વિજાનનટ્ઠેન ફસ્સાદીનં સબ્બચેતસિક ધમ્માનં પુબ્બઙ્ગમં હોતિ, પધાનં, જેટ્ઠકં. ફસ્સો પન આરમ્મણ સઙ્ઘટ્ટનટ્ઠેન સબ્બેસં ચેતસિક ધમ્માનં પુબ્બઙ્ગમો હોતિ, પધાનો, જેટ્ઠકોતિ અયં દ્વિન્નં વિસેસોતિ. એત્થ ચોદકો ફુસનં નામ સપ્પટિઘરૂપાનં એવ કિચ્ચન્તિ મઞ્ઞમાનો ‘‘નનુચા’’તિઆદિના ચોદેતિ. ‘‘નનુચા’’તિ ચોદેધીતિ દીપેતિ. ‘‘અપ્પટિઘસભાવા’’તિ હેતુવિસેસનં. ‘‘કિઞ્ચી’’તિ કિઞ્ચિવત્થું. અયં પન ફસ્સો. ‘‘ચિત્તસ્સ વિકારા પત્તિં’’તિ ચલન કમ્પન થમ્ભન જેગુચ્છ ભય તાસ છમ્ભિતત્તા દિવસેન વિકારા પજ્જનં. ‘‘વેદના વિસેસુપ્પત્તિં’’તિ સુખવેદનીયં ફસ્સં પટિચ્ચ સુખવેદના, દુક્ખવેદનીયં ફસ્સં પટિચ્ચ દુક્ખ વેદનાતિઆદિના નયેન ફસ્સ વિસેસાનુરૂપં વેદના વિસેસુપ્પત્તિં સાધેતિ. એત્થ ચ ફુસનં નામ દુવિધં રૂપપ્ફુસનં, નામપ્ફુસન, ન્તિ. તત્થ રૂપપ્ફુસનં નામ ફોટ્ઠબ્બ ધાતૂનં કિચ્ચં. નામપ્ફુસનં દુવિધં ફસ્સપ્ફુસનં, ઞાણપ્ફુસન, ન્તિ. તત્થ ઞાણપ્ફુસનં નામ ઞાણપ્પટિવેધો. અપિ ચ ઝાનમગ્ગ ફલ નિબ્બાનાનં પટિલાભોપિ ફુસનન્તિ વુચ્ચતિ. ફુસન્તિ ધીરા નિબ્બાનં. યોગક્ખેમં અનુત્તરં. ફુસામિ નેક્ખમં સુખં. અપુથુજ્જન સેવિતન્તિ-આદીસુ. ઇદં ઉપમા મત્તં સિયા, કસ્સચિ મન્દ પઞ્ઞસ્સાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘ઇદ’’ન્તિ ખેળુપ્પાદ વચનં. વિઞ્ઞુસ્સ પન અતિપાકટ ફસ્સ નિદસ્સનેન અપ્પાકટ ફસ્સ વિભાવનં યુત્તમેવ. તેનાહ ‘‘અતિપાકટાય પના’’તિઆદિં.

૭૦. વેદનાવચનત્થે. ‘‘તંસમઙ્ગીપુગ્ગલાનં વા’’તિ વેદના સમઙ્ગીપુગ્ગલાનં વા. ‘‘સાતં વા’’તિ સાધુરસં વા. ‘‘અસ્સાતં વા’’તિ અસાધુરસં વા. ‘‘કિં વેદયતી’’તિ કતમં વેદયતિ. ‘‘સુખમ્પિ વેદયતી’’તિ સુખમ્પિ વેદનં વેદયતિ. અથવા ‘‘કિઞ્ચવેદયતી’’તિ કથઞ્ચવેદયતિ. ‘‘સુખમ્પિ વેદયતી’’તિ સુખં હુત્વાપિ વેદયતિ. સુખ ભાવેન વેદયતીતિ વુત્તં હોતિ. એવં સેસપદેસુપિ. ‘‘કિચ્ચન્તરબ્યાવટા’’તિ અઞ્ઞકિચ્ચબ્યાવટા. અધિપતિ ભાવો આધિપચ્ચં. ઇન્દ્રિય કિચ્ચં. ‘‘એવઞ્ચ કત્વા’’તિ લદ્ધગુણવચનં. રાજારહ ભોજનં રાજગ્ગભોજનં. ‘‘સૂદસદિસતા’’તિ રઞ્ઞોભત્તકારસદિસતા. તત્થ સૂદો રઞ્ઞોભત્તં પચન્તો રસજાનનત્થં થોકં ગહેત્વા જિવ્હગ્ગે ઠપેત્વા રસં વીમંસતિ. યથિચ્છિતં પન ભુઞ્જિતું અનિસ્સરો. રાજા એવ યથિચ્છિતં ભુઞ્જિતું ઇસ્સરો. રાજા વિય વેદના. સૂદો વિય સેસચેતસિક ધમ્મા.

૭૧. સઞ્ઞાવચનત્થે. ‘‘સઞ્જાનાતી’’તિ સુટ્ઠુ જાનાતિ. સુટ્ઠુજાનનઞ્ચ નામ ન વિઞ્ઞાણસ્સ વિય વિવિધજાનનં હોતિ. ન ચ પઞ્ઞાય વિય યથાભૂતજાનનં હોતિ. અથ ખો ભૂતં વા હોતુ, અભૂતં વા. યં યં છ હિ વિઞ્ઞાણેહિ વિજાનાતિ, પઞ્ઞાય વા પજાનાતિ. તસ્સ તસ્સ પચ્છા અપ્પમુસ્સકરણ મેવાતિ વુત્તં ‘‘પુનજાનનત્થં સઞ્ઞાણં કરોતી’’તિ. તત્થ ‘‘સઞ્ઞાણ’’ન્તિ નિમિત્ત કરણં. ભવન્તરં પત્વાપિ અપ્પમુટ્ઠભાવં સાધેતિ ઓપપાતિક પુગ્ગલાનન્તિ અધિપ્પાયો. તેહિ પુરિમં અત્તનો ભવં જાનન્તિ. ગબ્ભસેય્યકાપિ કેચિ પુરિમં ભવં જાનન્તિ, યેજાતિસ્સર પુગ્ગલાતિ વુચ્ચન્તિ. તત્થ ‘‘અપ્પમુટ્ઠભાવ’’ન્તિ અનટ્ઠભાવં. મિચ્છાભિનિવેસ સઞ્ઞા નામ અનિચ્ચે નિચ્ચન્તિઆદિપ્પવત્તા સઞ્ઞા. ‘‘બોધેતુ’’ન્તિ બુજ્ઝાપેતું. ‘‘દારુતચ્છકસદિસાતિ ચ વુત્તા’’તિ દારુતચ્છકો નામ કટ્ઠવડ્ઢકી. સો કટ્ઠક્ખન્ધેસુ નિમિત્તકારીહોતિ. સુતચ્છિતછિન્દિતેસુ કટ્ઠેસુ નિમિત્તાનિ કત્વા ઠપેતિ. પચ્છાતાનિ ઓલોકેત્વા કટ્ઠાનિ કમ્મે ઉપનેતિ. ‘‘હત્થિ દસ્સક અન્ધસદિસા’’તિ એત્થ એકો કિર રાજા કેળિપ્પસુતો હોતિ. સો જચ્ચન્ધાનંઠાને એકં હત્થિં આનેત્વાઠપેન્તો જચ્ચન્ધે આહ જાનાથ ભો તુમ્હે હત્થિન્તિ. તે હત્થિં જાનિસ્સામાતિ પરામસિત્વા અત્તનો પરામસિતં તં તં અઙ્ગમવહત્થીતિ અભિનિવિસન્તિ. દળ્હં સલ્લક્ખેન્તિ. પુન રાજા તે પુચ્છિ કીદિસો ભો હત્થીતિ. તે રઞ્ઞો હત્થિસણ્ઠાનં આચિક્ખન્તા વિવાદં આપજ્જન્તિ. આચિક્ખનમેવ રઞ્ઞોહત્થિદસ્સનન્તિ કત્વા તે હત્થિદસ્સક અન્ધાતિ વુચ્ચન્તિ. ‘‘ઉપટ્ઠિતવિસયગ્ગહણે’’તિ રત્તિયં અન્ધકારે રજ્જુક્ખણ્ડં પસ્સન્તસ્સ સપ્પસણ્ઠાનં ઉપટ્ઠાતિ. સો ઉપટ્ઠિતં સણ્ઠાનમત્તં સપ્પોતિ ગણ્હાતિ. એવં ઉપટ્ઠિતવિસયગ્ગહણં હોતિ. મિગપોતકાનઞ્ચ અરઞ્ઞેખેત્તમજ્ઝેપુરિસસણ્ઠાનં તિણ રૂપં પસ્સન્તાનં પુરિસસણ્ઠા નં ઉપટ્ઠાતિ. તે ઉપટ્ઠિતં સણ્ઠાનમત્તં પુરિસોતિ ગણ્હિત્વા સો અમ્હે પહરેય્યાતિ પલાયન્તિ. વુત્તા અટ્ઠસાલિનિયં.

૭૨. ચેતનાવચનત્થે. ચેતેતીતિ ચેતના. ચેતનઞ્ચેત્થ અભિસન્ધાનં વા વુચ્ચતિ પકપ્પનં વા આયૂહનં વાતિ એવં તિધા અત્થવિકપ્પં દસ્સેતું ‘‘સમ્પયુત્ત ધમ્મે’’તિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘અભિસન્દહતી’’તિ અભિમુખં સન્દહતિ, સંયોગં કરોતિ. તેનાહ ‘‘પુનપ્પુનં ઘટેતી’’તિ. ‘‘ઘટેતી’’તિ સમ્બન્ધતિ. ‘‘પકપ્પેતિ વાતે’’તિ અથવા તે સમ્પયુત્ત ધમ્મે પકારતો કપ્પેતિ, સજ્જેતિ. તેનાહ ‘‘સંવિદહતી’’તિ. ‘‘સંવિદહતી’’તિ ત્વં ફુસનકિચ્ચં કરોહિ, ત્વં વેદયિત કિચ્ચં કરોહિ, ત્વં સઞ્જાનનકિચ્ચં કરોહીતિઆદિના વદમાના વિય સંવિદહતિ. ‘‘આયૂહતિવાતે’’તિ અથવા તેસમ્પયુત્ત ધમ્મે ભુસો બ્યૂહયતિ, રાસિં કરોતિ. તેનાહ ‘‘આરમ્મણે સમ્પિણ્ડેતી’’તિ. ‘‘સમોસરન્તે’’તિ એકતો ઓસરન્તે. સઙ્ગમન્તે. ‘‘સા’’તિ ચેતના. ‘‘તાયા’’તિ ચેતનાય. ‘‘તસ્મિં’’તિ રૂપાદિકેવા આરમ્મણે. પુઞ્ઞાપુઞ્ઞ કિચ્ચેવા. પવત્તમાનાય સતિયા. જેટ્ઠસિસ્સો નામ બહૂસુ સિસ્સેસુ જેટ્ઠભૂતો સિસ્સો. તસ્મિં સજ્ઝાયન્તે સેસા સબ્બે સજ્ઝાયન્તિયેવ. તેન સો ઉભયકિચ્ચ સાધકો હોતિ. એવં મહાવડ્ઢકીપિ.

૭૩. એકગ્ગતાવચનત્થે. એકત્તારમ્મણં નામ એકારમ્મણસ્સપિ બહૂસુ સભાવેસુ એકસભાવસઙ્ખાતં આરમ્મણં. ‘‘તસ્મિં’’ ચિત્તસ્મિં. ‘‘નિવાતે’’તિ વાતરહિતે પદેસે. ‘‘દીપચ્ચીનં’’તિ દીપજાલાનં.

૭૪. જીવિતિન્દ્રિયવચનત્થે. ‘‘ઇસ્સરભાવો વુચ્ચતિ’’ ભાવપ્પધાન નયેનાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘અભિભવિત્વા’’તિ જીવન કિચ્ચે અત્તનો વસં વત્તાપેત્વાતિ વુત્તં હોતિ. ચિત્ત સન્તાનં જીવન્તં હુત્વાતિ સમ્બન્ધો.

૭૫. મનસીકારવચનત્થે. સમાસમજ્ઝે સકારાગમો. કરધાતુયોગે ઈકારાગમો ચ દટ્ઠબ્બો. અલુત્ત સત્તમી પદન્થિ કેચિ. એવં સતિ ઈદીઘત્તં નસિજ્ઝતિ. ‘‘અસુઞ્ઞં’’તિ અરિત્તં. ‘‘પટિપાદેતી’’તિ પટિપજ્જનં કિચ્ચસાધનં કારાપેતિ. અત્થતો નિયોજેતિ નામાતિ આહ ‘‘યોજેતી’’તિ. ‘‘ઇદમેવ દ્વયં’’તિ આવજ્જન દ્વયં. ‘‘તં’’તિ તં દ્વયં. ઉપત્થમ્ભિતં હુત્વા આરમ્મણે નિન્નં કરોતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘યોનિસો’’તિ ઉપાયેન હિતસુખ મગ્ગેન. ‘‘અયોનિસો’’તિ અનુપાયેન અહિત અસુખ મગ્ગેન. ‘‘સમુદાચિણ્ણનિન્નનિયામિતાદીહી’’તિ એત્થ સમુદાચિણ્ણં નામ આચિણ્ણ કમ્મવસેન સુટ્ઠુ પુનપ્પુનં આચરિતં. નિન્નં નામ ઇદં નામ પસ્સામિ, ઇદં નામ કરિસ્સામીતિ પુબ્બે એવ અજ્ઝાસયેન નિન્નં. નિયામિતં નામ ઇદં નામ કત્તબ્બં, ઇદં નામ ન કત્તબ્બં, કત્તબ્બં કરોમિ, અકત્તબ્બં નકરોમીતિ એવં નિયામિતં. ‘‘અસતિ કારણ વિસેસે’’તિ ભવઙ્ગ ચિત્તં વીથિચિત્તુપ્પત્તિયા અસતિ, વીથિચિત્તાનિ ચ કાયચિત્તાનં અકલ્લાદિકેવા અધિમત્તસ્સ આરમ્મણન્તરસ્સ ઉપટ્ઠાનેવા અસતિ. ‘‘સાધારણા’’તિ એત્થ સંસદ્દે બિન્દુ લોપો, દીઘત્તઞ્ચાતિ આહ ‘‘સમં ધારેન્તીતિ સાધારણા’’તિ.

૭૬. વિતક્કવચનત્થે. ‘‘તથા તથા સઙ્કપ્પેત્વા’’તિ કામસઙ્કપ્પાદીનં નેક્ખમ્મસઙ્કપ્પાદીનઞ્ચવસેન તેન તેન પકારેન સુટ્ઠુ ચિન્તેત્વા. ‘‘તં’’તિ આરમ્મણં. ‘‘તે’’તિ સમ્પયુત્ત ધમ્મે. ‘‘અવિતક્કમ્પિ ચિત્તં’’તિ પઞ્ચવિઞ્ઞાણ ચિત્તઞ્ચ દુતીયા દિજ્ઝાન ચિત્તઞ્ચ. ‘‘અપિચા’’તિ કિઞ્ચિ વત્તબ્બં અત્થીતિ અત્થો. ‘‘દુતીયજ્ઝાનાદીનિ ચા’’તિ દુતીયજ્ઝાન ચિત્તાદીનિ ચ. ‘‘ઉપચાર ભાવના વસેના’’તિ સમુદાચિણ્ણ વસિભૂતાય ઉપચાર ભાવનાય વસેન. ‘‘કિં વા એતાયયુત્તિયા’’તિ સવિતક્ક ચિત્તસન્તાનેતિઆદિકાય યુત્તિયા કિં પયોજનં અત્થીતિ અત્થો. કિઞ્ચિ પયોજનં નત્થીતિ અધિપ્પાયો. આરમ્મણં આરોહતિયેવ આરમ્મણેન અવિનાભાવવુત્તિકત્તા. ‘‘તં’’તિ ચિત્તં. નિયામકો નામ નાવં ઇચ્છિત દિસાદેસનિયોજકો. ‘‘અકુસલં પત્વા’’તિ વુત્તં. કુસલં પત્વા પન કથંતિ. કુસલં પત્વાપિ પતિરૂપદેસાવાસાદિવસેન સમુદા ચિણ્ણ નિન્નાદિવસેન ચ લદ્ધ પચ્ચયે સતિ ચિત્તમ્પિ સદ્ધાસતિ આદયોપિ આરમ્મણ રૂહને થામગતા એવ. અલદ્ધ પચ્ચયે પન સતિ અકુસલ ભાવે ઠત્વા થામગતં હોતિ. ‘‘મનસિકાર વીરિય સતીનં’’તિ ભાવના બલપત્તા નન્તિ અધિપ્પાયો. એવં પન સતિ, વિતક્કસ્સ ઓકાસો નત્થીતિ. અત્થિ. સઙ્કપ્પન કિચ્ચ વિસેસત્તા. તઞ્હિ કિચ્ચં અઞ્ઞેસં અસાધારણં, વિતક્કસ્સેવ કિચ્ચન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘વિતક્કોપના’’તિઆદિમાહ. ‘‘સારમ્મણ સભાવા’’તિ હેતુ વિસેસનમેતં. ‘‘તથા વુત્તો’’તિ વિતક્કોતિ વુત્તો.

૭૭. વિચારવચનત્થે. ‘‘વિચરતી’’તિ એકમેકસ્મિં એવ આરમ્મણે વિવિધેન ચરતિ, પવત્તતિ. સભાવાકારો નામ નીલપીતાદિકો અગમ્ભીરો આરમ્મણ સભાવો ચ આરમ્મણસ્સ નાના પવત્તાકારો ચ. ‘‘અનુમજ્જનવસેના’’તિ પુનપ્પુનં મજ્જનવસેન સોધનવસેન. વિતક્કો ઓળારિકો ચ હોતીતિઆદિના યોજેતબ્બં. ‘‘ઓળારિકો’’તિ વિચારતો ઓળારિકો. એવં સેસપદેસુ. ‘‘ઘણ્ડાભિઘાતો વિયા’’તિ ઘણ્ડાભિઘાતેન પથમુપ્પન્નસદ્દો વિયાતિ વદન્તિ. તથાહિ વિચારો ઘણ્ડસ્સ અનુરવો વિય વુત્તોતિ. દણ્ડકેન ઘણ્ડસ્સ અભિઘાત કિરિયા વા ઘણ્ડાભિઘાતો. તથાહિ આરમ્મણે ચેતસો પથમાભિ નિપાતો વિતક્કોતિ ચ, આહનન પરિયાહનન રસોતિ ચ વુત્તં. ‘‘ઘણ્ડાનુરવો વિયા’’તિ ઘણ્ડસ્સ અનુરવસદ્દો વિય.

૭૮. અધિમોક્ખવચનત્થે. ‘‘સંસપ્પનં’’તિ અનવત્થાનં. ‘‘પક્ખતો મુચ્ચનવસેના’’તિ એવં નુ ખોતિ એકો પક્ખો, નોનુ ખોતિ દુતીયો પક્ખો. તાદિસમ્હા પક્ખતો મુચ્ચનવસેન.

૭૯. વીરિયવચનત્થે. ‘‘વીરસ્સા’’તિ વિસ્સટ્ઠસ્સ. સો ચ કાયવચીમનો કમ્મેસુ પચ્ચુ પટ્ઠિતેસુ સીતુણ્હાદિ દુક્ખ ભયતો અલીન વુત્તિવસેન પવત્તોતિ આહ ‘‘કમ્મસૂરસ્સા’’તિ. એતેન અનોત્તપ્પિં નિવત્તેતિ. અનોત્તવ્વીહિ પાપસૂરો, અયં કમ્મ સૂરોતિ. ‘‘મહન્તં પિકમ્મ’’ન્તિ કુસીતસ્સ મહન્તન્તિ મઞ્ઞિતં કમ્મં. એવં સેસેસુ. ‘‘અપ્પકતો ગણ્હાતી’’તિ અપ્પકભાવેન ગણ્હાતિ. અપ્પકમેવિદન્તિ મઞ્ઞતીતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘અત્ત કિલમથં’’તિ કાયચિત્તક્ખેદં. ‘‘તં’’તિ વીરિયં. ‘‘તથાપવત્તિયા’’તિ કમ્મસૂરભાવેન પવત્તિયા. ‘‘હેતુચે વા’’તિ એતેન ભાવસદ્દસ્સ અત્થં વદતિ. ‘‘કાયચિત્ત કિરિયાભૂતં’’તિ એતેન કમ્મસદ્દસ્સ અત્થં. ‘‘વિધિના’’તિ તસ્સ પવત્તિયા પુબ્બાભિસઙ્ખાર વિધાનેન. તમેવ વિધાનં કમ્મેસુ નેતબ્બત્તા નયોતિ ચ, ઉપેતબ્બત્તા ઉપાયોતિ ચ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘નયેન ઉપાયેના’’તિ. તમેવ વિધાનં દસ્સેતિ ‘‘વીરિયવતો’’તિઆદિના. ‘‘ઈરન્તી’’તિ એરયન્તિ. ‘‘કિચ્ચ સમ્પત્તિયા’’તિ આરમ્મણ વિજાનન ફુસનાદિ કિચ્ચ સમ્પત્તિ અત્થાય. બ્યાવટાનિ કાયચિત્તાનિ યેસન્તિ વિગ્ગહો. ‘‘બ્યાવટાની’’તિ ઉસ્સાહિતાનિ. ‘‘થૂણૂપત્થમ્ભન સદિસં’’તિ જિણ્ણસ્સ ગેહસ્સ અપતનત્થાય સારત્થમ્ભેન ઉપત્થમ્ભનસદિસં. ઉપત્થમ્ભકત્થમ્ભસદિસન્તિપિ વદન્તિ. ‘‘સબ્બ સમ્પત્તીનં મૂલં’’તિ સબ્બાસં લોકિય સમ્પત્તીનં લોકુત્તર સમ્પત્તી નઞ્ચ મૂલં. કસ્મા, પુઞ્ઞકમ્મ સમ્પત્તિયા ચ પારમિ પુઞ્ઞસમ્પત્તિયા ચ પતિટ્ઠાનત્તા. સતિહિ પુઞ્ઞકમ્મસમ્પત્તિયા સબ્બા લોકિય સમ્પત્તિ સિજ્ઝતિ. સતિ ચ પારમિ પુઞ્ઞ સમ્પત્તિયા સબ્બાલોકુત્તર સમ્પત્તિ સિજ્ઝતીતિ. એતેન હીન વીરિયો નામ સબ્બ સમ્પત્તિતો પરિબાહિયોતિ દીપેતિ.

૮૦. પીતિવચનત્થે. ‘‘પિનયતી’’તિ પિનેતિ, પિનં કરોતીતિ આહ ‘‘તપ્પેતી’’તિ. તોસેતીતિ અત્થો. ‘‘તુટ્ઠિં’’તિ તુસિતં, પહટ્ઠં. ‘‘સુહિતં’’તિ સુધાતં, સુપુણ્ણં, વદ્ધિતં. અનેકત્થત્તા ધાતૂનં ‘‘વડ્ઢેતી’’તિ વુત્તં. ‘‘પિનન્તી’’તિ તપ્પન્તિ, જોતન્તિ, વિરોચન્તિ, દિવા તપ્પતિઆદિચ્ચોતિઆદીસુ વિય. ખુદ્દિકા પીતિ નામ લોમહંસ ન મત્તકારિકા પીતિ. ખણિકા પીતિ નામ ખણે ખણે વિજ્જુપ્પાદસદિસા પીતિ. ઓક્કન્તિકા પીતિ નામ સરીરં ઓક્કમિત્વા ઓક્કમિત્વાભિજ્જન્તી પીતિ. ઉબ્બેગાપીતિ નામ કાયં ઉદગ્ગં કત્વા આકાસે ઉલ્લઙ્ઘાપેન્તી પીતિ. ફરણા પીતિ નામ કપ્પાસવત્તિયં ફરણકતેલં વિય સકલકાયં ફરણવસેન પવત્તા પીતિ.

૮૧. છન્દવચનત્થે. ‘‘અભિસન્ધી’’તિ અભિલાસો, અભિકઙ્ખનં. ‘‘કત્તુસદ્દો’’તિ કરધાતુ વસેન વુત્તં. ‘‘સબ્બકિરિયા પદાની’’તિ સબ્બાનિ તુમિચ્છત્થ કિરિયા પદાનિ. ‘‘અત્થિકો’’તિ અસિદ્ધો હુત્વા સાધેતું ઇચ્છિતો અત્થો અસ્સાતિ અત્થિકો. ઇચ્છન્તોતિપિ વદન્તિ. ‘‘આરાધેતુકામતા વસેના’’તિ સાધેતુ કામતાવસેન, સમ્પાદેતુ કામતા વસેન. ઉસું સરં અ સન્તિ ખિપન્તીતિ ઇસ્સાસા. ઇકારસ્સ ઉકારો. ધનુગ્ગહા. ‘‘યસેન વા’’તિ પરિવારેન વા, કિત્તિ સદ્દેન વા. ‘‘સરે’’તિ કણ્ડે. વિભાવનિપાઠે નાનાવાદ સોધનત્થં અયઞ્ચાતિઆદિવુત્તં. ‘‘યદગ્ગેના’’તિ યેન કારણ કોટ્ઠાસેન. સઙ્ગહિતાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘વિસ્સજ્જિતબ્બ યુત્તકેના’’તિ વિસ્સજ્જિતબ્બ યોગ્યેન. ‘‘તેન અત્થિકો યેવા’’તિ પદુદ્ધારો. ‘‘સો ન યુજ્જતી’’તિ સો અત્થો ન યુજ્જતિ. ‘‘ખિપિત ઉસૂનં’’તિ પુબ્બભાગે ખિપિત ઉસૂનં. ‘‘અત્થતો પના’’તિ અધિપ્પાયત્થતો પન. ‘‘હત્થપ્પસારણં વિયા’’તિ લોકે કિઞ્ચિ ઇચ્છન્તસ્સ જનસ્સ હત્થપ્પસારણં વિયાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘થામપત્તો’’તિ અધિપતિ ભાવ પત્તોતિ વુત્તં હોતિ. તેનાહ ‘‘તથાહેસા’’તિઆદિં. ‘‘તણ્હાય હત્થે ઠિતા’’તિ ઉપચાર વચનમેતં. તણ્હાય પરિગ્ગહિતાતિ વુત્તં હોતિ. નસક્ખિસ્સન્તિયેવ, નો નસક્ખિસ્સન્તિ. તસ્મા વેદિતબ્બમેતં છન્દોયેવ તણ્હાય બલવતરોતિ. કસ્મા બલવતરોતિ. આદીનવાનિસંસ દસ્સનઞ્ઞાણેન યુત્તત્તાતિ.

૮૨. ‘‘પકિરન્તી’’તિ પત્થરન્તિ. ‘‘સમાના’’તિ સાવજ્જેહિ યુત્તા સાવજ્જા, અનવજ્જેહિ યુત્તા અનવજ્જાતિ એવં સદિસા, સાધારણા.

અઞ્ઞસમાનરાસિમ્હિઅનુદીપના નિટ્ઠિતા.

૮૩. અકુસલરાસિમ્હિ. ‘‘મુય્હતી’’તિ ઞાતબ્બસ્સઞેય્ય ધમ્મસ્સ અઞ્ઞાણ વસેન સમ્મુય્હતિ, ચિત્તસ્સ અન્ધભાવો હોતિ. ચતુરઙ્ગતમો નામ ‘કાળપક્ખ ચાતુદ્દસિ દિવસો, અડ્ઢરત્તિ સમયો, તિબ્બવનસણ્ડો, બહલમેઘચ્છન્નો,તિ અયં ચતુરઙ્ગતમો. સો ચક્ખુસ્સ અન્ધભાવં કરોતિ. એવં તસ્સ તમસ્સ ચક્ખુસ્સ અન્ધભાવકરણં વિય. ઞાણગતિકો હોતીતિ દટ્ઠબ્બો અટ્ઠકથા નયેન. તમેવ અટ્ઠકથા નયં દસ્સેતું ‘‘તથા હેસા’’તિઆદિ વુત્તં. અભિધમ્મટીકાયં પન મિચ્છા ઞાણન્તિ મિચ્છા વિતક્કો અધિપ્પેતો. સો હિ મિચ્છા સઙ્કપ્પો હુત્વા નાનપ્પકાર ચિન્તા પવત્તિ વસેન ઞાણગતિકો હોતિ. મોહો પન ચિત્તસ્સ અન્ધી ભૂતો, નાનાચિન્તન કિચ્ચ રહિતો, કથં ઞાણગતિકો ભવેય્યાતિ તસ્સ અધિપ્પાયો. ‘‘પાપ કિરિયાસૂ’’તિ દુચ્ચરિત કમ્મેસુ. ‘‘ઉપાય ચિન્તાવસેના’’તિ કતકમ્મસ્સ સિદ્ધત્થાય સત્થાવુધાદિવિધાનેસુ નાનાઉપાય ચિન્તાવસેન. અપ્પટિ પજ્જનં અપ્પટિ પત્તિ. ઞાણ ગતિં અગમનન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘અઞ્ઞાણમેવ વુચ્ચતી’’તિ. ‘‘ઞાણગતિકા’’તિ ઞાણપ્પવત્તિયા સમાનપ્પવત્તિકા. લોભો ઞાણ ગતિકો માયાસાઠેય્ય કમ્મેસુ વિચિત્તપ્પવત્તિકત્તા. વિચારો ઞાણ ગતિકો. તથાહિ સો ઝાનઙ્ગેસુ વિચિકિચ્છાય પટિપક્ખોતિ વુત્તો. ચિત્તસ્સ ઞાણ ગતિ કતા વિચિત્તત્થવાચકેન ચિત્તસદ્દેન સિદ્ધો. તે ચ ધમ્મા સબ્બ સત્તેસુ ઞાણ ગતિકા ન હોન્તિ. ઞાણૂપનિસ્સયં લભિત્વા એવ હોન્તીતિ દસ્સેતું ‘‘તેહી’’તિઆદિમાહ. તે સાધેન્તીતિ સમ્બન્ધો. પકતિયા વિઞ્ઞુજાતિકા નામ તિહેતુકપ્પટિ સન્ધિકા. અઞ્ઞપ્પટિ સન્ધિકાપિ બોધિસત્ત ભૂમિયં ઠિતા વા પઞ્ઞાપસુત ભવતો આગતા વા. સુતપરિયત્તિ સમ્પન્ના નામ દ્વિહેતુકપ્પટિ સન્ધિકાપિ ઇમસ્મિં ભવે બહુસ્સુત સમ્પન્ના ચ પરિયત્તિ કમ્મ સમ્પન્ના ચ.

૮૪. અહિરિકવચનત્થે. ‘‘ન હિરીયતી’’તિ નામ ધાતુ પદમેતં. હરાયતિ લજ્જતીતિ હિરી. હરે લજ્જાયંતિ ધાતુ. ન હિરી અહિરીતિ વચનત્થો. ‘‘રુચિં ઉપ્પાદેત્વા’’તિ ગામસૂ કરસ્સ ગૂથરાસિ દસ્સને વિય ચિત્તરોચન ચિત્ત ખમનં ઉપ્પાદેત્વા. અત્તાનં પાપકમ્મ લિમ્પતો ચિત્તસ્સ અલીનતા અજિગુચ્છનં નામ. અત્તાનં અસપ્પુરિસ ભાવપત્તિતો ચિત્તસ્સ અલીનતા અલજ્જા નામ.

૮૫. અનોત્તપ્પવચનત્થે. ‘‘ન ભાયતી’’તિ પાપકમ્મં ભયતો ન ઉપટ્ઠાતિ. ‘‘ન ઉત્રસતી’’તિ પાપકમ્મ હેતુ ન કમ્પતિ. ‘‘તાસૂ’’તિ પાપકિરિયાસુ. ‘‘અસારજ્જમાનં કત્વા’’તિ સૂરં વિસ્સટ્ઠં કત્વા. અસારજ્જં નામ સૂરભાવો. અનુત્તાસો નામ પાપકમ્મ હેતુ ચિત્તસ્સ અકમ્પનં. ગાથાયં. અજિગુચ્છનસીલો પુગ્ગલો અજેગુચ્છી. ‘‘પાપા’’તિ પાપકમ્મતો. ‘‘સૂકરો’’તિ ગામસૂકરો. સો ગૂથતો અજેગુચ્છી. અહિરિકો પાપતો અજેગુચ્છીતિ યોજના. અભાયનસીલો અભીરૂ. ‘‘સલભો’’તિ પટઙ્ગો. ‘‘પાવકા’’તિ દીપજાલમ્હા. સલભો પાવકમ્હા અભીરૂ વિય અનોત્તવ્વી પાપતો અભીરૂતિ યોજના.

૮૬. ઉદ્ધચ્ચવચનત્થે. ‘‘ઉદ્ધરતી’’તિ ઉક્ખિપતિ. આરમ્મણસ્મિં ન સન્નિ સીદતિ. વિક્ખિપતીતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘વટ્ટેત્વા’’તિ આવટ્ટેત્વા. ‘‘વિસ્સટ્ઠગેણ્ડુકો વિયા’’તિ વિસ્સજ્જિતો સારગેણ્ડુકો વિય. ‘‘ધજપટાકા વિયા’’તિ વાતેરિતા ધજપટાકા વિય.

૮૭. લોભવચનત્થે. ‘‘લુબ્ભતી’’તિ ગિજ્ઝતિ, અભિકઙ્ખતિ. અભિસજ્જનં અભિલગ્ગનં. મક્કટં આલિમ્પતિ બન્ધતિ એતેનાતિ મક્કટા લેપો. ‘‘તત્ત કપાલે’’તિ અગ્ગિનાસન્તત્તે ઘટ કપાલે. તેલસ્સ વત્થમ્હિ અઞ્જનં અભિલગ્ગનં તેલઞ્જનં. રજ્જનં પટિસજ્જનં રાગો. તેલઞ્જન ભૂતો રાગો તેલઞ્જન રાગો. ન કિલેસરાગો. રત્તિ દિવં પવત્તનટ્ઠેન તણ્હા એવ નદીસોતસદિસત્તા તણ્હા નદી. ‘‘સત્તાનં’’તિ પુથુજ્જન સત્તાનં. ‘‘સુક્ખકટ્ઠસાખાપલાસતિણકસટાની’’તિ સુક્ખ કટ્ઠકસટાનિ, સુક્ખ સાખા કસટાનીતિઆદિના યોજેતબ્બં. કસટ સદ્દેન અસારભાવં દીપેતિ. ‘‘નદી વિયા’’તિ પબ્બતેય્યા નદી વિય.

૮૮. દિટ્ઠિવચનત્થે. ‘‘દસ્સનં’’તિ પરિકપ્પના સિદ્ધેસુ મિચ્છા સભાવેસુ વિપરીત દસ્સનં. તેનાહ ‘‘ધમ્માનં’’તિઆદિં. તત્થ ‘‘ધમ્માનં’’તિ રૂપારૂપ ધમ્માનં, અનિચ્ચતાદિ ધમ્માનઞ્ચ. ‘‘યાથાવ સભાવેસૂ’’તિ ભૂતસભાવેસુ. ભૂતસભાવો હિ યથા ધમ્મં અવતિ રક્ખતીતિ અત્થેન યાથાવોતિ વુચ્ચતિ. અત્તાનં પણ્ડિતં મઞ્ઞન્તીતિ પણ્ડિત માનિનો. પટિવેધઞ્ઞાણં નામ અરિય મગ્ગઞ્ઞાણં. પરમં વજ્જન્તિ દટ્ઠબ્બા લોકે મહાસાવજ્જટ્ઠેન તં સદિસસ્સ અઞ્ઞસ્સ વજ્જસ્સ અભાવતોતિ અધિપ્પાયો.

૮૯. માનવચનત્થે. ‘‘મઞ્ઞતી’’તિ ભૂતસભાવં અતિક્કમ્મ અધિકં કત્વા અહમસ્મીતિઆદિના તેન તેન અભૂતાકારેન મઞ્ઞતિ. તેનાહ ‘‘અહં લોકે’’તિઆદિં. તત્થ ‘‘કટ્ઠકથિઙ્ગરો વિયા’’તિ સુક્ખદારુક્ખન્ધો વિય. સો પન ઉપત્થમ્ભિતો મઞ્ઞતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘અત્તાનં અચ્ચુગ્ગતં મઞ્ઞતી’’તિ પુગ્ગલં માનેન અભિન્નં કત્વા વુત્તં. ‘‘ઉન્નતિ લક્ખણો’’તિ ઉન્નમન સભાવો.

૯૦. દોસવચનત્થે. ચણ્ડેન કાયવચી મનોકમ્મેન સમન્નાગતો ચણ્ડિકો. ચણ્ડિકસ્સ ભાવો ચણ્ડિક્કં. ‘‘પહતાસીવિસો વિયા’’તિ દણ્ડેન પહતો આસીવિસો વિય. ‘‘વિસપ્પનટ્ઠેના’’તિ સકલકાયે વિવિધેન સપ્પનટ્ઠેન, ફરણટ્ઠેન. ઇદઞ્ચ તં સમુટ્ઠાન રૂપાનં ફરણ વસેન વુત્તં. ‘‘અસનિપાતો વિયા’’તિ સુક્ખા સનિપતનં વિય. ‘‘દાવગ્ગિવિયા’’તિ અરઞ્ઞગ્ગિ વિય. ‘‘સપત્તો વિયા’’તિ દુટ્ઠવેરી વિય. ‘‘વિસસંસટ્ઠપૂતિમુત્તં વિયા’’તિ યથા મુત્તં નામ પકતિયા એવ દુગ્ગન્ધત્તા પટિકુલત્તા દૂરે છટ્ટનીયન્તિ અહિતમેવ હોતિ. પુન પૂતિભાવે સતિ, દૂરતરે છટ્ટેતબ્બં. વિસસંસટ્ઠેપન વત્તબ્બમેવનત્થિ. સબ્બસો અહિતરાસિ હોતિ. એવં દોસોપિ તં સમઙ્ગીનો તસ્મિં ખણે પરેસં અમનાપિયતં આપાદેતિ. અત્તહિત પરહિત વિનાસઞ્ચ કારેતિ, પરમ્મરણા અપાયઞ્ચ પાપેતીતિ સબ્બસો અહિતરાસિ હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘વિસસંસટ્ઠપૂતિ મુત્તં વિય દટ્ઠબ્બો’’તિ.

૯૧. ઇસ્સાવચનત્થે. દુવિધા ઇસ્સાલદ્ધસમ્પત્તિ વિસયા ચલભિતબ્બ સમ્પત્તિ વિસયા ચ. તત્થ લદ્ધ સમ્પત્તિ વિસયં તાવદસ્સેતિ ‘‘પરેસં પકતિયા’’તિઆદિના. લદ્ધ સમ્પત્તિગ્ગહણેન અતીત સમ્પત્તિપિ સઙ્ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બા. ઇસ્સાપકતિકાહિ કેચિ અસુકો નામ પુબ્બે એવં સમ્પત્તિકો અહોસીતિ વા, અહં પુબ્બે એવં સમ્પત્તિકો અહોસિન્તિ વા સુત્વા નસહન્તિયેવ. તં વચનં સોતુંપિ ન ઇચ્છન્તીતિ. અસુકોતિઆદિના લભિતબ્બસમ્પત્તિ વિસયં દસ્સેતિ.

૯૨. મચ્છરિયવચનત્થે. ‘‘મમ એવા’’તિ મમપક્ખે એવાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘ગુણજાતં’’વાતિ અત્તનિવિજ્જમાનં સિપ્પવિજ્જાદિ સમ્પત્તિ ગુણજાતં વા. ‘‘વત્થુ વા’’તિ ધનધઞ્ઞાદિવત્થુ વા. ‘‘અવિપ્ફારિકતાવસેના’’તિ અઞ્ઞેન તં સિપ્પવિજ્જાદિકં વા ધનધઞ્ઞાદિકં વા મય્હં દેહીતિ વુત્તે પરહિતત્થાય દાતબ્બ યુત્તકં દસ્સામીતિ એવં ચિત્તેસતિ, પરહિતપ્ફરણાવસેન તં ચિત્તં વિપ્ફારિકં નામ હોતિ. દેહીતિ વચનમ્પિ સોતું અનિચ્છન્તો પરહિતત્થાય અવિપ્ફારિક ચિત્તો નામ હોતિ. એવં અવિપ્ફારિકતાવસેન ચરતિ પવત્તતીતિ મચ્છરઞ્ચ કારસ્સ છ કારં કત્વા. તથા પવત્તં ચિત્તં. પુગ્ગલો પન મચ્છરીતિ વુચ્ચતિ. ‘‘તં’’તિ લદ્ધસમ્પત્તિં. ‘‘પરેહિ સાધારણં દિસ્વા’’તિઆદિના યોજેતબ્બં. સાધારણન્તિ ચ દ્વિસન્તકં વાતિ સન્તકં વા ભવિસ્સમાનં, પરેહિ વા પરિભુઞ્જિયમાનં. ‘‘નિગ્ગુહનલક્ખણં’’તિ રક્ખાવરણગુત્તીહિસઙ્ગોપન સભાવં. અત્તના લદ્ધ સમ્પત્તિ નામ ઇસ્સાય અવિસયો. લભિતબ્બસમ્પત્તિ પન ઉભય સાધારણં. તસ્મા તત્થ ઉભિન્નં વિસેસો વત્તબ્બોતિ તં દસ્સેતું ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિમાહ. ‘‘યસ્સ લાભં ન ઇચ્છતી’’તિ અત્તના લભતુ વા માવા, કેવલં પર સમ્પત્તિં અસહન્તો યસ્સ પરસ્સ લાભં ન ઇચ્છતિ. ‘‘ચિત્ત વિઘાતો’’તિ ચિત્ત વિહઞ્ઞનં. ‘‘અત્તના લદ્ધું ઇચ્છતી’’તિ પરો સમ્પજ્જતુ વા માવા, યત્થ પરલાભેસતિ, અત્તના ન લભિસ્સતિ, તત્થ અત્તનાવ લદ્ધું ઇચ્છતિ. યત્થ અત્તના ચ લભતિ, પરો ચ લભતિ, તત્થ વિઘાતો નત્થીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘અલબ્ભમાનકં ચિન્તેત્વા’’તિ અત્તના અલભિસ્સમાનં સલ્લક્ખેત્વા.

૯૩. કુક્કુચ્ચવચનત્થે. ‘‘કિરિયા કતં’’તિ કત સદ્દસ્સભાવ સાધનમાહ. એવં વચનત્થં દસ્સેત્વા અભિધેય્યત્થં દસ્સેન્તો ‘‘અત્થતો પના’’તિઆદિમાહ. ‘‘અનુસોચન વસેના’’તિ પચ્છા પુનપ્પુનં ચિત્તસન્તાપવસેન. સો કુકતન્તિ વુચ્ચતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘કુસલ ધમ્મેસૂ’’તિ પુઞ્ઞ કિરિયવત્થુ ધમ્મેસુ ચિત્ત પરિયાદાનાય એવ સંવત્તતિ. કુક્કુચ્ચ સમઙ્ગી પુગ્ગલો પુઞ્ઞકમ્મં કરોન્તોપિ ચિત્ત સુખં ન લભતિ. બહુજન મજ્ઝે વસિત્વા નાનાકિચ્ચાનિ કરોન્તો નાના તિરચ્છાન કથં કથેન્તો ચિત્ત સુખં લભતિ. તદા તસ્સ પુઞ્ઞકમ્મ કરણત્થાય ચિત્તં પરિયાદીયતિ, પરિક્ખિય્યતિ. ચિત્તવસં ગચ્છન્તો વિચરતિ. એવં ચિત્ત પરિયાદાનાય એવ સંવત્તતિ. ‘‘અટ્ઠકથાયં’’તિ અટ્ઠસાલિનિયં. ‘‘કતા કતસ્સ સાવજ્જાનવજ્જસ્સા’’તિ પુબ્બે કતસ્સ સાવજ્જકમ્મસ્સ, અકતસ્સ અનવજ્જ કમ્મસ્સ. કમ્મત્થેસામિવચનં. ‘‘અભિમુખગમનં’’તિ આરમ્મણ કરણવસેન ચિત્તસ્સ અભિમુખપ્પવત્તનં. એતેન પટિમુખં સરણં ચિન્તનં પટિસારોતિ દસ્સેતિ. ‘‘અકતં ન કરોતી’’તિ અકતં કાતું ન સક્કોતીતિ અધિપ્પાયો. એવં કતં ન કરોતીતિ એત્થપિ. ‘‘વિરૂપો’’તિ વીભચ્છો અસોભણો. ‘‘કુચ્છિતો’’તિ ગરહિતબ્બો. નનુ પુબ્બે ચિત્તુપ્પાદો કુચ્છિતોતિ વુત્તો. અટ્ઠકથાયં પન વિપ્પટિસારો કુચ્છિતોતિ વુત્તો. ઉભયમેતં ન સમેતીતિ. નો ન સમેતિ, અઞ્ઞથાનુ પપત્તિતોતિ દસ્સેતું ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિમાહ. ‘‘યેન ચ કારણેના’’તિ કતાકતં પટિચ્ચ નિરત્થક ચિત્તપ્પવત્તિ કારણેન. સો ચિત્તુપ્પાદોવ કુકતપદે ગહેતું યુત્તો, નવિભાવનિયં વિય કતાકત દુચ્ચરિત સુચરિતન્તિ અધિપ્પાયો. નનુ વિભાવનિયમ્પિ સો ચિત્તુપ્પાદોવ ઉપચાર નયેન ગહિતોતિ ચે. યુત્તિ વસેન ચ અટ્ઠકથાગમેન ચ મુખ્યતો સિદ્ધે સતિ, કિં ઉપચાર નયેન. તેનાહ ‘‘વિભાવનિયં પના’’તિઆદિં. કુકતસ્સભાવો કુક્કુચ્ચં, અકારસ્સ ઉકારં કત્વાતિ અયં અટ્ઠકથાનયો. ઇદાનિ સદ્દસત્થનયેન અપરં વચનત્થઞ્ચ અધિપ્પાયત્થઞ્ચ દસ્સેતું ‘‘અપિ ચા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ ‘‘ધાતુપાઠેસૂ’’તિ અક્ખરધાતુપ્પકાસનેસુ નિરુત્તિ પાઠેસુ. પઠન્તિયેવ, નો ન પઠન્તિ. તે ચ અત્થા ચેતસો વિપ્પટિસારો મનો વિલેખોતિ એવં પાળિયં વુત્તેહિ કુક્કુચ્ચપરિયાયેહિ સમેન્તિયેવ. તસ્મા અયં અપરોનયો ઇધ અવસ્સં વત્તબ્બો યેવાતિ દીપેતિ. વિપ્પટિ સારિપુગ્ગલો ચ તં તં પુઞ્ઞકમ્મં કરોન્તોપિ વિપ્પટિ સારગ્ગિના દય્હમાન ચિત્તો પુઞ્ઞકમ્મે ચિત્તપ્પસાદં નલભતિ. ચિત્ત સુખં ન વિન્દતિ. કિં ઇમિના કમ્મેનાતિ તં પહાય યત્થ ચિત્ત સુખં વિન્દતિ, તત્થ વિચરતિ. એવં વિપ્પટિસારો પુઞ્ઞકમ્મતો સઙ્કોચનં નામ હોતીતિ. કિલેસસલ્લિખનં નામ સન્તુટ્ઠિ સલ્લેખપ્પટિપત્તિયં ઠિતસ્સ તદઙ્ગપ્પહાનાદિવસેન તં તં કિલેસપ્પહાનં વુચ્ચતિ. ‘‘અનુત્થુનનાકારેના’’તિ પુનપ્પુનં વિલપનાકારેન. સઙ્કોચતીતિ વત્વા તસ્સ ઉભયં અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘કુસલકમ્મ સમાદાને’’તિઆદિમાહ. નમિતુમ્પિ ન દેતિ. કુતો સમાદાતું વા વડ્ઢેતું વા દસ્સતીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘તનુકરણેના’’તિ દુબ્બલકરણેન. વિસેસનટ્ઠેકરણ વચનં. ‘‘સો’’તિ ધમ્મસમૂહો. તં પન કુક્કુચ્ચં. કેચિ પન કુક્કુચ્ચં પચ્ચુપ્પન્ન સુચરિત દુચ્ચરિતા રમ્મણમ્પિ અનાગત સુચરિત દુચ્ચરિતા રમ્મણમ્પિ કપ્પેન્તિ. તં પટિક્ખિપન્તો ‘‘તેના’’તિઆદિમાહ. મહાનિદ્દેસપાઠે દ્વીહાકારેહિ ઉપ્પજ્જતિ કુક્કુચ્ચં ચેતસો વિપ્પટિસારો મનોવિલેખોતિ પાઠો. ‘‘કતત્તા ચા’’તિ અકત્તબ્બસ્સ કતત્તા ચ. ‘‘અકતત્તા ચા’’તિ કત્તબ્બસ્સ અકતત્તા ચ. કેચિ પન અયં વિપ્પટિસારો નામ કદાચિ કસ્સચિ કેનચિ કારણેન પુબ્બેકત સુચરિતમ્પિ અકત દુચ્ચરિતમ્પિ આરબ્ભ ઉપ્પજ્જતિ. ઉમ્મત્તકસદિસઞ્હિ પુથુજ્જન ચિત્તન્તિ વદન્તિ. તં પટિક્ખિપન્તો ‘‘એતેના’’તિઆદિમાહ. સો પન કેસઞ્ચિ વાદે વિપ્પટિસારો નામ દોમનસ્સં હોતિ, ન કુક્કુચ્ચન્તિ અધિપ્પાયો. સોચ ખો દ્વિધા ભાવો. અપાયભયેન તજ્જીયન્તિ તાસીયન્તીતિ અપાયભય તજ્જિતા. ‘‘ન અઞ્ઞેસં’’તિ સુચરિત દુચ્ચરિતં અજાનન્તાનં અમનસિકરોન્તાનઞ્ચ ન હોતિ. કથં વિઞ્ઞાયતીતિ ચે. સુચરિતદુચ્ચરિત નામેન અનુસોચનાકારસ્સ દસ્સિતત્તાતિ વુત્તં ‘‘અકતં મે’’તિઆદિ. યાથાવમાનો નામ સેય્યસ્સ સેય્યો હમસ્મીતિ સદિસસ્સ સદિસોહમસ્મીતિ હીનસ્સ હીનોહમસ્મીતિઆદિના પવત્તો ભૂતમાનો. યઞ્ચકુક્કુચ્ચં ઉપ્પજ્જતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘અકત્વા’’તિ તં કલ્યાણ કમ્મં અકત્વા. ‘‘કત્વા’’તિ તં પાપકમ્મં કત્વા. ઇદં પન પુબ્બેકતા કતકાલે એવ અયાથાવં હોતિ. અનુસોચન કાલેપન યાથાવમેવ. ‘‘હત્થ કુક્કુચ્ચં’’તિ એત્થ સઙ્કોચનત્થો ન લબ્ભતિ. કુચ્છિત કિરિયત્થો એવ લબ્ભતિ. હત્થલોલતાહિ હત્થ કુક્કુચ્ચન્તિ વુચ્ચતિ. પાદલોલતા ચ પાદકુક્કુચ્ચં. તેનાહ ‘‘અસંયત કુક્કુચ્ચં નામા’’તિ. યં પન કુક્કુચ્ચં. ‘‘તં’’તિ તં વત્થું. કુક્કુચ્ચં કરોન્તીતિ કુક્કુચ્ચાયન્તા. નામધાતુ પદઞ્હેતં. કપ્પતિ નુ ખો, ન નુ ખો કપ્પતીતિ એવં વિનય સંસયં ઉપ્પાદેન્તાતિ અત્થો. ‘‘કુક્કુચ્ચપ્પકતતાયા’’તિ કુક્કુચ્ચેન અપકતતાય અભિભૂતતાય. ‘‘અત્તનો અવિસયે’’તિ આણાચક્કઠાને. આણાચક્ક સામિનો બુદ્ધસ્સવિસયત્તા અત્તનો સાવક ભૂતસ્સ અવિસયેતિ અત્થો. યે પન કરોન્તિયેવ કુક્કુચ્ચાયન્તા પીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘આપત્તિં’’તિ દુક્કટાપત્તિં.

૯૪-૯૫. થિનમિદ્ધવચનત્થેસુ. ‘‘ચિત્તં મન્દમન્દં કત્વા’’તિ ચિન્તન કિચ્ચે અતિમન્દં પરિદુબ્બલં કત્વા. ચિત્તં ગિલાનં મિલાતં કત્વાતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘અજ્ઝોત્થરતી’’તિ અભિભવતિ. આરમ્મણ વિજાનને વા જવનકિચ્ચે વા પરિહીનથામબલં કરોતિ. ‘‘થિયતી’’તિ પદં પાળિવસેન સિદ્ધન્તિ આહ ‘‘થિનં થિયના’’તિઆદિં. ‘‘અકમ્મઞ્ઞભૂતે કત્વા’’તિ કાયકમ્માદીસુ અકમ્મક્ખમે પરિદુબ્બલે કત્વા. [મુગ્ગરેન પોથેત્વા વિયાતિ વુત્તં હોતિ ]. ‘‘તે’’તિ ચિત્ત ચેતસિકે સમ્પયુત્ત ધમ્મે. ‘‘ઓલીયાપેત્વા’’તિ અવલીને અવસીદન્તે કત્વા. તેનાહ ‘‘ઇરિયા પથં પી’’તિઆદિં. થિનં ચિત્તં અભિભવતિ, વિજાનન કિચ્ચસ્સ ગેલઞ્ઞત્તા થિનસ્સ. મિદ્ધં ચેતસિકે અભિભવતિ, ફુસનાદિ કિચ્ચસ્સ ગેલઞ્ઞત્તા મિદ્ધસ્સાતિ અધિપ્પાયો.

૯૬. વિચિકિચ્છાવચનત્થે. ‘‘ચિકિચ્છનં’’તિ રોગાપનય નત્થે કિતધાતુવસેન સિદ્ધં સઙ્ખત કિરિયા પદન્તિ આહ ‘‘ઞાણપ્પટિકારોતિ અત્થો’’તિ. ‘‘પટિકારો’’તિ ચ રોગસ્સ પટિપક્ખ કમ્મં. ‘‘એતાયા’’તિ નિસ્સક્કવચનં. વિચિનન્તિ ધમ્મં વિચિનન્તીતિ વિચિનો. ધમ્મ વીમંસકા. કિચ્છતિ કિલમતિ એતાયાતિ કિચ્છા. વિચિનં કિચ્છાતિ વિચિકિચ્છાતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘સભાવં’’તિઆદિમાહ. ‘‘વિચિકિચ્છતી’’તિ સઙ્ખતધાતુપદં. તઞ્ચ કઙ્ખાયં વત્તતીતિ દસ્સેતું ‘‘વિચિકિચ્છતિ વા’’તિઆદિ વુત્તં. દ્વિધા એળયતિ કમ્પતીતિ દ્વેળકં. તથા પવત્તં ચિત્તં. દ્વેળકસ્સ ભાવોતિ વિગ્ગહો. ‘‘બુદ્ધાદીસુ અટ્ઠસૂ’’તિ બુદ્ધે કઙ્ખતિ, ધમ્મે કઙ્ખતિ, સઙ્ઘે કઙ્ખતિ, સિક્ખાય કઙ્ખતિ, પુબ્બન્તે કઙ્ખતિ, અપરન્તે કઙ્ખતિ, પુબ્બન્તા પરન્તે કઙ્ખતિ, ઇદપ્પચ્ચયતા પટિચ્ચ સમુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ કઙ્ખતીતિ એવં વુત્તેસુ અટ્ઠસુ સદ્ધેય્ય વત્થૂસુ. તત્થ ‘‘બુદ્ધે કઙ્ખતી’’તિ ઇતિપિ સો ભગવા અરહંતિઆદિના વુત્તેસુ બુદ્ધગુણેસુ અસદ્દહન્તો બુદ્ધે કઙ્ખતિ નામ. સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મોતિઆદિના વુત્તેસુ ધમ્મ ગુણેસુ અસદ્દહન્તો ધમ્મે કઙ્ખતિ નામ. સુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘોતિઆદિના વુત્તેસુ સઙ્ઘગુણેસુ અસદ્દહન્તો સઙ્ઘે કઙ્ખતિ નામ. તિસ્સન્નં સિક્ખાનં વટ્ટ દુક્ખતો નિય્યાનટ્ઠેસુ અસદ્દહન્તો સિક્ખાય કઙ્ખતિ નામ. અત્તનો અતીત ભવસ્સ અત્થિ નત્થિભાવે કઙ્ખન્તો પુબ્બન્તે કઙ્ખતિ નામ. અત્તનો પરમ્મરણા અનાગત ભવસ્સ અત્થિ નત્થિભાવે કઙ્ખન્તો અપરન્તે કઙ્ખતિ નામ. તદુભયસ્સ અત્થિ નત્થિ ભાવે કઙ્ખન્તો પુબ્બન્તા પરન્તે કઙ્ખતિ નામ. ઇમસ્મિં ભવે અત્તનો ખન્ધાનં પટિચ્ચ સમુપ્પાદે ચ પટિચ્ચ સમુપ્પન્નભાવે ચ કઙ્ખન્તો ઇદપ્પચ્ચયતા પટિચ્ચ સમુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ કઙ્ખતિ નામ. ‘‘વિમતિ વસેના’’તિ વેમતિકભાવેન. પવત્તમાના વિચિકિચ્છા. વિચિકિચ્છા પટિરૂપકા નામ સબ્બ ધમ્મેસુ અપ્પટિહતબુદ્ધીનં સબ્બઞ્ઞુ બુદ્ધાનં એવ નત્થીતિ વુત્તં ‘‘અસબ્બઞ્ઞૂનં’’તિઆદિ.

અકુસલરાસિમ્હિઅનુદીપના નિટ્ઠિતા.

૯૭. સદ્ધાવચનત્થે. ‘‘સન્નિસિન્નં’’તિ અચલિતં. ‘‘સુટ્ઠૂ’’તિ અનસ્સન્તં અચલન્તઞ્ચ કત્વા. ‘‘ધારેતી’’તિ એવમેવ હોતીતિ સલ્લક્ખણવસેન ધારેતિ. તથા ઠપેતીતિ. સદ્દહન્તિ વા સદ્ધા સમ્પન્ના સત્તા. સદ્ધાતું અરહન્તીતિ સદ્ધેય્યાનિ. અકાલુસ્સં વુચ્ચતિ અનાવિલં ચિત્તં. અકાલુસ્સં એવ અકાલુસ્સિયં. તસ્સ ભાવોતિ વિગ્ગહો. ‘‘ઓકપ્પના’’તિ અહોસાધુ અહોસુટ્ઠૂતિ અધિમુચ્ચનવસેન ચિન્તના. ‘‘મિચ્છાધિમોક્ખો યેવા’’તિ દિટ્ઠિસમ્પયુત્તો અધિમોક્ખોયેવ. ‘‘વિત્તે અસતી’’તિ ધને અસતિ. ધનઞ્હિ વિત્તન્તિ વુચ્ચતિ. યં યં ઇચ્છતિ, તં તં વિન્દન્તિ એતેનાતિ કત્વા. ‘‘તેસં’’તિ મનુસ્સાનં.

૯૮. સતિવચનત્થે. ‘‘સરતી’’તિ અનુસ્સરતિ. ‘‘કતાની’’તિ પુબ્બેકતાનિ. ‘‘કત્તબ્બાની’’તિ ઇદાનિ વા પચ્છા વા કત્તબ્બાનિ. કલ્યાણ કમ્મં નામપકતિયા ચિત્તસ્સ રતિટ્ઠાનં ન હોતિ. પાપ કમ્મમેવ ચિત્તસ્સ રતિટ્ઠાનં હોતિ. તસ્મા કલ્યાણ કમ્મે એવ અપ્પમજ્જિતું વિસું સતિનામ ઇચ્છિતબ્બા. પાપકમ્મે પન વિસું સતિયા કિચ્ચં નત્થિ. સબ્બેપિ ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા અપમત્ત રૂપા હોન્તિ. તેનાહ ‘‘ઇતરાપના’’તિઆદિં. ‘‘સતિયેવ ન હોતી’’તિ વિસું સતિ નામકો એકો ચેતસિકોયેવ ન હોતિ. કતમા પન સા હોતીતિ આહ ‘‘કતસ્સા’’તિઆદિં. તત્થ કતસ્સ અપ્પમજ્જનં નામ કેસઞ્ચિ અનુમોદનવસેન કેસઞ્ચિ અનુસોચનવસેન અપ્પમજ્જનં. કત્તબ્બસ્સ અપ્પમજ્જનં નામ નિચ્ચકાલમ્પિ કાતું અભિમુખતા. ‘‘કતસ્સા’’તિ વા ભુમ્મત્થે સામિવચનં. તથા સેસેસુ દ્વીસુ પદેસુ. સબ્બેસુ રાજકમ્મેસુ નિયુત્તો સબ્બકમ્મિકો. ‘‘નિયુત્તો’’તિ અપ્પમત્તો હુત્વા બ્યાવટકાય ચિત્તો. સબ્બેસુ ઠાનેસુ ઇચ્છિતબ્બાતિ સબ્બત્થિકા. સા હિ છસુ દ્વારેસુ ચિત્તસ્સ આરક્ખ કિચ્ચા હોતિ ઇન્દ્રિય સંવરણ ધમ્મત્તા. તસ્મા છસુ દ્વારેસુ ઇટ્ઠારમ્મણે લોભમૂલચિત્તસ્સ અનુપ્પજ્જનત્થાય સા ઇચ્છિતબ્બા, અનિટ્ઠા રમ્મણે દોસમૂલ ચિત્તસ્સ, મજ્ઝત્તારમ્મણે મોહમૂલ ચિત્તસ્સાતિ. અપિ ચ, બોજ્ઝઙ્ગ ભાવના ઠાનેસુ ઇદં સુત્ત પદં વુત્તં. તસ્મા ભાવના ચિત્તસ્સ લીનટ્ઠાનેપિ સા ઇચ્છિતબ્બા લીનપક્ખતો ચિત્તસ્સ નીવારણત્થાયાતિઆદિના યોજેતબ્બા.

૯૯-૧૦૦. હિરિઓત્તપ્પવચનત્થેસુ. ‘‘કાયદુચ્ચરિતાદીહિ લજ્જતી’’તિ તાનિકાતું લજ્જતિ. તાનિ હીનકમ્માનિ લામકકમ્માનીતિ હીળેત્વા તતો અત્તાનં રક્ખિતું ઇચ્છતિ. તેનાહ ‘‘જિગુચ્છતી’’તિ. ‘‘ઉક્કણ્ઠતી’’તિ વિરુજ્ઝતિ, વિયોગં ઇચ્છતિ. ‘‘તેહિ યેવા’’તિ કાય દુચ્ચરિતાદીહિયેવ. ‘‘ઉબ્બિજ્જતી’’તિ ઉત્તસતિ, ભયતો ઉપટ્ઠાતિ. ગાથાસુ. ‘‘અલજ્જિયેસૂ’’તિ અલજ્જિતબ્બેસુ કલ્યાણ કમ્મેસુ. ‘‘લજ્જરે’’તિ લજ્જન્તિ. ‘‘અભયે’’તિ અભાયિતબ્બે કલ્યાણકમ્મે. યસ્મા પન સપ્પુરિસા અત્તાનં પરિહરન્તીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘હિરિયા અત્તનિ ગારવં ઉપ્પાદેત્વા’’તિ અત્તનો જાતિગુણાદિકં વા સીલ ગુણાદિકં વા ગરું કત્વા માદિસસ્સ એવ રૂપં પાપકમ્મં અયુત્તં કાતું. યદિ કરેય્યં, પચ્છા અત્તાનં અસુદ્ધં ઞત્વા દુક્ખીદુમ્મનો ભવેય્યન્તિ એવં હિરિયા અત્તનિ ગારવં ઉપ્પાદેત્વા. ‘‘ઓત્તપ્પેન પરેસુ ગારવં ઉપ્પાદેત્વા’’તિ પરાનુવાદભયં ભાયિત્વાતિ અધિપ્પાયો. તત્થ પરાનુવાદભયં નામ પરેસં સાધુ જનાનં ગરહા ભયં. અઞ્ઞમ્પિ અપાયભયં સંસાર વટ્ટભયઞ્ચ એત્થ સઙ્ગય્હતિયેવ. લોકંપાલેન્તીતિ લોકપાલા. ‘‘લોકં’’તિ સત્તલોકં. ‘‘પાલેન્તી’’તિ અપાય ભયતો રક્ખન્તિ.

૧૦૧. અલોભવચનત્થે. અકારો વિરુદ્ધત્થોતિઆહ ‘‘લોભપ્પટિપક્ખો’’તિ. લોભસ્સ પટિવિરુદ્ધોતિ અત્થો. પટિવિરુદ્ધતા ચ પહાયક પહાતબ્બ ભાવેન વેદિતબ્બાતિ દસ્સેતું ‘‘સોહી’’તિઆદિમાહ. તત્થ સો નેક્ખમ્મધાતુવસેન હુત્વા પવત્તતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘હિત સઞ્ઞિતેસૂ’’તિ ઇદં મે અત્થાય હિતાય સુખાયાતિ એવં સઞ્ઞિતેસુ. ‘‘લગ્ગનવસેના’’તિ અમુઞ્ચિતુકામતાવસેન. તેસ્વેવ પવત્તતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘ભવભોગ સમ્પત્તિયો ગૂથરાસિં વિય હીળેત્વા’’તિ ઇદં બોધિસત્તાનં વસેન નિદસ્સન વચનં. તત્થ ‘‘હીળેત્વા’’તિ ગરહિત્વા. નિક્ખમન્તિ એતેનાતિ નેક્ખમ્મો. સો એવ ધાતૂતિ નેક્ખમ્મધાતુ.

૧૦૨. અયં નયો દોસપ્પટિપક્ખો, મોહપ્પટિપક્ખોતિઆદીસુપિ નેતબ્બો.

૧૦૩. તત્ર મજ્ઝત્તતાયં. ‘‘લીનુદ્ધચ્ચાનં’’તિ ચિત્તસ્સ લીનતા એકો વિસમપક્ખો. ઉદ્ધટતા દુતીયો વિસમપક્ખો. લીનં ચિત્તં કોસજ્જે વિસમપક્ખે પતતિ. ઉદ્ધટં ચિત્તં ઉદ્ધચ્ચે વિસમપક્ખે પતતિ. તદુભયમ્પિ અકુસલ પક્ખિકં હોતિ. તથા ચિત્તસ્સ અતિ લૂખતા એકો વિસમ પક્ખો. અતિપહટ્ઠતા એકોતિઆદિના સબ્બં બોજ્ઝઙ્ગવિધાનં વિત્થારેતબ્બં. તત્ર મજ્ઝત્તતા પન સમ્પયુત્ત ધમ્મે ઉભોસુ અન્તેસુ પાતેતું અદત્વા સયં મજ્ઝિમપ્પટિપદાયં દળ્હં તિટ્ઠતિ.

૧૦૪. પસ્સદ્ધાદીસુ. ‘‘તત્થ તં વીન્દન્તી’’તિ તેસુ પુઞ્ઞ કમ્મેસુ તં ચિત્ત સુખં પટિલભન્તિ.

૧૦૫. લહુતા દ્વયે. ‘‘તત્તપાસાણે’’તિ સન્તત્તે પાસાણપિટ્ઠે. ‘‘તત્થા’’તિ પુઞ્ઞકમ્મેસુ.

૧૦૬-૧૧૦. મુદુતા દ્વયાદીસુ સબ્બં સુવિઞ્ઞેય્યં.

૧૧૧. વિરતિત્તયે. ‘‘કથા, ચેતના, વિરતિ, વસેના’’તિ ‘કથાસમ્માવાચા, ચેતના સમ્માવાચા, વિરતિ સમ્માવાચા, વસેન. તં કથાવાચં સમુટ્ઠાપેતીતિ તં સમુટ્ઠાપિકા. યા પન પાપ વિરમણાકારેન ચિત્તસ્સ પવત્તીતિ યોજના. ‘‘સમાદિયન્તસ્સ વા’’તિ મુસાવાદા વિરમામીતિઆદિના વચીભેદં કત્વા સમાદિયન્તસ્સ વા. ‘‘અધિટ્ઠહન્તસ્સ વા’’તિ વચીભેદં અકત્વા ચિત્તેનેવ તથા અધિટ્ઠહન્તસ્સ વા. ઇમેહિ દ્વીહિ પદેહિ સમાદાન વિરતિપ્પવત્તિં વદતિ. ‘‘અવીતિક્કમન્તસ્સ વા’’તિ એતેન સમ્પત્ત વિરતિપ્પવત્તિં વદતિ. ‘‘એતાયા’’તિ સમ્માવાચા વિરતિયા. સા પન કત્તુના ચ ક્રિયાય ચ સહભાવિની હુત્વા સમાદાન ક્રિયં સુટ્ઠુતરં સાધેતિ. તસ્મા સા કરણ સાધનં નામ હોતિ. તેનાહ ‘‘કરણત્થેવાકરણ વચન’’ન્તિ. બહૂસુજવનવારેસુ પવત્તમાનેસુ પુરિમ પુરિમ જવનવારપરિયાપન્ના સમ્માવાચા પચ્છિમ પચ્છિમ જવનવારસમુટ્ઠિતાય સમાદાન ક્રિયાય પચ્ચયો હોતિ. સા પન તાય ક્રિયાય અસહભાવિત્તા કરણલક્ખણં ન સમ્પજ્જતિ. હેતુ લક્ખણે તિટ્ઠતિ. તેનાહ ‘‘હેતુ અત્થેવા કરણવચન’’ન્તિ. ઇદઞ્ચ અત્થતો લબ્ભમાનત્તા વુત્તં. સમ્માવાચાતિ પદં પન કિતસાધન પદત્તાકરણત્થે એવસિદ્ધં. ન હિ અકારક ભૂતો હેતુ અત્થો સાધનં નામ સમ્ભવતિ. ‘‘સમાદાન વચનાની’’તિ સમ્માવાચા સમુટ્ઠિતાનિ સમાદાન વચનાનિ. ‘‘તતો’’તિ તતોપરં. ‘‘તેસં’’તિ તે સંવદમાનાનં. ઇદઞ્ચ સબ્બં સમ્માવાચાતિ વચને વચીભેદવાચં પધાનં કત્વા વુત્તં. સમ્પત્તવિરતિ સમુચ્છેદ વિરતિભૂતાય પન સમ્માવાચાય વચીભેદેન કિચ્ચં નત્થિ. વિરતિ કિચ્ચ મેવપધાનન્તિ દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘પવત્તમાના’’તિ પવત્તમાનત્તા. વિસેસન હેતુ પદમેતં.

૧૧૨-૧૧૩. સમ્માકમ્મન્તેપિ સમ્માઆજીવેપિ વત્તબ્બં નત્થિ.

૧૧૪. ‘‘સમ્પત્તં વત્થું’’તિ પાણાતિ પાતાદિકમ્મસ્સ વત્થું. સાપચ્ચુપ્પન્નારમ્મણાયેવ. કસ્મા, અત્તનો પચ્ચક્ખે સમ્પત્ત વસેનવત્થુસ્સધરમાનત્તા. ‘‘સમાદિયન્તસ્સ વા ઉપ્પન્ના’’તિ પાણાતિ પાતાપટિવિરમાધીતિઆદિના સમાદિયન્તસ્સયા સમાદાનક્ખણે ઉપ્પન્ના વિરતિ. ‘‘સા પન પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણા હોતી’’તિ એત્થ કથં પચ્ચુપ્પન્ના રમ્મણા હોતીતિ. પાણાતિ પાતાપટિવિરમાધીતિ વદન્તસ્સ ચિત્તં અનુક્કમેન પાણસદ્દાદીનં અત્થં આરમ્મણં કત્વા પવત્તતિ. તત્થ ‘‘પાણો’’તિ વોહારતો સત્તો. પરમત્થતો જીવિતિન્દ્રિયં. સો ચ સત્તો તઞ્ચજીવિતિન્દ્રિયં લોકે સબ્બકાલમ્પિ સંવિજ્જતિયેવ. એવરૂપં જીવિતિન્દ્રિય સામઞ્ઞં સન્ધાય પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણાતિ વુત્તં. અદિન્નાદાના પટિવિરમાધીતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. ‘‘અનાગતા રમ્મણાવા’’તિ એત્થ એકદિવસં નિયમેત્વા સમાદિયન્તસ્સ તસ્મિં દિવસે ધરમાન સત્તાપિ અત્થિ. ઉપ્પજ્જિસ્સમાનસત્તાપિ અત્થિ. તદુભયમ્પિ પાણવચને સઙ્ગહિતમેવ. પાણુપેતં કત્વા સમાદિયન્તસ્સ વત્તબ્બમેવ નત્થિ. અપિ ચ અનાગતકાલિકમ્પિ સમાદાનં અત્થિયેવ. અહં અસુકદિવસતો પટ્ઠાય યાવજીવમ્પિ પાણાતિપાતા વિરમાધીતિઆદિ. એવં સમાદાન વિરતિ અનાગતા રમ્મણાપિ હોતીતિ. ‘‘પચ્ચયસમુચ્છેદવસેના’’તિ તં તં કિલેસાનુસય સઙ્ખાતસ્સ પચ્ચયસ્સ સમુચ્છેદવસેન. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યં.

૧૧૫-૧૧૬. અપ્પમઞ્ઞાદ્વયે. અપિચાતિઆદીસુ. ‘‘કલિસમ્ભવેભવે’’તિ દુક્ખુપ્પત્તિપચ્ચયભૂતે સંસારભવે. ‘‘પાપેકલિ પરાજયે’’તિ કલિસદ્દો પાપે ચ પરાજયે ચ વત્તતીતિ અત્થો. સત્તેહિ કલિં અવન્તિ રક્ખન્તિ એતાયાતિ કરુણા. સત્તેહીતિ ચ રક્ખણત્થયોગે ઇચ્છિતસ્મિં અત્થે અપાદાન વચનં. યથા-કાકે રક્ખન્તિ તણ્ડુલા-તિ. સત્તેવા કલિતો અવન્તિ રક્ખન્તિ એતાયાતિ કરુણા. કલિતોતિ ચ રક્ખણત્થ યોગે અનિચ્છિતસ્મિમ્પિ અપાદાનવચનં. યથા-પાપાચિત્તં નિવારયેતિ. એકસ્મિં સત્તે પવત્તાપિ અપ્પમઞ્ઞા એવ નામ હોન્તિ. યથા તં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં એકસ્મિં આરમ્મણે પવત્તમ્પિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણમેવ હોતીતિ.

૧૧૭. પઞ્ઞિન્દ્રિયે વત્તબ્બં નત્થિ.

સોભણરાસિમ્હિઅનુદીપના નિટ્ઠિતા.

૧૧૮. એતં પરિમાણં અસ્સાતિ એત્તાવં. ‘‘એત્તાવતા’’તિ એત્તાવન્તેન-ફસ્સો, વેદના, સઞ્ઞા,તિઆદિવચનક્કમેન. ‘‘ચિત્તુપ્પાદેસૂ’’તિ એત્થ-કતમે ધમ્મા દસ્સનેન પહાતબ્બા. ચત્તારો દિટ્ઠિગતસમ્પયુત્ત ચિત્તુપ્પાદા-તિઆદીસુ ચિત્તચેતસિક સમૂહો ચિત્તુપ્પાદોતિ વુચ્ચતિ. ઇધ પન ચિત્તાનિ એવ ચિત્તુપ્પાદાતિ વુચ્ચન્તીતિ આહ ‘‘ચિત્તુપ્પાદેસૂતિ ચિત્તેસુ ઇચ્ચેવ અત્થો’’તિ. ‘‘સબ્બદુબ્બલત્તા’’તિ સબ્બચિત્તેહિ દુબ્બલતરત્તા. ‘‘ભાવના બલેના’’તિ વિતક્ક વિરાગસત્તિ યુત્તેન ઉપચાર ભાવના બલેન, વુટ્ઠાન ગામિનિ વિપસ્સના ભાવના બલેન ચ. ‘‘બલનાયકત્તા’’તિ બલ ધમ્માનં નાયકત્તા, જેટ્ઠકત્તા.

૧૧૯. અકુસલ ચેતસિકેસુ. ‘‘પચ્છિમં’’તિ સબ્બેસુપિ દ્વાદસા કુસલ ચિત્તેસૂતિ વચનં. ‘‘પુરિમસ્સા’’તિ સબ્બા કુસલ સાધારણા નામાતિ વચનસ્સ. ‘‘સમત્તન વચનં’’તિ-કસ્મા સબ્બાકુસલ સાધારણા નામાતિ. યસ્મા સબ્બેસુપિ. લ. ચિત્તેસુ લબ્ભન્તિ, તસ્મા સબ્બા કુસલ સાધારણા નામા-તિ એવં સાધન વચનં. યસ્મા પન ઇમેહિ ચતૂહિ વિનાનુપ્પજ્જન્તિ, તસ્મા તે સબ્બેસુ તેસુ લબ્ભન્તીતિ યોજના. કસ્મા વિના નુપ્પજ્જન્તીતિ આહ ‘‘ન હિતાની’’તિઆદિં. ‘‘તેહી’’તિ પાપેહિ. સબ્બ પાપ ધમ્મતોતિ અત્થો. ‘‘તથા તથા આમસિત્વા’’તિ દિટ્ઠિ ખન્ધેસુ નિચ્ચો ધુવો સસ્સતોતિઆદિના આમસતિ. માનો અહન્તિ વા સેય્યો સદિસોતિઆદિના વા આમસતિ. એવં તથા તથા આમસિત્વા. ‘‘તેસૂ’’તિ દિટ્ઠિમાનેસુ. નિદ્ધારણે ભુમ્મં. દિટ્ઠિ પરામસન્તી પવત્તતીતિ યોજના. ‘‘તં ગહિતાકાર’’ન્તિ તં અહન્તિ ગહિતં નિમિત્તાકારં. સક્કાય દિટ્ઠિ એવ ગતિ યેસં તે દિટ્ઠિ ગતિકા. અવિક્ખમ્ભિત સક્કાય દિટ્ઠિકા. ‘‘અહન્તિ ગણ્હન્તી’’તિ માનેન ગણ્હન્તિ. ‘‘ન હિ માનસ્સ વિયા’’તિ યથા માનસ્સ અત્તસમ્પગ્ગહણે બ્યાપારો અત્થિ, ન તથા દિટ્ઠિયા અત્તસમ્પગ્ગહણે બ્યાપારો અત્થીતિ યોજના. એત્થ ચ અત્તસમ્પગ્ગહણં નામ પરેહિ સદ્ધિં અત્તાનં સેય્યાદિવસેન સુટ્ઠુપગ્ગહણં. ‘‘ન ચ દિટ્ઠિયા વિયા’’તિ યથા દિટ્ઠિયા ધમ્માનં અયાથાવપક્ખપરિકપ્પને બ્યાપારો અત્થીતિ યોજના. તત્થ અયાથાવપક્ખો નામ અત્તા સસ્સતો ઉચ્છિન્નોતિઆદિ. મચ્છરિયં અત્તસમ્પત્તીસુ લગ્ગનલોભસમુટ્ઠિતત્તા લોભસમ્પયુત્તમેવ સિયાતિ ચોદનં પરિહરન્તો ‘‘મચ્છરિયં પના’’તિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘તાસં’’તિ અત્તસમ્પત્તીનં. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યં.

૧૨૦. સોભણચેતસિકેસુ. ‘‘તીસુ ખન્ધેસુ’’તિ સીલક્ખન્ધ સમાધિક્ખન્ધ પઞ્ઞાક્ખન્ધેસુ ચ. ‘‘સમ્માદિટ્ઠિ પચ્છિમકો’’તિ સમ્માદિટ્ઠિયા પચ્છતો અનુબન્ધકોતિ અત્થો. સમ્માદિટ્ઠિયા પરિવા રમત્તોતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘તસ્મિં અસતિ પી’’તિ દુતીયજ્ઝાનિક મગ્ગાદીસુ તસ્મિં સમ્માસઙ્કપ્પે અસન્તેપિ. ‘‘સીલસમાધિક્ખન્ધ ધમ્મેસુ પના’’તિ ‘સમ્માવાચા, સમ્માકમ્મન્તો, સમ્માઆજીવો,તિ ઇમે તયો ધમ્મા સીલક્ખન્ધ ધમ્મા નામ. સમ્મા વાયામો, સમ્માસતિ, સમ્માસમાધી,તિ ઇમે તયો ધમ્મા સમાધિક્ખન્ધા નામ. ઇમેસુ સીલક્ખન્ધ સમાધિક્ખન્ધેસુ. ‘‘એકો એકસ્સ કિચ્ચં ન સાધેતી’’તિ તેસુ સમ્માવાચા સમ્માકમ્મન્તસ્સ કિચ્ચં ન સાધેતિ. સમ્મા આજીવસ્સ કિચ્ચં ન સાધેતિ. સમ્માકમ્મન્તો ચ સમ્માવાચાય કિચ્ચં ન સાધેતીતિઆદિના સબ્બં વત્તબ્બં. ‘‘સીલેસુ પરિપૂરકારિતા વસેના’’તિ સીલપ્પટિપક્ખ ધમ્માનં સમુચ્છિન્દકારિતા વસેનાતિ અધિપ્પાયો. મુસાવાદ વિરતિ મુસાવાદમેવ પજહિતું સક્કોતિ. ન ઇતરાનિ પિસુણવાચાદીનીતિ યોજના. એત્થ સિયા. મુસાવાદવિરતિ નામ કુસલ ધમ્મો હોતિ. કુસલ ધમ્મો ચ નામ સબ્બસ્સ અકુસલ ધમ્મસ્સ પટિપક્ખો. એકસ્મિમ્પિ કુસલ ધમ્મે ઉપ્પજ્જમાને તસ્મિં સન્તાને સબ્બાનિ અકુસલાનિ પજહિતું સક્કોન્તીતિ વત્તબ્બાનિ. અથ ચ પન મુસાવાદ વિરતિ મુસાવાદમેવ પજહિતું સક્કોતિ, ન ઇતરાનીતિ વુત્તં. કથમિદં દટ્ઠબ્બન્તિ. વુચ્ચતે. પજહિતું સક્કોતીતિ ઇદં પઞ્ચસુ પહાનેસુ તદઙ્ગપ્પહાન વચનં. તદઙ્ગપ્પહાનન્તિ ચ તેન તેન કુસલઙ્ગેન તસ્સ તસ્સ અકુસલઙ્ગસ્સ પહાનં તદઙ્ગપ્પહાનં નામ. ઇદં વુત્તં હોતિ, ઇધ સપ્પુરિસો પાણાતિપાતા પટિવિરમામીતિઆદિના વિસું વિસું સિક્ખાપદાનિ સમાદિયિત્વા પાણાતિ પાતવિરતિ સઙ્ખાતેન કુસલઙ્ગેન પાણાતિપાત સઙ્ખાતં અકુસલઙ્ગં પજહતિ. અદિન્નાદાન વિરતિ સઙ્ખાતેન કુસલઙ્ગેન અદિન્નાદાન સઙ્ખાતં અકુસલઙ્ગં પજહતીતિઆદિના વિત્થારેતબ્બં. એકસ્મિમ્પિ કુસલ ધમ્મે ઉપ્પજ્જમાને તસ્મિં સન્તાને સબ્બાનિ અકુસલાનિ ન ઉપ્પજ્જન્તીતિ એત્થ પન અનોકાસત્તા એવ ન ઉપ્પજ્જન્તિ, ન પહાનત્તા. ન હિ તસ્મિં સન્તાને તસ્મિં ખણે તાનિ અકુસલાનિ એવ ન ઉપ્પજ્જન્તિ. અથખો સબ્બાનિ અઞ્ઞાનિ કુસલ ચિત્તાનિ ચ ન ઉપ્પજ્જન્તિ. સબ્બાનિ અબ્યાકત ચિત્તાનિ ચ ન ઉપ્પજ્જન્તિ. તાનિ અનોકા સત્તા એવ ન ઉપ્પજ્જન્તિ. ન પહાનત્તા ન ઉપ્પજ્જન્તિ. તદઙ્ગપ્પહાનાદિ વસેન પન પહાનં સન્ધાય ઇધ પજહિતું સક્કોતિ-ન સક્કોતીતિ વુત્તં. એત્તાવતા તદઙ્ગપ્પહાનં નામ સુપાકટં હોતિ. મુસાવાદ વિરતિ મુસાવાદમેવ પજહિતું સક્કોતિ. ન ઇતરાનીતિ ઇદઞ્ચ સુટ્ઠુ ઉપપન્નં હોતીતિ. ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદીસુ કાયઙ્ગચોપનત્થાય વાચઙ્ગચોપનત્થાય ચ પવત્તાનિ કાયવચીચો પન ભાગિયાનિ નામ. કામાવચર કુસલેસ્વેવ વિરતિયો સન્દિસ્સન્તિ. ‘‘કામાવચર કુસલેસુ પી’’તિ નિદ્ધારણે ભુમ્મવચનં. કામભૂમિયં ઉપ્પન્નેસુ એવ કામાવચર કુસલેસુ સન્દિસ્સન્તિ. તિવિધ કુહનવત્થૂનિ ચ વિરમિતબ્બવત્થુટ્ઠાનેઠિતાનિ. એત્થ ચ કુહનં નામ વિમ્હાપનં લાભસક્કાર સિલોકત્થાય મનુસ્સાનં નાનામાયાસાઠેય્ય કમ્માનિ કત્વા અચ્છરિયબ્ભુત ભાવકરણન્તિ વુત્તં હોતિ. તં પન તિવિધં ‘પચ્ચયપ્પટિસેવનકુહનઞ્ચ, સામન્તજપ્પન કુહનઞ્ચ, ઇરિયા પથસણ્ઠા પન કુહનઞ્ચ. તત્થ મહિચ્છોયેવ સમાનો અપ્પિચ્છાકારં દસ્સેત્વા આદિતો આગતા ગતે ચતુપચ્ચયે પટિક્ખિપિત્વા પચ્છા બહું બહું આગતે પચ્ચયે પટિગ્ગણ્હાતિ. ઇદં પચ્ચયપ્પટિસેવન કુહનં નામ. પાપિચ્છોયેવ સમાનો અયં ઝાનલાભીતિ વા અભિઞ્ઞાલાભીતિ વા અરહાતિ વા જનો મં સમ્ભાવેતૂતિ સમ્ભાવનં ઇચ્છન્તો અત્તાનં ઉત્તરિ મનુસ્સ ધમ્માનં સન્તિકે તે વા અત્તનો સન્તિકે કત્વા વઞ્ચેતિ. ઇદં સામન્તજપ્પન કુહનં નામ. પાપિચ્છોયેવ સમાનો અયં સન્તવુત્તિ સમાહિતો આરદ્ધવીરિયોતિ જનો મં સમ્ભાવેતૂતિ સમ્ભાવનં ઇચ્છન્તો ઇરિયા પથ નિસ્સિતં નાનાવઞ્ચનં કરોતિ. ઇદં ઇરિયા પથ સણ્ઠાપન કુહનં નામ. ‘‘સિક્ખાપદસ્સ વત્થૂની’’તિ સુરા પાન વિકાલ ભોજન નચ્ચગીતવાદિત દસ્સન સવનાદીનિ. સુરામેરયપાના વિરમાધીતિ સમાદિયન્તસ્સ સુરામેરયપાન ચેતના વિરમિતબ્બ વત્થુ નામ. વિકાલ ભોજના વિરમામીતિ સમાદિયન્તસ્સ વિકાલે યાવકાલિક વત્થુસ્સ પરિભુઞ્જન ચેતના વિરમિતબ્બ વત્થુ નામ. સેસેસુપિ એસેવ નયો. લોકુત્તર ચિત્તેસુ. ‘સબ્બથાપી,તિ ચ ‘નિયતા’તિ ચ ‘એકતો વા’તિ ચ તીણિ વિસેસનાનિ. લોકિયેસુ પન ‘કદાચી’તિ ચ ‘વિસું વિસું’તિ ચ દ્વે દ્વે વિસેસનાનિ. તત્થ લોકુત્તરેસુ ‘સબ્બથાપી’તિ ઇદં સમુચ્છેદપ્પહાન દસ્સનં લોકિયેસુપિ તબ્બિપરીતં તદઙ્ગપ્પહાન દસ્સનં અધિપ્પેતન્તિ કત્વા ‘‘એકેક દુચ્ચરિતપ્પહાનવસેને વા’’તિ વુત્તં.

૧૨૧. અપ્પમઞ્ઞાસુ. ‘‘વિભઙ્ગે’’તિ અપ્પમઞ્ઞા વિભઙ્ગે. ‘‘કારુઞ્ઞપ્પકતિકસ્સા’’તિ કારુઞ્ઞસભાવસ્સ. ‘‘અનિસ્સુકિનો’’તિ ઇસ્સાધમ્મરહિતસ્સ. થામગતા કરુણા દોસ સમુટ્ઠિતં વિહિંસં પજહતિ. થામગતા મુદિતા દોસસમુટ્ઠિતં અરતિં પજહતીતિ વુત્તં ‘‘વિહિંસા અરતીનં નિસ્સરણ ભૂતા’’તિ. એત્થ ચ અરતિ નામ સુઞ્ઞાગારેસુ ચ ભાવના કમ્મેસુ ચ નિબ્બિદા. દોસ નિસ્સરણે સતિ દોમનસ્સનિસ્સરણમ્પિ સિદ્ધમેવ. નિસ્સરણઞ્ચ નામ પટિપક્ખ ધમ્મ સણ્ઠાનેન હોતિ. તસ્મા પુબ્બભાગેપિ અપ્પમઞ્ઞાસુ નિચ્ચં સોમનસ્સ સણ્ઠાનં વેદિતબ્બન્તિ અધિપ્પાયેન ‘‘દોમનસ્સપ્પટિપક્ખઞ્ચા’’તિઆદિમાહ. ‘‘અટ્ઠકથાયપિ સહ વિરુદ્ધો’’તિ અટ્ઠસાલિનિયં ઉપેક્ખા સહગત કામાવચર કુસલ ચિત્તેસુ કરુણા મુદિતા પરિકમ્મકાલેપિ હિ ઇમેસં ઉપ્પત્તિ મહાઅટ્ઠકથાયં અનુઞ્ઞાતા એવા-તિ વુત્તં. તાય અટ્ઠકથાયપિ સહ વિરુદ્ધો. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યં. ‘‘પટિકૂલા રમ્મણેસુ પન…પે… વત્તબ્બમેવ નત્થી’’તિ પટિકૂલા રમ્મણાનિ નામ સોમનસ્સેન દૂરે હોન્તિ, તથા દુક્ખિત સત્તા ચ, તસ્મા તદા રમ્મણાનિ અસુભ ભાવના ચિત્તાનિ ચ કરુણા ભાવના ચિત્તાનિ ચ આદિતો ઉપેક્ખા સહગતા નેવાતિ વત્તબ્બમેવ નત્થિ. ‘‘સાહિવેદનુપેક્ખા નામા’’તિ કામાવચર વેદનુપેક્ખા વુત્તા. વિભાવનિપાઠે, ‘‘અઞ્ઞવિહિતસ્સ પી’’તિ અઞ્ઞં આરમ્મણં મનસિકરોન્તસ્સપિ. સજ્ઝાયનં સમ્પજ્જતિ, સમ્મસનં સમ્પજ્જતીતિ પાઠસેસો. ઇતિ તસ્મા. એત્થ સિયા ‘‘તં પટિક્ખિત્તં હોતી’’તિ કસ્મા વુત્તં. ન નુ તમ્પિ ઉપેક્ખા સહગત ચિત્તેસુ કરુણા મુદિતાનં સમ્ભવં સાધેતિ યેવાતિ. સચ્ચં સાધેતિયેવ. તેન પન પરિચય વસેન તેસુ તાસં સમ્ભવં દીપેતિ. ઇધ પન ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિના ‘‘પટિકૂલા રમ્મણેસૂ’’તિઆદિના ચ પરિચયેન વિના પકતિયા તાસં ઉપેક્ખા વેદનાય એવ સહ પવત્તિ બહુલતા વુત્તાતિ. ‘‘યોગકમ્મ બલેના’’તિ યુઞ્જન વીરિય કમ્મ બલેન.

૧૨૨. ચેતો યુત્તાનં ચિત્ત ચેતસિકાનં. ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદીસુ. હેટ્ઠા ચ વુત્તો ‘કદાચિ સન્દિસ્સન્તિ વિસું વિસું, કદાચિ નાના હુત્વા જાયન્તી’તિ. ઉપરિ ચ વક્ખતિ ‘અપ્પમઞ્ઞા વિરતિયો પનેત્થ પઞ્ચપિ પચ્ચેકમેવ યોજેતબ્બા’તિ. ઇસ્સાદીનઞ્ચ નાના કદાચિ યોગો ઉપરિ ‘ઇસ્સામચ્છેર કુક્કુચ્ચાનિ પનેત્થ પચ્ચેકમેવ યોજેતબ્બાની’તિ વક્ખતિ. માનથિન મિદ્ધાનં પન નાના કદાચિ યોગો ઇધ વત્તબ્બો. ‘‘કદાચી’’તિ વત્વા તદત્થં વિવરતિ ‘‘તેસં’’તિઆદિના. ‘‘તેસં’’તિ દિટ્ઠિ વિપ્પયુત્તાનં. ‘‘નિદ્દાભિભૂત વસેના’’તિ નિદસ્સન વચનમેતં. તેન કોસજ્જાદીનમ્પિ ગહણં વેદિતબ્બં. ‘‘અકમ્મઞ્ઞતાયા’’તિ અકમ્મઞ્ઞભાવેન. તેહિ ઇસ્સામચ્છરિય કુક્કુચ્ચેહિ. તેન ચ માનેન. કિચ્ચ વિરોધે વા આરમ્મણ વિરોધે વા નાનાભાવો. અવિરોધે સહભાવો.

૧૨૩. ‘‘યોગટ્ઠાનપરિચ્છિન્દન વસેના’’તિ સબ્બચિત્ત સાધારણા તાવ સબ્બેસુપિ એકૂનનવુતિચિત્તુપ્પાદેસુ, વિતક્કો પઞ્ચપઞ્ઞા સચિત્તેસૂતિઆદિના યુત્તટ્ઠાન ભૂતાનં ચિત્તાનં ગણનસઙ્ખ્યાપરિચ્છેદવસેન. ‘‘યુત્ત ધમ્મરાસિ પરિચ્છિન્દન વસેના’’તિ અનુત્તરે છત્તિંસ, મહગ્ગતે પઞ્ચતિંસાતિઆદિના યુત્ત ધમ્મરાસીનં ગણન સઙ્ખ્યા પરિચ્છેદ વસેન. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યં. ‘‘પાળિયં’’તિ ધમ્મસઙ્ગણિ પાળિયં. ‘‘તેસં નયાનં’’તિ ચતુક્ક પઞ્ચક નયાનં.

૧૨૪. ‘‘કાયવચી વિસોધન કિચ્ચા’’તિ કાયદ્વારવચીદ્વાર સોધન કિચ્ચા.

૧૨૫. લોકુત્તર વિરતીનં લોકુત્તર વિપાકેસુપિ ઉપ્પજ્જનતો ‘‘ઇદઞ્ચ…પે… દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ. તાસં અપ્પમઞ્ઞાનં. તેસુ મહાવિપાકેસુ. સત્તપઞ્ઞત્તાદીનિ આરમ્મણાનિ યસ્સાતિ વિગ્ગહો. ‘‘તેના’’તિ કુસલેન. ‘‘વિકપ્પ રહિતત્તા’’તિ વિવિધાકાર ચિન્તન રહિતત્તા. અપ્પનાપત્ત કમ્મ વિસેસેહિ નિબ્બત્તા અપ્પનાપત્તકમ્મ વિસેસ નિબ્બત્તા. પઞ્ઞત્તિ વિસેસાનિ નામ પથવીકસિણ નિમિત્તાદીનિ. ‘‘અપિ ચા’’તિઆદીસુ. ન પઞ્ઞત્તિ ધમ્મેહિ અત્થિ. એવઞ્ચ સતિ, કામવિપાકાનિ કામતણ્હાય આરમ્મણભૂતા પઞ્ઞત્તિયોપિ આલમ્બેય્યુન્તિ. ‘‘સઙ્ગહનયભેદકારકા’’તિ પથ મજ્ઝાનિક ચિત્તેસુ છત્તિંસ. દુતીયજ્ઝાનિક ચિત્તેસુ પઞ્ચતિંસાતિઆદિના સઙ્ગહનયભેદસ્સ કારકા.

૧૨૬. ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદીસુ. ‘‘પઞ્ચસુ અસઙ્ખારિકેસૂ’’તિ નિદ્ધારણે ભુમ્મવચનં. તથા પઞ્ચસુ સસઙ્ખારિકેસૂતિ. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યં.

૧૨૮. ‘‘ભૂમિ જાતિ સમ્પયોગાદિભેદેના’’તિ ફસ્સોતાવ ચતુબ્બિધો હોતિ કામાવચરો, રૂપાવચરો, અરૂપાવચરો ચાતિ. અયં ભૂમિભેદો.

દ્વાદસાકુસલા ફસ્સા, કુસલા એકવીસતિ;

છત્તિંસેવ વિપાકા ચ, વીસતિ ક્રિયા મતા.

ઇતિ અયં જાતિભેદો. સોમનસ્સ સહગતો, દિટ્ઠિગત સમ્પયુત્તો, અસઙ્ખારિકો ચ, સસઙ્ખારિકો ચાતિઆદિના સમ્પયોગાદિભેદો વત્તબ્બો. ‘‘ચિત્તેન સમં ભેદ’’ન્તિ અત્તના વા સમ્પયુત્તેન ચિત્તભેદેન સમં ભેદં. એકૂનન વુતિયા ચિત્તેસુ વા. એત્થ ચ વિચિકિચ્છા ચેતસિકં એકસ્મિં ચિત્તે યુત્તન્તિ એકમેવ હોતિ. દોસો, ઇસ્સા, મચ્છરિયં, કુક્કુચ્ચન્તિ ઇમે ચત્તારો દ્વીસુ ચિત્તેસુ યુત્તાતિ વિસું વિસું દ્વે દ્વે હોન્તિ. તથા દિટ્ઠિમાના પચ્ચેકં ચત્તારો. થિનમિદ્ધં પચ્ચેકં પઞ્ચાતિઆદિના સબ્બં વત્તબ્બન્તિ.

ચેતસિકસઙ્ગહદીપનિયાઅનુદીપના નિટ્ઠિતા.