૧. ચિત્તસઙ્ગહઅનુદીપના

અનન્તઞ્ઞાણં નત્વાન, લોકાલોકકરં જિનં;

કરિસ્સામિ પરમત્થ-દીપનિયા નુદીપનિં.

[તત્થ, લોકાલોકકરન્તિ દસસહસ્સિલોકધાતુયં ચતુસ્સચ્ચધમ્મદેસનાલોકકારકં. પરમત્થદીપનીતિ એત્થ અત્થો દુવિધો પધાનત્થોચ પરિયાયત્થોચ. તત્થ પધાનત્થો પરમત્થોનામ, પધાનત્થોતિચ પદવાક્યાનં મુખ્યત્થો ઉજુકત્થો. પરિયાયત્થોપિ કોચિ, યુત્તરૂપો અત્થો પરમત્થો યેવ. પરમત્થંદીપેતિપકાસેતીતિપરમત્થદીપની]. તંપર મત્થદીપનિંકરોન્તોઆચરિયો પથમંતાવ બુદ્ધસ્સભગવતો પણામંકરોતિ ‘‘ઉદયાયસ્સા’’તિઆદિના.

તત્થ ‘‘ઉદયા’’તિ ઉદયતોઉગ્ગમનતો. ‘‘યસ્સા’’તિ યસ્સ સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધમહાસૂરસ્સ. ‘‘એકસ્સા’’તિ અદુતીયસ્સ, અસદિ સસ્સવા. ‘‘સદ્ધમ્મરંસિજાલિનો’’તિ એત્થસદ્ધમ્મોતિસત્થુસા સનધમ્મોવુચ્ચતિ. તત્થચ ચતુરાસીતિસહસ્સધમ્મક્ખન્ધસઙ્ખાતો દેસનાસદ્ધમ્મોઇધાધિપ્પેતો. સદ્ધમ્મસઙ્ખાતંરંસિજાલંઅસ્સ અત્થીતિ સદ્ધમ્મરંસિજાલી. તસ્સસદ્ધમ્મરંસિજાલિનો. ‘‘પબુજ્ઝિંસૂ’’તિ વિકસિંસુ, ચતુસ્સચ્ચઞ્ઞાણવિકાસંતઞ્ઞાણસમ્ફુલ્લં પાપુણિંસુ. ‘‘જનમ્બુજા’’તિ જનસઙ્ખાતાઅમ્બુજા. તત્થજનાનામ ઇધબોધનેય્યસત્તા અધિપ્પેતા, યેસબ્બઞ્ઞુદેસનં સુત્વા ચતુસ્સચ્ચ ધમ્મં બુજ્ઝિસ્સન્તિ. અમ્બુજાતિપદુમા. ‘‘જાતિક્ખેત્તેમહાસરેતિ’’ જાતિક્ખેત્ત સઙ્ખાતે જનમ્બુજમહાસરે. તત્થ જાતિક્ખેત્તં નામદસસહસ્સ ચક્કવાળં, યં એકં બુદ્ધક્ખેત્તન્તિ વુચ્ચતિ. યત્થ ચ મહાબોધિસત્તાનં બુદ્ધભાવત્થાય પથમમહાભિનીહારકાલાદીસુ એકપ્પહારેનપથવિકમ્પનાદીનિપવત્તન્તિ. યત્થચવસન્તાદેવબ્રહ્માનો બુદ્ધપરિસાહોન્તિ. જાતિક્ખેત્તેમહાસરેયસ્સ એકસ્સ સદ્ધમ્મરંસિજાલિનો મહાસૂરસ્સ ઉદયા તસ્મિં જાતિક્ખેત્તે મહાસરે જનમ્બુજાપબુજ્ઝિંસૂતિયોજના.

‘‘તં મહાસૂર’’ન્તિ સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધમહાસૂરિયમણ્ડલં. જનમ્બુજ સન્તાનેસુપવત્તં મહન્તં મોહતમંનૂદતિ અપનેતિ, સદ્ધમ્મરંસિજાલં વિસ્સજ્જન્તો અન્તરધાપેતીતિ મહામોહતમોનુદો. તં ‘‘મહામોહતમોનુદં’’.

એવં બુદ્ધસ્સપણામં કત્વા અત્તના ઇચ્છિતં પણામપ્પયોજનં પરિણામેન્તો ‘‘સઞ્જાત’’ન્તિઆદિમાહ. ‘‘સોમહાસૂરોમય્હં હદયે સઞ્જાતં તમોખન્ધં પનૂદત’’ન્તિયોજના. તત્થ ‘‘સઞ્જાત’’ન્તિ સુટ્ઠુજાતં, અનમતગ્ગેસંસારે દળ્હં પવત્તન્તિ અત્થો. ‘‘તમોખન્ધ’’ન્તિ મહામોહતમોખન્ધં. સબ્બકિલેસતમોખન્ધં વા. અન્તરાયકરાનિ ઉપવીળકોપઘાતકકમ્માનિપિ તમોખન્ધે સઙ્ગહિતાનિ એવ. તથા રોગાદયો અન્તરાય ધમ્માપિ તમોજાતિકાએવતમોતમપરાયનોતિઆદીસુ. ‘‘પનૂદત’’ન્તિ પનૂદતુ, અપનેતુ, અન્તરધાપેતુ.

એવં સપ્પયોજનં પણામં કત્વા ઇદાનિ સનિદાનં ગન્થપ્પટિઞ્ઞં કરોન્તો ‘‘પોરાણકેહી’’તિઆદિમાહ. તત્થ નિદાનં નામ ગન્થપ્પટિઞ્ઞાય આસન્નકારણં. કતધંપનતન્તિ, સારત્થાભિમાનીનં યાચનઞ્ચસઙ્ગહસ્સવિપુલત્થતા ચ.

તત્થ દ્વીહિ ગાથાહિ સકારણં યાચનં દસ્સેતિ. પુન દ્વીહિ ગાથાહિ સઉપમંવિપુલત્થતંદસ્સેતિ. ‘‘તસ્મા’’તિઆદિના ગન્થપ્પકાર ગન્થગુણેહિ સહગન્થપ્પટિઞ્ઞં દસ્સેતિ. તત્થ આદિગાથાયં ‘‘અભિધમ્મત્થસઙ્ગહે પોરાણકેહિ વિઞ્ઞૂહિ વણ્ણિતા બહૂવણ્ણના ઇધલોકમ્હિદિસ્સન્તી’’તિ યોજના. ‘‘વણ્ણના’’તિ પોરાણટીકાયો વુચ્ચન્તિ. એવઞ્ચસતિ કસ્મા અભિનવં વણ્ણનં યાચન્તીતિ. ‘‘યે સારત્થાભિમાનિનો, તે તાહિબહૂહિ પોરાણવણ્ણનાહિતુટ્ઠિં નવિન્દન્તિ. તસ્મા તં યાચન્તી’’તિયોજના. એતેન અપ્પસારત્થા એવ તાપોરાણવણ્ણનાયોતિપિ દીપેતિયેવ. તત્થ ‘‘તુટ્ઠિ’’ન્તિ સન્તુટ્ઠિં. નવિન્દન્તિનપટિલભન્તિ. ‘‘યે’’તિયેજના.

સારત્થમેવ અભિમાનેન્તિ, વિસેસેન નન્દન્તિસીલેનાતિ સારત્થાભિમાનિનો. તેનવિન્દન્તીતિપુરિમેનસમ્બન્ધો. પુન ‘‘તે’’તિ તાહિ તુટ્ઠિં અવિન્દન્તા તેજના. ‘‘મ’’ન્તિ અત્તાનં નિદ્દિસતિ. ‘‘સઙ્ગમ્મા’’તિ સમાગન્ત્વા. યસ્મા પરમત્થસ્સદીપનં યાચન્તિ, તસ્મા ઇમિસ્સાટીકાય ‘‘પરમત્થદીપની’’તિ નામંપિ સિદ્ધંહોતિ. ‘‘મહણ્ણવે’’તિ મહાસમુદ્દે. ‘‘રતનાની’’તિ સુવણ્ણરજતાદીનિ રતનાનિ. ‘‘ઉદ્ધરિત્વા’’તિ ઉદ્ધં આહરિત્વા. ‘‘યથિચ્છકંવી’’તિયથિચ્છિતંપિ. યત્તકં ઇચ્છન્તિ, તત્તકંવીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘દજ્જેય્યું’’તિ દદેય્યું. કામં દદન્તૂતિ અત્થો. એય્યાદિવચનાનં અનુમતિ અત્થેપવત્તનતો. ‘‘નવત્તબ્બાવઊનતા’’તિ મહણ્ણવેરતનાનં ઊનતાહાનિતા નવત્તબ્બાવ. કસ્મા, અપરિમાણ રતનાધિટ્ઠાનત્તા મહાસમુદ્દસ્સ. યતો સો સાગરોતિ વુચ્ચતિ, સાનંધનરતનાનં ગેહગબ્ભસદિસત્તાસાગરોતિ હિસ્સ અત્થો.

‘‘તથેવેત્થા’’તિ એતસ્મિં અભિધમ્મત્થ સઙ્ગહેતથેવ. ‘‘વિપુલત્થા’’તિ મહન્તા અત્થા. ‘‘રતનૂપમા’’તિ મહણ્ણવે રતનસદિસા. ‘‘સતક્ખત્તુંપી’’તિ અનેકસતવારંપિ. ‘‘વણ્ણેય્યું’’તિ કામંવણ્ણેન્તુ. ‘‘પરિયાદિન્ના’’તિ પરિતો અનવસેસતો આદિન્ના ગહિતા. પરિક્ખીણાતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘નહેસ્સરે’’તિ નહેસ્સન્તિ નભવિસ્સન્તિ. ‘‘તસ્મા’’તિ યસ્માચ યાચન્તિ, યસ્માચ પરિયાદિન્નાનહેસ્સન્તિ, તસ્મા. ‘‘તાસુવણ્ણનાસૂ’’તિ તાસુ પોરાણટીકાસુ. ‘‘વણ્ણન’’ન્તિ અભિનવવણ્ણનં, અભિનવટીકંકરિસ્સન્તિ સમ્બન્ધો. કીદિસંવણ્ણનં કરિસ્સતીતિ આહ ‘‘નાનાસારત્થ સમ્પુણ્ણ’’ન્તિઆદિ. તત્થ ‘‘ઉત્તાનપદબ્યઞ્જન’’ન્તિ ઉત્તાનપદઞ્ચ ઉત્તાનવાક્યઞ્ચ. ‘‘નાતિસઙ્ખેપવિત્થાર’’ન્તિ નાતિસઙ્ખેપંનાતિવિત્થારઞ્ચ. મન્દા બુદ્ધિ યેસં તે મન્દબુદ્ધિનો. ‘‘મન્દા’’તિ મુદુકા. ‘‘બુદ્ધી’’તિ ઞાણં. મન્દબુદ્ધિનો સોતુજને પબોધેતિ વિકાસેતિ, ઞાણ વિકાસંપાપેતીતિ મન્દબુદ્ધિપ્પબોધના. ‘‘કરિસ્સ’’ન્તિ કરિસ્સામિ. ‘‘ત’’ન્તિ તંવણ્ણનં. ‘‘પરમત્થેસુપાટવત્થિનોસુણન્તૂ’’તિ યોજના. પટુનોભાવોપાટવં. પટુનોતિ બ્યત્તસ્સપણ્ડિતસ્સ. પાટવેન અત્થો યેસં તે પાટવત્થિનો. ઇતિસદ્દો પરિસમાપનજોતકો. સો હિ ગન્થારબ્ભવિધાનસ્સ ઇધપરિસમાપનં પરિનિટ્ઠાનં ઞાપેતું ગન્થારબ્ભવાક્યસ્સપરિયન્તે યોજિતો. અવયવ વાક્યાનં પિયોજીયતિયેવ. એસનયોસબ્બત્થ.

ગન્થારબ્ભગાથાવણ્ણનાનિટ્ઠિતા.

૧. એવં ગન્થારબ્ભવિધાનં કત્વા ઇદાનિ આદિગાથાય સમ્બન્ધં દસ્સેન્તો ‘‘અભિધમ્મત્થસઙ્ગહ’’ન્તિઆદિમાહ. સમ્બન્ધન્તિ કારણપ્ફલસંયોગં. તત્થ ગાથાપવત્તનં કારણં નામ. પઞ્ચપિણ્ડત્થ દસ્સનં ફલં નામ. કારણપ્ફલસંયોગો સમ્બન્ધોનામ. ‘‘સપ્પયોજને’’તિ ફલપ્પયોજનસહિતે. ગન્થેન અભિધાતબ્બો કથેતબ્બોતિ ગન્થાભિધેય્યો. નિપતસ્સ કમ્મં નિપચ્ચં. નિપચ્ચ કિરિયા, નિપચ્ચાકારો, નિપચ્ચકારસ્સકરણન્તિ સમાસો. ‘‘સા’’તિ રતનત્તયવન્દના. દસ્સિતાતિસમ્બન્ધો. ‘‘અભિહિતા’’તિ કથિતા. પકાસિતાતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘પધાનત્થભૂતા’’તિ અધિપ્પેતત્થભૂતાતિ અધિપ્પાયો. દુવિધોહિ અત્થોવચનત્થો ચ અભિધાનત્થોચ. તત્થ ગચ્છતીતિ ગતો, પુરિસોતિ વુત્તેગચ્છતિ પદેન વુત્તો યોકોચિ ગચ્છન્તો વચનત્થોનામ. પુરિસોતિ પદેનદસ્સિતો પધાનત્થો અધિપ્પેતત્થો અભિધેય્યત્થો નામાતિ. ‘‘અભિધમ્મત્થા’’તિ.

તત્થ વુત્તાભિધમ્મત્થા, ચતુધા પરમત્થતો;

ચિત્તં ચેતસિકં રૂપં, નિબ્બાનમિતિ સબ્બથા. તિ

એવં વુત્તા અભિધમ્મત્થા. એવં વુત્તત્તાયેવચ તેચત્તારો અભિધમ્મત્થા એવ ઇધપધાનત્થભૂતાતિ ચ, - પધાનત્થાએવ ઇધગન્થાભિધેય્ય ભાવેન અધિપ્પેતાતિ ચવિઞ્ઞાયતીતિ અધિપ્પાયો.

કેચિપનવદેય્યું, તેઅભિધમ્મત્થા સઙ્ગહપ્પકરણં પત્તા વિસું સઙ્ગહત્થાનામભવેય્યું, નઅભિધમ્મત્થા નામ. ઇધ ચ સઙ્ગહત્થા એવ અભિધેય્યભાવેન અધિપ્પેતાતિ વુત્તં અભિધેય્યો અભિધમ્મત્થ સઙ્ગહપ્પદેનાતિ. વુચ્ચતે. તેઅભિધમ્મત્થા સઙ્ગહપ્પકરણં પત્તાપિ અભિધમ્મત્થા એવનામ હોન્તિ, ન વિસું સઙ્ગહત્થાનામ. તત્થ વુત્તાભિધમ્મત્થાતિહિ વુત્તં, નતુવુત્તં તત્થ વુત્તાસઙ્ગહત્થાતિ. એવઞ્ચસતિ સઙ્ગહિતભાવમત્તં વિસિટ્ઠં હોતિ. તદેવ ઇધ અભિધેય્યો નામ સિયાતિ વુત્તં ‘‘સઙ્ગહિતભાવોપિ અભિધેય્યો યેવા’’તિઆદિ. તત્થ ‘‘સઙ્ગહિતભાવો’’તિચિત્તસઙ્ગહો, ચેતસિકસઙ્ગહોતિઆદિના સઙ્ગહણકિરિયા. સા સઙ્ગહિતેહિ ધમ્મેહિ અઞ્ઞા નહોતિ. તેસ્વેવધમ્મેસુસઙ્ગય્હતીતિ વુત્તં ‘‘સઙ્ગહિતભાવોપિ અભિધેય્યો યેવા’’તિ. કિઞ્ચાપિતેહિ અઞ્ઞાનહોતિ, તે સ્વેવ સઙ્ગય્હતિ. સાપન ગન્થસ્સપધાનત્થો નહોતિ. ઇધ ચ પધાનત્થોવ અધિપ્પેતોતિ વુત્તં ‘‘તંનસુન્દર’’ન્તિ. કસ્મા નસુન્દરન્તિ આહ ‘‘નહિસો’’તિઆદિં. એત્થચહિસદ્દો ઇમસ્સ વાક્યસ્સહેતુવાક્યભાવં જોતેતિ. એસનયોપરત્થપિ. ‘‘ઇતોપટ્ઠાય ચા’’તિઆદિ ગન્થ ગરુદોસવિવજ્જનં. તત્થ ‘‘ઇમસ્સસઙ્ગહસ્સા’’તિ ઇમસ્સઅભિધમ્મત્થસઙ્ગહસ્સ. ‘‘દુતીયા’’તિદુતીયાટીકા. ‘‘દ્વેપી’’તિ દ્વેપિટીકાયો. ‘‘વિસુદ્ધિમગ્ગેમહાટીકા’’તિ આચરિયધમ્મપાલત્થેરેન કતાપરમત્થમઞ્જૂસાનામટીકા. સા બ્રમ્મરટ્ઠે તિરિયપબ્બતવાસિના થેરેનકતં ચૂળટીકં ઉપાદાય મહાટીકાતિ પાકટા. તંસન્ધાયેતં વુત્તં.

ગન્થપ્પકારોચ પકારવન્તેહિ ધમ્મેહિ સહેવસિજ્ઝતિ, વિના નસિજ્ઝતીતિ અધિપ્પાયેન ‘‘સોઅભિધમ્મત્થપદેના’’તિ વુત્તં. કામઞ્ચ સો તેહિ સહેવસિજ્ઝતિ, વિનાનસિજ્ઝતિ. અભિધમ્મત્થપદં પન સઙ્ગહણકિરિયાપકારંન વદતીતિ વુત્તં ‘‘તં નસુન્દર’’ન્તિ. દુવિધં નામં અન્વત્થનામં રુળિનામન્તિ. તત્થ, અત્થાનુગતં નામં અન્વત્થનામં, યથા સુખિતસ્સજનસ્સ સુખોતિનામં. અત્થરહિતં આરોપિતં નામં રુળિનામં, યથા દુક્ખિતસ્સજનસ્સ સુખોતિ નામં. ઇધ પન અન્વત્થના મન્તિદસ્સેતું ‘‘અત્થાનુગતા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ‘‘અત્થાનુગતા’’તિ સકત્થાનુગતા. સદ્દપ્પવત્તિનિમિત્તાનુગતાતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘ગન્થસમઞ્ઞા’’તિ ગન્થસમ્મુતિ. ગન્થસ્સનામન્તિ વુત્તં હોતિ. સઙ્ગહગન્થોનામ પાળિયંતત્થ તત્થ વિપ્પકિણ્ણેધમ્મે એકત્થ સભાગરાસિકરણવસેન પવત્તો ગન્થો. તં ઉગ્ગણ્હન્તો અપ્પકેન ગન્થેનબહુકેધમ્મેસુખેનજાનાતિ. ‘‘તદુગ્ગહપરિપુચ્છાદિવસેના’’તિ તસ્સઉગ્ગહોચ પરિપુચ્છાચાતિ દ્વન્દો. આદિસદ્દેન ધારણાદીનિ સઙ્ગણ્હાતિ. તત્થ પાઠસ્સવાચુગ્ગતકરણં ઉગ્ગહોનામ. ઉગ્ગહિ તસ્સપાઠસ્સ અત્થગ્ગહણં પરિપુચ્છાનામ. ‘‘અનાયાસતો’’તિ નિદ્દુક્ખેન. ‘‘લદ્ધબ્બંફલાનુફલ’’ન્તિ સમ્બન્ધો. સરૂપતો અવબુજ્ઝનં સરૂપાવબોધો. આદિસદ્દેન લક્ખણાવબોધો રસાવ બોધોતિઆદિં સઙ્ગણ્હાતિ. અનુપાદાપરિનિબ્બાનં અન્તો પરિયોસાનં યસ્સાતિ અનુપાદાપરિનિબ્બાનન્તં. તત્થ ‘‘અનુપાદાપરિનિબ્બાન’’ન્તિ તણ્હાદિટ્ઠીહિ ખન્ધેસુ અનુપાદાયપરિનિબ્બાનં. અનુપાદિસેસ પરિનિબ્બાનન્તિ વુત્તં હોતિ. ‘‘ફલાનુફલ’’ન્તિ ફલઞ્ચેવ અનુફલઞ્ચ. તત્થ ‘‘ફલ’’ન્તિ મૂલપ્ફલં. ‘‘અનુફલ’’ન્તિ પરમ્પરપ્ફલં. પયોજેતીતિ ‘‘પયોજનં’’. પયોજેતીતિ નિયોજેતિ. કિં નિયોજેતિ. ફલત્થિકંજનં. કત્થ નિયોજેતિ. ફલનિબ્બત્તકેકમ્મે. કિમત્થાય નિયોજેતિ. તસ્સકમ્મસ્સ કરણત્થાયાતિ. ફલાનુભવનત્થાય તત્થતત્થ ફલાનુભવનકિચ્ચેસુ પયુજ્જીયતીતિ પયોજનન્તિ પિવદન્તિ. ‘‘સામત્થિયતો’’તિ વચનસામત્થિયતો. કિં વચનસામત્થિયન્તિ. કારણવચનં ફલંપિદીપેતિ. ફલવચનં કારણંપિદીપેતિ. યથાતં અસુકસ્મિં રટ્ઠે સમ્માદેવો વુટ્ઠોતિ વુત્તે તં રટ્ઠંસુ ભિક્ખન્તિ વિઞ્ઞાયતિ. અસુકરટ્ઠં સુભિક્ખન્તિવુત્તે તસ્મિં રટ્ઠે સમ્માદેવો વુટ્ઠોતિ વિઞ્ઞાયતીતિ. પયોજનં પન અભિધમ્મત્થ સદ્દેન દસ્સેતબ્બં નત્થિ, સઙ્ગહવચનસામત્થિયેનેવ સિદ્ધં હોતીતિ અધિપ્પાયેન ‘‘સઙ્ગહસદ્દેના’’તિ વુત્તં. સામત્થિયદસ્સને પન સુટ્ઠુ પરિપુણ્ણવચનં ઇચ્છિતબ્બં હોતિ. ઇતરથા અનિટ્ઠત્થપ્પસઙ્ગોપિ સિયાતિ ઇમમત્થં દસ્સેતું ‘‘તં ન સુન્દર’’ન્તિ વત્વા ‘‘નહી’’તિઆદિના હેતુવાક્યેન તદત્થં સાધેતિ.

૨. એવં સપ્પયોજને પઞ્ચપિણ્ડત્થેતિ એત્થ પઞ્ચપિણ્ડત્થે દસ્સેત્વા ઇદાનિ તેસંપઞ્ચન્નં પિણ્ડત્થાનં વિસુંવિસું પઞ્ચપ્પયોજનાનિ દસ્સેન્તો ‘‘તત્થા’’તિઆદિમાહ. ‘‘તત્થા’’તિ તેસુપઞ્ચસુ પિણ્ડત્થેસુ. નસઙ્ખ્યાતબ્બન્તિ અસઙ્ખ્યેય્યં. સઙ્ખાતુંઅસક્કુણેય્યન્તિ અત્થો. નપમેતબ્બન્તિ અપ્પમેય્યં. પમેતું અસક્કુણેય્યન્તિ અત્થો. એવં કિચ્ચપચ્ચયાનં કત્થચિ સક્કત્થ દીપનં હોતિ. સકવચનં પાળિવચનેન સાધેતું ‘‘યથાહા’’તિ પુચ્છિત્વા પાળિગાથં આહરિ. તત્થ ‘‘યથાહા’’તિ કથં આહ ઇચ્ચેવત્થો. અનન્તરે વુત્તસ્સ અત્થસ્સ સાધકં વચનં કથં પાળિયં આહ, કથં અટ્ઠકથાયં આહ, કથં ટીકાયં આહાતિ એવં યથારહં અત્થો વેદિતબ્બો. ‘‘તેતાદિસેનિબ્બુતે અકુતોભયે પૂજયતો’’તિ યોજના. તત્થ ‘‘તે’’તિ બુદ્ધ બુદ્ધ સાવકે. ‘‘તાદિસે’’તિ તથા રૂપેસી લક્ખન્ધાદિગુણ સમ્પન્ને. ‘‘નિબ્બુતે’’તિ કિલેસ નિબ્બાનેન નિબ્બુતે. નત્થિ કુતોચિ હેતુતો ભયં યેસં તે અકુતો ભયા. અનાગામિ ખીણાસવા. ‘‘ભય’’ન્તિ ચિત્તુત્રાસભયં. ‘‘પૂજયતો’’તિ પૂજેન્તસ્સ. ‘‘તં પયોજન’’ન્તિતસ્સારતનત્તય વન્દનાય પયોજનં. ‘‘સઙ્ગહકારા’’તિ બુદ્ધઘોસત્થેરાદયો પચ્છિમ અટ્ઠકથાકારા વુચ્ચન્તિ. તેહિ પોરાણટ્ઠકથાસુ તત્થ તત્થ વિપ્પકિણ્ણેપકિણ્ણકવિનિચ્છયેયુત્તટ્ઠાનેસુ સઙ્ગહેત્વા અભિનવ અટ્ઠકથાયો કરોન્તિ. તસ્મા સબ્બાઅભિનવઅટ્ઠકથાયો સઙ્ગહા નામ હોન્તિ. તે ચ આચરિયા સઙ્ગહકારા નામ. તેન વુત્તં ‘‘સઙ્ગહકારાતિ બુદ્ધઘોસ. પે… વુચ્ચન્તી’’તિ. તે અન્તરાય નીવારણમેવ ઇચ્છન્તીતિ કથં વિઞ્ઞાયતીતિ ચે. તેસં વચનેન વિઞ્ઞાયતીતિ દસ્સેતું સઙ્ગહકાર ગાથં આહરિ. ‘‘રતનત્તયેકતસ્સ એતસ્સનિપચ્ચકારસ્સ આનુભાવેન અન્તરાયે અસેસતોસોસેત્વાતિ યોજના. ‘‘હી’’તિ ઞાપકહેતુ જોતકો. ‘‘વુત્ત’’ન્તિ અટ્ઠસાલિનિયં વુત્તં.

૩. ‘‘કથઞ્ચહોતી’’તિ સમ્બન્ધો. ઇતિ અયં પુચ્છા. ‘‘વુચ્ચતે’’તિ વિસજ્જના કથીયતે. ‘‘હી’’તિવિત્થારજોતકો. ‘‘વન્દના કિરિયાભિનિપ્ફાદકો પુઞ્ઞપ્પવાહો’’તિ સમ્બન્ધો. ‘‘અનેક…પે… વારે’’તિ અચ્ચન્ત સંયોગત્થે ઉપયોગ વચનં. ‘‘પુઞ્ઞાભિસન્દો’’તિ પુઞ્ઞાભિસોતો, પુઞ્ઞપ્પવાહોતિ તસ્સેવ વેવચનં. ‘‘સો ચ પુઞ્ઞાતિસ્સયો હોતી’’તિ સમ્બન્ધો. કસ્મા સો પુઞ્ઞા તિસ્સયો હોતીતિ. ખેત્ત સમ્પત્તિયા ચ અજ્ઝાસય સમ્પત્તિયા ચ હોતીતિ દસ્સેતું ‘‘અનુત્તરેસૂ’’તિઆદિમાહ. સંવડ્ઢિત્થાતિ સંવડ્ઢિતો. પુઞ્ઞાભિસન્દો. સંવડ્ઢિતસ્સભાવો સંવડ્ઢિતત્તં. સુગન્ધેહિવિય સુપરિસુદ્ધંવત્થં પરિભાવીયિત્થાતિ પરિભાવિતો. પુઞ્ઞાભિસન્દોયેવ. પરિભાવિતસ્સ ભાવો પરિભાવિતત્તં. ઉભયત્થાપિ હેતુ અત્થે નિસ્સક્કવચનં. ‘‘મહાજુતિકો’’તિ મહાતેજો. ‘‘મહપ્ફલો’’તિ મૂલપ્ફલેન મહપ્ફલો. ‘‘મહાનિસંસો’’તિ આનિસંસપ્ફલેન મહાનિસંસો. આનિસંસપ્ફલન્તિ ચ પરમ્પરા ફલં વુચ્ચતિ. અઞ્ઞં પુઞ્ઞં અતિક્કમન્તો સયતિ પવત્તતીતિ અતિસ્સયો. પુઞ્ઞઞ્ચ તં અતિસ્સયોચાતિ પુઞ્ઞાતિસ્સયો. અતિસ્સયપુઞ્ઞં, અધિક પુઞ્ઞન્તિ અત્થો. ‘‘સો અનુબલં દેતિ, ઓકાસલાભં કરોતી’’તિ સમ્બન્ધો. કથઞ્ચ અનુબલં દેતિ, કથઞ્ચ ઓકાસલાભં કરોતીતિ આહ ‘‘સયં પયોગ સમ્પત્તિભાવેઠત્વા’’તિઆદિં. તત્થ પયોગસમ્પત્તિનામ અતીત પુઞ્ઞકમ્માનં બલવતરં ઉપત્થમ્ભકકમ્મં હોતિ. ‘‘બહિદ્ધા’’તિ બહિદ્ધસન્તાનતો. ‘‘વિપત્તિપચ્ચયે સમ્પત્તિપચ્ચયે’’તિ યોજેતબ્બં. તત્થ, વિપત્તિપચ્ચયાનામ-રાજતોવા ચોરતોવા-તિઆદિના આગતા દુક્ખુપ્પત્તિપચ્ચયા. સમ્પત્તિપચ્ચયાનામ કાયચિત્તાનં સપ્પાય પચ્ચયા. ચત્તારો પચ્ચયા ચ ઉપટ્ઠાકકુલાનિ ચ આરક્ખ દેવતાદયો ચ સુખુપ્પત્તિ પચ્ચયા. તેહિ પચ્ચયેહિ પામોજ્જ બહુ લસ્સ થેરસ્સ સન્તાને રત્તિદિવં પીતિપસ્સદ્ધિસુખસમાધીનં પવત્તિયા અજ્ઝત્તભૂતા ઉતુચિત્તાહારા ચ અતિ પણીતા હોન્તિ. તેહિ સમુટ્ઠિતા સરીરટ્ઠકધાતુયો ચ અતિપણીતા એવ હુત્વા ઉપબ્રૂહન્તિ. તત્થ સરીરટ્ઠકધાતુયો નામ પથવિ આદયો વાતપિત્તસેમ્હાદયોચ. ‘‘અનુબલંદેતી’’તિઅભિનવંથામબલં પવત્તેતિ. ‘‘પુઞ્ઞન્તરસ્સા’’તિ પવત્તિવિપાકજનકસ્સ બહુવિધસ્સ પુઞ્ઞ કમ્મસ્સ. ‘‘અથા’’તિ તસ્મિં કાલેતિ અત્થો. ‘‘બલવબલવન્તિયો હુત્વા’’તિ પકતિ બલતો અતિબલવન્તિયો હુત્વા. ‘‘તસ્મિં થેરસન્તાને’’તિ સમ્બન્ધો. ‘‘ઇટ્ઠપ્ફલઘનપૂરિતે’’તિ ઇટ્ઠપ્ફલભૂતાનં રૂપસન્તતીનં ઘનેન પૂરિતે. ‘‘ઓકાસો નામ નત્થી’’તિ પતિટ્ઠાનોકાસો નામ નત્થિ. ‘‘ઇતી’’તિ તસ્મા. ‘‘દૂરતો અપનીતાનેવ હોન્તી’’તિ સમ્બન્ધો. ઇટ્ઠપ્ફલસન્તાનં વિબાધન્તિ નીવારેન્તીતિ ઇટ્ઠપ્ફલસન્તાનવિબાધકાનિ ઉપપીળકૂપઘાતકકમ્માનિ. અનિટ્ઠપ્ફલ સન્તાન જનકાનિ, અકુસલ જનક કમ્માનિ, અપુઞ્ઞ કમ્માનીતિ તાનિતિવિધાનિ અકુસલકમ્માનિ દૂરતો અપનીતાનેવ હોન્તિ, તેસં વિપાકસ્સ અનોકાસકરણેનાતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘નહી’’તિઆદિં. ‘‘તતો’’તિ તસ્મા અપુઞ્ઞ કમ્માનં દૂરતો અપનીતત્તા. અભિવાદેતબ્બાનં માતાપિતુ સમણબ્રાહ્મણાદીનં અભિવાદનકમ્મેગરુંકરણં અભિવાદન સીલં નામ. તં અસ્સ અત્થીતિ અભિવાદનસીલી. ગુણવુદ્ધવયવુદ્ધે અપચેતિ અત્તાનં નીચવુત્તિ કરણેન પૂજેતિસીલેનાતિ વુદ્ધાપચાયી. ઉભયત્થાપિસમ્પદાન વચનં. એવન્તિઆદિનિ ગમન વચનં. નિગમન્તિ ચ નિટ્ઠઙ્ગમનં. તસ્માતિઆદિ લદ્ધગુણ વચનં. લદ્ધગુણોતિ ચ તંતંપસઙ્ગ વિસોધનં પરિપુણ્ણં કત્વા લદ્ધોવિસુદ્ધો અત્થો વુચ્ચતિ. તથા વચન સામત્થિયેન લદ્ધો અત્થન્તરોપિ અયમિધ અધિપ્પેતો. ‘‘નકેવલઞ્ચ થેરસ્સેવ અનન્તરાયેન પરિસમાપનત્થં હોતી’’તિ યોજના. ‘‘સોતૂનઞ્ચગહણ કિચ્ચ સમ્પજ્જનત્થ’’ન્તિસમ્બન્ધો. સુણન્તીતિ સોતારો. તેસં. ‘‘ગણ્હન્તાન’’ન્તિ ઉગ્ગણ્હન્તાનં. ‘‘વન્દનાસિદ્ધિયા’’તિર તનત્તયેવન્દના પુઞ્ઞસ્સસિદ્ધિતો. જવનવિનિચ્છયે યસ્મા અન્તરાય નીવારણંનામ દિટ્ઠધમ્મે ઇચ્છિતબ્બં ફલં હોતિ. દિટ્ઠ ધમ્મો ચ પથમ જવનસ્સ વિપાકક્ખેત્તં. તસ્મા ઉપત્થમ્ભન કિચ્ચં પત્વાપિ પથમ જવન ચેતના એવ ઇધપરિયત્તાતિ અધિપ્પાયેન ‘‘દિટ્ઠધમ્મવેદનીયભૂતા’’તિ વુત્તં. સા પન પથમ જવન ચેતના ઉપત્થમ્ભન કિચ્ચં પત્વાપિ સબ્બદુબ્બલા એવસિયા. કસ્મા, અલદ્ધાસેવનત્તા. સેસ ચેતનાયો એવ બલવતિયો સિયું. કસ્મા, લદ્ધા સેવનત્તાતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘સત્તજવનપક્ખે અધિપ્પેતત્તા ઉપલદ્ધબ્બત્તા તં નસુન્દર’’ન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘ઇતી’’તિ વાક્યપરિસમાપનં. ‘‘યથા અપ્પમત્તકં હોતિ. એવમેવં અપ્પમત્તકં હોતી’’તિ યોજેતબ્બં. ‘‘તથાહી’’તિ તતો એવાતિ અત્થો. પટ્ઠાનેપિ=કબળીકારોઆહારો ઇમસ્સકાયસ્સ આહાર પચ્ચયેનપચ્ચયો=તિવિભત્તો. ઇતરથા ‘કબળીકારો આહારો આહારસમુટ્ઠાનાનં રૂપાનં આહારપચ્ચયેન પચ્ચયો’તિ વિભત્તો સિયાતિ. ‘‘અધુનાવા’’તિ ઇમસ્મિં ભવે એવ. એવં વન્દનાયપયોજનં દીપેત્વા ઇદાનિ સેસાનં પિણ્ડત્થાનં પયોજનં દીપેતું ‘‘યસ્માપના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ, ‘‘આદિતોવિદિતેસતી’’તિઆદિમ્હિ-ભાસિસ્સં અભિધમ્મત્થ સઙ્ગહ-ન્તિ પદં સુત્વા વિઞ્ઞાતેસતિ, ‘‘ઉસ્સાહોજાયતિ’’. ઇમં ઉગ્ગહેત્વા સુદુલ્લભે અભિધમ્મત્થે ચ અનાયાસેન જાનિસ્સામ, તમ્મૂલકસ્સ ચ અનુપાદા પરિનિબ્બાનન્તસ્સ પયોજનસ્સભાગિનો ભવિસ્સામાતિ ચિત્તુપ્પાદ સમ્ભવતોતિ અધિપ્પાયો.

પિણ્ડત્થાનુદીપના નિટ્ઠિતા.

૪. પદત્થે. ‘‘બુજ્ઝી’’તિ અઞ્ઞાસિ. ‘‘એત્થા’’તિ એતસ્મિં પદે. ચ સદ્દો વાક્યારમ્ભ જોતકો. વાક્યા રમ્ભોતિ ચ મૂલવાક્યે યં યં વત્તબ્બં અવુત્તં, તસ્સ તસ્સ કથનત્થાય અનુવાક્યસ્સ આરમ્ભો. બુજ્ઝનકિરિયાવુચ્ચતિઞાણં. કથંપનઅવિપરીતત્થે પવત્તો સમ્માસદ્દો અસેસ બ્યાપનં દીપેતીતિ પુચ્છાય પુરિમત્થમે વબ્યતિરેકતો ચ અન્વયતો ચ પુન વિત્થારેન્તો ‘‘તથાહી’’તિઆદિમાહ. તત્થ, ‘‘તથાહી’’તિ તસ્સ વચનસ્સ અયં વિત્થારોતિ જોતેતિ. ‘‘અવિપરીત’’ન્તિ કિરિયાવિસેસન પદમેતં. ‘‘અત્તનો વિસયે એવા’’તિ અત્તનો ઞાણવિસયે એવ તેસં વિસયોચાતિ સમ્બન્ધો. યસ્મા એકોપિ ધમ્મો કાલદેસસન્તાનાદિભેદેન અનન્ત ભેદો હોતિ. તસ્મા પદેસઞાણિકા પચ્ચેકબુદ્ધાદયો એકધમ્મંપિ સબ્બાકારતો જાનિતું ન સક્કોન્તિ. તેનાહ ‘‘તેહી’’તિઆદિં. તત્થ ‘‘સબ્બાકારતો’’તિ સભાવતો, હેતુતો, પચ્ચયતો, ફલતો, નિસ્સન્દતો, કાલતો, દેસતોતિઆદિના આકારેન. ‘‘યત્થા’’તિ યસ્મિં અવિસયેધમ્મે. ‘‘તે વિપરીતં બુજ્ઝેય્યું, સો અવિસયો નામધમ્મોનત્થી’’તિયોજના. તં વિત્થારેન્તો ‘‘તેહી’’તિઆદિમાહ. તત્થ, ‘‘તિયદ્ધગતે’’તિ તીસુકાલેસુ ગતે પવત્તે. ‘‘અદ્ધામુત્તકે’’તિ કાલત્તયવિમુત્તકે. ‘‘હત્થમણિકેવિયા’’તિ હત્થ તલે ઠપિતમણિરતનાનિવિય. ‘‘સબ્બે ધમ્મા’’તિઆદિ પાળિસાધકં. તત્થ, ‘‘આપાત’’ન્તિ અભિમુખં પતનં. આબાધન્તિપિ પાઠો, ઓત્થરિત્વા ઉપટ્ઠાનન્તિ અત્થો. ‘‘સબ્બઞ્ઞુમહાભવઙ્ગ’’ન્તિ સબ્બેસંસબ્બઞ્ઞુબુદ્ધાનં પચ્છિમભવે પટિસન્ધિતો પટ્ઠાય પવત્તં અટ્ઠસુ મહાવિપાકેસુ પથમમહાવિપાકં ભવઙ્ગ ચિત્તં. ‘‘તત્થા’’તિ તસ્મિં મહાભવઙ્ગે. ‘‘નિચ્ચકાલં ઉપટ્ઠહન્તી’’તિ સબ્બકાલં ઉપટ્ઠાનાકાર પત્તા હુત્વા તિટ્ઠન્તિ. કસ્મા, કસ્સચિ આવરણસ્સ અભાવતો. ઇદંપિહિ એકં ઉપટ્ઠાનં નામાતિ. ‘‘આવજ્જનાયા’’તિ મનોદ્વારાવજ્જન ચિત્તેન. ધમ્મા મહન્તા. ભવઙ્ગં પરિત્તકં. તસ્મા પરિત્તકં ભવઙ્ગં એકક્ખણે મહન્તાનં ધમ્માનં નપહોતીતિ ચોદકસ્સ અધિપ્પાયો. ‘‘નચોદેતબ્બમેત’’ન્તિ એતં ઠાનં નચોદેતબ્બં. ‘‘પરમુક્કંસપત્તાન’’ન્તિ એત્થ ‘‘ઉક્કંસો’’તિ અચ્ચુગ્ગમો અચ્ચુત્તરો. પરમો ઉક્કંસો પરમુક્કંસોતિવિગ્ગહો.

એવં સમ્માસદ્દસ્સ અત્થં વિચારેત્વા ઇદાનિ સંસદ્દસ્સ અત્થં વિચારેન્તો ‘‘સંસદ્દોપના’’તિઆદિમાહ. તત્થ, ‘‘ઉપસગ્ગો’’તિ ઉપસગ્ગપદં. ‘‘પટિવેધધમ્મેસૂ’’તિ પટિચ્ચસમુપ્પાદાદીનં પટિવિજ્ઝનઞ્ઞાણેસુ. નત્થિ આચરિયો એતસ્સાતિ અનાચરિયો. સમાસન્તે કકારેન સહ અનાચરિયકો. અનાચરિયકસ્સ ભાવો અનાચરિયકતા. તં અનાચરિયકતં. તતીયા રુપ્પસમાપત્તિ નામ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનજ્ઝાનં. તં ભગવા આળારસ્સ સન્તિકે ઉગ્ગણ્હાતિ. ચતુત્થારુપ્પસમાપત્તિ નામ નેવસઞ્ઞા નાસઞ્ઞાયતનજ્ઝાનં. તં ઉદકસ્સસન્તિકે ઉગ્ગણ્હાતીતિ વુત્તં ‘‘આળારુદકમૂલિકા’’તિ. ‘‘અનલઙ્કરિત્વા’’તિ આવજ્જનસમાપજ્જનાદિવસેન અનલઙ્કરિત્વા. અનાસેવિત્વાતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘છડ્ડિતત્તા’’તિ એતાસમાપત્તિયોનાલં બોધાય, અથ ખો યાવદેવ તતીય ચતુત્થારુપ્પભવપ્પટિલાભાય સંવત્તન્તીતિ એવં આદીનવં દિસ્વા છડ્ડિતત્તા. ‘‘બુજ્ઝનકિરિયાયા’’તિ પટિવેધઞ્ઞાણસ્સ. ‘‘કુતો પટિવેધધમ્મા’’તિ તા કુતો પટિવેધધમ્મા હોન્તિ. પટિવેધધમ્મા એવ ચ બુદ્ધભાવાયપદટ્ઠાનાહોન્તીતિ અધિપ્પાયો.

પાળિયં. ‘‘પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુધમ્મેસૂ’’તિ ઇમસ્મિં ભવે ઇતો પુબ્બે કસ્સચિસન્તિકે અનનુસ્સુતે સુચતુસ્સચ્ચ ધમ્મેસુ. ‘‘અભિસમ્બુજ્ઝી’’તિપદે અભિસમ્બોધિસઙ્ખાતં અરહત્તમગ્ગઞ્ઞાણં વુત્તં. તદેવ ઞાણં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ પદટ્ઠાનં હોતિ. તપ્પચ્ચયા તદનન્તરા એવસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં પાતુબ્ભવતીતિ વુત્તં ‘‘તત્થ ચ સબ્બઞ્ઞુતં પાપુણાતી’’તિ. ‘‘તદનન્તરા’’તિ ચ અરહત્ત મગ્ગવીથિયાચ ચતુન્નં પચ્ચવેક્ખન વારાનઞ્ચ અનન્તરે કાલેતિ અત્થો. ‘‘નિમિત્તત્થે’’તિ નિમિત્ત હેત્વત્થે. ‘‘ભુમ્મ’’ન્તિ અટ્ઠકથાસુઆગતં સત્તમીવિભત્તિયાનામં. તાસુ હિ પચ્ચત્તવચનં, ઉપયોગવચનં, કરણ વચનં, સમ્પદાન વચનં, નિસ્સક્કવચનં, સામિવચનં, સુમ્મવચનન્તિ એવં અનુક્કમેન સત્તન્નં વિભત્તીનં નામાનિ આગતાનીતિ.

‘‘દસબલઞ્ઞાણેસૂ’’તિ ઠાનાઠાન કોસલ્લઞ્ઞાણાદીસુ દસ ઞાણબલેસુ. ‘‘વસિભાવ’’ન્તિ એત્થ અત્તનો વસં વત્તેતું સમત્થતા સઙ્ખાતોસત્તિ વિસેસો વસોનામ. વસો એતસ્સ અત્થીતિ વસી-વસિગણેહીતિઆદીસુવિય. વસિનો ભાવો વસિભાવો. તં વસિભાવન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘વસિભાવ’’ન્તિ ઇસ્સરભાવન્તિ. કત્થચિ પન ‘‘વસી’’તિ ઇત્થિલિઙ્ગપદંપિ દિસ્સતિ=તત્રિમા પઞ્ચવસિયો આવજ્જનવસીસમાપજ્જનવસી=તિઆદીસુ.

સમ્માસમ્બુદ્ધપદ.

૫. અતુલપદે. અનેકેહિગુણપદેહિ પવત્તિતાવન્દના ‘‘અનેકગુણપદવિસયાનામ’’. ‘‘ઇતિકિંદુતીયેના’’તિ ઇતિ તસ્મા દુતીયેન અતુલપદેન કિં પયોજનં અત્થીતિ અત્થો. ‘‘નન સમત્થા’’તિ નસમત્થા ન હોતીતિ યોજના. સમત્થા એવાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘મત્તકારિનો’’તિ પમાણકારિનો. ‘‘થેરો ચ તેસં અઞ્ઞતરો’’, તસ્મા મત્તં ન કરોતિ, દુતીયં અતુલ પદં આહરીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘અપિચા’’તિ કિઞ્ચિ વત્તબ્બં અત્થીતિ અત્થો. ‘‘નકેવલં વન્દનાય અન્તરાયનીવારણમેવ ઇચ્છિ તબ્બં હોતી’’તિ યોજના. ‘‘વન્દનાયા’’તિ વન્દનાહેતુ. સોપિ પઞ્ઞાપાટવાદિ અત્થો. ‘‘ગન્થપારિસુદ્ધિયા’’તિ ગન્થદોસાનામ પદદોસ વાક્યદોસ અત્થદોસાદયો અત્થિ. તેહિ દોસેહિ ઇમસ્સ ગન્થસ્સ પારિસુદ્ધિયા. કથં પન વન્દનાય પઞ્ઞાપાટવાદિ અત્થોસમ્ભવતીતિ વુત્તં ‘‘અનુસ્સતિટ્ઠાનેસૂ’’તિઆદિ. અનુસ્સતિટ્ઠાનાનિ નામ બુદ્ધ ધમ્મ સઙ્ઘસીલાદીનિ. ચિત્તસમાધાનં આવહતીતિ ચિત્તસમાધાનાવહો. ‘‘તિક્ખાસૂરાહુત્વાવહતી’’તિ ગમ્ભીરેસુ અત્થ બ્યઞ્જન પદેસુ અમન્દા વિસ્સટ્ઠા હુત્વા વહતિ. ‘‘તદત્થાયપી’’તિ પઞ્ઞાપાટવાદિ અત્થાયપિ. ગુણનામપદાનં ગુણત્થોનામવિગ્ગહ વાક્યેસુ પાકટો, સિદ્ધપદેસુ અપાકટો. તસ્મા તાનિ વિગ્ગહત્થં અજાનન્તાનં સન્તિકે નામ મત્તાનિ સમ્પજ્જન્તીતિ વુત્તં ‘‘યથાવુત્ત વચનત્થયોગેપિ…પે… પવત્તત્તા’’તિ. ‘‘સભાવનિરુત્તિં જાનન્તાન’’ન્તિ માગધ ભાસં જાનન્તાનં. માગધભાસાહિ મૂલભાસાતિ ચ અરિયભાસાતિ ચ માગધભાસાતિ ચ પાળિભાસાતિ ચ ધમ્મનિરુત્તીતિ ચ સભાવનિરુત્તીતિ ચ વુચ્ચતિ. ‘‘ભાવત્થસુઞ્ઞ’’ન્તિ એત્થ ગુણનામાનં ગુણત્થો ભાવત્થો નામ. સો એવસકત્થોતિ ચ વચનત્થોતિ ચ વિગ્ગહત્થોતિ ચ વુચ્ચતિ. કિરિયનામાદીસૂપિ એસેવનયો. ‘‘સત્થૂ’’તિ સત્થુનો. ‘‘સમઞ્ઞામત્ત’’ન્તિ નામસઞ્ઞામત્તં ભવિતું નારહતિ. તથાહિ અનાથપિણ્ડિકોસેટ્ઠિ રાજગહં અનુપત્તો બુદ્ધો લોકે ઉપ્પન્નોતિ સુત્વા ઉદાનં ઉદાનેસિ=ઘોસોપિ ખો એસોદુલ્લભો લોકસ્મિં યદિદં બુદ્ધો=તિ. તસ્મા બુદ્ધોતિ નામંપિ લોકે મહન્તં સુદુલ્લભંગુણપદં હોતિ. સમ્માસમ્બુદ્ધ નામેવત્તબ્બમેવનત્થીતિ. ‘‘સભાવનિરુત્તિં અજાનન્તાનં પન પદસહસ્સં વુચ્ચમાનંપી’’તિ તિટ્ઠતુ એકં અતુલપદં, પદસહસ્સંપિ વુચ્ચમાનં સત્થુસમઞ્ઞામત્તમેવ સમ્પજ્જતિ. તાદિસાહિ જના ઇદં લોકે મહન્તં ગુણપદન્તિપિ નજાનન્તિ. ભાવત્થં કિંજાનિસ્સન્તિ.

‘‘અતુલો’’તિ અઞ્ઞેન સો અસદિસોતિ વા, અઞ્ઞો વાતેન સદિસોતસ્સનત્થીતિવા, - દ્વિધાપિઅત્થોલબ્ભતિ. સાધકગાથાયં ‘‘પટિપુગ્ગલો’’તિ યુગગ્ગાહીપુગ્ગલો. કિઞ્ચાપિ મક્ખલિ પૂરણાદયો વિસુંવિસું - અહં સબ્બઞ્ઞૂ સબ્બદસ્સાવી - તિચ, અહં સમ્માસમ્બુદ્ધો-તિચ પટિજાનન્તા યુગગ્ગાહિનો હુત્વા વિચરન્તિ. ધમ્મતો પન સિનેરુ પબ્બત રાજસ્સ સન્તિકે સક્ખર કથલાનિવિયસમ્પજ્જન્તીતિ. ‘‘અનચ્છરિય’’ન્તિ નતાવ અચ્છરિતબ્બં હોતીતિ અત્થો. ‘‘બુદ્ધભૂતસ્સા’’તિ બુદ્ધભાવં ભૂતસ્સપત્તસ્સ. ‘‘યં બુદ્ધ ભૂતસ્સ અતુલત્તં, એતં અનચ્છરિય’’ન્તિ યોજના. યદિ ચેતં અનચ્છરિયં હોતિ, કતમં પન તાવ અચ્છરિયં ભવતીતિ આહ ‘‘સમ્પતિજાતસ્સા’’તિઆદિં. તત્થ ‘‘સમ્પતિજાતસ્સા’’તિ અજ્જેવજાતસ્સપિ અસ્સ ભગવતો. કથં અતુલતા પઞ્ઞાયતીતિ આહ ‘‘તદાહી’’તિઆદિં. ‘‘એકઙ્ગણાની’’તિ એકતલાનિ. તદાહિ બોધિસત્તસ્સપુઞ્ઞાનુભાવેન અતિમહન્તો ઓભાસો પાતુબ્ભવતિ. = ઉળારો ઓભાસો પાતુરહોસિ અતિક્કમ્મદેવાનં દેવાનુભાવ=ન્તિહિ વુત્તં. તેન ઓભાસેન ફરિતા સબ્બે પથવિ પબ્બતાદયો જાતિફલિકક્ખન્ધાવિય સુપ્પસન્ના હોન્તિ. દસસહસ્સ ચક્કવાળાનિ એકતલં હુત્વા પઞ્ઞાયન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘અનેકાનિ ચક્કવાળસહસ્સાનિ એકઙ્ગણાનિ અહેસુ’’ન્તિ. ‘‘પરમાય પૂજાયાતિ થુતિમઙ્ગલવચનપૂજાય. ‘‘લોકસ્સા’’તિ સબ્બ સત્તલોકતો. એવં અચ્છમ્ભિ વાચં નિચ્છારેસિ ધમ્મતાય સઞ્ચોદિતત્તાતિ અધિપ્પાયો. તત્થ ‘‘અચ્છમ્ભિવાચ’’ન્તિ વિસારદવાચં. આસભિં વાચન્તિપિ પાઠો. ઉત્તમવાચન્તિ અત્થો. ‘‘નિચ્છારેસી’’તિ ઉદાહરતિ. ઇદમ્પિ અનચ્છરિયં, અઞ્ઞં પિતતો અચ્છરિયતરં અત્થીતિ દસ્સેતું ‘‘યદાપના’’તિઆદિ આરદ્ધં. પારમિતા ગુણેહિ તેન સદિસો કોચિનત્થેવ થપેત્વા અઞ્ઞે ચ મહાબોધિ સત્તેતિ અધિપ્પાયો. ‘‘અસ્સા’’તિ તેન સદિસસ્સ. ‘‘નત્થિભાવો દીપેતબ્બો’’તિ સમ્બન્ધો. ‘‘દીપેતબ્બો’’તિ બુદ્ધવંસપાળિતો આહરિત્વા દીપેતબ્બો. ‘‘કુતોસાવકબોધિસત્તાનં સતસહસ્સં સક્ખિસ્સતી’’તિ યોજના. પારમિયો પકારેનવિચિનન્તિ એતેનાતિ પારમિપવિચયો. ઞાણં. તંપનઞાણં મહાબોધિસત્તાનં એવ ઉપ્પન્નં નહોતિ. પચ્ચેકબોધિસત્ત સાવકબોધિસત્તાનંપિ ઉપ્પન્નમેવ. તદેવ ચ સબ્બેસંપિ બોધિસત્તાનં નિયતબ્યાકરણપ્પટિલાભે પધાનકારણન્તિ દસ્સેતું ‘‘સાવકબોધિસત્તાપી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ બોધિવુચ્ચતિવિમોક્ખઞ્ઞાણં. અરિયમગ્ગસ્સેતં નામં. બોધિમ્હિસજન્તિ લગ્ગન્તીતિ બોધિસત્તા. ‘‘લગ્ગન્તી’’તિ તપ્પટિલાભત્થાય નિયત ચિત્તા હોન્તીતિ અત્થો. બોધિ અત્થાય પટિપન્ના સત્તા બોધિસત્તાતિપિ યુજ્જતિ. બુદ્ધ સુઞ્ઞેપિલોકે કમ્મસ્સકતાઞાણે ઠત્વા વટ્ટદુક્ખતો મોક્ખધમ્મપરિયેસિનો સત્તાતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘સમ્ભાર ધમ્મે’’તિ દસવિધે પારમિ ધમ્મે. વટ્ટં અનુસરન્તિ અનુગચ્છન્તીતિ વટ્ટાનુસારિનો. પથવિયં પંસુચુણ્ણાનિ વિય પકતિયા વપુથુભૂતાજનાતિ પુથુજ્જના. મહન્તાપુથુજ્જનાતિ મહાપુથુજ્જના. વટ્ટાનુસારિનો ચ તે મહાપુથુજ્જનાચાતિ સમાસો. તેસં ભાવોતિ વિગ્ગહો. અયં ભાવોયેવ તેસં ભૂમીતિ ચ વુચ્ચતિ. અત્થતો પન મોક્ખધમ્મનિરપેક્ખતા એવ. અચ્છન્દિકતાતિપિ વુચ્ચતિ. ‘‘ઓક્કન્તા’’તિ પવિટ્ઠા. તયોનિયતા, બોધિસત્તનિયતો ચ ચૂળસોતાપન્નનિયતો ચ અરિય સોતાપન્નનિયતો ચ. તત્થ બોધિસત્તનિયતો બોધિસમ્ભારબલેન સિદ્ધો. ચૂળસોતાપન્ન નિયતો પચ્ચયાકારાનુબોધઞ્ઞાણબલેન. અરિયસોતાપન્ન નિયતો સોતાપત્તિ મગ્ગઞ્ઞાણ બલેન. તેસુ બોધિસત્તનિયતો ઇધ અધિપ્પેતોતિ વુત્તં ‘‘એકેન પરિયાયેના’’તિઆદિ. વત્તબ્બમેવનત્થિતેસં દ્વિન્નં બોધિસત્તાનં પારમિ પવિચયઞ્ઞાણ સમ્પત્તિયા વિના નિયતબ્યાકરણ લાભા સઙ્કાય એવ અભાવતોતિ અધિપ્પાયો.

પદસિદ્ધિવિચારેયં વુત્તં વિભાવનિયં=તુલાયસમિતોતુલ્યો. તુલ્યો એવ તુલોયકાર લોપવસેના=તિ. તંસન્ધાય ‘‘ય કારસ્સવાવસેના’’તિ વુત્તં. યઞ્ચવુત્તં તત્થેવ=અથવાસમીતત્થે અકારપચ્ચયવસેન તુલાયસમીતોતુલો=તિ. તં સન્ધાય ‘‘અકારસ્સવાવસેના’’તિ વુત્તં. તત્થ ‘‘તુલાયા’’તિ લોકે ધારણતુલાસદિસાય પઞ્ઞાયાતિ અત્થો. ‘‘સમીતો’’તિ સમં કતો. નહિ તુલસદ્દો ભવિતું નયુત્તો. યુત્તો એવાતિ અધિપ્પાયો. કથં વિઞ્ઞાયતીતિ આહ ‘‘તુલયિતુ’’ન્તિઆદિં. તત્થહિ ‘‘તુલયિતું અસક્કુણેય્યો’’તિવચનેન તસ્સકમ્મસાધનત્તંદસ્સેતિ. ‘‘કમ્મસાધનેનેવા’’તિ પુબ્બે-તુલયિતબ્બો અઞ્ઞેન સહ પમિતબ્બોતિ તુલોતિ એવં ઇધવુત્તેન કમ્મ સાધન વચનત્થેનેવ. ‘‘તદત્થસિદ્ધિતો’’તિ તસ્સ વિભાવનિયં વુત્તસ્સ દુવિધસ્સ અત્થસ્સ સિદ્ધિતો. ‘‘તતો’’તિ તુલસદ્દતો. ચિન્તાય કિં પયોજનં અત્થિ. નત્થિયેવાતિ અધિપ્પાયો. વદતિ સીલેનાતિ વત્તા. વાદી પુગ્ગલો. વત્તુનો ઇચ્છાવત્તિચ્છા. વત્તું ઇચ્છાવત્તિચ્છાતિપિવદન્તિ. વત્તિચ્છં અનુગતો સમ્મુતિ સઙ્કેતવોહાર સિદ્ધત્તાતિ સમાસો. ‘‘એત’’ન્તિ એતં દ્વિધાસિદ્ધવચનં. ‘‘ચે’’તિ ચેવદેય્ય. ‘‘ના’’તિ નયુત્તં. ‘‘યથાસુત’’ન્તિ તુલ ઇતિ સુતં. ‘‘યુત્ત’’ન્તિ યથાસુત નિયામેનેવ યુત્તં વજ્જેત્વા. ‘‘અસ્સુતસ્સા’’તિ ધારણતુલાપરિયાયસ્સ ઇત્થિલિઙ્ગતુલાસદ્દસ્સ. તતોયેવયકાર યુત્તસ્સતુલ્યસદ્દસ્સ ચ અસ્સુતસ્સ. ઇત્થિલિઙ્ગેસતિ, તતોપિ એકો અકારોતિ કત્વા સમીતત્થે દુતીયો તદ્ધિત અકારોપિ અસ્સુતોયેવનામહોતિ. ‘‘પરિકપ્પનાયા’’તિ પરિકપ્પેત્વા કથનાય. પયોજનાભાવતો ન યુત્તન્તિસમ્બન્ધો. અતુલપદં.

૬. એવં દ્વિન્નં પદાનં પદત્થ સંવણ્ણનં કત્વા ઇદાનિ તેસંયેવ અત્થુદ્ધારસંવણ્ણનં કરોન્તો ‘‘ઇમેહિ પના’’તિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘સમ્પદા’’તિ સમ્પત્તિયો. ‘‘બોધિસમ્ભારસમ્ભરણં નામ’’ સમતિં સપારમીનં પરિપૂરણં. ‘‘મહાવજિરઞ્ઞાણ’’ન્તિ ભગવતો આસવક્ખયઞ્ઞાણમ્પિ વુચ્ચતિ. તસ્સ પુબ્બભાગે બુદ્ધભાવત્થાય અનુપદધમ્મવિપસ્સનાવસેન છત્તિંસ કોટિ સતસહસ્સ સઙ્ખાનં દેવસિકં વળઞ્જનકપ્ફલસમાપત્તીનં પુબ્બભાગ વિપસ્સનાઞાણમ્પિ મહાવજિરઞ્ઞાણન્તિ વુચ્ચતિ. સબ્બમ્પેતં મહાટીકાયં વુત્તં. ‘‘મહાબોધિયા’’તિ સબ્બઞ્ઞુ બુદ્ધાનં અભિસમ્બોધિ સઙ્ખાતસ્સ અગ્ગમગ્ગઞ્ઞાણસ્સ. પહિય્યન્તિ પહાતબ્બા ધમ્મા એતેનાતિ પહાનં. પજહન્તિ પહાતબ્બેધમ્મેએતેનાતિવા પહાનન્તિ કત્વા તં અગ્ગમગ્ગઞ્ઞાણમ્પિતં વિપસ્સનાઞાણમ્પિ પહાનન્તિ વુચ્ચતીતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન ‘‘પહાનસમ્પદાયં વા સા સઙ્ગહિતા’’તિ વુત્તં. પઞ્ચસીલાનિ. પાણાતિપાતસ્સ પહાનંસીલં, વેરમણિસીલં, ચેતસિકંસીલં, સંવરોસીલં, અવીતિક્કમોસિલન્તિઆદીસુવિય એત્થહિ પહાનસીલં નામ યથા વુત્તેન અત્થેન વેરમણિસીલમેવાતિ યુજ્જતિ. પહાનં નામ કોચિધમ્મો નહોતીતિ અધિપ્પાયે પન સતિપહાન સીસેન પહાનસાધકં તદેવઞાણદ્વયં ઉપચારેનપહાનન્તિ ગહેતબ્બં. ઇતરથા પહાનસમ્પદા નામ અસારા અફલાતિ આપજ્જેય્યાતિ. પચ્ચેકબુદ્ધ બુદ્ધસાવકા કિલેસે પજહન્તાપિ વાસનાય સહ અપ્પજહનતો ચિત્ત સન્તાને મોહવાસનાય વિજ્જમાનત્તા સબ્બઞ્ઞુ ભાવં નગચ્છન્તિ. તસ્મા યથાતેસં કિલેસપ્પહાનં પહાનસમ્પદા નામ નહોતિ. નતથાસબ્બઞ્ઞુબુદ્ધાનન્તિ આહ ‘‘સહવાસનાયા’’તિઆદિં. વિભાવનિયંઞાણસમ્પદા પથમં વુત્તા. તતો પહાન સમ્પદા. ટીકાયં પન પહાનસમ્પદા પથમં વુત્તા. તતો અધિગમ સમ્પદાનામ વુત્તા. તતો ઞાણસમ્પદા. પહાનસમ્પદાયઞ્ચ અગ્ગમગ્ગઞ્ઞાણં દસ્સિતં. અધિગમ સમ્પદાતિ ચ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપ્પટિલાભો વુત્તો. ઞાણસમ્પદાયમ્પન તેહિ દ્વીહિ ઞાણેહિ અવસેસાનિદસબલઞ્ઞાણાદીનિસબ્બઞ્ઞાણાનિદસ્સિતાનિ. ઇધપિ ટીકાનયમેવ સમ્ભાવેન્તો ‘‘પહાનસમ્પદાયેવપના’’તિઆદિમાહ. ‘‘સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપ્પદટ્ઠાન’’ન્તિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સપદટ્ઠાનં, આસન્ન કારણં. ‘‘ન હિ મગ્ગઞ્ઞાણતો અઞ્ઞા પહાનસમ્પદાનામ અત્થિ’’. પરમત્થતો નત્થીતિ અધિપ્પાયો. ઇદઞ્ચ વિસુદ્ધિમગ્ગે=પહાનન્તિ કોચિ ધમ્મોનામ નત્થિ અઞ્ઞત્ર વુત્તપ્પકારાનં પાણાતિપાતાદીનં અનુપ્પાદમત્તતો=તિ આગતત્તા વુત્તં. પહાયકધમ્મસમાદાનેન પન પહાતબ્બ ધમ્માનં અનુપ્પાદો નામ એકોપણીત ધમ્મોહોતિ. એકં સન્તિ પદં હોતિ. તથાહિ વુત્તં પટિસમ્ભિદા મગ્ગે=ઉપ્પાદો ભયં, અનુપ્પાદો ખેમન્તિ સન્તિપદે ઞાણં. પવત્તિ ભયં, અપ્પવત્તિ ખેમન્તિ સન્તિપદેઞાણ=ન્તિ. તદઙ્ગપ્પહાનં પનતદઙ્ગઅનુપ્પાદો નામ. વિક્ખમ્ભનપ્પહાનં વિક્ખમ્ભન અનુપ્પાદો નામ. સમુચ્છેદપ્પહાનં સમુચ્છેદ અનુપ્પાદો નામાતિ વત્તબ્બં. ઇધ પન અનુપ્પાદ સમ્પાપકં વિપસ્સના ઞાણઞ્ચ મગ્ગઞ્ઞાણઞ્ચ ઉપચારેન પહાનન્તિ અધિપ્પેતં. કસ્મા, ઉપરિઞાણ સમ્પદાદીનં પચ્ચયત્તાતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘સમ્પદાસઙ્કરો’’તિ સમ્પદાસમ્ભેદો, સમ્પદાસમ્મિસ્સો. ‘‘ઞાયાગત’’ન્તિ યુત્તિતો આગતં. ‘‘સીલાદિગુણેહી’’તિ સીલ સમાધિ પઞ્ઞા વિમુત્તિ વિમુત્તિઞ્ઞાણદસ્સન ગુણેહિ. ‘‘ઇદ્ધિધમ્મેહી’’તિ ઇદ્ધિવિધાભિઞ્ઞાદીહિ ઇદ્ધિગુણેહિ. ‘‘લક્ખણાનુબ્યઞ્જનપ્પટિમણ્ડિતસ્સા’’તિ દ્વત્તિંસ મહાપુરિસલક્ખણેહિ ચ અસીતિ ખુદ્દકલક્ખણેહિ ચ પટિમણ્ડિતસ્સ. ‘‘આસયો’’તિ ચિત્ત સન્તાને અધિસયિતો ઇચ્છાવિસેસો. ‘‘અજ્ઝાસયસ્સા’’તિ અલોભજ્ઝાસયાદિકસ્સઅજ્ઝાસયસ્સ. ‘‘ઉળારતા’’તિ પણીતતા. ‘‘હિતજ્ઝાસયતા’’તિહિતકામતા. અપરિપાક ગતિન્દ્રિયાનં સત્તાનં ઇન્દ્રિયપરિપાકકાલાગમનઞ્ચ એત્થ વત્તબ્બં. ‘‘અભિઞ્ઞાતાન’’ન્તિ અતિપાકટાનં. ‘‘દ્વેપહાનસમ્પદા’’તિ દ્વેપહાન સમ્પદા ઞાણસમ્પદા. સમ્માસમ્બુદ્ધપદે. ‘‘સામં સચ્ચાનિ અભિસમ્બુજ્ઝી’’તિ એત્થ અભિસમ્બોધિસઙ્ખાતં અગ્ગમગ્ગઞ્ઞાણં ગહિતં. તઞ્ચ પહાનકિચ્ચપ્પધાનં હોતિ. ‘‘તત્થ ચ સબ્બઞ્ઞુતં પત્તો’’તિ એત્થ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં. ‘‘બલેસુ ચ વસિભાવ’’ન્તિ એત્થ દસબલઞ્ઞાણાનિ ગહિતાનિ. તેન વુત્તં ‘‘દ્વે…પે… સમ્માસમ્બુદ્ધપદેનવિભાવિતા’’તિ.

સમ્પદાનિટ્ઠિતા.

૭. સસદ્ધમ્મગણુત્તમપદે. યથા=સસઙ્ઘંલોકનાયકં નમસ્સિસ્સં=તિ એત્થસહસદ્દસ્સ સમવાયત્થત્તા અહંલોકનાયકઞ્ચ સઙ્ઘઞ્ચ નમસ્સિસ્સન્તિ એવં સમવાયત્થો વિઞ્ઞાયતિ. તથા ઇધપિ સમ્માસમ્બુદ્ધઞ્ચસદ્ધમ્મઞ્ચ ગણુત્તમઞ્ચ અભિવાદિયામીતિ એવં કિરિયાસમવાયત્થો સહસદ્દેન દીપિતોતિ દસ્સેતું ‘‘દૂરતોહં…પે… એવમિદં દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘ઇદ’’ન્તિ સસદ્ધમ્મગણુત્તમપદં. એત્થ ચ‘‘સમવાયો’’તિ દ્વિન્નં તિણ્ણં બહૂનં વા અત્થાનં એકસ્મિં દબ્બેવા ગુણેવાકિરિયાયવાસમં અવેચ્ચ અયનંપવત્તનં સમવાયો. પચ્ચાનુતાપ પચ્ચાનુમોદનાદિઠાનેસુ=અહં પુબ્બેદાનં નદદિસ્સં, સીલં નરક્ખિસ્સં. - અનેકજાતિ સંસારં સન્ધાવિસ્સ=ન્તિઆદિના અતીતેપિકાલે અનાગતવચનં પયુજ્જતીતિ આહ ‘‘નમસ્સિસ્સ’’ન્તિ નમસ્સિંતિ. ‘‘ગુણીભૂતાન’’ન્તિ સમાસપદે વિસેસનભૂતાનં, અપ્પધાનભૂતાનન્તિ અત્થો. અબ્ભૂત તબ્ભાવેચાયં ઈકારો. યથા, કાકો સેતી ભવતિ, બકો કણ્હીભવતીતિ. એત્થ ચ ‘‘સેતી ભવતી’’તિ અસેતપુબ્બો સેતોભવતિ. ‘‘કણ્હીભવતી’’તિ અકણ્હપુબ્બો કણ્હોભવતીતિ અત્થો. તથા ઇધપિ. બુદ્ધં ધમ્મઞ્ચ સઙ્ઘઞ્ચવન્દિત્વા-તિઆદીસુ વિસુંવિસું પધાનત્તા અગુણભૂતાપિ ધમ્મસઙ્ઘા ઇધસમાસપદે અઞ્ઞપદત્થસ્સગુણભૂતાહોન્તિ. અયં અબ્ભૂતતબ્ભાવત્થો નામ. ‘‘અભિવાદિતભાવો’’તિ વુત્તે તપચ્ચયસ્સ બહુલં અતીતકાલવિસયત્તા પુબ્બેગન્થારમ્ભકાલે ધમ્મ સઙ્ઘાનંપિ થેરસ્સ વન્દનાસિદ્ધિ દસ્સિતા હોતિ. ‘‘અભિવાદેતબ્બ ભાવો’’તિ વુત્તેપન તબ્બપચ્ચયસ્સકાલસામઞ્ઞવિસયત્તાન તથા દસ્સિતા હોતિ. દાનં દાતબ્બં, સીલં રક્ખિતબ્બન્તિઆદીસુ વિય ધમ્મસઙ્ઘાનામસબ્બકાલંપિ અભિવાદેતબ્બાતિ. એવં ધમ્મસઙ્ઘાનં સબ્બકાલંપિ અભિવાદનારહગુણો એવ દસ્સિતોતિ ઇમમત્થં દસ્સેતું ‘‘તત્થા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ, ‘‘અભિવાદન’’ન્તિ ઇદં કિરિયાસમવાયદસ્સનતો વુત્તં. કાલવિસેસં પન નદીપેતિયેવ. ‘‘અત્તનો નિદસ્સનેના’’તિ સપુત્તદારો આગતોતિ અત્તના નીહરિત્વા દસ્સિતેન પયોગેન. સોહિ પયોગો કિરિયા સમવાયસ્સેવ. નગુણસમવાયસ્સાતિ. એત્થ ચ થેરસ્સ વન્દનાવચને થેરો ઇમેહિ યેવપદેહિ રતનત્તયંતીહિદ્વારે હિવન્દતીતિ ગહેત્વા ‘‘અભિવાદિયા’’તિ એત્થ અભિવાદિયાધીતિ ચ અત્થં નીહરન્તિ. અપ્પધાન કિરિયાપદે પન તદત્થ નીહરણં અસમ્ભાવેન્તો ‘‘અપિચા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘અપિચા’’તિ કિઞ્ચિ વત્તબ્બં અત્થીતિ અત્થજોતને અયં નિપાતસમુદયો. ‘‘ગન્થપ્પટિઞ્ઞાયા’’તિ ગન્થપ્પટિઞ્ઞાવચનેન. ‘‘સહઘટેત્વા’’તિ એકતો સમ્બન્ધિત્વા.

વચનત્થે. સધનો પુરિસો, ધનવાપુરિસો-તિ આદયો સમાસતદ્ધિતસદ્દા યેભૂય્યેન અતિસ્સયત્થ દીપકા હોન્તિ. નહિ અપ્પકેન ધનેન તથા વોહરન્તિ. તસ્મા ઇધાપિ તથા રૂપં અતિસ્સયત્થં દસ્સેતું ‘‘અત્તનાનિમ્મિતેન…પે… સરણભૂતેના’’તિ વુત્તં. તત્થ, ‘‘અત્તનાનિમ્મિતેના’’તિ અત્તના ઉપ્પાદિતેન. ‘‘નહી’’તિઆદિના તદત્થમેવ બ્યતિરેકતો વિવરતિ. તત્થ, ‘‘પરનિમ્મિતેના’’તિ બુદ્ધનિમ્મિતેનાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘તથા થોમન’’ન્તિ સસદ્ધમ્મ ગણુત્તમન્તિ થોમનં. ‘‘ઇદંપી’’તિ દુતીયત્થ સમ્પિણ્ડને અયંપિકારો. નકેવલં પુરિમપદદ્વયમેવ સત્થુ અસાધારણગુણપદં હોતિ. અથ ખો ઇદંપિ પદં સત્થુ પચ્ચેકબુદ્ધાદીહિ અસાધારણ પદમેવહોતીતિ યોજના.

ધમ્મવચનત્થે. ‘‘ધારેતી’’તિ વહતિ. ગાથાયં ‘‘રક્ખતી’’તિ અપાયાદિદુક્ખતોરક્ખતિ. ‘‘યેસ’’ન્તિ કિલેસાનં. ‘‘ઇમસ્મિં અત્થે’’તિ કિલેસસમુચ્છિન્દનસઙ્ખાતે ધારણત્થે. ‘‘નિબ્બાનઞ્ચનિપ્પરિયાયતો ધમ્મો નામા’’તિ કસ્મા વુત્તં, નનુ નિસ્સરણપ્પહાનમેવ નિબ્બાનસ્સ કિચ્ચં, ઇદઞ્ચ સમુચ્છેદપ્પહાનન્તિ ચોદનં પરિહરન્તો ‘‘અરિયમગ્ગાહી’’તિઆદિમાહ. ‘‘નિબ્બાનેન સહેવ હુત્વા’’તિ આરમ્મણાધિપતિભૂતં આરમ્મણૂ પનિસ્સયભૂતઞ્ચ નિબ્બાનં અત્તનો પતિટ્ઠં કત્વાતિ અધિપ્પાયો. અપિચ, સમુચ્છેદોતિ ચ નિસ્સરણન્તિ ચ અત્થતો સમાનગતિકં હોતિ. તસ્મા નિસ્સરણંપિ મુખ્યધારણ મેવાતિ દટ્ઠબ્બં. નિસ્સરણમેવવા પધાનધારણન્તિ પિયુજ્જતિયેવ. ‘‘ધારણૂપાયોયેવહોતિ’’. નમુખ્યધારણં. કસ્મા, સમુચ્છેદ કિચ્ચાભાવતો. ‘‘એતેપઞ્ચ પરિયાયધમ્માયેવ’’. કસ્મા, નિબ્બાનસ્સવિયમગ્ગાનં સમુચ્છેદ કિચ્ચે અસહાયત્તાતિ. એત્થ ચ ‘‘સામઞ્ઞપ્ફલાની’’તિ સમણસ્સ ભાવો સામઞ્ઞં. અરિયમગ્ગસ્સેતં નામં. સામઞ્ઞસ્સફલં સામઞ્ઞપ્ફલં. દુતીયવિકપ્પે અકિચ્ચ પચ્ચયભૂતાપિ કેચિકિતકપચ્ચયા કમ્મત્થેગતા કિચ્ચપચ્ચયાનંપિ અત્થં દીપેતિ. યથા, દિટ્ઠં, સુતં, મુતં, વિઞ્ઞાતન્તિ વુત્તં ‘‘ધારણારહો’’તિ. ‘‘યથા વુત્ત ધમ્મા યેવા’’તિ પઞ્ચમુખ્યધમ્મા, પઞ્ચપરિયાયધમ્માયેવ. ‘‘કેચી’’તિ ચત્તારો મગ્ગા. પુન ‘‘કેચી’’તિ નિબ્બાનમેવ. બહુવચન સોતેપતિતત્તા એત્થ બહુવચનં રુળં. પુન ‘‘કેચી’’તિ ચત્તારો સામઞ્ઞપ્ફલ ધમ્મા. ‘‘કેચી’’તિ પરિયત્તિ ધમ્મો. એત્થાપિ બહુવચનં સોતપતિતમેવ. ‘‘ધારેન્ત’’ન્તિ ધારેન્તં પુગ્ગલં. તતીય વિકપ્પે ‘‘અપતમાનં વહન્તી’’તિ અપતમાનં કત્વા વહન્તિ. ચતુત્થ વિકપ્પે ‘‘એત્થા’’તિ એતસ્મિં ધમ્મે. ધમ્મોવદીપં એતેસન્તિ ધમ્મદીપા. ધમ્મોવ પટિસરણં એતેસન્તિ ધમ્મપ્પટિસરણા. ધમ્મદીપા ભિક્ખવે ભવથ ધમ્મપ્પટિસરણા, અનઞ્ઞપ્પટિસરણા તિહિ વુત્તં. લદ્ધા પતિટ્ઠા એતેસન્તિ લદ્ધપ્પતિટ્ઠા. યુજ્જતિયેવ. ધમ્મદીપપાઠાનુલોમત્તાતિ અધિપ્પાયો. ધમ્મવિચારણાયં, ચોદકોપટિપત્તિ ધમ્મં દસવિધ ધમ્મતો અઞ્ઞંમઞ્ઞમાનો ‘‘કસ્મા’’તિઆદિના ચોદેતિ. સો પન પટિપત્તિ ધમ્મો તતો અઞ્ઞોન હોતિ, તત્થેવ અન્તોગધોતિ દસ્સેન્તો ‘‘સોપના’’તિઆદિમાહ. ‘‘મગ્ગસ્સ પુબ્બભાગપ્પટિપદા હોતી’’તિ યથા અમ્બરુક્ખો અમ્બપુપ્ફઅમ્બપ્ફલસ્સ પતિટ્ઠા ભાવેન પુબ્બભાગ નિસ્સયો હોતિ. કસ્મા, ઇતોયેવતસ્સ પુપ્ફપ્ફલસ્સ જાતત્તા એત્થેવસં વડ્ઢિતત્તા ચ. તથા પટિપત્તિ ધમ્મોપિ અરિયમગ્ગપ્ફલસ્સપતિટ્ઠાભાવેન પુબ્બભાગૂપનિસ્સયપ્પટિપદાહોતિ. કસ્મા, ઇતોયેવ તસ્સજાતત્તા એત્થેવસં વડ્ઢિતત્તા ચ. વુત્તઞ્હેતં મહાવગ્ગ સંયુત્તે. સેય્યથાપિ ભિક્ખવે યેકેચિ મેબીજગામભૂતગામાવુડ્ઢિં વિરુળિં વેપુલ્લં આપજ્જન્તિ. સબ્બેતે પથવિં નિસ્સાય પથવિં પતિટ્ઠાય. એવમેવ ખો ભિક્ખવે ભિક્ખુસીલં નિસ્સાય સીલેપતિટ્ઠાય અરિયં અટ્ઠઙ્ગીકં મગ્ગં ભાવેન્તો વુડ્ઢિં વિરુળ્હિં વેપુલ્લં પાપુણાતિ ધમ્મેસૂતિ. ‘‘પુબ્બચેતનાવિયદાને’’તિ યથા તિવિધં પુઞ્ઞં, દાનમયં પુઞ્ઞં સીલમયં પુઞ્ઞં ભાવનામયં પુઞ્ઞન્તિ વુત્તે દાનવત્થુ પરિયેસનતો પટ્ઠાય દાનં આરબ્ભપવત્તા સબ્બા પુબ્બભાગ ચેતના દાનવચને સઙ્ગહિતા દાનન્ત્વેવ સઙ્ખ્યંગતા. એવં સો પટિપત્તિ ધમ્મો અરિય મગ્ગવચને એવસઙ્ગહિતો, અરિયમગ્ગો ત્વેવ સઙ્ખ્યં ગતોતિ વુત્તં હોતિ.

ઇમસ્મિં ધમ્મસંસન્દને અપરમ્પિ વત્તબ્બં વદન્તો ‘‘અપિચા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘યદગ્ગેના’’તિ યેનકારણકોટ્ઠાસેન ધારણૂપાયોતિઆદિના કારણભાગેનાતિ અત્થો. વન્દનં અરહ તીતિ વન્દનેય્યો. તસ્મિં વન્દનેય્યે. ‘‘પુથુજ્જનકલ્યાણકો’’તિ એત્થ તિવિધો કલ્યાણકો વિનયકલ્યાણકો સુત્તન્તકલ્યાણકો અભિધમ્મકલ્યાણકોતિ. તત્થ વિનયે પઞ્ઞત્તાય કલ્યાણપ્પટિપત્તિયા સમન્નાગતો ભિક્ખુ વિનયકલ્યાણકો નામ. સો ઇધ ભિક્ખુ પાતિમોક્ખ સંવરસંવુતો વિહરતિ આચાર ગોચર સમ્પન્નો, અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવી સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસૂતિ એત્થ વેદિતબ્બો. તત્થ વિનયે પઞ્ઞત્તાકલ્યાણપ્પટિપત્તિદુવિધા, આદિ બ્રહ્મચરિયકસીલં અભિસમચારિકસીલન્તિ. તત્થ, ઉભતોવિભઙ્ગપરિયાપન્નં સીલં આદિબ્રહ્મચરિયકં નામ. ખન્ધકપરિયાપન્નં સીલં અભિસમચારિકં નામ.

સુત્તન્તેસુ વુત્તાય કલ્યાણપ્પટિપત્તિયા સમન્નાગતો ગહટ્ઠો વા પબ્બજિતો વા સુત્તન્ત કલ્યાણકો નામ. સો ચતૂહિ ભિક્ખવે ધમ્મેહિ સમન્નાગતો અરિયસાવકો સબ્બં દુગ્ગતિભયં સમતિક્કન્તો હોતિ. કતમેહિ ચતૂહિ. ઇધ ભિક્ખવે અરિયસાવકો બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ ઇતિ પિસો ભગવા…પે… સત્થાદેવમનુસ્સાનં, બુદ્ધો, ભગવાતિ. ધમ્મે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મો…પે… પચ્ચત્તં વેદિતબ્બો વિઞ્ઞૂહીતિ. સઙ્ઘે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ સુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો…પે… અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સાતિ. અરિયકન્તેહિ સીલેહિ સમન્નાગતો હોતીતિ એત્થ વેદિતબ્બો. તત્થ બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદો નામ અરહં, સમ્માસમ્બુદ્ધો, તિઆદિકાનં ગુણપદાનં અત્થ જાનનઞ્ઞાણેન યુત્તો પસાદો. અરિયેહિકામીયન્તિ ઇચ્છીયન્તીતિ અરિયકન્તાનિ. સુપરિસુદ્ધસ્સ આજીવટ્ઠમકસીલસ્સેતં નામં. ચત્તારિમાનિ ભિક્ખવે સોતાપત્તિયઙ્ગાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ. સપ્પુરિસસંસેવો, સદ્ધમ્મસ્સવનં, યોનિસો મનસિકારો, ધમ્માનુ ધમ્મપ્પટિપત્તીતિઆદીનિ બહૂનિ સુત્તન્તાનિ ઇધ વત્તબ્બાનિ.

અભિધમ્મે વા સુત્તન્તેસુ વા વુત્તાય કલ્યાણપ્પટિપત્તિયા સમન્નાગતોગહટ્ઠો વા પબ્બજિતો વા અભિધમ્મકલ્યાણકો નામ. સો ઇધ સુતવા અરિયસાવકો અરિયાનં દસ્સાવી અરિય ધમ્મસ્સકોવિદો અરિયધમ્મેસુ વિનીતો. સો રૂપં અત્તતો ન સમનુપસ્સતીતિ એત્થ વેદિતબ્બો. તત્થ, ‘‘સુતવા’’તિ એત્થ ખન્ધા, યતન, ધાતુ, પટિચ્ચસમુપ્પાદ, સતિપટ્ઠાના, દીસુ ઉગ્ગહ પરિપુચ્છા વિનિચ્છયઞ્ઞાણ સમન્નાગતો ગહટ્ઠો વા પબ્બજિતો વા સુત વા નામાતિ અટ્ઠકથાસુ વુત્તો. સો એવ પુથુજ્જન કલ્યાણકોતિ ચ વુચ્ચતિ.

દુવે પુથુજ્જના વુત્તા, બુદ્ધેનાદિચ્ચબન્ધુના;

અન્ધો પુથુજ્જનો એકો, કલ્યાણેકો પુથુજ્જનો. તિ

ચ વુત્તં. અઙ્ગુત્તરે પન ચતુક્કનિપાતે કતમો પુગ્ગલો અપ્પસ્સુતો સુતેન ઉપપન્નો હોતિ. ઇધેકચ્ચો ધમ્મં સુણાતિ એકાયપિ ચાતુપ્પદિકાય ગાથાય અત્થ મઞ્ઞાય ધમ્મ મઞ્ઞાય ધમ્મા નુ ધમ્મપ્પટિપન્નો હોતિ. અયં અપ્પસ્સુતોસુતેન ઉપપન્નોતિ વુત્તં. સુતવાતિ ચ સુતેન ઉપપન્નોતિ ચ અત્થતો એકન્તિ. પુથુજ્જન કલ્યાણકો સઙ્ઘે સેક્ખેસુસઙ્ગહિતો. વુત્તંહેતં પરિવારે કે સિક્ખન્તીતિ. પુથુજ્જન કલ્યાણકેન સદ્ધિં સત્ત અરિયપુગ્ગલા સિક્ખન્તિ. અરહા ખીણાસવો સિક્ખિતસિક્ખોતિ. દક્ખિણ વિભઙ્ગસુત્ત અટ્ઠકથાયં પન. તિ સરણ સરણં ગતો ઉપાસકોપિ સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્ને સઙ્ગહિતોતિ વુત્તં. તત્થ, સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નોનામ સોતાપત્તિ મગ્ગટ્ઠો અરિયપુગ્ગલો. ‘‘સોહિસઙ્ગહિતો’’તિ સમ્બન્ધો. ‘‘એત્તાવતા પટિક્ખિત્તં હોતી’’તિ સમ્બન્ધો. ‘‘સઙ્ઘે અસઙ્ગહિતો’’તિ સઙ્ઘંસરણં ગચ્છામીતિ ચ, સુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘોતિ ચ, એવરૂપેસુ ઠાનેસુ આગતે સઙ્ઘ વચને અસઙ્ગહિતો. ‘‘ન હિતં સરણં ગચ્છન્તસ્સસરણગમનં સમ્પજ્જતી’’તિ ઇદં સઙ્ઘંસરણં ગચ્છામીતિ એત્થ સઙ્ઘ વચનેતસ્સપુગ્ગલસ્સ અસઙ્ગહિત ભાવસાધનત્થં વુત્તં. તેનાહ ‘‘તં પટિક્ખિત્તં હોતી’’તિ. સચે પન સબ્બં ભગવતો સાવકસઙ્ઘં અનુદ્ધિસ્સતમેવ પુગ્ગલં સઙ્ઘંસરણં ગચ્છેય્ય આયસ્મન્તં સરણં ગચ્છામીતિ. સરણ ગમનં ન સમ્પજ્જતિયેવ. અથ સબ્બં ભગવતો સાવકસઙ્ઘં ઉદ્દિસ્સ તસ્સ સન્તિકે સરણં ગચ્છેય્ય સઙ્ઘં સરણં ગચ્છામીતિ. સમ્પજ્જતિયેવ. ઇદઞ્ચ દહરકાલે સબ્બપ્પથમં સરણગમનં સન્ધાય વુત્તં. ઇદઞ્હિ સરણ ગમનં નામ સકિં ગહેત્વા રતનત્તયે સદ્ધં અજહન્તસ્સ યાવજીવંપિ ન ભિજ્જતિ. પુનપ્પુનં ગહણ કિચ્ચં નત્થિ. પુનપ્પુનં ગણ્હન્તેપિ દોસોનત્થિ. પુનપ્પુનં પુઞ્ઞં વડ્ઢતિ. સબ્બપ્પથમં ગહણકાલે ચ અઞ્ઞેન દિન્નત્તા લદ્ધં નહોતિ. અત્તનોવચી ભેદેન લદ્ધં હોતિ. તસ્મા અઞ્ઞસ્સ સન્તિકે અગ્ગહેત્વા સયમેવ વચીભેદં ગણ્હન્તસ્સ ગહટ્ઠસ્સ સરણ ગમનં સમ્પજ્જતિયેવ. તથા સબ્બાનિ ગહટ્ઠસીલાનીતિ. સામણેર સરણ ગમનમ્પન ભિક્ખુનાદિન્નમેવ લબ્ભતિ. તઞ્ચ ખો ઉભિન્નંપિઠાનકરણ સમ્પત્તિયા સતિ એવાતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘વો’’તિ તુમ્હાકં. યોધમ્મો ચ દેસિતો યોવિનયોચપઞ્ઞત્તો. ‘‘મમચ્ચયેના’’તિ મમાતિક્કમેન. મયિ પરિનિબ્બુતેતિ વુત્તં હોતિ. સત્થા ભવિસ્સતીતિ પાઠસેસો. ‘‘સંવણ્ણિતો’’તિ સુટ્ઠુતરંવણ્ણિતો થોમિતો. ‘‘કલ્યાણપ્પટિપત્તિયં ઠિતોપી’’તિ તીસુકલ્યાણપ્પટિપત્તીસુ અઞ્ઞતરપ્પટિપત્તિયં ઠિતોપિ. ‘‘અટ્ઠિતોપી’’તિ સબ્બપ્પટિપત્તિબાહિરો દુસ્સીલોપાપધમ્મોતિ અધિપ્પાયો. વિસેસતો પન વિનયપ્પટિપત્તિ એવ ઇધ પરિયત્તાતિ દટ્ઠબ્બા. ‘‘સો’’તિ સોદુસ્સીલો પાપધમ્મો. અત્તનોપિ સરણં નહોતિ. અવસ્સં અપાયગામીયેવ સો હોતીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘કુતો સરણં ભવિસ્સતી’’તિ યોજના. ‘‘અનેકેસુ સુત્તસહસ્સેસૂ’’તિ વિનયેપિ બહૂનિ ગરહસુત્તપદાનિ દિસ્સન્તિ સુત્તન્તેસુપિ. વિસેસતો પન અગ્ગિક્ખન્ધોપમસુત્તાદીસુ.

સદ્ધમ્મવચનત્થે. કિલેસેસમેન્તિ વૂપસમેન્તીતિ સન્તોતિ વચનત્થં સન્ધાય ‘‘સમિતકિલેસાન’’ન્તિ વુત્તં. સન્ત સદ્દો પન પસત્થેચ, પૂજિતેચ, સપ્પુરિસેચ, પણ્ડિતેચ, દિસ્સતીતિ ઇમં અભિધાનત્થં સન્ધાય ‘‘પસત્થાન’’ન્તિઆદિવુત્તં. ‘‘સચ્ચોવા ધમ્મો સદ્ધમ્મો’’તિ યોજના. એતેન સભાવતો અત્થિસંવિજ્જતીતિ સન્તોતિ દસ્સેતિ. ‘‘સો’’તિ અઞ્ઞતિત્થિય ધમ્મો. ‘‘ધારેન્તસ્સા’’તિ સવનુગ્ગહધારણપ્પટિપજ્જનાદિવસેન ધારેન્તસ્સ. અહિતોયેવ સમ્પજ્જતિ, યેભુય્યેન દુગ્ગતિ વિપાકત્તાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘અયં પના’’તિ સત્થુ સદ્ધમ્મો પન. ‘‘તથા ધારેન્તસ્સા’’તિ અયં મે હિતોતિ ધારેન્તસ્સ હિતોયેવસમ્પજ્જતિ, સુગતિ નિબ્બાન સમ્પાપકત્તાતિ અધિપ્પાયો.

‘‘સમાનદિટ્ઠિસીલાન’’ન્તિ સમાનદિટ્ઠિકાનં સમાનસીલાનઞ્ચ. એતેન સમાનદિટ્ઠિસીલા જના ગણીયન્તિ એત્થાતિ ગણો. સંહનીયન્તિ એકતોકરીયન્તિ એત્થાતિ સઙ્ઘોતિ ઇમમત્થં દીપેતિ. સહ એકતો ધમ્મં ચરન્તીતિ સહધમ્મિકા. એકસ્સ સત્થુનો ધમ્મ વિનયે પબ્બજિતા. તેસં સહધમ્મિકાનં. ભગવતો સાવકસઙ્ઘો ઉત્તમગણો નામ. યે કેચિ લોકે સઙ્ઘાવા ગણાવા. તથાગતસ્સ સાવકસઙ્ઘો તેસં અગ્ગમક્ખાયતીતિ હિ વુત્તં. સોયેવ ઇધ ગણુત્તમોતિ વુચ્ચતિ વિસેસન પર નિપાત વસેનાતિ અધિપ્પાયો. ઉત્તમસદ્દસ્સ ગુણનામત્તા ‘‘ગુણમ્હિયેવ પવત્તતી’’તિ વુત્તં. ‘‘તેના’’તિ ઉત્તમ સદ્દેન. ‘‘ગણોતિ સઙ્ઘોયેવ વુચ્ચતિ’’ સઙ્ઘસદ્દસ્સપિ સમૂહટ્ઠે નિરુળ્હત્તા, ‘‘સો વિનયકમ્મેસુ પસિદ્ધો’’તિ પઞ્ચસઙ્ઘા ચતુવગ્ગસઙ્ઘો, પઞ્ચવગ્ગસઙ્ઘો, દસવગ્ગસઙ્ઘો, વીસતિવગ્ગસઙ્ઘો, અતિરેકવીસતિવગ્ગસઙ્ઘો, ચતુવગ્ગકરણીયં કમ્મં, પઞ્ચવગ્ગકરણીયં કમ્મન્તિઆદિના પસિદ્ધો પાકટો. દક્ખિણા વુચ્ચતિ કમ્મઞ્ચ કમ્મફલઞ્ચ સદ્દહિત્વા આયતિં વિપાકપ્ફલપ્પટિ લાભત્થાય દિન્નં દાનકમ્મં દક્ખન્તિ વડ્ઢન્તિ સત્તા એતાયાતિ કત્વા. તંદક્ખિણં પટિગ્ગણ્હિતું અરહતીતિ દક્ખિણેય્યો. ‘‘અરહતી’’તિ ચ અનુત્તર પુઞ્ઞક્ખેત્ત વિસેસત્તાદાયકેન ઇચ્છિત પત્થિતસ્સ આયતિં ફલસ્સ સુટ્ઠુસમ્પાદનવસેન દાયકસ્સ ચ અવિરાધનતો અસઙ્ખ્યેય્યાપ્પમેય્યવડ્ઢિ આવહનતો ચ પટિગ્ગણ્હિતું અરહતિ. એવરૂપંહિદાનં નામ ઉળારદાનં હોતિ. તં યેસુદુસ્સીલેસુદિય્યતિ. તેસં ખેત્ત દુટ્ઠત્તા દાયકેન ઇચ્છિતપત્થિતં ફલં ન સમ્પાદેતિ. નિપ્ફલં વા હોતિ. અપ્પપ્ફલં વા. એવંસતિ, તે દાયકઞ્ચ વિરાધેન્તિ નામ. પુઞ્ઞપ્ફલાનિ ચ વિનાસેન્તિ નામ. સયઞ્ચ તંદાનં પટિગ્ગહણતો વા પરિભોગતો વા સદ્ધાદેય્યં વિનિપાતનતો વા દુગ્ગતિ ભાગિનો હોન્તિ. તસ્માતે એવરૂપં દાનં પટિગ્ગણ્હિતું નારહન્તીતિ. ‘‘ઉપસમ્પદાકમ્મં સમ્મુતિ નામા’’તિ એકેન પરિયાયેન સમ્મુતિ કમ્મં નામ. તઞ્હિ કામંતેર સસુસમ્મુતિ કમ્મેસુનાગતં. ઞત્તિ ચતુત્થ કમ્મવાચા સઙ્ખાતાય પન સઙ્ઘસમ્મુતિયા સિદ્ધત્તા તેન પરિયાયેન સમ્મુતિ કમ્મન્તિ વુચ્ચતીતિ. ‘‘ઉપસમ્પન્નભૂમિં પત્વા’’તિ ઉપસમ્પન્નભૂમિ સઙ્ખાતં ઉપરિઠાનન્તરં પત્વા. તથા હિ વુત્તં વિનયે ભિક્ખુ વિભઙ્ગે. ઞત્તિ ચતુત્થેન કમ્મેન અકુપ્પેન ઠાનારહેનાતિ. તત્થ, ‘‘ઠાનારહેના’’તિ ઉપસમ્પન્ન ભૂમિસઙ્ખાતં ઠાનન્તરં પાપેતું અરહેનાતિ અત્થો. ‘‘ઉપસમ્પન્નભૂમી’’તિ ચ ઉપસમ્પન્ન સીલં વુચ્ચતિ. ‘‘વિનયકમ્મેસુ પસિદ્ધો’’તિ. સુણાતુમેભન્તે સઙ્ઘો તિઆદીસુ પાકટો. અપિચ ‘‘સમ્મુતિ સઙ્ઘો’’તિ, દેવસઙ્ઘાસમાગતાતિઆદીસુ વિય બહૂનં સમૂહનટ્ઠેન લોકસમ્મુતિયા સિદ્ધોસઙ્ઘો સમ્મુતિ સઙ્ઘોતિપિ યુજ્જતિ. ‘‘અરિયપુગ્ગલસમૂહો’’તિ પુથુજ્જનકલ્યાણકો ભિક્ખુ પુબ્બે વુત્તનયેન સોતાપત્તિ મગ્ગટ્ઠે સઙ્ગહિતોતિ, તેન સહ અટ્ઠવિધો અરિય પુગ્ગલસમૂહો. ‘‘સમ્મુતિ સઙ્ઘે અન્તોગધોયેવા’’તિ એતેન દક્ખિણેય્યસઙ્ઘો નામ વિસું નવત્તબ્બો. તસ્મિઞ્ચ નવત્તબ્બે સતિ, સમ્મુતિ સઙ્ઘોતિપિ વત્તબ્બ કિચ્ચં નત્થિ. ભગવતો સાવકસઙ્ઘો ત્વેવ વત્તબ્બં હોતીતિ દસ્સેતિ. સચ્ચમેતં. ઇધ પન સઙ્ઘવચનેન આગતટ્ઠાનસ્સ દુવિધત્તા સઙ્ઘસ્સ દુવિધતા વુત્તા. તત્થ સમ્મુતિ સઙ્ઘસ્સ આગતટ્ઠાનં વિનયકમ્મેસૂતિ વુત્તમેવ. ઇદાનિ અરિયસઙ્ઘસ્સ આગતટ્ઠાનં દસ્સેન્તો ‘‘તથાપી’’તિઆદિમાહ. તત્થ સરણ ગમન…પે… અનુસ્સતિટ્ઠાનેસુ ઉપસમ્પન્નભૂતો ભિક્ખુસઙ્ઘોવ ગહેતબ્બો. દક્ખિણાવિસુદ્ધિટ્ઠાને પન પુગ્ગલિકદાનેસુ ચતૂહિ સોતાપત્તિયઙ્ગેહિ સમન્નાગતો ઉપાસકોપિ સામણેરોપિ યુજ્જતિ. સઙ્ઘિક દાનેસુ પન ભિક્ખુસઙ્ઘોવ. ‘‘તથા તથા સંવણ્ણેત્વા’’તિ આહુનેય્યો, પાહુનેય્યો, દક્ખિણેય્યો, અઞ્જલીકરણીય્યો, અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સા, તિઆદિનાસુટ્ઠુ થોમેત્વા. સો દક્ખિણેય્ય સઙ્ઘો. ‘‘પુથુજ્જન સઙ્ઘો’’તિ ઇદં અરિય સઙ્ઘેન વિનાકેવલં પુથુજ્જનસઙ્ઘં સન્ધાય વુત્તં. એત્થ ચ સઙ્ઘ વચનેન સઙ્ઘ પરિયાપન્નો એકોપિ ભિક્ખુ ગહેતબ્બો. સો સચે પુથુજ્જનો હોતિ, અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં નહોતિ. યદિ અરિય પુગ્ગલો હોતિ, અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં હોતિ.

દક્ખિણવિભઙ્ગસુત્તે સઙ્ઘિકદાને ભવિસ્સન્તિ ખો પનાનન્દ ગોત્રભુનો કાસાવકણ્ઠા દુસ્સીલા પાપધમ્મા. તેસંપિ સઙ્ઘં ઉદ્દિસ્સ દાનં દસ્સન્તિ. તદાપાનન્દ સઙ્ઘગતં દક્ખિણં અસઙ્ખ્યેય્યં અપ્પમેય્યન્તિ વદામીતિ વુત્તત્તા સઙ્ઘિકટ્ઠાનં પત્વા કોચિ ભિક્ખુ દક્ખિણેય્ય સઙ્ઘે અસઙ્ગહિતોતિ નત્થીતિ દટ્ઠબ્બો.

ખેત્તં દૂસેન્તીતિ ખેત્તદુટ્ઠાનિ. તિણાનિ. ખેત્તદુટ્ઠા કિલેસા. વુત્તઞ્હિધમ્મપદે.

તિણદોસાનિ ખેત્તાનિ, રાગદોસા અયંપજા;

તસ્માહિ વીતરાગેસુ, દિન્નં હોતિ મહપ્ફલં.

તિણદોસાનિ ખેત્તાનિ, દોસદોસા અયંપજા;

તસ્માહિ વીતદોસેસુ, દિન્નં હોતિ મહપ્ફલં.

તિણદોસાનિ ખેત્તાનિ, મોહદોસા અયંપજા;

તસ્માહિ વીતમોહેસુ, દિન્નં હોતિ મહપ્ફલન્તિ.

ઇધ પન સાતિસ્સયતો ખેત્તદુટ્ઠે કિલેસે દસ્સેતું ‘‘સક્કાયદિટ્ઠિવિચિકિચ્છાનુસયાન’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘સબ્ભાવા’’તિ સન્તસ્સ વિજ્જમાનસ્સભાવો સબ્ભાવોતિવિગ્ગહો. ‘‘અસ્સા’’તિ પુથુજ્જન સઙ્ઘસ્સ. ‘‘સદ્ધમ્મપદે વુત્તનયેના’’તિ અપિચયદગ્ગેનાતિ વુત્તનયેન.

સસદ્ધમ્મગણુત્તમપદત્થાનુદીપની નિટ્ઠિતા.

૮. ‘‘અભિવાદિયા’’તિ સુખીહોહિસપ્પુરિસાતિ એવં અભિવદાપેત્વા. અભિવાદનઞ્ચ નામ વન્દનામેવાતિ વુત્તં ‘‘વન્દિત્વા’’તિ. વન્દન્તોહિ વન્દનેય્યે વુદ્ધે તથા વદાપેતિ નામ. તથા વદનઞ્ચ વન્દનેય્યાનંવુદ્ધાનં વત્તં. ‘‘પચ્ચુપટ્ઠાપેત્વા’’તિ પટિમુખં ઉપટ્ઠાપેત્વા. ‘‘તિવિધા’’તિ દ્વાર ભેદેન તિવિધા. ‘‘વન્દનેય્યાન’’ન્તિ બુદ્ધાદીનં. ‘‘નિપજ્જન્તો’’તિ નિપતન્તો. ‘‘અવન્દિયેસૂ’’તિ ભિક્ખૂહિ અવન્દિતબ્બે સુનવકતરાદીસુ. ‘‘ગુણપદાની’’તિ ગુણદીપકાનિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધોતિઆદિપદાનિ. એત્થચકાયેનવન્દતીતિઆદિ ઉપચાર વચનં હોતિ. યથા ચક્ખુના રૂપં પસ્સતીતિ. તથાહિ વુત્તં અટ્ઠકથાસુ ચક્ખુના રૂપં દિસ્વાતિ કરણવસેન ચક્ખૂતિ લદ્ધવોહારેન રૂપદસ્સન સમત્થેન ચક્ખુ વિઞ્ઞાણેન રૂપં દિસ્વા. પોરાણા પનાહુ ચક્ખુ રૂપં ન પસ્સતિ, અચિત્તત્તા. ચિત્તં ન પસ્સતિ, અચક્ખુત્તા. દ્વારારમ્મણ સઙ્ઘટ્ટને પન સતિ ચક્ખુ પસાદવત્થુ કેનચિત્તેન પસ્સતિ. ઈદિસી પનેસા કથા ધનુના વિજ્ઝતીતિઆદીસુ વિય સસમ્ભાર કથાનામ હોતિ. તસ્મા ચક્ખુના રૂપં દિસ્વાતિ ચક્ખુ વિઞ્ઞાણેન રૂપં દિસ્વાતિ અયમેવેત્થ અત્થોતિ. એત્થહિ ‘‘કાયેના’’તિ કાય વિઞ્ઞત્તિસઙ્ખાતં દ્વાર રૂપં કરણં હોતિ. તસ્મા ચક્ખુનાતિ વચને ઉપચાર વચને સતિ કાયેનાતિ વચનંપિ ઉપચાર વચનન્તિ વિઞ્ઞાયતિ. તથા ચક્ખુનાતિ પદે ચક્ખુવિઞ્ઞાણેનાતિ અત્થે સતિ કાયેનાતિ પદેપિ કાયકમ્મેનાતિ અત્થો વિઞ્ઞાયતિ. વાચાય વન્દતિ, મનસાવન્દતી,તિ પદેસુપિ એસનયો. એવઞ્ચ સતિ, કાય કમ્મેનવન્દામિ, વચીકમ્મેન વન્દામિ, મનોકમ્મેન વન્દામિ, તીહિ કમ્મેહિ વન્દામીતિ ઇદમેવ મુખ્યવચનન્તિ સિદ્ધં હોતિ. સબ્બમિદં ઇન્દ્રિય સંવરસીલટ્ઠાને અટ્ઠકથાસુ આગતત્તા વુત્તં. ચક્ખુનાતિ ઇદં પન મુખ્ય કરણ વચનમેવ સમ્ભવતિ. કસ્મા, ચક્ખુસ્સ દસ્સનસઙ્ખાતસ્સ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ વત્થુ પુરેજાતિન્દ્રિયપચ્ચયવિસેસત્તા. સોતેન સદ્દંસુત્વાતિઆદીસુપિ એસનયો.

કાયેનવન્દતિ, વાચાયવન્દતી,તિ એત્થ તંકાયવચીવિઞ્ઞત્તિ રૂપ દ્વયં કિઞ્ચાપિ સહજાત ચેતના કમ્મેન જાતં હોતિ. ન તં ચેતનાકમ્મં વિઞ્ઞત્તિ દ્વયેનજાતં. એવં સન્તેપિ તં રૂપ દ્વયં તસ્સાચેતનાય કાયવન્દનાકમ્મ, વચીવન્દનાકમ્મ સિદ્ધિયા ઉપનિસ્સય પચ્ચયવિસેસો હોતિ. યથાતં માતિતો જાતો પુત્તો વુદ્ધિ પત્તો તં તં કમ્મેસુ માતુયા બલ વૂપનિસ્સયો હોતિ. એવઞ્ચ કત્વા તં રૂપદ્વયં અભિધમ્મે દ્વારરૂપન્તિ વુત્તં. તસ્મા ‘કાયેન, વાચાયા,તિ ઇદંપિ મુખ્ય કરણ વચનમેવાતિ દટ્ઠબ્બં. કાયેનાતિ પન કાયકમ્મેનાતિ અત્થે સતિ, તસ્સકમ્મસ્સ વન્દનાકિરિયાય સહ અભેદો આપજ્જતીતિ ચે. નાપજ્જતિ. કસ્મા ચેતનાહં ભિક્ખવે કમ્મં વદામિ, ચેતયિત્વા કમ્મં કરોતિ ‘કાયેન, વાચાય, મનસાતિ ઇમસ્મિં સુત્તે યથાહિ ‘‘ચેતયિત્વા’’તિ પુરિમચેતનાહિ ચેત યિત્વા. ‘‘કમ્મં કરોતી’’તિ પચ્છિમં સન્નિટ્ઠાપન ચેતના કમ્મં કરોતીતિ અત્થો. તથા ઇધપિ પુરિમપચ્છિમચેતના સમ્ભવતોતિ. એત્થ હિ ‘‘કાયકમ્મેના’’તિ પુરિમચેતના કમ્મં ગય્હતિ. ‘‘વન્દતી’’તિ પચ્છિમ સન્નિટ્ઠાપનચેતનાકમ્મન્તિ.

૯. ‘‘રચયન્તો’’તિ વિદહન્તો. ‘‘રચયિસ્સતી’’તિ અપચ્ચક્ખે અતીતે અનાગતવચનં. ‘‘પોત્થકારુળ્હ’’ન્તિ પોત્થક પત્તેસુલિખનવસેન આરુળ્હં.

૧૦. અભિધમ્મત્થપદે. ‘‘અભિધમ્મે’’તિ અભિધમ્મપ્પકરણે. ‘‘એત્થ, એતેના’’તિ વચનેહિ સઙ્ગહસદ્દસ્સ એકસેસવિધાનંપિ વિઞ્ઞાયતિ. ‘‘અઞ્ઞંપાળિદ્વયં વુચ્ચતિ’’. કસ્માતં પાળિદ્વયં અભિધમ્મો નામાતિ વુત્તં ‘‘તઞ્ચા’’તિઆદિ. ‘‘યથાપવત્તે’’તિ અત્તનો પચ્ચયાનુરૂપં પવત્તે. ‘‘પરમત્થધમ્મે એવા’’તિ દ્વે મે ભિક્ખવે પુગ્ગલા, તયોમેભિક્ખવે પુગ્ગલાતિઆદિના પઞ્ઞત્તિવોહારેન પવત્તાપિ દેસના પરમત્થ ધમ્મેહિ વિના નપવત્તતિ. પરમત્થ ધમ્માનં નાનત્તવસેનેવ પુગ્ગલાનં નાનત્તસમ્ભવતો. તસ્મા પરમત્થધમ્મે એવ દીપેતિ. ન આણાવિધાનં દીપેતિ. ‘‘દ્વીસુધમ્મેસૂ’’તિ નિદ્ધારણે ભુમ્મવચનં. ‘‘યોઇતરતો’’તિ નિદ્ધારણીયં. ‘‘યો’’તિ યો ધમ્મો. ‘‘ઇતરતો’’તિ ઇતર ધમ્મતો સુત્તન્ત ધમ્મતો. ‘‘એવઞ્ચ કત્વા’’તિ ઇમિનાકારણેનાતિ અત્થો. અટ્ઠકથાસુ વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. દેસેતબ્બપ્પકારાનં અનવસેસવિભત્તિવસેન અતિરેકતા, સુદ્ધ ધમ્માધિટ્ઠાન દેસના પવત્તિવસેન વિસેસતા યોજેતબ્બા. ‘‘યતો’’તિ યસ્મા અનવસેસવિભત્તિતો, અતિવિત્થારદેસનાભાવતોતિ વુત્તં હોતિ. કસ્મા દેવેસુ એવ દેસેન્તીતિ આહ ‘‘ન હિ મનુસ્સા’’તિઆદિં. તત્થ ‘‘ન હિ મનુસ્સા પટિગ્ગહેતું સક્કોન્તી’’તિ સમ્બન્ધો. ‘‘પવત્તનયોગ્ય’’ન્તિ પવત્તનત્થાય પહોન્તં. ‘‘કથામગ્ગ’’ન્તિ દેસનાકથાપબન્ધં. ‘‘એકમાતિકાનુ બન્ધા’’તિ કુસલા ધમ્મા અકુસલા ધમ્માતિઆદિકં એકં અભિધમ્મ માતિકં અનુગતા. ‘‘તસ્સા’’તિ અભિધમ્મસ્સ. અતિરેક વિસેસતન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘તત્થા’’તિ તિસ્સં અટ્ઠસાલિનિયં. આદિમ્હિયેવતત્થ કેનટ્ઠેન અભિધમ્મો, ધમ્માતિરેક ધમ્મવિસેસટ્ઠે ના-તિ વત્વા તદત્થં વિત્થારેન્તો સુત્તઞ્હિ પત્વા પઞ્ચક્ખન્ધા એકદેસેનેવ વિભત્તા, નનિપ્પદેસેન. અભિધમ્મં પત્વા પન નિપ્પદેસતોવ વિભત્તા-તિ વુત્તં. તેનાહ ‘‘ધમ્મનામિકાન’’ન્તિઆદિં. ‘‘ધમ્મો પના’’તિ પાળિદ્વયમાહ.‘‘એવં સન્તેપી’’તિ અટ્ઠસાલિનિયં એવં વિચારિતેપિસતિ. ‘‘સબ્બજેટ્ઠકો’’તિ તિણ્ણં પિટકાનં મજ્ઝેસબ્બજેટ્ઠકો. કસ્મા સબ્બજેટ્ઠકો સિયાતિ આહ ‘‘વિનયં વિવણ્ણેન્તસ્સહી’’તિઆદિં. તત્થ ‘‘વિવણ્ણેન્તસ્સા’’તિ ગરહન્તસ્સ. ચરતિ પવત્તતીતિ ચક્કં. લોકસ્મિં કેનચિ સમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા દેવેન વા મારેન વા બ્રહ્મુના વા પટિનિવત્તિતું અસક્કુણેય્યં આણાવિધાનં આણાચક્કં નામ. તથા અસક્કુણેય્યં દેસના વિધાનં ધમ્મચક્કં નામ. તત્થ, યો પન ભિક્ખુ મેથુનં ધમ્મં પટિસેવતિ, પારાજિકો હોતિ અસંવાસો-તિઆદિના નયેન પવત્તં આણાવિધાનં આણાચક્કં નામ. ચત્તારિમાનિ ભિક્ખવે અરિયસચ્ચાની-તિઆદિકં દેસનાવિધાનં ધમ્મચક્કં નામ. તદુભયંપિ કોચિ ભિન્દિતું પારાજિકં વા ભિક્ખું અપારાજિકં કાતું ચતુસ્સચ્ચં વા ધમ્મં અસચ્ચં કાતું નસક્કોતિ. અથ ખો કરોન્તોયેવ દેવદત્તોવિય આપાયિકો હોતિ. પારાજિકોચ ભિક્ખુ અત્તાનં સુદ્ધં અકરોન્તો અપાયગામીયેવ હોતિ. એવં સબ્બેસુ વિનય સિક્ખાપદેસુ. એવં કેનચિ પટિનિવત્તિતું અસક્કુણેય્યત્તા તદુભયંપિ અપ્પટિવત્તિયં ચક્કં નામ હોતિ. ‘‘વિનયો નામ સાસનસ્સ મૂલ’’ન્તિ વિનયે ઠિતે ભિક્ખુસઙ્ઘો પઞ્ઞાયતિ. ભિક્ખુ સઙ્ઘે પઞ્ઞાયન્તે તિવિધોપિસદ્ધમ્મોપઞ્ઞાયતિ, તિવિધંપિ સત્થુસાસનં તિટ્ઠતિ. એવં વિનયો તિવિધસ્સસાસનસ્સ મૂલં હોતીતિ. કથઞ્ચપરિયત્તિસદ્ધમ્મે પઞ્ઞાયન્તે તિવિધંપિ સાસનં તિટ્ઠતીતિ. વુચ્ચતે. તત્થ સાસનં તિટ્ઠતીતિ કિત્તકંકાલં તિટ્ઠતીતિ. પઞ્ચવસ્સસહસ્સાનિ તિટ્ઠતીતિ પોરાણટ્ઠકથાસુકથયિંસુ. મિચ્છાવાદિનોપનવદન્તિ વિનયે ચૂળવગ્ગેભિક્ખુનિક્ખન્ધકે સચે આનન્દ મમસાસનેમાતુગામો પબ્બજ્જં નલભેય્ય. વસ્સસહસ્સં સદ્ધમ્મો તિટ્ઠેય્ય. ઇદાનિ માતુગામસ્સ પબ્બજ્જા અનુઞ્ઞાતા ગોતમિયા પુનપ્પુનં આયાચનં ઉપાદાય. પઞ્ચેવદાનિ આનન્દ વસ્સસતાનિ સદ્ધમ્મોઠસ્સતીતિ વુત્તં. તસ્મા બુદ્ધસાસનં પઞ્ચવસ્સસતાનિ એવ તિટ્ઠતિ. તતોપરં એકદિવસંપિ ન તિટ્ઠતિ. ઇદાનિ સાસનપ્પટિ રૂપકમત્તં હોતીતિ. તં તેસં મિચ્છા વચનમત્તં. ‘‘પઞ્ચેવવસ્સસતાની’’તિ ઇદં પન સન્નિટ્ઠાન વચનં નહોતિ. માતુગામાનં આદીનવ દીપનમત્તવચનં. સો ચ આદીનવો અટ્ઠગરુધમ્મે સણ્ઠપેત્વા સત્થારા એવ પટિબાહિતો. પુન ‘‘વસ્સસહસ્સ’’ન્તિ ઇદમેવસન્નિટ્ઠાન વચનં જાતન્તિ. એત્થપિકેચિવદન્તિ વસ્સસહસ્સમેવ સાસનં તિટ્ઠતિ, તતોપરં એકદિવસ મત્તંપિ ન તિટ્ઠતિ, અન્તરધાયતિ. તદા સીમાયોપિ અસીમા હોન્તિ. પચ્છાતાસુ ઉપસમ્પાદિતાપિ અનુપસમ્પન્ના હોન્તિ. ઇદાનિ સાસનપ્પટિ રૂપકમત્તં હોતીતિ. ઇદંપિ તેસં અત્થઞ્ચકારણઞ્ચ અદિસ્વા અજાનિત્વા વુત્તત્તા મિચ્છા વચનમત્તં હોતિ. અયં પનેત્થ અત્થો. ‘‘વસ્સસહસ્સં સદ્ધમ્મો તિટ્ઠેય્યા’’તિ વસ્સસહસ્સમેવ સદ્ધમ્મો અપરિહાયમાનો તિટ્ઠેય્ય. તતોપરં પન ન તિટ્ઠેય્ય, અનુક્કમેન પરિહાયમાનો ગચ્છેય્યાતિ. કથં પન અપરિહાયમાનો તિટ્ઠતિ, કથઞ્ચ પરિહાયમાનો ગચ્છતીતિ. વુચ્ચતે. પઞ્ચસઙ્ઘા વેદિતબ્બા. યેસુ સઙ્ઘે સુસદ્ધમ્મો તિટ્ઠતિ. કતમે પઞ્ચ. ખીણાસવસઙ્ઘો, અનાગામિસઙ્ઘો, સકદાગામિસઙ્ઘો, સોતાપન્નસઙ્ઘો, પુથુજ્જનકલ્યાણકસઙ્ઘો,તિ. તત્થ, વસ્સસહસ્સબ્ભન્તરે સબ્બેપઞ્ચસઙ્ઘા પઞ્ઞાયન્તિ. એવં વસ્સસહસ્સં સદ્ધમ્મો અપરિહાયમાનો તિટ્ઠતિ. તતોપરં ખીણાસવસઙ્ઘો ન પઞ્ઞાયતિ. સેસાનિ ચત્તારિવસ્સસહસ્સાનિ અનુક્કમેન સેસાનં ચતુન્નં સઙ્ઘાનં ખેત્તાનિ જાતાનિ. એવં તતોપરં પરિહાયમાનો ગચ્છતીતિ અયમેત્થ અત્થો. કારણં વુચ્ચતે. ‘‘સદ્ધમ્મો તિટ્ઠેય્યા’’તિ એત્થ તિવિધો સદ્ધમ્મો ‘પરિયત્તિસદ્ધમ્મો, પટિપત્તિસદ્ધમ્મો, પટિવેધસદ્ધમ્મો,તિ. સો એવ તિવિધં સાસનન્તિ ચ વુચ્ચતિ. તત્થ, પરિયત્તિ સદ્ધમ્મો નામ સાટ્ઠકથાનિતીણિપિટકાનિ. સોચ એતરહિ પરિપુણ્ણો તિટ્ઠતિ. કથં પરિયત્તિ સાસનં પટિરૂપકમત્તં ભવેય્ય. ભિક્ખૂ ચ પરિયત્તિકમ્મિકા અનેક સતસહસ્સમત્તા પઞ્ઞાયન્તિ. કથઞ્ચિદં સાસનં તતોપરં એકદિવસંપિ ન તિટ્ઠેય્ય. તે ચ ભિક્ખૂ સીલપ્પટિપત્તિયં ઠિતા અનેક સતસહસ્સમત્તા એતરહિ સન્ધિસ્સન્તિ. કથઞ્ચ પટિપત્તિ સાસનં તતોપરં ન તિટ્ઠેય્ય. પરિયત્તિયાચ પટિપત્તિયાચ તિટ્ઠમાનાયપટિવેધસદ્ધમ્મોપિ ન તિટ્ઠતીતિ ન વત્તબ્બો. યથાહિ-એકો ધનસેટ્ઠિ નામ અત્થિ. સો પુત્તધીતુ પરમ્પરાનં અત્થાય મહન્તારતનનિધયો ભૂમિયં બહૂસુટ્ઠાનેસુ નિદહિત્વા ઠપિતા હોન્તિ. પોત્થકેસુ ચ તેસં પવત્તિં પરિપુણ્ણં લિખિત્વા ઠપેતિ. તત્થ નિમીસુ ચ પોત્થકેસુ ચ અક્ખરેસુ ચ ધરન્તેસુ તેનિધયો નસ્સન્તિ અન્તરધાયન્તીતિ ન વત્તબ્બાયેવ. એવમિદં સાસનં દટ્ઠબ્બં. તત્થહિ નિધીનંનિધાનભૂમિસદિસં તેપિટકં બુદ્ધવચનં, ધનરતનસદિસાનિ ધમ્મરતનાનિ. યથા ચ સેટ્ઠિવંસેજાતો બલસમ્પન્નો પુરિસો પોત્થકં પસ્સિત્વા સુટ્ઠુ ખણન્તો તાનિરતનાનિ લભિસ્સતિયેવ. એવમિધપિ બલસમ્પન્નો ભિક્ખુ દેસનાધમ્મં સુત્વા સુટ્ઠુ પટિપજ્જન્તો તાનિધમ્મરતનાનિ લભિસ્સતિયેવ. લભમાને ચ સતિ, કથં તાનિધમ્મરતનાનિ અન્તરહિતાનિ. સીમાનઞ્ચ પવત્તિવાનિવત્તિ વા આણાચક્કસ્સેવ વિસયો હોતિ. ન ધમ્મચક્કસ્સ. યઞ્ચ વુત્તં-પઞ્ચેવવસ્સસતાનિસદ્ધમ્મો ઠસ્સતીતિ ચ, - વસ્સસહસ્સં સદ્ધમ્મો તિટ્ઠેય્યાતિ ચ. ઇદઞ્ચ વચનં ધમ્મચક્કમેવ હોતિ, ન આણાચક્કં. બદ્ધસીમાયો ચ નિવત્તમાના દ્વીહિ કારણેહિ નિવત્તન્તિ અન્તરધાયન્તિ. આણાચક્કભૂતાય કમ્મવાચાય સમૂહનનેન વા, સાસનસ્સ વા અન્તરધાનેન. તત્થ વસ્સસહસ્સપરિયન્તે કમ્મવાચાય સમૂહનનઞ્ચ નત્થિ. સાસનન્તરધાનઞ્ચ નામ અનાગતે ધાતુપરિનિબ્બાનેન પરિચ્છિન્નં હોતિ. ધાતુપરિનિબ્બાનેહિ જાતે સબ્બં આણાચક્કં વિગતં હોતિ, અન્તરધાયતિ. ધમ્મચક્કં પન દેવલોકેસુ યાવાનાગતબુદ્ધકાલાપિ પવત્તિસ્સતિયેવ આળવકપુચ્છાગાથાયો વિય. અપિચયો વો આનન્દ મયા ધમ્મો ચ વિનયો ચ દેસિતો પઞ્ઞત્તો. સો વો મમચ્ચયેન સત્થા-તિ વુત્તં. સોચતિ પિટકભૂતો ધમ્મવિનયો સત્થા એતરહિ તિવિધંપિ સાસનં લોકસ્સ દીપેન્તો પકાસેન્તો તિટ્ઠતિ. યતોબુદ્ધભાસિકાનં દેવમનુસ્સાનં નાના બાહિરકેહિ જનેહિ અસાધારણો મહન્તો ઞાણાલોકો એતરહિ વિજ્જોતમાનો પવત્તતિ. તેહિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન દેસિતાનિ એતરહિધરમાનાનિ ચતુરાસીતિ ધમ્મક્ખન્ધ સહસ્સાનિ સુત્વા અનમતગ્ગેસંસારે અનન્તાસુ લોકધાતૂસુ સબ્બંલોકત્તયપ્પવત્તિઞ્ચ, સબ્બંધમ્મપ્પવત્તિઞ્ચ, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાનુગતિકેન સુતમયઞ્ઞાણેન જાનન્તિ. આયતિઞ્ચ સગ્ગત્થાય ચ મગ્ગફલનિબ્બાનત્થાય ચ નાનાપુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનિ આરભન્તિ, પબ્બજન્તિ. પરિયત્તિં પરિયાપુણન્તિ. પટિપત્તિં પૂરેન્તિ. ભાવનંભાવેન્તિ. ઇદં સબ્બં સાસનપ્પટિરૂપકમત્તંન હોતિ. એકન્ત સાસનં હોતિ. કસ્મા, યથા ધમ્મં યથા વિનયં પટિપજ્જનતો. ઇમાય ચ પટિપત્તિયા આયતિં સગ્ગમગ્ગફલ નિબ્બાનપ્પટિલાભાય સંવત્તનિકત્તાતિ. એત્તાવતા સબ્બં મિચ્છાવાદીનં મિચ્છાવચનં વિધમિતંવિદ્ધંસિતં હોતીતિ.

પણામગાથાવણ્ણના.

૧૧. દુતીયગાથાવણ્ણનાયં. ‘‘આદિગાથાયા’’તિ પથમગાથાવાક્યેન. ‘‘તં તં પયોજનસહિતે’’તિ તેનતેનપયોજનેન સહિતે. ‘‘પઞ્ચ અત્થે’’તિ પઞ્ચપિણ્ડત્થે. ‘‘તેઅભિધમ્મત્થે’’તિ અભિધમ્મત્થપદે દીપિતે તેઅભિધમ્મત્થે. ‘‘તત્થા’’તિ તિસ્સં દુતીયગાથાયં. ‘‘નતુ વુત્ત’’ન્તિ નપનપકરણંપિ પુબ્બેવુત્તં હોતિ. અભિધમ્મત્થા કુતોપુબ્બેવુત્તા હોન્તીતિ યોજના. એવંતીસુ અત્થવિકપ્પેસુ પથમસ્સ કાલવિરોધં દસ્સેત્વા ઇદાનિ દુતીય તતીયાનં સદ્દતોવિરોધં વત્તું ‘‘નચા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘આદિમ્હિ યેવા’’તિ એતેન યદાકદાચિ પચ્ચામસનં અપ્પધાનન્તિ દસ્સેતિ. ‘‘અપ્પધાનપદાની’’તિ અભિધમ્મત્થસઙ્ગહન્તિ ઇમસ્મિં એકસ્મિં સમાસપદે પુરિમાનિ વિસેસન પદાનિ. તત્થ સબ્બથાપિ વુત્તાતિ યોજિતે સતિ, તસ્મિં અભિધમ્મત્થસઙ્ગહપ્પકરણે તસ્મિં અભિધમ્મત્થ પદેવા સબ્બથા મયા વુત્તાતિ અત્થો હોતિ. સો ન યુજ્જતિ. તસ્મિં અભિધમ્મે બુદ્ધેન ભગવતા સબ્બથા વુત્તાતિ અત્થો યુજ્જતિ. અપ્પધાનપદં પચ્ચામસતીતિ દોસોપન આપજ્જતેવ. તેનાહ ‘‘એવઞ્હિસતી’’તિઆદિં. તત્થ, ‘‘એવઞ્હિસતી’’તિ અટ્ઠસાલિનિયં વિય ઇધ અભિધમ્મત્થસઙ્ગહપદં પચ્ચામસન્તે સતિ. હિસદ્દો ફલ વાક્યજોતકો. લદ્ધગુણજોતકોતિપિ યુજ્જતિ. ‘‘પટિક્ખિત્તા હોતિ’’ તસ્મિં અભિધમ્મત્થસઙ્ગહપદે મયા સબ્બથા વુત્તાતિ અત્થસ્સ સમ્ભવતો. ન કેવલં સો એવ દોસો આપજ્જતિ. અપરોપિદોસો અત્થીતિ દસ્સેતું ‘‘સાહી’’તિઆદિમાહ. ધાતુકથાયં વુત્તેનસઙ્ગહાસઙ્ગહાદિપ્પકારેનાતિયોજના.

૧૨. પરમત્થપદવણ્ણનાયં. વિસેસનપદં નામ કત્થચિ ભૂતકથનત્થાયવા પયુજ્જતિ કણ્હોકાકો, સેતોબકો,તિ. કત્થચિ અઞ્ઞનિવત્તનત્થાય વા પયુજ્જતિ નીલોપટો, નીલંપુપ્ફ, ન્તિ. ઇધ પન અઞ્ઞ નિવત્તનત્થાયાતિ દસ્સેતું ‘‘દુવિધાનિહિસચ્ચાની’’તિઆદિમાહ. પઞ્ઞાપીયતીતિપઞ્ઞત્તિ. પઞ્ઞાપનઞ્ચ નામ સમગ્ગાનં જનાનં વોહારેન ચ સમ્પટિચ્છનેન ચાતિ દ્વીહિ અઙ્ગેહિ સિજ્ઝતીતિ આહ ‘‘તેચમહાજના’’તિઆદિં. ‘‘તસ્માતે સમ્મુતિ સચ્ચન્તિ વુચ્ચન્તી’’તિ સમ્બન્ધો. ‘‘સમ્મતત્તા’’તિ વોહરિતત્તાચેવ સમ્પટિચ્છિતત્તા ચ. ‘‘વચીસચ્ચવિરતિસચ્ચાન’’ન્તિ એત્થ વચીસચ્ચં નામ મુસાવાદરહિતં સચ્ચવચનં. વિરતિસચ્ચં નામ સમ્માવાચાવિરતિ. સાહિ મુસાવાદાદીહિ વચીદુચ્ચરિતેહિ વિરમણમત્તેન વચીસચ્ચન્તિ વુચ્ચતિ. ‘‘વત્થુભૂતત્તા’’તિ અધિટ્ઠાનભૂતત્તા. સમ્મુતિસચ્ચન્તિ વુચ્ચન્તિ, સમ્મતત્તા સમ્મુતિ ચ, સા સચ્ચાનં વત્થુભૂતત્તા સચ્ચઞ્ચાતિ કત્વા. સમ્મુતિયા સિદ્ધં સચ્ચં સમ્મુતિસચ્ચન્તિપિ યુજ્જતિ. ‘‘સમ્માપટિપજ્જન્તા’’તિ પાણો નહન્તબ્બો, સબ્બેસત્તા અવેરા હોન્તૂતિઆદિના સમ્માપટિપજ્જન્તા. ‘‘સબ્બલોકિયસમ્પત્તિયો’’તિ દાનસીલાદીનં પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનં ફલવિપાકભૂતા સબ્બલોકિયસમ્પત્તિયો. સબ્બે ‘‘બોધિસમ્ભારધમ્મે’’તિ દાનપારમિસીલપારમિઆદિકેપારમિધમ્મે. ‘‘આરાધેન્તી’’તિ સમ્પાદેન્તિ. ‘‘મિચ્છાપટિપજ્જન્તા’’તિ દુચ્ચરિત દુરાજીવમિચ્છાજીવાદીનં વસેન મિચ્છાપટિપજ્જન્તા. ‘‘એવં મહન્તં સમ્મુતિ સચ્ચ’’ન્તિ એતેન અહં પરમત્થ સચ્ચમેવગણ્હામીતિ સમ્મુતિ સચ્ચં નભિન્દિતબ્બં. ભિન્દન્તોહિ સબ્બસમ્પત્તીહિ પરિબાહિરો અસ્સાતિ દસ્સેતિ. કથઞ્ચ તં ભિન્દતીતિ. સત્તો નામ નત્થિ. સત્તસ્સ ભવતોસઙ્કન્તિ નામ નત્થિ. ભવનિબ્બત્તકં કુસલાકુસલકમ્મં નામ નત્થીતિ ગણ્હન્તો ઉચ્છેદદિટ્ઠિયં તિટ્ઠતિ. સબ્બસમ્પત્તીહિ પરિબાહિરો હોતિ. અપાય પૂરકો ભવતીતિ. ‘‘વિજ્જમાનન્ત્વેવ ગણ્હાપેતી’’તિ સઞ્ઞા ચિત્તદિટ્ઠિ વિપલ્લાસાનં વત્થુભાવેન ગણ્હાપેતિ. તેનાહ ‘‘સક્કાયદિટ્ઠી’’તિઆદિં. ‘‘એવં વિપરીતઞ્હિ સમ્મુતિસચ્ચ’’ન્તિ એતેનસમ્મુતિ સચ્ચમેવદળ્હં ગહેત્વા પરમત્થ સચ્ચં નભિન્દિતબ્બં. ભિન્દન્તોહિ તાહિ દિટ્ઠીહિ નમુચ્ચતિ. કથઞ્ચ તં ભિન્દતિ. ખન્ધે વા ખન્ધમુત્તકેવા અત્તજીવે ગહેત્વા તેચ અત્તજીવા પરમ્મરણા ઉચ્છિજ્જન્તીતિ ગણ્હન્તો ઉચ્છેદદિટ્ઠિયં તિટ્ઠતિ. તે ચ અત્તજીવા ભવાભવેસુસસ્સતા હુત્વા ભવતોભવં સંસરન્તિ સન્ધાવન્તીતિ ગણ્હન્તોસસ્સતદિટ્ઠિયં તિટ્ઠતિ. ‘‘નવિસંવાદેન્તી’’તિ વિપરીતં નાપાદેન્તિ. ‘‘તં પના’’તિ સભાવસચ્ચં પન. અનુભવનભેદમત્તં ઉપાદાયેવ વેદના સુખાતિ વુત્તા. સબ્બાકારતો સુખભૂતત્તા વેદના સુખાતિ વુત્તા નહોતિ. ‘‘સબ્બાપિવેદના દુક્ખા એવા’’તિ પધાનત્થો. તત્થ અનુભવનભેદો તિવિધો. સાતતો વા અનુભવનં, અસ્સાતતો વા, મજ્ઝત્તતો વા. ‘‘દુક્ખા એવા’’તિ ભયટ્ઠેન દુક્ખા એવ. ભયટ્ઠેનાતિ ચ સંસાર ભયદસ્સીહિભાયિતબ્બટ્ઠેન. સુખો વિપાકો યેસં તે સુખવિપાકા. તેભૂમકકુસલા. ‘‘કુસલસમ્મતા’’તિ એતેન સભાવસચ્ચેપિ એતેવોહારા લોકસમ્મુતિ નિસ્સિતાતિ દીપેતિ. ‘‘સાસવતા’’તિ આસવેહિ સહિતભાવો. ‘‘સંકિલેસિ કતા’’તિ સંકિલેસ ધમ્મેહિ સંયુત્તભાવો. ઓઘેહિ ચ યોગેહિ ચ ઉપાદાનેહિ ચ પત્તબ્બભાવો ‘‘ઓઘનીયયોગનીય ઉપાદાનીયતા’’. અધિકા અત્તા અજ્ઝત્તા. બહિદ્ધારુક્ખેરૂપધમ્મારુક્ખસ્સ અત્તાનામ સારટ્ઠેન. સાખાયં રૂપધમ્મા સાખાય અત્તાનામ સારટ્ઠેન. સત્તસન્તાનપરિયાપન્ના પન રૂપારૂપધમ્મા તણ્હાપરિગ્ગહ દળ્હટ્ઠેન તતો બહિદ્ધા અત્તતો અધિકા અત્તાતિ અત્થેન અજ્ઝત્તાતિ લોકસમ્મુતિ હોતિ. તેનાહ ‘‘અજ્ઝત્તતિકઞ્ચા’’તિઆદિં. દુક્ખનિરોધ મગ્ગભાવો ચ, ઇતિ ઇદં ચતુક્કં અરિયસચ્ચં નામાતિ યોજના. ‘‘ઇદમેવા’’તિ ઇદં ચતુક્કમેવ. ‘‘અચલમાન’’ન્તિ એતેન અરિયસદ્દસ્સ અત્થં દીપેતિ. તેભૂમક ધમ્માનં સુખતા નામ ચલા હોતિ. કસ્મા, અનિચ્ચ ધમ્મત્તા. તે ધમ્મેસુખાતિ ગહેત્વા અત્તનો અજ્ઝત્તઙ્ગં કરોન્તા અચિરેનેવ દુક્ખં પાપુણન્તિ. તે ધમ્મે દુક્ખાતિ ઞત્વા તેહિવિમુત્તા પુન દુક્ખં પાપુણન્તીતિ નત્થિ. એસનયો સેસઅરિયસચ્ચેસુ. ‘‘તેસૂ’’તિઆદિમ્હિ દુવિધાનિહિ સચ્ચાનીતિ વુત્તેસુ દ્વીસુ સચ્ચેસુ. ‘‘તેન વુત્ત’’ન્તિઆદિ લદ્ધગુણવચનં. ‘‘યો વિના અઞ્ઞાપદેસેના’’તિ એત્થ અઞ્ઞાપદેસો નામ અટ્ઠધમ્મ સમોધાનં નિસ્સાય ઘટસણ્ઠાનં પઞ્ઞાયતિ, પટસણ્ઠાનં પઞ્ઞાયતિ, તં સણ્ઠાનં અત્તનો સભાવેન વિના અઞ્ઞાપદેસેન સિદ્ધં હોતિ. યાપનચિન્તન કિરિયા નામ અત્થિ. યં ચિત્તન્તિ વુચ્ચતિ. સા અઞ્ઞાપદેસેન સિદ્ધા ન હોતિ. અત્તનો સભાવેનેવસિદ્ધા. એસનયો ફુસનકિરિયા, વેદયિતકિરિયા, દીસૂતિ. ઇમમત્થં દસ્સેતું ‘‘યોવિના અઞ્ઞાપદેસેના’’તિઆદિમાહ. ‘‘ચિત્તેનપરિકપ્પેત્વા’’તિ મનોવિઞ્ઞાણ ચિત્તેન અવિજ્જમાનં સણ્ઠાનં વિજ્જમાનં કત્વા. ‘‘સવિગ્ગહં કત્વા’’તિ સરીરં કત્વા. વત્થુ દબ્બસહિતં કત્વાતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘ચિત્તમયોચિત્તનિમ્મિતો’’તિ સુપિનન્તે દિટ્ઠરૂપાનિ વિય ચિત્તેનપકતો ચિત્તેન નિમ્મિતો. કસ્મા સભાવસિદ્ધો પરમત્થો નામાતિ આહ ‘‘સોહી’’તિઆદિં. ‘‘સન્તી’’તિ એતેન અસધાતુ વસેન અત્થોતિ સિદ્ધં વુત્તં. સદ્દાબુદ્ધીહિ અરણીયતો ઉપગન્તબ્બતો અત્થોતિપિવદન્તિ. ‘‘ઇતરતો’’તિ પરિકપ્પસિદ્ધતો. ‘‘પરમો’’તિ અધિકો. તેનાહ ‘‘ઉક્કંસગતો’’તિ. એતેન પરમસદ્દસ્સ અધિકત્થં વદતિ. ઇદાનિ તસ્સ ઉત્તમત્થં દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિવુત્તં. તત્થ, ઇમસ્મિં બુદ્ધસાસને પઞ્ચસાસન કિચ્ચાનિ મહન્તાનિ અભિઞ્ઞેય્યાનં ધમ્માનં અભિજાનનં. પરિઞ્ઞેય્યાનં પરિજાનનં. પહાતબ્બાનં પહાનં. સચ્છિ કાતબ્બાનં સચ્છિકરણં. ભાવેતબ્બાનં ભાવનાતિ. તત્થ સબ્બેપિ પરમત્થ ધમ્મા અભિઞ્ઞેય્યા નામ. દુક્ખ સચ્ચધમ્મા પરિઞ્ઞેય્યા નામ. સમુદય સચ્ચધમ્મા પહાતબ્બા નામ. સામઞ્ઞપ્ફલાનિ ચ નિબ્બાનઞ્ચ સચ્છિકાતબ્બા નામ. મગ્ગસચ્ચધમ્મા ભાવેતબ્બા નામ. તેસુ ધમ્મેસુ તેસં કિચ્ચાનં સિદ્ધિયા ઇમસ્મિં સાસને સાસનકિચ્ચં સિદ્ધં હોતિ. નિટ્ઠાનં ગચ્છતિ. તે ચ ધમ્મા એવ રૂપાનં સાસન કિચ્ચાનં અવિરાધકત્તા અવિસંવાદકત્તા ઉત્તમટ્ઠેન પરમત્થા નામ હોન્તીતિ ઇમમત્થં દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘યે’’તિયેજના. ‘‘અય’’ન્તિ અયં ધમ્મો. ‘‘તસ્સા’’તિ તસ્સઅભિઞ્ઞેય્યસ્સ, તસ્સપરિઞ્ઞેય્યસ્સ, તસ્સપહાતબ્બસ્સ, તસ્સસચ્છિકા તબ્બસ્સ તસ્સભાવેતબ્બસ્સાતિ સમ્બન્ધો. પરમત્થવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

‘‘તં નસુન્દર’’ન્તિ બ્યઞ્જનતો નસુન્દરં. નકેવલં બ્યઞ્જનતોયેવ નસુન્દરં, અત્થતોપિ નસુન્દરમેવ. ચતુસચ્ચ ધમ્માહિ પચ્ચેકબુદ્ધઞ્ઞાણસ્સપિ ગોચરા હોન્તિ. પઞ્ચઞેય્ય ધમ્મા પન સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સેવ. તત્થ ચતુસચ્ચ ધમ્મા નામ પરમત્થ ધમ્મા એવ. પઞ્ચઞેય્યધમ્મા પન સબ્બ પઞ્ઞત્તિયા સહ સબ્બપરમત્થ ધમ્મા. સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધાનં ચતુસચ્ચાભિ સમ્બોધો ધમ્મ પઞ્ઞત્તિયા સહ સિજ્ઝતિ. પચ્ચેકબુદ્ધાનં ચતુસચ્ચ સમ્બોધો ધમ્મપઞ્ઞત્તિયા સહ નસિજ્ઝતિ. તસ્મા તે સયં પટિવિદ્ધં ચતુસચ્ચ ધમ્મં નામ પઞ્ઞત્તિં નીહરિત્વા પરેસં દેસેતું ન સક્કોન્તિ. તેસં ચતુસચ્ચસમ્બોધો મૂગસ્સ સુપિનદસ્સનં વિય હોતીતિ અટ્ઠકથાસુ વુત્તં. તસ્મા પઞ્ઞત્તિયા સહ પઞ્ચ ઞેય્ય ધમ્મા એવ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ ગોચરાતિ સક્કાવત્તુન્તિ.

પરમત્થપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૩. ચિત્તવચનત્થે. નહિ સા આરમ્મણેનવિના લબ્ભતિ. ચિન્તેતીતિ વુત્તે કિં ચિન્તેતિ, આરમ્મણં ચિન્તેતીતિ એવં આરમ્મણભૂતેન કમ્મપદેન વિના અસમ્ભવતો. તસ્મા ઇધ ચિન્તનાતિ દટ્ઠબ્બા, તસ્મા અસ્સ નામં સિદ્ધન્તિ દટ્ઠબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. સુતમયઞ્ઞાણં, ચિન્તામયઞ્ઞાણ, ન્તિ એત્થ આરમ્મણસ્સ ભૂતસભાવ ચિન્તાપિ અત્થિ, સાપઞ્ઞાએવાતિ તં નિવત્તેતું ‘‘આરમ્મણ…પે… ણૂપલદ્ધિયેવા’’તિ વુત્તં. ચિત્તં, મનો, માનસં, વિઞ્ઞાણ, ન્તિ સબ્બં ચિત્તસ્સ નામં. આરમ્મણ પચ્ચયપ્પટિબદ્ધં હોતિ. ન અઞ્ઞપચ્ચયપ્પટિબદ્ધં. ન ચ અઞ્ઞપચ્ચયેન લદ્ધં નામં. એવરૂપસ્સ આરમ્મણ વિજાનન સઙ્ખાતસ્સ અત્થન્તરસ્સબોધકં નહોતીતિ દસ્સેતું ‘‘સન્તેસુ ચા’’તિઆદિવુત્તં. ‘‘એતેના’’તિ ઇદં કત્તુનો કિરિયાસાધને અતિસ્સયૂપકારકં કરણ સાધનં વદતીતિ દસ્સેતું ‘‘તઞ્હી’’તિઆદિવુત્તં. ‘‘ચિન્તનમત્ત’’ન્તિ એત્થ મત્તસદ્દો વિસેસનિવત્તિ અત્થોતિ, તેન નિવત્તિતં અત્થં દસ્સેતિ ‘‘સબ્બેપિહી’’તિઆદિના. ‘‘વિગ્ગહો વા’’તિ સરીરં વા. પચ્ચયેન આયત્તા પચ્ચયાયત્તા. ‘‘આયત્તા’’તિ સમ્બન્ધા. વત્તનં વુત્તિ. ઉપ્પજ્જનં વા ઠિતિ વા. પચ્ચયાયત્તા વુત્તિ એતેસન્તિ ‘‘પચ્ચયાયત્ત વુત્તિનો’’. ‘‘થામેના’’તિઆદિ અઞ્ઞમઞ્ઞવેવચનાનિ. ‘‘એકં ભાવસાધનમેવ પધાનતો લબ્ભતી’’તિ ઇદં ધમ્માનં તં તં કિરિયા મત્તભાવં સન્ધાય વુત્તં. કિરિયામત્તભૂતાપિ પન તે ધમ્માસયં નાનાપચ્ચયા વત્થાયં ઠિતા વા હોન્તિ નાનાપચ્ચયુપ્પન્નાવત્થાયં ઠિતા વા. તસ્મા પરમત્થ પદેસુપિ યથારહં તદઞ્ઞસાધનાનં પટિલાભો અવારિતો હોતિ. ઇતરથા હેતુ પચ્ચયો, આરમ્મણ પચ્ચયો, સહજાતપચ્ચયો, નિસ્સયપચ્ચયોતિઆદીસુ કથં ભાવસાધનં યુત્તં સિયાતિ. ‘‘પધાનતો’’તિ મુખ્યતો. ‘‘અભેદસ્સ ચિન્તનસ્સભેદકરણ’’ન્તિ ઇદં ચિન્તેતીતિ ચિત્તન્તિકતં કત્તુસાધનં સન્ધાય વુત્તં. ‘‘સિલાપુત્તકસ્સા’’તિ ભેસજ્જમૂલાનં પિસનસિલાપોતકસ્સ. તસ્સ સરીરં નામ વિસું અઙ્ગં નત્થિ. અભિન્નંપિ ભિન્નં કત્વા વુચ્ચતિ ‘‘સિલાપુત્તકસરીર’’ન્તિ. ઇદં અભેદસ્સભેદકરણં નામ અભૂતરૂપં હોતિ. પયોજને સતિ વત્તબ્બં, અસતિ ન વત્તબ્બન્તિ આહ ‘‘તથાકરણઞ્ચા’’તિઆદિં. તત્થ ‘‘પરપરિકપ્પિતસ્સા’’તિ પરેહિ અઞ્ઞતિત્થા ચરિયેહિ પરિચિન્તિતસ્સ. ‘‘સતિહિ…પે… કપ્પનાયા’’તિ સચે અત્તા અત્થિ, અત્તા ચિન્તેતિ, તસ્મા અત્તા ચિત્તોનામાતિઆદિ વત્તબ્બં. ન વત્તબ્બં ચિન્તેતીતિ ચિત્તન્તિ, ચિત્તસ્સ કિરિયામત્તત્તા. ન પન અત્તાદિકો કત્તા નામ અત્થિ. તસ્મા કિરિયા મત્તમેવ કત્તારં કત્વા ‘‘ચિન્તેતીતિ ચિત્ત’’ન્તિ વુત્તં. તેન વિઞ્ઞાયતિલોકે અત્તાદિકોકત્તા નામ નત્થીતિ. ઇદં અભેદસ્સભેદ પરિકપ્પનાય પયોજનન્તિ વુત્તં હોતિ. ‘‘અત્તપ્પધાનો’’તિ કિરિયાસાધને બહૂનંકારકાનં મજ્ઝે સયંપધાનો સયંજેટ્ઠકો હુત્વા. ‘‘તંકત્તુભાવ’’ન્તિ લોકેસિદ્ધં કત્તુભાવં. ‘‘પુન કરણભાવ’’ન્તિ પુન લોકે સિદ્ધં કરણભાવં. એવં ચિત્તસ્સ વચનત્થં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તસ્સ અભિધાનત્થં દસ્સેન્તો ‘‘અપિચેત્થા’’તિઆદિમાહ. યથયિદં યે ઇમે તિરચ્છાનગતા પાણા ચિત્તાવિચિત્તા. એવં ચિત્તં વિચિત્તં યં અઞ્ઞં અત્થિ, તં અઞ્ઞં એકનિકાયંપિ નસમનુપસ્સામી-તિ યોજના. ‘‘નિકાય’’ન્તિ સત્તજાતિસમૂ હં.‘‘નિસ્સક્કે કરણવચન’’ન્તિ વિભત્તાપાદાનત્થે કરણવચનં. એતેન તતો ચરણતો ચિત્તતોતિ અત્થં વદતિ. ગાથાયં. ‘‘તં તં સભાવો’’તિ વિજાનનફુસનાદિકો સભાવો, અગ્ગિસ્સઉણ્હોવિય. ‘‘કિચ્ચસમ્પત્તિયોરસો’’તિ તેન તેન ધમ્મેન કરણકિચ્ચઞ્ચ, તં કિચ્ચં કત્વા લદ્ધો સમ્પત્તિગુણો ચ. અગ્ગિસ્સ વત્થુમ્હિ પરિપાચનકિચ્ચં વિય, ઓભાસનગુણોવિય ચ. ‘‘ગય્હાકારો’’તિ ઞાણેન ગહેતબ્બો તસ્સ તસ્સ ધમ્મસ્સ ધજભૂતો આકારો. સમ્પત્તિ રસોયેવ વુચ્ચતિ. ‘‘ફલંવાપી’’તિ કારિયપ્ફલં વાપિ, અગ્ગિસ્સ ધૂમોવિય. ‘‘આસન્નકારણ’’ન્તિ અત્તનો અનન્તરે ફલનિબ્બત્તકં કારણં, અગ્ગિસ્સ અગ્ગિકારક પુરિસો વિય. ‘‘અલ’’ન્તિ સમત્થા. ‘‘વિબુદ્ધિનો’’તિ વિસેસબુદ્ધિ સમ્પન્નસ્સ પણ્ડિતસ્સ. ‘‘પુબ્બઙ્ગમરસ’’ન્તિ આરમ્મણગ્ગહણે પધાનરસ કિચ્ચં. ‘‘સન્ધાન પચ્ચુપટ્ઠાન’’ન્તિ નિરન્તરપ્પવત્તાકારપચ્ચુપટ્ઠાનં. ‘‘નામ રૂપપદટ્ઠાન’’ન્તિ ફસ્સાદિનામઞ્ચ વત્થુ રૂપઞ્ચચિત્તસ્સપદટ્ઠાનં.

ચિત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૪. ‘‘ચેતસિ ભવ’’ન્તિ ચિત્તસ્મિં પાતુભૂતં. ‘‘એતેન સિદ્ધા હોન્તી’’તિ સમ્બન્ધો. ‘‘સા એવ ફસ્સાદીનં જાતિ. યાચિત્તસ્સજરા, સા એવ ફસ્સાદીનંજરા’’તિઆદિના યોજેતબ્બં. ‘‘એકવણ્ટૂપનિ બન્ધાની’’તિ એકેન વણ્ટદણ્ડકેન ઉપનિબન્ધાનિ. ‘‘એકજાતિયાદિ ઉપનિબન્ધા’’તિ એકજાતિકથા દિવસેન ઉપનિબન્ધા. ‘‘ચે’’તિ ચેવદેય્ય. ‘‘ના’’તિ ન વત્તબ્બં. ગાથાયં. ‘‘ધમ્મા’’તિ નામક્ખન્ધ ધમ્મા. ‘‘મનસા એવા’’તિ કત્તુભૂતેન મનેન એવ. ‘‘પકતા’’તિ પવત્તિતા. ‘‘નિમ્મિતા’’તિ નિપ્ફાદિતા. ‘‘ચિત્તકિરિયા ભૂતા એવા’’તિ આરમ્મણં વિજાનન્તં ચિત્તં ફુસનાકારં જનેત્વાવ વિજાનાતિ. સો ફુસનાકારો ફસ્સોતિ વુચ્ચતિ. અવસેસા પન સબ્બેપિ ચેતસિકધમ્મા ફસ્સં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જન્તિ. ફસ્સો હેતુ ફસ્સો પચ્ચયો વેદનાક્ખન્ધસ્સ ઉપાદાય. સઞ્ઞાક્ખન્ધસ્સ. સઙ્ખારક્ખન્ધસ્સ ઉપાદાયાતિ હિ વુત્તં. એવં સન્તેપિ ચિત્તમૂલકત્તા ચિત્તનિસ્સિતત્તા ચ તેપિધમ્મા ચિત્તકિરિ યાભૂતા એવ હોન્તીતિ. ‘‘એતેના’’તિ એતેનગાથાપદેન. વિભાવનિયં પન એકાલમ્બણતા મત્તેન વિભાવેતિ. પરિપુણ્ણાનિ ચે તસિકઙ્ગાનિ ઉપરિ થેરેન સયમેવ વક્ખમાનત્તાતિ અધિપ્પાયો. ઇધ પન પદત્થવિભાવનટ્ઠાનત્તા પરિપુણ્ણેહિ અઙ્ગેહિ વિભાવેતું વટ્ટતીતિ આહ ‘‘તં નસુન્દર’’ન્તિ. ‘‘વત્થુમ્હી’’તિ પટકોટ્ઠકાદિમ્હિ. ‘‘નાનાચિત્તકમ્માની’’તિ હત્થિ અસ્સરૂપાદીનિ. વિજાનનમત્તં ચિત્તં, કુસલન્તિ વા અકુસલન્તિ વા વત્તબ્બં નત્થિ. નાનાચેતસિકે હિ યુત્તત્તા એવ તથા વત્તબ્બં હોતિ. વુત્તંહેતં ભગવતા. પભસ્સરમિદં ભિક્ખવે ચિત્તં. તઞ્ચ ખો આગન્તુકેહિ ઉપક્કિલેસેહિ ઉપક્કિલિટ્ઠન્તિ. તેનાહ ‘‘ઉદકં વિયચિત્ત’’ન્તિઆદિં.

ચેતસિકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૫. રુપ્પતીતિ પદં કત્તરિવાહેતુકમ્મનિવાસિદ્ધં. રુપ્પનઞ્ચવિકારાપત્તિ એવાતિ દસ્સેતું ‘‘સીતુણ્હાદીહી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ‘‘વિસમપ્પવત્તિવસેના’’તિ ધાતૂનં વિસમપ્પવત્તિવસેન. ધાતુક્ખો ભવસેનાતિ વુત્તં હોતિ, ‘‘કેનરુપ્પતી’’તિ એત્થ ‘‘કેના’’તિ હેતુ અત્થેવા હેતુ કત્તરિવા કરણવચનં દટ્ઠબ્બં. તથા સીતેનાતિઆદીસુપિ. ડંસમકસા નામ સૂચિમુખા ખુદ્દકમક્ખિકાચેવ મહન્ત મક્ખિકા ચ. વાતા નામ પુરત્થિમવાતાદયો. આતપો નામ સૂરિયાતપો. સરિંસપાનામ અહિ વિચ્છિક સતપદિકાદયો. તેસં સમ્ફસ્સેહિપિ રુપ્પતિ. મરણં વા ગચ્છતિ, મરણ મત્તં વા દુક્ખં. ‘‘યે ધમ્મા’’તિ દ્વાદસવિધા સપ્પટિઘરૂપધમ્મા. ‘‘અઞ્ઞેસ’’ન્તિ સોળસન્નં અપ્પટિઘરૂપાનઞ્ચ અરૂપધમ્માનઞ્ચ. ‘‘તેસૂ’’તિ નિદ્ધારણેભુમ્મં. ઇદાનિ પાળિયા સદ્ધિં મુખ્યરુપ્પનં સંસન્દેન્તો ‘‘સમાગમો ચા’’તિઆદિમાહ. સમાગમો ચ નામ અઞ્ઞમઞ્ઞાભિઘટ્ટનં વુચ્ચતીતિ સમ્બન્ધો. આપાતાગમનઞ્ચ આરમ્મણકરણઞ્ચ ઠપેત્વાતિ યોજના. ‘‘મહાભૂતાનમેવ વા’’તિ આપોધાતુ વજ્જિતાનં તિણ્ણં મહાભૂતાનમેવ વા. ‘‘વિકારં આપજ્જતી’’તિ વત્વા તમેવત્થં વિવરન્તો ‘‘યસ્મિં ખણે’’તિઆદિમાહ. ‘‘સયંપિ વિકારપત્તા હોન્તી’’તિ તેમહાભૂતાસયંપિ પકતિં વિજહિત્વા ઓમત્તાધિમત્તભાવં પાપુણન્તીતિ અત્થો. ‘‘ઓમત્તાધિમત્તરૂપસન્તતીનઞ્ચા’’તિ પરમ્પરતો ઉપ્પજ્જમાના રૂપસન્તતિયો સન્ધાય વુત્તં. એવં પાળિનયેન વિપત્તિવસેન રુપ્પનં વત્વા ઇદાનિ વિપત્તિ વા હોતુ, સમ્પત્તિ વા. પુરિમપચ્છિ મસન્તતીનં વિસદિસપ્પવત્તિભૂતો વિકારોપિ એકેન પરિયાયેન રુપ્પનંનામાતિ કત્વા પુન તં રુપ્પનં દસ્સેન્તો ‘‘અપિચેત્થા’’તિઆદિમાહ. ‘‘ઘટ્ટનવસેન રુપ્પન ધમ્માન મેવા’’તિ આપાતાગમનાદિવસેન રુપ્પનધમ્મેહિવિના અભિઘટ્ટનવસેનરુપ્પન સભાવાનં રૂપધમ્માનમેવ સિદ્ધન્તિ પુચ્છા. ‘‘સવિગ્ગહા હોન્તી’’તિ દબ્બ સણ્ઠાનાકારસહિતા હોન્તિ. કસ્મા, ઓળારિકસભાવત્તા. બહૂનઞ્ચરૂપકલાપાનં એકક્ખણે એકાબદ્ધભાવેનપવત્તત્તા. અરૂપધમ્માહિ સણ્હસુખુમસભાવા ચ હોન્તિ. સચે અનેકસતસહસ્સાનિપિ એકતો પવત્તેય્યું. દબ્બસણ્ઠાનભાવં નગમિસ્સન્તિયેવ. એકસ્મિઞ્ચ સત્તસન્તાને એકક્ખણે એક કલાપોવ પવત્તતિ. કસ્મા, અનન્તર પચ્ચયૂપનિબન્ધેન પવત્તત્તા. તસ્માતે સવિગ્ગહાન હોન્તિ. રૂપધમ્મા પન ઓળારિક સભાવા ચ હોન્તિ. બહૂનં સન્નિચયેસતિ દબ્બસણ્ઠાનત્થાય સંવત્તન્તિ. એકક્ખણે ચ બહુકલાપાપિ એકાબદ્ધાહુત્વા પવત્તન્તિ. તસ્મા તેસવિગ્ગહાહોન્તીતિ.

‘‘સીતાદિગ્ગહણસામત્થિયેના’’તિ સીતેનપિ રુપ્પતિ, ઉણ્હેનપિ રુપ્પતીતિઆદિના લોકસ્સ પચ્ચક્ખતો પાકટસ્સ સીતાદિવચનસ્સસામત્થિયેન. તઞ્હિ વચનં લોકસ્સ અપાકટં અરૂપધમ્માનં રુપ્પનં ઇધનાધિપ્પેતન્તિ દીપેતીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘વોહારો નામા’’તિ નામસઞ્ઞા નામાતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘લોકોપચારેના’’તિ બહુજનસ્સ ઉપચારેન વોહારેન કથનેન. ‘‘પાકટ નિમિત્તવસેનેવા’’તિ પાકટસ્સ સદ્દપ્પવત્તિનિમિત્તસ્સ વસેનેવ. ‘‘સીતાદિગ્ગહણેન વિનાપી’’તિ પિસદ્દેન સીતાદિગ્ગહણસામત્થિયેનપીતિ દીપેતિ. એવં સન્તેપિ પાળિસાધકં નામ ન સક્કાસબ્બત્થ લદ્ધું. પાકટનિમિત્ત વચનમેવ સબ્બત્થ સાધારણન્તિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘તપ્પસઙ્ગનિવત્તી’’તિ તસ્સ અરૂપધમ્માનં રૂપતાપસઙ્ગસ્સ નિવત્તિ. ‘‘ઇદ્ધિવિકુબ્બનાવસપ્પવત્તા’’તિ એત્થ ઇદ્ધિવિકુબ્બનાનામઇદ્ધિયાનાનપ્પકારમાપનં. ‘‘રૂપતા સિદ્ધી’’તિ રૂપન્તિ નામ સઞ્ઞાસિદ્ધિ. ‘‘ઇદં પના’’તિ ઇદં રૂપં પન. ‘‘અનુગ્ગહાનં સીતાદીનં વસેના’’તિ કિઞ્ચાપિપાળિયં સીતાદિવચનં ઉપઘાતકાનં સીતાદીનં વસેન વુત્તં. તેચ બ્રહ્મલોકે નત્થિ. અનુગ્ગાહકા એવ અત્થિ. તેસંવસેનાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘પાળિયં નિદ્દિટ્ઠાની’’તિ સઞ્જાનાતીતિ ખો ભિક્ખવે તસ્મા સઞ્ઞાતિ વુચ્ચતિ. કિઞ્ચ સઞ્જાનાતિ. નીલંપિ સઞ્જાનાતિ, પીતમ્પિ સઞ્જાનાતી-તિઆદિના ચ, વિજાનાતીતિ ખો ભિક્ખવે તસ્મા વિઞ્ઞાણન્તિ વુચ્ચતિ. કિઞ્ચ વિજાનાતિ. મધુરંપિ વિજાનાતિ, અમ્બિલંપિ વિજાનાતી-તિઆદિના ચ-પાળિયં નિદ્દિટ્ઠાનિ.

રૂપપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૬. નિબ્બાનપદે. ‘‘ખન્ધાવા’’તિ ભવન્તરે અપાયાદીસુ ભવિસ્સમાના ખન્ધાવા. ન હિ અતીત ધમ્મા, નિબ્બાયન્તિ નામ, સત્તે પીળેત્વા નિરુદ્ધત્તાતિ અધિપ્પાયો. પચ્ચુપ્પન્ના ચ ધમ્મા એતરહિ પીળેન્તિ, અવસ્સં ઉપ્પજ્જમાના અનાગતધમ્મા ચ અનાગતે પીળેસ્સન્તિ, કથં તે નિબ્બાયન્તિ નામાતિ આહ ‘‘પચ્ચુપ્પન્નેસુ…પે… વત્તબ્બમેવ નત્થી’’તિ. ‘‘વિસયેભુમ્મ’’ન્તિ વિસયાધારેભુમ્મં. વિસયાધારો નામમનુસ્સાભૂમિયં ગચ્છન્તીતિઆદીસુ વિય મુખ્યાધારો નહોતિ. તેન પન વિના અઞ્ઞત્થ તં કિરિયં કાતું નસક્કોતિ. તસ્મા આધારભાવેન પરિકપ્પિતો આધારોતિ દસ્સેતું ‘‘યથાઆકાસે’’તિઆદિવુત્તં. યથા સકુણાનં પક્ખન કિરિયા નામ આકાસેન વિના અઞ્ઞત્થ નસિજ્ઝતિ. તથા વટ્ટદુક્ખધમ્માનં નિબ્બુતિ કિરિયાપિ નિબ્બાનેન વિના અઞ્ઞત્થ નસિજ્ઝતીતિ દસ્સેતું ‘‘યેહિતે’’તિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘યે’’તિ યેતિવિધવટ્ટદુક્ખસન્તાપધમ્મા. હિસદ્દોનિપાતો. તેસદ્દો વચનાલઙ્કારો. ‘‘તબ્બિનિમુત્ત’’ન્તિ નિબ્બાનવિનિમુત્તં. નિબ્બુતિઠાનં નામ નત્થિ. તસ્મા નિબ્બાનં તેસં નિબ્બુતિ કિરિયાય વિસયા ધારોહોતીતિ અધિપ્પાયો. યથા અયં પદીપો નિબ્બાયતિ. તથાધીરા નિબ્બન્તીતિ યોજના. ‘‘તં તં કિલેસાનં વા’’તિ તે સંતેસંકિલેસાનં વા. ‘‘ખન્ધાનં વા’’તિ અનાગતભવેસુ ખન્ધાનં વા. ‘‘પુનઅપ્પટિસન્ધિકભાવ’’ન્તિ સન્તાનસ્સ પુન પટિસન્ધાનાભાવં પાપુણન્તિ અરિયા જના. યથા મગ્ગે કરણવચનં દિસ્સતિ અદ્ધા ઇમાયપટિપત્તિયા જરામરણમ્હા પરિમુચ્ચિસ્સામીતિઆદીસુ. ન તથા નિબ્બાનેતિ આહ ‘‘મગ્ગેવિયા’’તિઆદિં. નિબ્બાનેપનભુમ્મવચનમેવ દિસ્સતિ યત્થનામઞ્ચરૂપઞ્ચ. અસેસં ઉપરુજ્ઝતીતિઆદીસુ. તસ્મા નિબ્બાને કરણ વચનં ન દિસ્સતિ, કરણ લક્ખણસ્સેવ અભાવતોતિ દસ્સેતું ‘‘ન ચ નિબ્બાન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. કરણ લક્ખણં નામકત્તુનો સહકારી પચ્ચયભાવો. નનુ અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા નિબ્બાયન્તીતિ દિસ્સતીતિ. સચ્ચં, તત્થ પન વિસેસને કરણ વચનં. ન કરણકારકે. તઞ્હિ સઉપાદિસેસનિબ્બાનધાતુયાનિવત્તનત્થં વુત્તન્તિ.

નિબ્બાનપદવણ્ણના.

દુતીયગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૮. કામાવચરપદે. ‘‘કામીયતી’’તિ ઇચ્છીયતિ. નિમિત્તસ્સાદવત્થુ મજ્ઝિમટ્ઠકથાયં આગતં. ‘‘તેકામીયન્તી’’તિ તે અવીચિનિરયાદયો ઇચ્છીયન્તિ. ‘‘તત્થ ઉપ્પન્નાનમ્પી’’તિ અવીચિનિરયાદીસુ ઉપ્પન્નાનંપિ સત્તાનં. ‘‘ભવનિકન્તિ નામ હોતી’’તિ ભવસઙ્ખાતં અત્તનો ખન્ધં એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસોમે અત્તાતિ ગણ્હન્તી તણ્હા ભવનિકન્તિ નામ. સા નેરયિકસત્તાનંપિ અત્થિયેવ. ‘‘કામે અવચરતી’’તિ કામેપરિયાપન્નં હોતિ. કામે અન્તોગધં હોતિ. રૂપારૂપભૂમીસુ ઉપ્પન્નંપિ રૂપારૂપસઙ્ખ્યં નગચ્છતિ. કામસઙ્ખ્યમેવ ગચ્છતિ. કામગણનમેવગચ્છતીતિ અત્થો. ‘‘તીસુભવેસુ ઉપ્પન્નાનિપી’’તિ કામરૂપારૂપસત્તસન્તાનેસુ ઉપ્પન્નાનિપિ ન તત્રપરિયા પન્નાનેવ હોન્તિ. તત્ર અપરિયાપન્નાનેવ હોન્તીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘કામાવચરતાપત્તિદોસો’’તિ કામાવચર ધમ્માતિ વત્તબ્બતા પત્તિદોસો. ‘‘રૂપાવચરતાદિમુત્તિદોસો’’તિ ઇમે રૂપાવચર ધમ્મા ન હોન્તિ, અરૂપાવચર ધમ્મા ન હોન્તિ, લોકુત્તર ધમ્મા ન હોન્તીતિ એવં વત્તબ્બતાપત્તિ દોસોતિ વુત્તં હોતિ. એસનયો ‘‘રૂપારૂપાવચરતાપત્તિ દોસો કામાવચરતામુત્તિ દોસો’’ તિપદેસુ. અવચરસદ્દસ્સ ઉપ્પન્નત્થે ગહિતેપિ એતેદોસા નાપજ્જન્તિ. કસ્મા, લોકે યેભૂય્યનયતબ્બહુલનયાનંપિ સબ્ભાવાતિ ઇમમત્થં વદન્તો ‘‘નનુયેભૂય્ય વુત્તિવસેનપી’’તિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘કેસઞ્ચી’’તિ કેસઞ્ચિ પુગ્ગલાનં વા ધમ્માનં વા. યથામિગલુદ્દકો ગામે ચરન્તોપિ વને ચરણબહુલત્તા વનચરકોતિ નામં લભતિ. રાજહત્થી અઞ્ઞત્થ ચરન્તોપિ સઙ્ગામે ચરણબહુલત્તા સઙ્ગામાવચરોતિ નામં લભતિ. અયં યેભૂય્યનયો નામ. યસ્મિં વને અમ્બરુક્ખાપિ અત્થિ, અઞ્ઞરુક્ખાપિ અત્થિ. અમ્બરુક્ખબહુલત્તા પન તં વનં અમ્બવનન્તિ નામં લભતિ. એવં સિમ્બલિવનાદીસુ. અયં તબ્બહુલનયો. ઇધ પન ભૂમિયો તબ્બહુલનયેન કામરૂપારૂપ નામં લભન્તિ, ધમ્મા યેભૂય્યનયેન કામાવચરાદિ નામં લભન્તીતિ. એવં ગહિતે સતિ, તે દોસાના પજ્જન્તીતિ ઇમમત્થં દસ્સેતું ‘‘તસ્મા ઇધપિ…પે… દોસોતી’’તિઆહ. ‘‘ના’’તિ ન કોચિદોસો નત્થિ. અત્થિ એવાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘તસ્માસ્સા’’તિ એત્થ ‘‘અસ્સા’’તિ અવચરસદ્દસ્સ. ‘‘તથા અત્થં અગ્ગહેત્વા’’તિ ઉપ્પજ્જનત્થં અગ્ગહેત્વા. ‘‘પરિગ્ગાહિનિયા કામતણ્હાય કતો’’તિ તથા પરિગ્ગાહિનિયા કામતણ્હાય ગોચરવિસયત્તાતાયતણ્હાય કતોનામ હોતિ. એતેન કામેતીતિ કામો, કામતણ્હા. અવચરતિ એત્થાતિ અવચરં. કામસ્સ અવચરન્તિ કામાવચરં. કામ તણ્હાય ગોચરવિસયત્તા કામાવચરન્તિ અયમત્થોપિ સિજ્ઝતિ.

રૂપેઅવચરતીતિ રૂપાવચરં. ‘‘રૂપે’’તિ સોળસવિધાયરૂપભૂમિયા. ‘‘અવચરતી’’તિ તત્થ પરિયાપન્નભાવેન પવત્તતિ. અરૂપે અવચરતીતિ અરૂપાવચરં. ‘‘અરૂપે’’તિ ચતુબ્બિધાય અરૂપભૂમિયા. ‘‘અવચરતી’’તિ તત્થ પરિયાપન્નભાવેન પવત્તતીતિ ઇમમત્થં વદતિ ‘‘રૂપારૂપાવચરેસુપિ અયંનયો નેતબ્બો’’તિ. રૂપે ભવો રૂપં. રૂપતણ્હા. અરૂપે ભવો અરૂપં, અરૂપતણ્હા. રૂપસ્સ અવચરં રૂપાવચરં. અરૂપસ્સ અવચરં અરૂપાવચરન્તિ ઇમમત્થં દીપેતિ ‘‘તેસુ પના’’તિઆદિના. ‘‘અત્રા’’તિ ઇમસ્મિં ઠાને. યદિપિ લોભો, રાગો, કામો, તણ્હા, તિસબ્બમ્પેતં લોભસ્સવેવચનં હોતિ. રૂપરાગો અરૂપરાગોતિ પન વિસું વિભત્તત્તા ઇધ કામસદ્દેન તં દઞ્ઞોલોભો ગય્હતિ. ‘‘સબ્બોપિ લોભો’’તિ એતેનસસ્સતુચ્છેદ દિટ્ઠિસહગતોપિ સઙ્ગહિતોતિ દટ્ઠબ્બં.

૧૯. ‘‘રૂપારૂપસદ્દા તાસુ ભૂમીસુ નિરુળ્હા’’તિ અનિમિત્તા હુત્વા નિરુળ્હાતિ અધિપ્પાયો. ઇદાનિ સનિમિત્તં નયં વદતિ ‘‘અપિચા’’તિઆદિના. ‘‘નિસ્સયોપચારો’’તિ ઠાનૂપચારો, યથા સબ્બોગામો આગતોતિ. ‘‘નિસ્સિતો પચારો’’તિ ઠાન્યૂપચારો. યથા ધજા આગચ્છન્તીતિ. ‘‘યં એતસ્મિં અન્તરે’’તિ યે એતસ્મિં અન્તરે ખન્ધધાતુ આયતના. યં રૂપં, યા વેદના, યાસઞ્ઞા, યે સઙ્ખારા, યંવિઞ્ઞાણન્તિ યોજના. ‘‘સુવિસદ’’ન્તિ યેભૂય્યાદિ નયેહિ અનાકુલત્તાસુવિસુદ્ધં. ‘‘કિં વિક્ખેપેના’’તિ ચિત્તવિક્ખેપેન કિં પયોજનન્તિ અત્થો.

૨૦. ‘‘લુજ્જનપ્પલુજ્જનટ્ઠેના’’તિ ભિજ્જનપ્પભિજ્જનટ્ઠેન. ‘‘યત્થા’’તિ યસ્મિં તેભૂમકે ધમ્મસમૂહે. ‘‘નિવિસતી’’તિ નિચ્ચં વિસતિ, ઉપગચ્છતિ. ‘‘તસ્સા’’તિ મિચ્છાગ્ગાહસ્સ. ‘‘તેસ’’ન્તિ લોકુત્તર ધમ્માનં. ‘‘યેસ’’ન્તિ લોકિય ધમ્માનં. ‘‘લુજ્જન’’ન્તિ ખણિકભઙ્ગેન ભિજ્જનં. ‘‘પલુજ્જન’’ન્તિ સણ્ઠાનભેદેન સન્તતિચ્છેદેન નાનપ્પકારતો ભિજ્જનં. નિબ્બાનં પન ઇધ ન લબ્ભતિ ચિત્તસઙ્ગહાધિકારત્તાતિ અધિપ્પાયો. સો ચ અપરિયાપન્નભાવો, વિસું એકાચતુત્થી અવત્થા ભૂમિનામાતિ યોજના.

ચતુબ્ભૂમિવિભાગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨૧. ‘‘હીન’’ન્તિ સદ્ધાસતિઆદીહિ સોભણધમ્મેહિ અયુત્તત્તાહીનં. ‘‘સબ્બહીન’’ન્તિ લોભાદીહિ પાપધમ્મેહિ યુત્તત્તા સબ્બ ચિત્તેહિ હીનતરં. ‘‘તદત્થો’’તિ ઉપરિમાનં ચિત્તાનં સોભણસઞ્ઞાકરણસુખત્થો. ‘‘આદિતો’’તિઆદિમ્હિ. ‘‘વીથિચિત્તવસેનાતિ એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસોમે અત્તાતિ એવં પવત્તસ્સ ભવનિકન્તિ જવનવીથિચિત્તસ્સ વસેન. એવઞ્ચસતિ, કિં કારણં લોભમૂલચિત્તસ્સપથમં વચનેતિ આહ ‘‘અકુસલેસુ પના’’તિઆદિં.‘‘દ્વીહિવટ્ટમૂલેહી’’તિ લોભમોહસઙ્ખાતેહિ દ્વીહિ વટ્ટમૂલેહિ.

૨૨. ‘‘સિનિદ્ધચિત્ત’’ન્તિ સાતવેદનાયુત્તત્તાલૂખચિત્તં ન હોતીતિ અધિપ્પાયો. સુમનસ્સભાવોતિ વુત્તે કાયિકસુખવેદનાયપિ પસઙ્ગો સિયાતિ વુત્તં ‘‘માનસિક…પે… નામ’’ન્તિ. ‘‘સુમનાભિધાનસ્સા’’તિ સુમનનામસ્સ. ‘‘પવત્તિનિમિત્ત’’ન્તિ પવત્તિયા આસન્ન કારણં. કથં પન ભાવો પવત્તિનિમિત્તં નામહોતીતિ આહ ‘‘ભવન્તિ…પે… કત્વા’’તિ. નિમિત્તે ભુમ્મં. તથાહિ ભાવો નામ સદ્દપ્પવત્તિનિમિત્તન્તિ વુત્તં. ઇદાનિ નિમિત્ત લક્ખણં દસ્સેન્તો ‘‘યથાહી’’તિઆદિમાહ. ‘‘તત્થા’’તિ તસ્મિં પયોગે. ‘‘દન્ત નિમિત્ત’’ન્તિ દન્તકારણા. ‘‘તં વેદના નિમિત્ત’’ન્તિ તં વેદનાકારણા. એત્થ સિયા, ‘‘એતસ્મિન્તિ નિમિત્તે ભુમ્મ’’ન્તિ વુત્તં, નિમિત્તઞ્ચનામ અકારકં અસાધનં, તં કથં સાધનવિગ્ગહે યુજ્જતીતિ. અધિકરણ સાધનાનુરૂપત્તા સદ્દપ્પવત્તિનિમિત્તસ્સાતિ દટ્ઠબ્બં. એતેનાતિ ચ એતસ્માતિ ચ હેતુ અત્થે ઉભયવચનન્તિ વદન્તિ. આસન્નહેતુ નામસાધનરૂપો ભવતીતિ તેસં અધિપ્પાયો. સુટ્ઠુ કરોતિ, પકતિપચ્ચયેન અનિપ્ફન્નં કમ્મં અત્તનો બલેન નિપ્ફાદેતીતિ સઙ્ખારો. ‘‘પુબ્બાભિસઙ્ખારો’’તિ પુબ્બભાગે અભિસઙ્ખારો. પયોજેતિ નિયોજેતીતિ પયોગો. ઉપેતિ ફલસઙ્ખાતો અત્થો એતેનાતિ ઉપાયો. ‘‘આણત્તિયાવા’’તિ પેસનાયવા. ‘‘અજ્ઝેસનેન વા’’તિ આયાચનેન વા. ‘‘તજ્જેત્વા વા’’તિ ભયં દસ્સેત્વા વા. ‘‘તં તં ઉપાયં પરે આચિક્ખ’’ન્તિ. કથં આચિક્ખન્તીતિ આહ ‘‘અકરણે’’તિઆદિં. ‘‘તસ્મિં તસ્મિં કમ્મે પયોજેતીતિકત્વા ઇધ સઙ્ખારો નામા’’તિ યોજના. ‘‘પચ્ચય ગણો’’તિ પકતિપચ્ચયગણો. ‘‘તેના’’તિ સઙ્ખારેન. ‘‘સાધારણો’’તિ કુસલાકુસલાબ્યાકતાનં સાધારણો. ‘‘દુવિધેન સઙ્ખારેના’’તિ પયોગેન વા ઉપાયેન વા. ‘‘યો પન તેનસહિતો’’તિઆદિના પુબ્બેવુત્તમેવત્થં પકારન્તરેનપાકટં કાતું ‘‘સોપન યદા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘ઇતી’’તિઆદિ લદ્ધગુણ વચનં. ‘‘પચ્ચયગણસ્સેવનામ’’ન્તિ પચ્ચયગણસ્સેવ વિસેસ નામન્તિ વુત્તં હોતિ. ઉપ્પન્નત્થે ઇકપચ્ચયોતિ કથં વિઞ્ઞાયતીતિ આહ ‘‘યસ્મિં સમયે’’તિઆદિં. ‘‘પાળિય’’ન્તિ ધમ્મસઙ્ગણિપાળિયં. ‘‘અસલ્લક્ખેત્વા’’તિ અચિન્તેત્વા ઇચ્ચેવત્થો. સબ્બમેતં નયુજ્જતિયેવ. કસ્મા, પાળિઅટ્ઠકથાહિ અસંસન્દનત્તા, અત્થયુત્તિબ્યઞ્જનયુત્તીનઞ્ચ અવિસદત્તાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘ત’’ન્તિ ચિત્તં. ‘‘એતેના’’તિ પુબ્બપ્પયોગેન. ‘‘યથાવુત્તનયેના’’તિ તિક્ખભાવસઙ્ખાતમણ્ડનવિસેસેન. ‘‘સો પના’’તિ પુબ્બપ્પયોગો પન. ‘‘ઇતી’’તિ તસ્મા. ‘‘તં નિબ્બત્તિતો’’તિ તેન પુબ્બપ્પયોગેન નિબ્બત્તિતો. ‘‘વિરજ્ઝિત્વા’’તિ અયુત્તપક્ખેપતિત્વા. એતેનપટિક્ખિત્તા હોતીતિ સમ્બન્ધો. ગાથાયં. ‘‘ચિત્તસમ્ભવી’’તિ ચિત્તસ્મિં સમ્ભૂતો. વિસેસો સઙ્ખારો નામાતિ યોજના. સલોમકો, સપક્ખકોત્યાદીસુવિયાતિ વુત્તં. સાસવા ધમ્મા, સારમ્મણા ધમ્માત્યાદીસુવિયાતિ પન વુત્તે યુત્તતરં. ‘‘પાળિઅટ્ઠકથા સિદ્ધ’’ન્તિ પાળિઅટ્ઠકથાતો સિદ્ધં. અપિચયત્થવિસુદ્ધિમગ્ગાદીસુ અસઙ્ખારં ચિત્તં, સસઙ્ખારં ચિત્તન્તિ આગતં. તત્થ અયં પચ્છિમનયો યુત્તો. ઉપાયસમુટ્ઠિતસ્સ અનેકસતસમ્ભવતો ‘‘ઇદઞ્ચ નયદસ્સનમેવા’’તિ વુત્તં. ‘‘ઉદાસિનભાવેના’’તિ મજ્ઝત્તભાવેન. ‘‘યતો’’તિ યસ્મા. વિકારપત્તો હોતિ. તતો અધિમત્તપસ્સનં વિઞ્ઞાયતીતિ યોજના.

૨૩. ઇદાનિ સહગતવચન સમ્પયુત્તવચનાનિ વિચારેન્તો ‘‘એત્થચા’’તિઆદિમારભિ. ‘‘ન પન તે ભેદવન્તા હોન્તી’’તિ કસ્મા વુત્તં. ન નુ તેપિચક્ખુ સમ્ફસ્સો, સોતસમ્ફસ્સો, તિઆદિના ચ, કામવિતક્કો, બ્યાપાદવિતક્કો, તિઆદિના ચ, દુક્ખે અઞ્ઞાણં, દુક્ખસમુદયે અઞ્ઞાણ, ન્તિઆદિનાચ ભેદવન્તા હોન્તીતિ. સચ્ચં. તે પન ભેદા ઇમં ચિત્તં ભિન્નં ન કરોન્તિ. તસ્મા તે ભેદવન્તાન હોન્તીતિ વુત્તા. ન ચ તેસં અયં વિકપ્પો અત્થીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘ઇમસ્મિં ચિત્તે’’તિ લોભમૂલચિત્તે. ‘‘કત્થચી’’તિ કિસ્મિઞ્ચિ ચિત્તે. યેવાપનાતિ વુત્તે સુધમ્મેસુ આગતાનિયેવાપનકાનિ. ‘‘અઞ્ઞેહી’’તિ દોસમૂલમોહમૂલેહિ. નનુતાનિપિ ઇધ ગહેતબ્બાનીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘ના’’તિ ન ગહેતબ્બાનિ. કસ્માતિ આહ ‘‘તેસુહી’’તિઆદિં. તેપિ ઇધ નગહેતબ્બા સિયું. ન પન ન ગહેતબ્બા. કસ્મા, વેદનાય ચ સયં ભેદવન્તત્તા, દિટ્ઠિસઙ્ખારાનઞ્ચ વિકપ્પસબ્ભાવાતિ અધિપ્પાયો.

૨૪. ‘‘સોમનસ્સસ્સકારણ’’ન્તિ સોમનસ્સુપ્પત્તિયા કારણં. સોમનસ્સુપ્પત્તિયા કારણે વુત્તે તં સહગત ચિત્તુપ્પત્તિયાપિકારણં સિદ્ધં હોતીતિ કત્વા તમેવ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. તેનાહ ‘‘સોમનસ્સપ્પટિસન્ધિકોહી’’તિઆદિં. હીનેન વા…પે… આરમ્મણેન સમાયોગો, તેન સમાયુત્તસ્સાપિ ચિત્તં ઉપ્પજ્જમાનન્તિઆદિના વત્તબ્બં. તથા બ્યસનમુત્તિયંપિ. ઉપેક્ખાકારણે ‘‘બ્યસનમુત્તી’’તિ ઇદં દોમનસ્સપ્પસઙ્ગપરિહારવચનં. અજ્ઝાસયોવુચ્ચતિ અજ્ઝાવુત્તં ગેહં. દિટ્ઠિસઙ્ખાતો અજ્ઝાસયોયસ્સાતિ દિટ્ઠજ્ઝાસયો. તસ્સ ભાવો દિટ્ઠજ્ઝાસયતા. ‘‘અયોનિસો ઉમ્મુજ્જન’’ન્તિ અનુપાયતો આભુજનં, મનસિકરણં. ‘‘ચિન્તા પસુતવસેના’’તિ ગમ્ભીરેસુ ધમ્મેસુ ચિન્તાપસવનવસેન, વીમંસા વડ્ઢનવસેન. ‘‘દિટ્ઠકારણમેવા’’તિ દિટ્ઠં કારણપ્પટિરૂપકમેવ. તેનાહ ‘‘સારતોસચ્ચતો ઉમ્મુજ્જન’’ન્તિ. ‘‘તબ્બિપરીતેના’’તિ તતો વિપરીતેન. અદિટ્ઠજ્ઝાસયતા, દિટ્ઠિવિપન્નપુગ્ગલપરિવજ્જનતા, સદ્ધમ્મસવનતા, સમ્માવિતક્કબહુલતા, યોનિસો ઉમ્મુજ્જનઞ્ચ દિટ્ઠિવિપ્પયોગકારણન્તિ વત્તબ્બં.

‘‘ઇમેસં પન ચિત્તાનં ઉપ્પત્તિવિધાનં વિસુદ્ધિમગ્ગેગહેતબ્બ’’ન્તિ વિસુદ્ધિ મગ્ગેખન્ધ નિદ્દેસતો ગહેતબ્બં. વુત્તઞ્હિતત્થ. યદા હિનત્થિકામેસુ આદીનવોતિઆદિનાનયેન મિચ્છાદિટ્ઠિં પુરેક્ખિત્વા હટ્ઠતુટ્ઠો કામેવા પરિભુઞ્જતિ, દિટ્ઠમઙ્ગલાદીનિ વા સારતોપચ્ચેતિ સભાવ તિક્ખેન અનુસ્સાહિતેનચિત્તેન. તદા પથમં અકુસલ ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ. યદા મન્દેન સમુસ્સાહિતેન ચિત્તેન, તદાદુતીયં. યદા મિચ્છા દિટ્ઠિં અપુરેક્ખિત્વા કેવલં હટ્ઠતુટ્ઠો મેથુનં વા સેવતિ, પર સમ્પત્તિં વા અભિજ્ઝાયતિ, પરભણ્ડં વા હરતિ સભાવતિક્ખેનેવ અનુસ્સાહિતેન ચિત્તેન. તદા તતીયં. યદા મન્દેન સમુસ્સાહિતેનચિત્તેન, તદા ચતુત્થં. યદા પન કામાનં વા અસમ્પત્તિં આગમ્મ અઞ્ઞેસં વા સોમનસ્સહેતૂનં અભાવેન ચતૂસુપિ વિકપ્પેસુ સોમનસ્સરહિતાહોન્તિ, તદાસેસાનિ ચત્તારિ ઉપેક્ખાસહગતાનિ ઉપ્પજ્જન્તીતિ.

લોભમૂલચિત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨૫. દોસમૂલચિત્તે. ‘‘વિરૂપ’’ન્તિ દુટ્ઠં, લુદ્દં. દુમ્મનસ્સ ભાવોતિ વુત્તે કાયિકદુક્ખવેદનાયપિ પસઙ્ગો સિયાતિ વુત્તં ‘‘માનસિક…પે… નામ’’ન્તિ. પટિહઞ્ઞતિ બાધતિ. ‘‘સન્તત્તે’’તિ સન્તાપિતે.

૨૬. ‘‘ભેદકરો’’તિ અઞ્ઞમઞ્ઞવિસેસકરો. ‘‘ભેદકરાન હોન્તી’’તિ ઇમસ્સ ચિત્તસ્સ અઞ્ઞમઞ્ઞવિસેસકરાન હોન્તિ. દોમનસ્સગ્ગહણં પસઙ્ગનિવત્તનત્થં ગહિતન્તિ યોજના. પસઙ્ગોતિ ચનાનપ્પકારતો સજ્જનં લગ્ગનં. કથં પસઙ્ગોતિ આહ ‘‘યદાહી’’તિઆદિં. ‘‘તુટ્ઠિં પવેદેન્તી’’તિ તુટ્ઠામયં ઇમેસં મરણેનાતિઆદિ ચિક્ખન્તિ. એવં સહગતપ્પસઙ્ગં નિવત્તેત્વા સમ્પયુત્તપ્પસઙ્ગં નિવત્તેતું ‘‘પટિઘગ્ગહણંપી’’તિઆદિ વુત્તં. તિરચ્છાનગતપાણવધે અપુઞ્ઞં નામ નત્થિ. આદિકપ્પતો પટ્ઠાય મનુસ્સાનં યથાકામ પરિભોગત્થાય લોકિસ્સરિયેનથાવરટ્ઠાયિના નિમ્મિતત્તાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘વિસ્સટ્ઠા’’તિ અનાસઙ્કા. ‘‘અઞ્ઞેવા’’તિ અઞ્ઞે વા જને. વિમતિ એવ વેમતિકં. વેમતિકં જાતં યેસં તે વેમતિકજાતા. પુરિમચિત્તસ્સલોભસહગતભાવો ઇમાનિઅટ્ઠપિ લોભસહગતચિત્તાનિનામાતિ ઇમિના ચૂળનિગમને નેવ સિદ્ધોવિયાતિ યોજના. ચૂળનિગમનેન પટિઘસમ્પયુત્ત ભાવેસિદ્ધે દોમનસ્સસહગતભાવોપિ તેનસિદ્ધો યેવાતિ કત્વા ‘‘તેસં ગહણં’’તિ વુત્તં. ‘‘તેસ’’ન્તિ દોનસ્સપટિઘાનં. ઇમસ્મિં ચિત્તે ઇસ્સામચ્છરિયકુક્કુચ્ચાનિચથિનમિદ્ધાનિ ચ અનિયતયોગીનિ ચ હોન્તિ યેવાપનકાનિ ચ. તેનાહ ‘‘પુરિમચિત્તે’’તિઆદિં. દોમનસ્સં ઇમસ્મિં ચિત્તે અત્થિ, અઞ્ઞચિત્તેસુ નત્થિ, તસ્મા અસાધારણ ધમ્મો નામ. અનઞ્ઞસાધારણ ધમ્મોતિપિ વુચ્ચતિ. ‘‘યથાતં’’તિ તં નિદસ્સનં તદુદાહરણં યથા કતમન્તિ અત્થો. ‘‘ઉપલક્ખેતી’’તિ સઞ્ઞાપેતિ. આતપંતાયતિરક્ખતીતિ આતપત્તં. સેતચ્છત્તં. લદ્ધં આતપત્તં યેનાતિ લદ્ધાતપત્તો. રાજકુમારો. સો આતપત્તં લદ્ધોતિ વુત્તે સબ્બં રાજસમ્પત્તિં લદ્ધોતિ વિઞ્ઞાયતિ. તસ્મા ઇદં ઉપલક્ખણ વચનં જાતન્તિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘ઉભિન્ન’’ન્તિ દ્વિન્નં દોમનસ્સ પટિઘાનં. પુબ્બે દોમનસ્સસહગતન્તિ વત્વા નિગમને પટિઘસમ્પયુત્તચિત્તાનીતિ વુત્તત્તા ‘‘ઇમસ્સ…પે… સિદ્ધિતો’’તિ વુત્તં.

૨૭. ‘‘અનિટ્ઠલોકધમ્મેહી’’તિ અલાભો ચ, અયસોચ, નિન્દાચ, દુક્ખઞ્ચાતિ ચતૂહિ અનિટ્ઠલોકધમ્મેહિ. ‘‘તં કુતેત્થ લબ્ભા’’તિ અહં અલાભાદીહિ માસમાગચ્છીતિ પત્થેન્તસ્સપિ કુતોમેએત્થલોકેતં પત્થના પૂરણં સબ્બકાલં લબ્ભાતિ અત્થો. ‘‘લબ્ભા’’તિ ચ કમ્મત્થદીપકં પાટિપદિકપદં. ઇમેસં ઉપ્પત્તિવિધાનં વિસુદ્ધિમગ્ગે સઙ્ખેપતોવ વુત્તં તસ્સ પાણાતિ પાતાદીસુ તિક્ખમન્દપ્પવત્તિકાલે પવત્તિવેદિતબ્બાતિ.

દોસમૂલચિત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨૮. મોહમૂલચિત્તે. ‘‘મૂલન્તરવિરહેના’’તિ અઞ્ઞમૂલવિરહેન. સંસપ્પતીતિ સંસપ્પમાના. એવં નુ ખો, અઞ્ઞથાનુ ખોતિ એવં દ્વિધા એરયતિ કમ્પતીતિ અત્થો. વિક્ખિપતીતિ વિક્ખિપમાનં. ‘‘નિયમનત્થ’’ન્તિ ઇદં વિચિકિચ્છાસમ્પયુત્તં નામાતિ નિયમનત્થં. ઇદઞ્હિ પટિઘસમ્પયુત્તં વિય નિગમનેન સિદ્ધં ન હોતિ. ‘‘ઇધ લદ્ધોકાસં હુત્વા’’તિ મૂલન્તર વિરહત્તા એવ ઇધલદ્ધોકાસં હુત્વા. પકતિ સભાવભૂતં, ઇતિ તસ્મા નત્થીતિ યોજના. ‘‘અનોસક્કમાન’’ન્તિ પચ્છતો અનિવત્તમાનં. ‘‘અસંસીદમાન’’ન્તિ હેટ્ઠતો અપતમાનં. ઉભયેન અબ્બોચ્છિન્નન્તિ વુત્તં હોતિ. ‘‘અતિસમ્મુળ્હતાયા’’તિ મૂલન્તર વિરહેન મોહેન અતિસમ્મુળ્હતાય. ‘‘અતિચઞ્ચલતાયા’’તિ સંસપ્પમાનવિક્ખિપમાનેહિવિચિકિચ્છુદ્ધચ્ચેહિ અતિચઞ્ચલતાય. ‘‘સબ્બત્થપી’’તિ સબ્બેસુપિ આરમ્મણેસુ. અટ્ઠકથાયં સઙ્ખાર ભેદેન અવિજ્જાય દુવિધભાવોવ વુત્તો. કથં વુત્તો. અવિજ્જા અપ્પટિપત્તિ મિચ્છા પટિપત્તિતો દુવિધા તથા સસઙ્ખા રાસઙ્ખારતોતિ વુત્તો. ‘‘તિવિધભાવોવા’’તિ ઇમસ્મિં ચિત્તેસઙ્ખારવિમુત્તાય અવિજ્જાય સદ્ધિં તિવિધભાવોવ. ઇમેસં દ્વિન્નં ચિત્તાનં ઉપ્પત્તિવિધાનં વિસુદ્ધિમગ્ગેસઙ્ખેપતોવવુત્તં તસ્સઅસન્નિટ્ઠાનવિક્ખેપકાલેપવત્તિ વેદિતબ્બાતિ.

૨૯. ‘‘સબ્બથાપી’’તિ નિપાતસમુદાયો વા હોતુ અઞ્ઞમઞ્ઞવેવચનો વા, વિસું નિપાતોવાતિ એવં સબ્બપ્પકારતોપિ. અકુસલપદે અકારો વિરુદ્ધત્થો. યથા અમિત્તો, અસુરો, તિદસ્સેતું ‘‘અકુસલાની’’તિઆદિમાહ. ‘‘પટિવિરુદ્ધભાવો’’તિ મોહાદીહિ અકુસલેહિ વિરુદ્ધભાવો. ભાવનંનારહન્તીતિ ‘‘અભાવનારહા’’. કથં પન ભાવનંનારહન્તીતિ આહ ‘‘પુનપ્પુન’’ન્તિઆદિં. ‘‘નિયામં ઓક્કમન્તાપી’’તિ પઞ્ચાનન્તરિય કમ્મભાવેન નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિભાવેન ચ નિયામં ઓક્કમન્તાપિ. અપાયં ભજન્તીતિ અપાયભાગિનો. કમ્મકારકા. તેસં ભાવો. તાય. ‘‘વટ્ટસોતનિયતે’’તિ સંસારવટ્ટ સોતસ્મિં નિયતે. ‘‘થિરતરપત્તા’’તિ સમાધિવસેન થિરતરભાવં પત્તા. ઇદાનિ તમેવત્થં પકારન્તરેન વિભાવેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિમાહ. ‘‘સિયુ’’ન્તિ પદં ધાતુપચ્ચયેહિ સિદ્ધં નિપ્ફન્નપદં નામ નહોતિ. કસ્મા, ઇધપરિકપ્પત્થસ્સ અસમ્ભવતો. નિપાતપદં હોતિ. કસ્મા, અનેકત્થતા સમ્ભવતો. ઇધ પન ભવન્તિ સદ્દેન સમાનત્થો. તેનાહ ‘‘નિપાતપદં ઇધ દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ.

અકુસલવણ્ણના.

૩૦. અહેતુકચિત્તે. ‘‘સબ્બનિહીન’’ન્તિ સબ્બચિત્તેહિ હીનં. પુન ‘‘સબ્બનિહીન’’ન્તિ સબ્બાહેતુકેહિ હીનં. ‘‘ત’’ન્તિ અકુસલ વિપાકં.

૩૧. સુત્તપાળિયં, ‘‘કટ્ઠ’’ન્તિ સુક્ખદારું. ‘‘સકલિક’’ન્તિ છિન્દિતફાલિતં કટ્ઠક્ખણ્ડકં. ‘‘થુસ’’ન્તિ વીહિસુઙ્કં. ‘‘સઙ્કાર’’ન્તિ કચવરં. ચક્ખુઞ્ચરૂપે ચ પટિચ્ચ યંવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ. તં ચક્ખુવિઞ્ઞાણન્ત્વેવ વુચ્ચતીતિઆદિના યોજેતબ્બં. તત્થ ‘‘રૂપે’’તિ રૂપારમ્મણાન. ‘‘સદ્દે’’તિઆદીસુપિ એસનયો. એત્થ ચ વિઞ્ઞાણાનિ એકવત્થુ નિસ્સિતાનિ હોન્તિ. તસ્મા વત્થુ દ્વારેસુ એકવચનં વુત્તં. આરમ્મણાનિ પન એકવિઞ્ઞાણેનાપિ બહૂનિ ગહિતાનિ. તસ્મા આરમ્મણેસુ બહુવચનં. ‘‘દુક્ખયતી’’તિ દુક્ખં કરોતિ. નામધાતુ પદઞ્હેતં. યથા અત્તાનં સુખેતિ વીણેતીતિ સદ્દવિદૂ. ધાતુપાઠેસુ પન સુખદુક્ખતક્કિરિયાયંતિ વુત્તં. તક્કિરિયાતિ ચ સુખકિરિયા દુક્ખ કિરિયાતિ અત્થો. સાતકિરિયા અસ્સાતકિરિયાતિ વુત્તં હોતિ. ચ સદ્દો ઓકાસત્થોતિ કત્વા ‘‘દુક્કરં ઓકાસદાન’’ન્તિ વુત્તં.

૩૨. ‘‘ચક્ખુસ્સ અસમ્ભિન્નતા’’તિ ચક્ખુપસાદરૂપસ્સ અભિન્નતા. તસ્મિઞ્હિ ભિન્નેસતિ અન્ધસ્સ ચક્ખુસ્સ રૂપાનિનુપટ્ઠહન્તીતિ. ‘‘સોતસ્સઅસમ્ભિન્નતા’’તિઆદીસુપિ એસનયો. ‘‘આલોકસન્નિસ્સયપ્પટિલાભો’’તિ ચક્ખુ ચ આલોકેસતિ કિચ્ચકારી હોતિ. અસતિ નહોતિ. તથા રૂપઞ્ચ. તસ્મા આલોકો તેસં વિસયવિસયીભાવૂપગમને સન્નિસ્સયો હોતિ. તસ્સ આલોકસન્નિસ્સયસ્સ પટિલાભો. એસનયો આકાસસન્નિસ્સયાદીસુ. ઇમેસં અઙ્ગાનં યુત્તિ દીપના ઉપરિરૂપસઙ્ગહે આગમિસ્સતિ. ‘‘અટ્ઠકથાય’’ન્તિ અટ્ઠસાલિનિયં. તત્થ ‘‘તસ્મિં પન આપાતં આગચ્છન્તેપિ આલોકસન્નિસ્સયે અસતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં નુપ્પજ્જતી’’તિ વચનં અસમ્ભાવેન્તો ‘‘તં વિના આલોકેના’’તિઆદિમાહ. ‘‘અભાવદસ્સન પર’’ન્તિ અભાવદસ્સનપ્પધાનં.

૩૩. વિપાકવચનત્થે. વિપચ્ચતીતિ વિપાકં. વિપચ્ચતીતિ ચ વિપક્કભાવં આપજ્જતિ. પુબ્બે કતકમ્મં ઇદાનિ નિબ્બત્તિં પાપુણાતીતિ વુત્તં હોતિ. ઇદાનિ તદત્થં પાકટં કરોન્તો ‘‘અયઞ્ચ અત્થો’’તિઆદિમાહ. અટ્ઠકથાયં આયૂહન સમઙ્ગિતાપિ આગતા. ઇધ પનસા ચેતના સમઙ્ગિતાય સઙ્ગહિતાતિ કત્વા ‘‘ચતસ્સો સમઙ્ગિથા’’તિ વુત્તં. સમઙ્ગિતાતિ ચ સમ્પન્નતા. ‘‘તં તં કમ્માયૂહન કાલે’’તિ પાણાતિ પાતાદિકસ્સ તબ્બિરમણાદિકસ્સ ચ તસ્સ તસ્સ દુચ્ચરિતસુચરિતકમ્મસ્સ આયૂહનકાલે. સમુચ્ચિનનકાલેતિ અત્થો. ‘‘સબ્બસો અભાવં પત્વાન નિરુજ્ઝતી’’તિ યથા અબ્યાકત ધમ્માનિરુજ્ઝમાના સબ્બસો અભાવં પત્વા નિરુજ્ઝન્તિ. તથા નનિરુજ્ઝન્તીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘સબ્બાકાર પરિપૂર’’ન્તિ પાણાતિપાતં કરોન્તસ્સ કમ્માનુ રૂપાબહૂકાય વચીમનો વિકારા સન્દિસ્સન્તિ. એસનયો અદિન્નાદાનાદીસુ. એવરૂપેહિ સબ્બેહિ આકાર વિકારેહિ પરિપૂરં. ‘‘નિદહિત્વા વા’’તિ સણ્ઠપેત્વા એવ. ‘‘યંસન્ધાયા’’તિ યંકિરિયાવિસેસનિધાનં સન્ધાય.

ગાથાયં. ‘‘સજ્જૂ’’તિ ઇમસ્મિં દિવસે. ‘‘ખીરં વમુચ્ચતી’’તિ યથા ખીરં નામ ઇમસ્મિં દિવસે મુચ્ચતિ. પકતિં જહતિ. વિપરિણામં ગચ્છતિ. ન તથા પાપં કતં કમ્મન્તિ યોજના. કથં પન હોતીતિ આહ ‘‘દહન્તં બાલમન્વેતી’’તિ. ‘‘ભસ્માછન્નોવપાવકો’’તિ છારિકા છન્નોવિય અગ્ગિ. ‘‘સો પના’’તિ કિરિયા વિસેસો પન. ‘‘વિસું એકો પરમત્થ ધમ્મોતિપિ સઙ્ખ્યં ન ગચ્છતી’’તિ વિસું સમ્પયુત્ત ધમ્મ ભાવેન સઙ્ખ્યં ન ગચ્છતીતિ અધિપ્પાયો. સો હિ કમ્મપચ્ચયધમ્મત્તા પરમત્થ ધમ્મો ન હોતીતિ ન વત્તબ્બો. તેનાહ ‘‘અનુસયધાતુયો વિયા’’તિ. ‘‘સો’’તિ કિરિયાવિસેસો. ‘‘ત’’ન્તિ કમ્મં વા, કમ્મનિમિત્તં વા, ગતિનિમિત્તં વા. ‘‘તદા ઓકાસં લભતી’’તિ વિપચ્ચનત્થાય ઓકાસં લભતિ. ઓકાસં લભિત્વા પચ્ચુપટ્ઠાતીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘તત્થા’’તિ તાસુ ચ તૂસુસમઙ્ગિતાસુ. ‘‘ઇતી’’તિ લદ્ધગુણવચનં. ‘‘એવઞ્ચ કત્વા’’તિઆદિ પુન લદ્ધગુણવચનં. ‘‘પાળિય’’ન્તિ ધમ્મસઙ્ગણિ પાળિયં. ‘‘કમ્મસન્તાનતો’’તિ અરૂપસન્તાનં એવ વુચ્ચતિ. ‘‘યે પના’’તિ ગન્થકારા પન. ‘‘તેસ’’ન્તિ ગન્થકારાનં. આપજ્જતીતિ સમ્બન્ધો. તેસં વાદેતિ વા યોજેતબ્બં. યઞ્ચઉપમં દસ્સેન્તીતિ યોજના. ‘‘તત્થા’’તિ તસ્મિં વચને. ન ચ ન લભન્તીતિ યોજના. ‘‘તદા’’તિ તસ્મિં પરિણતકાલે. ‘‘નાળ’’ન્તિ પુપ્ફફલાનં દણ્ડકં.

૩૪. ‘‘સમ્ભવો’’તિ પસઙ્ગકારણં. અભિવિસેસેન ચરણં પવત્તનં અભિચારો. વિસેસ વુત્તિ. ન અભિચારો બ્યભિચારો. સામઞ્ઞ વુત્તિ. પક્ખન્તરેન સાધારણતાતિ વુત્તં હોતિ. પક્ખન્તરેન સાધારણતા નામપક્ખન્તરસ્સ નાનપ્પકારતો સજ્જનમેવ લગ્ગનમેવાતિ વુત્તં બ્યભિચારસ્સાતિ પસઙ્ગસ્સ ઇચ્ચેવત્થોતિ. એત્થચાતિઆદિના સમ્ભવબ્યભિચારાનં અભાવમેવ વદતિ. અકુસલહેતૂહિ ચ સહેતુકતા સમ્ભવો નત્થીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘તેસ’’ન્તિ અકુસલવિપાકાનં. ‘‘અબ્યભિચારોયેવા’’તિ બ્યભિચારરહિતોયેવ.

૩૫. ‘‘પઞ્ચદ્વારે ઉપ્પન્ન’’ન્તિ પઞ્ચદ્વારવિકારં પટિચ્ચ ઉપ્પન્નત્તા વુત્તં. તેનાહ ‘‘તઞ્હી’’તિઆદિં. એસનયો મનોદ્વારાવજ્જનેપિ.

યદિ હિ અયમત્થોસિયા, એવઞ્ચસતિ, અયમત્થો આપજ્જતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘તેસ’’ન્તિ વીથિચિત્તાનં. ઉપ્પાદસદ્દોનિયતપુલ્લિઙ્ગોતિ કત્વા ‘‘ટીકાસુ પન…પે… નિદ્દિટ્ઠં’’ સિયાતિ વુત્તં. ‘‘વુત્તનયેના’’તિ સમ્પયુત્તહેતુવિરહતોતિ વુત્તનયેન. વિપચ્ચન કિચ્ચં નામ વિપાકાનં કિચ્ચં. વિપાકુપ્પાદનકિચ્ચં નામ કુસલાકુસલાનં કિચ્ચં. ‘‘તં તં કિરિયામત્તભૂતાની’’તિ આવજ્જન કિરિયા હસનકિરિયામત્તભૂતાનિ. પટિસન્ધિભવઙ્ગચુતિચિત્તાનિ નામ કેવલં કમ્મવેગુક્ખિત્તભાવેનસન્તાનેપતિતમત્તત્તા દુબ્બલ કિચ્ચાનિ હોન્તિ. પઞ્ચ વિઞ્ઞાણાનિ ચ અસારાનં અબલાનં પસાદવત્થૂનં નિસ્સાય ઉપ્પન્નત્તા દુબ્બલવત્થુકાનિ હોન્તિ. સમ્પટિચ્છનાદીનિ ચ પઞ્ચવિઞ્ઞાણાનુબન્ધ મત્તત્તા દુબ્બલ કિચ્ચટ્ઠાનાનિ હોન્તિ. તસ્મા તાનિ સબ્બાનિ અત્તનો ઉસ્સાહેનવિના કેવલં વિપચ્ચનમત્તેન પવત્તન્તિ. ‘‘વિપાકસન્તાનતો’’તિ પઞ્ચદ્વારાવજ્જનઞ્ચ મનોદ્વારાવજ્જનઞ્ચ ભવઙ્ગવિપાકસન્તાનતો લદ્ધપચ્ચયં હોતિ. વોટ્ઠબ્બનં પઞ્ચવિઞ્ઞાણાદિ વિપાકસન્તાનતો લદ્ધપચ્ચયં. ‘‘ઇતરાનિ પના’’તિ હસિતુપ્પાદચિત્ત મહાકિરિયચિત્તાદીનિ. ‘‘નિરનુસયસન્તાને’’તિ અનુસયરહિતે ખીણાસવસન્તાને. ‘‘ઉસ્સાહરહિતાનિ એવા’’તિ યથા રુક્ખાનં વાતપુપ્ફાનિ નામ અત્થિ. તાનિ ફલુપ્પાદકસિનેહરહિતત્તા ફલાનિ ન ઉપ્પાદેન્તિ. તથા તાનિ ચ વિપાકુપ્પાદકતણ્હાસિનેહરહિતત્તા ઉસ્સાહબ્યાપાર રહિતાનિ એવ.

૩૬. વેદનાવિચારણાયં. ‘‘પિચુપિણ્ડકાનં વિયા’’તિ દ્વિન્નં કપ્પાસપિચુપિણ્ડકાનં અઞ્ઞમઞ્ઞસઙ્ઘટ્ટનં વિય ઉપાદારૂપાનઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞસઙ્ઘટ્ટનં દુબ્બલમેવાતિ યોજના. ‘‘તેસં આરમ્મણભૂતાન’’ન્તિ તિણ્ણં મહાભૂતાનં. ‘‘કાયનિસ્સયભૂતેસૂ’’તિ કાયનિસ્સયમહાભૂતેસુ.‘‘તેહી’’તિ પઞ્ચવિઞ્ઞાણેહિ. ‘‘પુરિમચિત્તેના’’તિ સમ્પટિચ્છનચિત્તતો. ‘‘ત’’ન્તિ અકુસલવિપાકસન્તીરણં. પટિઘેન વિના નપ્પવત્તતિ. કસ્મા નપ્પવત્તતીતિ આહ ‘‘એકન્તાકુસલભૂતેના’’તિઆદિં. ‘‘અબ્યાકતેસુ અસમ્ભવતો’’તિ અબ્યાકત ચિત્તેસુ યુજ્જિતું અસમ્ભવતો. કમ્માનુભાવતો ચ મુઞ્ચિત્વા યથાપુરિમં વિપાકસન્તાનં કમ્માનુભાવેન પવત્તં હોતિ. તથા અપ્પવત્તિત્વાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘કેનચી’’તિ કેનચિ ચિત્તેન. ‘‘વિસદિસચિત્તસન્તાન પરાવટ્ટનવસેના’’તિ પુરિમેનવિપાક ચિત્ત સન્તાનેન વિસદિસં કુસલાદિ જવન ચિત્તસન્તાનં પરતો આવટ્ટા પન વસેન. તથાહિદં ચિત્તદ્વયં પાળિયં આવટ્ટના, અન્વાવટ્ટના, આભોગો, સમન્નાહારોતિ નિદ્દિટ્ઠં. ‘‘સબ્બત્થાપી’’તિ ઇટ્ઠારમ્મણેપિ અનિટ્ઠારમ્મણેપિ. ‘‘અત્તનો પચ્છા પવત્તસ્સ ચિત્તસ્સ વસેના’’તિ અત્તનો પચ્છા પવત્તં ચિત્તં પટિચ્ચ ન વત્તબ્બોતિ અધિપ્પાયો. ‘‘અત્તનો પચ્ચયેહિ એવ સો સક્કા વત્તુ’’ન્તિ અત્તનો પચ્ચયેસુ બલવન્તેસુ સતિ, બલવા હોતિ. દુબ્બલેસુ સતિ, દુબ્બલો હોતીતિ સક્કાવત્તુન્તિ અધિપ્પાયો. ‘‘વિસદિસ ચિત્તસન્તાન’’ન્તિ વોટ્ઠબ્બનકિરિયચિત્તસન્તાનં.

૩૭. સઙ્ખાર વિચારણાયં ‘‘વિપાકુદ્ધારે’’તિ અટ્ઠસાલિનિયં વિપાકુદ્ધાર કથાયં. ‘‘ઉભયકમ્મેનપી’’તિ સસઙ્ખારિક કમ્મેનપિ, અસઙ્ખારિક કમ્મેનપિ. ‘‘થેરેના’’તિ મહાદત્તત્થેરેન. ‘‘તદુભયભાવાભાવો’’તિ સસઙ્ખારિક અસઙ્ખારિકભાવાનં અભાવો. ‘‘તાનિપિ હિ અપરિબ્યત્તકિચ્ચાનિયેવા’’તિ એત્થ આવજ્જન દ્વયં જવનાનં પુરેચારિક કિચ્ચત્તા અપરિબ્યત્તકિચ્ચં હોતુ. હસિતુપ્પાદચિત્તં પન જવનકિચ્ચત્તા કથં અપરિબ્યત્તકિચ્ચં ભવેય્યાતિ. તમ્પિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાદીનં અનુચારિકમત્તત્તા અપરિબ્યત્તકિચ્ચં નામ હોતીતિ. ‘‘અટ્ઠમહાવિપાકેસુ વિય વત્તબ્બો’’તિ મહાવિપાકાનં સસઙ્ખારિકા સઙ્ખારિકભાવો પુરિમભવે મરણાસન્નકાલે આરમ્મણાનં પયોગેન સહ વા વિના વા ઉપટ્ઠાનં પટિચ્ચ વુત્તો, તથા વત્તબ્બોતિ અધિપ્પાયો.

૩૮. ‘‘દુબ્બલ કમ્મનિબ્બત્તેસૂ’’તિ પટિસન્ધિ ભવઙ્ગ ચુતિકિચ્ચાનિ સન્ધાય વુત્તં. ‘‘દુબ્બલવત્થુ કિચ્ચટ્ઠાનેસૂ’’તિ ચક્ખાદિવત્થુકેસુ આવજ્જનાદિ દુબ્બલકિચ્ચ દુબ્બલટ્ઠાનિકેસુ. ‘‘તત્થા’’તિઆદિના તદત્થં વિવરતિ. તત્થ ‘‘વિક્ખેપયુત્ત’’ન્તિ વિક્ખેપકિચ્ચેન ઉદ્ધચ્ચેનયુત્તં હુત્વા. ‘‘કપ્પટ્ઠિતિકં’’ નામ સઙ્ઘભેદકમ્મં. છસુવત્થુ રૂપેસુ હદયવત્થુમેવ સુવણ્ણરજતં વિય સારવત્થુ હોતિ. ઇતરાનિ ફલિકાનિવિય પસાદમત્તત્તા અસારાનિ હોન્તીતિ વુત્તં ‘‘ચક્ખાદીસુ દુબ્બલવત્થૂસૂ’’તિ. દસ્સનાદીનિ ચ કિચ્ચાનિ જવન કિચ્ચસ્સ પુરેચરત્તા ખુદ્દકિચ્ચાનિ હોન્તિ. તેનાહ ‘‘દસ્સનાદીસૂ’’તિઆદિં.

૩૯. ઇધ દીપનિયં ઇચ્ચેવન્તિ પદં અટ્ઠારસાતિપદસ્સવિસેસનન્તિ કત્વા ‘‘સબ્બથાપીતિ પદસ્સ…પે… વેદિતબ્બો’’તિ વુત્તં. વિભાવનિયં પન તં સબ્બથાપીતિ પદસ્સ વિસેસનન્તિ કત્વા ‘‘સબ્બથા પીતિકુસલાકુસલવિપાકકિરિયાભેદેના’’તિ વુત્તં.

અહેતુકચિત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪૦. સોભણચિત્તેસુ. અવુત્તાપિ સિદ્ધા હોતિ. યથા અટ્ઠચિત્તાનિ લોકુત્તરાનીતિ ચ વુત્તે અવુત્તેપિસિજ્ઝન્તિ સેસચિત્તાનિ લોકિયાનીતિ ચ સઉત્તરાનીતિ ચાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘અત્તસમઙ્ગીનો’’તિ અત્તના પાપકમ્મેન સમન્નાગતે. ‘‘અનિચ્છન્તે યેવા’’તિ સચેપિ અવીચિનિમિત્તસ્સાદવત્થુ વિય કેચિ ઇચ્છન્તુ. અજાનન્તાનં પન ઇચ્છા અપ્પમાણન્તિ અધિપ્પાયો. ‘‘સોભગ્ગ પત્તિયા’’તિ એત્થ સુભગસ્સ ભાવો સોભગ્ગન્તિ વિગ્ગહો. સુભગસ્સાતિ ચ સુસિરિકસ્સ.

૪૧. ‘‘યાથાવતો’’તિ યથા સભાવતો. એત્થ સિયા જાનાતીતિ ઞાણન્તિ વુત્તં, કિં સબ્બં ઞાણં યાથાવતો જાનાતીતિ. કિઞ્ચેત્થ. યદિ સબ્બં ઞાણં યાથાવતો જાનાતિ. એવં સતિ, ઞાણેન ચિન્તેન્તાનં અજાનનં નામ નત્થિ, વિરજ્ઝનં નામ નત્થીતિ આપજ્જતિ. અથ સબ્બં ઞાણં યાથાવતો ન જાનાતિ, કત્થચિ જાનાતિ, કત્થચિ ન જાનાતિ. એવઞ્ચસતિ, યત્થ જાનાતિ, તત્થેવ તં ઞાણં હોતિ. યત્થ ન જાનાતિ, તત્થ તં ઞાણમેવ ન હોતીતિ આપજ્જતીતિ. વુચ્ચતે. ઞાણેન ચિન્તેસ્સામીતિ ચિન્તેન્તાનંપિ યત્થ યત્થ યાથાવતો જાનનં ન હોતિ, તત્થ તત્થ ઞાણ વિપ્પયુત્ત ચિત્તં હોતિ. ઞાણપ્પટિ રૂપકા ચ ધમ્મા અત્થિ ચિત્તઞ્ચ વિતક્કો ચ, વિચારો ચ, દિટ્ઠિ ચ. એતેહિ ચિન્તેન્તાપિ અહં ઞાણેન ચિન્તેમીતિ મઞ્ઞન્તિ. ‘‘દેય્ય ધમ્મપટિગ્ગાહક સમ્પત્તી’’તિ દેય્યધમ્મ વત્થુ સમ્પત્તિ, પટિગ્ગાહક પુગ્ગલ સમ્પત્તિ. ‘‘અબ્યાપજ્જલોકૂપપત્તિતા’’તિ એત્થ અબ્યાપજ્જલોકો નામ કાયિકદુક્ખ ચેતસિક દુક્ખ રહિતો ઉપરિદેવલોકો વા બ્રહ્મલોકો વા. ઉપપજ્જનં ઉપપત્તિ. પટિસન્ધિવસેન ઉપગમનન્તિ અત્થો. અબ્યાપજ્જલોકં ઉપપત્તિ યસ્સ સો અબ્યાપજ્જ લોકૂપપત્તિ. તસ્સ ભાવોતિ વિગ્ગહો. ‘‘કિલેસ દૂરતા’’તિ સમાપત્તિ બલેન વા, અઞ્ઞતરપ્પટિપત્તિયા વા, વિક્ખમ્ભિત કિલેસતા વા, અરિયમગ્ગેન સમુચ્છિન્ન કિલેસતા વા.

તેસં ઉપ્પત્તિ વિધાનં વિસુદ્ધિ મગ્ગે ખન્ધનિદ્દેસે એવં વુત્તં. યદાહિ દેય્યધમ્મ પટિગ્ગાહકાદિ સમ્પત્તિં અઞ્ઞં વા સોમનસ્સહેતું આગમ્મ હટ્ઠતુટ્ઠો અત્થિદિન્નન્તિઆદિનયપ્પવત્તં સમ્માદિટ્ઠિં પુરેક્ખિત્વા અસંસીદન્તો અનુસ્સાહિતોપરેહિ દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કરોતિ, તદાસ્સ સોમનસ્સસહગતં ઞાણ સમ્પયુત્તં ચિત્તં અસઙ્ખારં હોતિ. યદા પન વુત્તનયેન હટ્ઠતુટ્ઠો સમ્માદિટ્ઠિં પુરેક્ખિત્વા અમુત્ત ચા ગતાદિવસેન સંસીદમાનો વા પરેહિ વા ઉસ્સાહિતો કરોતિ, તદાસ્સ તદેવ ચિત્તં સસઙ્ખારં હોતિ. ઇમસ્મિઞ્હિ અત્થે સઙ્ખારોતિ એતં અત્તનો વા પરેસં વા વસેન પવત્તસ્સ પુબ્બપ્પયોગસ્સાધિવચનં. યદા પન ઞાતિ જનસ્સ પટિપત્તિ દસ્સનેન જાતપરિચયાબાલદારકા ભિક્ખૂ દિસ્વા સોમનસ્સ જાતાસહસા કિઞ્ચિ દેવ હત્થગતં દદન્તિ વા વન્દન્તિ વા, તદા તતીયં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ. યદા પન દેથવન્દથાતિ ઞાતીહિ ઉસ્સાહિતા એવં પટિપજ્જન્તિ, તદા ચતુત્થં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ. યદા પન દેય્યધમ્મ પટિગ્ગાહકાદીનં અસમ્પત્તિં અઞ્ઞેસં વા સોમનસ્સહેતૂનં અભાવં આગમ્મ ચતૂસુપિ વિકપ્પેસુ સોમનસ્સરહિતા હોન્તિ. તદા સેસાનિ ચત્તારિ ઉપેક્ખાસહગતાનિ ઉપ્પજ્જન્તીતિ.

૪૨. અટ્ઠપીતિ એત્થ પિસદ્દેન ઇમાનિ ચિત્તાનિ ન કેવલં અટ્ઠેવ હોન્તિ. અથ ખો તતો બહૂનિપિ બહુતરાનિપિ હોન્તીતિ ઇમં સમ્પિણ્ડનત્થં દીપેતીતિ દસ્સેતું ‘‘તેના’’તિઆદિવુત્તં. દસસુ પુઞ્ઞકિરિયાવત્થૂસુ દિટ્ઠુજુ કમ્મં નામ ઞાણ કિચ્ચં. તં કથં ઞાણ વિપ્પયુત્ત ચિત્તેહિ કરોન્તીતિ. વુચ્ચતે. ઞાણ સમ્પયુત્ત ચિત્તેહિ દિટ્ઠિં ઉજુંકરોન્તા તેસં અન્તરન્તરા ઞાણસોતે પતિતવસેન ઞાણવિપ્પયુત્ત ચિત્તેહિપિ કરોન્તિયેવ. સબ્બેસત્તા કમ્મસ્સકાતિઆદિના, બુદ્ધો સોભગવા, સ્વાક્ખાતો સો ધમ્મો, સુપ્પટિપન્નો સો સઙ્ઘો, તિઆદિના ચાતિ દટ્ઠબ્બં. તેનાહ ‘‘ઇમાનિ અટ્ઠ ચિત્તાની’’તિઆદિં. તત્થ દસપુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનિ નામ ‘દાનં, સીલં, ભાવના, અપચાયનં, વેય્યાવચ્ચં, પત્તિદાનં, પત્તાનુમોદનં, ધમ્મસ્સવના, ધમ્મદેસના, દિટ્ઠુજુ કમ્મં,. તેહિ ગુણિતાનિ વડ્ઢિતાનિ. તાનિ ચ અટ્ઠછસુ આરમ્મણેસુ ઉપ્પજ્જન્તિ. તીણિ ચ કમ્માનિ કરોન્તા તે હેવ અટ્ઠહિ કરોન્તિ. તાનિયેવ ચ સબ્બાનિ અત્થિ હીનાનિ, અત્થિ મજ્ઝિમાનિ, અત્થિ પણીતાનિ. તસ્મા પુન અનુક્કમેન આરમ્મણાદીહિ વડ્ઢનં કરોતિ. તત્થ ‘‘તાનિ ઠપેતબ્બાની’’તિ સમ્બન્ધો. ‘‘સુદ્ધિકાની’’તિ અધિપતીહિ અમિસ્સિતાનિ. ‘‘ઇતિ કત્વા’’તિ ઇતિ મનસિ કરિત્વા. તથા ઞાણવિપ્પયુત્તાનિ દ્વેસહસ્સાનિ સતં સટ્ઠિ ચ હોન્તીતિ યોજના. ‘‘વીમંસાવજ્જિતેહી’’તિ વીમંસાધિપતિ વજ્જિતેહિ. ‘‘તથાગુણિતાની’’તિ સબ્બાનિ પુઞ્ઞકિરિયાદીહિ સમં ગુણિતાનિ. ‘‘કોસલ્લેના’’તિ કોસલ્લસઙ્ખાતેન. ‘‘નાનાવજ્જનવીથિય’’ન્તિ ઞાણવિપ્પયુત્ત વીથીહિ વિસું ભૂતાય આવજ્જનાય યુત્ત વીથિયં. ‘‘તેનેવા’’તિ વીમંસાધિપતિભૂતેન તેનેવ ઉપનિસ્સયઞ્ઞાણેન. એવં સન્તેપિ ન સક્કાભવિતુન્તિ સમ્બન્ધો.

૪૩. વચનત્થે ‘‘રુજ્જનટ્ઠેના’’તિ તુદનટ્ઠેન. ‘‘અહિતટ્ઠેના’’તિ હિતવિરુદ્ધટ્ઠેન. ‘‘અનિપુણટ્ઠેના’’તિ અસણ્હા સુખુમટ્ઠેન. ‘‘અનિટ્ઠવિપાકટ્ઠેના’’તિ અનિટ્ઠં વિપાકં એતેસન્તિ અનિટ્ઠ વિપાકાનિ. તેસં ભાવો અનિટ્ઠ વિપાકટ્ઠો. તેન અનિટ્ઠ વિપાકટ્ઠેન. ‘‘તપ્પટિ પક્ખત્તા’’તિ રાગાદીહિ પટિપક્ખત્તા. એવં પરિયાયત્થ સઙ્ખાતં અભિધાનત્થં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અટ્ઠકથાસુ આગતં વચનત્થં દસ્સેતિ કુચ્છિતેતિઆદિના. તત્થ ‘‘કુચ્છિતે’’તિ જેગુચ્છિતબ્બે, નિન્દિ તબ્બે વા. ચાલેન્તિ તદઙ્ગપ્પહાનવસેન, કમ્પેન્તિ વિક્ખમ્ભનપ્પહાનવસેન, વિદ્ધંસેન્તિ સમુચ્છેદપ્પહાનવસેન. ‘‘તનુકરણટ્ઠેના’’તિ સલ્લિખનટ્ઠેન. ‘‘અન્તકરણટ્ઠેના’’તિ પરિયોસાનકરણટ્ઠેન. ‘‘અપિ ચા’’તિઆદિ દીપનીનયદસ્સનં. ‘‘કોસલ્લ સમ્ભૂતટ્ઠેના’’તિ મહાઅટ્ઠકથાનયો. તત્થ, કુસલસ્સ પણ્ડિતસ્સ ભાવો એકાસલ્લં. ઞાણં. તેન સમ્ભૂતં સઞ્જાતં કોસલ્લ સમ્ભૂતં તિવિગ્ગહો.

૪૪. ‘‘બલવકમ્મેના’’તિ તિહેતુ કુક્કટ્ઠ કમ્મેન. ‘‘દુબ્બલ કમ્મેના’’તિ તિહેતુકોમકેન વા દ્વિહેતુક કુસલ કમ્મેન વા. ‘‘કેહિચિ આચરિયેહી’’તિ મોરવાપિ વાસી મહાદત્તત્થેરં સન્ધાય વુત્તં. ‘‘સઙ્ગહકારેના’’તિ ભદ્દન્ત બુદ્ધઘોસત્થેરેન. ‘‘સન્નિહિત પચ્ચયવસેના’’તિ આસન્ને સણ્ઠિતપચ્ચય વસેન. પચ્ચુપ્પન્ન પચ્ચયવસેનેવાતિ વુત્તં હોતિ. ઉપટ્ઠિતાનિ કમ્માદીનિ આરમ્મણાનિ. પવત્તાનિ મહાવિપાકાનિ. ‘‘અવિપાક સભાવતો’’તિ અવિપચ્ચનસભાવતો. અવિપાકુપ્પાદનસભાવતોતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘અટ્ઠકથાય’’ન્તિ ધમ્મસઙ્ગણિટ્ઠકથાયં. ‘‘ઇધા’’તિ મહાવિપાકચિત્તે. ‘‘તથા અપ્પવત્તિયા ચા’’તિ દાનાદિવસેન અપ્પવત્તિતો ચ.

૪૫. મહાકિરિયચિત્તે. ‘‘ઉપરી’’તિ વીથિસઙ્ગહે તદા રમ્મણ નિયમે. ‘‘સયમેવા’’તિ અનુરુદ્ધત્થેરેનેવ. ‘‘વક્ખતી’’તિ વુચ્ચિસ્સતિ. ‘‘યથારહ’’ન્તિ ખીણાસવસન્તાને ઉપ્પન્નાનં મહાકિરિયાનં અરહાનુરૂપં. ભૂતકથન વિસેસનં તેન નિવત્તેતબ્બસ્સ અત્થસ્સ અભાવાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘તં’’તિ સહેતુકગ્ગહણં. ‘‘બ્યવચ્છેદકવિસેસન’’ન્તિ અહેતુક વિપાકકિરિય ચિત્તાનઞ્ચ સબ્ભાવાતપ્પસઙ્ગસ્સ અવચ્છેદકં વિસેસનં. ‘‘યથા સક્ખર કથલિકંપિ મચ્છગુમ્બંપિ તિટ્ઠન્તંપિ ચરન્તંપિ પસ્સતી’’તિ વચને સક્ખર કથલિકં તિટ્ઠન્તં, મચ્છગુમ્બં તિટ્ઠન્તંપિ ચરન્તંપિ પસ્સતીતિ એવં યથા લાભ યોજના હોતિ. તથા ઇધ પીતિ.

૪૬. ‘‘યદિદ’’ન્તિ યા અયં દીપન સમત્થતા, ‘‘ઇદં સામત્થિય’’ન્તિ યોજના. અયં સમત્થ ભાવોતિ અત્થો. ભેદવચને ચોદનાયાતિ સમ્બન્ધો. રચનાગાથાયં. ‘‘એતાની’’તિ સોભણ કામાવચર ચિત્તાનિ. ‘‘પુઞ્ઞ પાપ ક્રિયાભેદા’’તિ પુઞ્ઞ પાપ ક્રિયભેદેન.

૪૭. કતમે ધમ્મા કામાવચરા. હેટ્ઠતો અવીચિનિરયં પરિયન્તં કરિત્વા ઉપરિતો પરનિમ્મિત વસવત્તિદેવે અન્તો કરિત્વાતિ એવં પાળિયં નિદ્દિટ્ઠત્તા ઇધકામસદ્દેન સહોકાસાકામભૂમિ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘કામે કામભૂમિય’’ન્તિ. પરિયાપન્નાતિ પાઠસેસો. ‘‘ક્રિયા ચા’’તિ એત્થ ચ સદ્દો પન સદ્દત્થો. ઇતિ સદ્દો ઇચ્ચેવં સદ્દત્થો. એતેન પટિસિદ્ધાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘ઇધા’’તિ ઇમસ્મિં ચિત્તસઙ્ગહે. ‘‘તસ્સા’’તિ સબ્બથાસદ્દસ્સ. ભવો નામ ઇન્દ્રિય બદ્ધસન્તાનગતો ધમ્મ સમૂહો વુચ્ચતિ. ઇધ પન કામાવચરા ધમ્માતિ પદે કામસદ્દો. સો ચ પથવિ પબ્બતાદીહિ સદ્ધિં સબ્બં કામભૂમિં વદતીતિ વુત્તં ‘‘ભૂમિપરિયાયો ચા’’તિઆદિ. ‘‘ઇન્દ્રિયાનિન્દ્રિયબદ્ધ ધમ્મ સમૂહો’’તિ ઇન્દ્રિયબદ્ધ ધમ્મ સમૂહો સત્તસન્તાનાગતો, અનિન્દ્રિયબદ્ધ ધમ્મ સમૂહો પથવિ પબ્બતાદિ ગતો. તત્થ જીવિતિન્દ્રિયેન અનાબદ્ધો અનાયત્તો અનિન્દ્રિયબદ્ધોતિ.

ઇતિકામચિત્તસઙ્ગહદીપનિયાઅનુદીપના નિટ્ઠિતા.

૪૮. રૂપાવચરચિત્તે. ‘‘સમુદિતેના’’તિ પઞ્ચઙ્ગ સમુદિતેન. પઞ્ચન્નં અઙ્ગાનં એકતો સામગ્ગિભૂતેનાતિ અત્થો. પઞ્ચન્નઞ્હિ એકતો સામગ્ગિયં સતિયેવ અપ્પના હોતિ, નો અસતિ. સામગ્ગિયન્તિ ચ સુટ્ઠુ બલવતાય સમગ્ગભાવેતિ અત્થો. ‘‘પટિપજ્જિતબ્બત્તા’’તિ પત્તબ્બત્તા. ઝાનં દુવિધં આરમ્મણૂપનિજ્ઝાનઞ્ચ લક્ખણૂ પનિજ્ઝાનઞ્ચાતિ આહ ‘‘કસિણાદિકસ્સા’’તિઆદિં. ઇધ પન આરમ્મણૂપનિજ્ઝાનં અધિપ્પેતં. ઉપનિજ્ઝાનન્તિ ચ કસિણ નિમિત્તાદિકં આરમ્મણં ચેતસા ઉપગન્ત્વાનિજ્ઝાનં ઓલોકનં. ઝાનસદ્દસ્સઝાપનત્થોપિ સમ્ભવતીતિ વુત્તં ‘‘પચ્ચનીક ધમ્માનઞ્ચ ઝાપનતો’’તિ. અગ્ગિના વિય કટ્ઠાનં કિલેસાનં દય્હનતોતિ અત્થો. એકગ્ગતા એવ સાતિસ્સય યુત્તા અપ્પનાપત્તકાલેતિ અધિપ્પાયો. પુબ્બભાગે પન પથમજ્ઝાને વિતક્કસ્સ બલવભાવો ઇચ્છિતબ્બો. ‘‘સાહી’’તિઆદિના તદત્થં વિવરતિ. સાહિ એકગ્ગતાતિ ચ વુચ્ચતીતિ સમ્બન્ધો. એકો અત્તાસભાવો અસ્સાતિ એકત્તં. એકત્તં આરમ્મણમસ્સાતિ એકત્તા રમ્મણા. એકગ્ગતા. તસ્સ ભાવોતિ વિગ્ગહો.

અગ્ગસદ્દો કોટિ અત્થો. કોટ્ઠાસટ્ઠોવા. ‘‘તથા પવત્તને’’તિ ચિત્તસ્સ એકગ્ગભાવેન પવત્તિયં. ‘‘આધિપ્પચ્ચગુણયોગેના’’તિ અધિપતિભાવગુણયોગેન. ઇન્દ્રિયપચ્ચયતાગુણયોગેનાતિ વુત્તં હોતિ. સાયેવ એકગ્ગતા એકગ્ગતા, સમાધી,તિ ચ વુચ્ચતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘સમાધી’’તિ પદસ્સ-સં-આધી-તિ-વા, સમઆધીતિ-વા, દ્વિધા પદચ્છેદો. તત્થ સંઉપસગ્ગો સમ્માસદ્દત્થો. સમસદ્દો પન ધમ્મેન સમેન રજ્જં કારેતીતિઆદીસુ વિય નામિકસદ્દોતિ દ્વિધા વિકપ્પં દસ્સેન્તો ‘‘સાયેવ ચિત્ત’’ન્તિઆદિમાહ. સાયેવ ચિત્તં-સમ્મા ચ આધિયતીતિ સમાધિ, સાયેવ ચિત્તં-સમઞ્ચ આધિયતીતિ સમાધીતિ દ્વિધા વિકપ્પો. તત્થ સમ્મા ચાતિ સુન્દરેન. આધિયતીતિ આદહતિ. આદહનઞ્ચ ઠપનમેવાતિ વુત્તં ‘‘ઠપેતી’’તિ. સમઞ્ચાતિ અવિસમઞ્ચ. ‘‘તત્થેવા’’તિ તસ્મિં આરમ્મણે એવ. ‘‘લીનુદ્ધચ્ચાભાવા પાદનેના’’તિ લીનસ્સ ચ ઉદ્ધચ્ચસ્સ ચ અભાવો લીનુદ્ધચ્ચાભાવો. તસ્સ આપાદનં આપજ્જાપનન્તિ વિગ્ગહો. વિવિધેન ચિત્તસ્સ સંહરણં વિસાહારો. ન વિસાહારો અવિસાહારો. સાયેવ ચ નિદ્દિટ્ઠા. ઇતિ એવં ઇમેસુ દ્વીસુ અત્થેસુ એકગ્ગતા એવ સાતિસ્સયયુત્તાતિ યોજેતબ્બં. એવં પન સતિ, એકગ્ગતા એવ ઝાનન્તિ વત્તબ્બા, ન વિતક્કાદયોતિ ચોદનં પરિહરન્તો ‘‘વિતક્કાદયોપના’’તિઆદિમાહ. અપિસદ્દો સમ્પિણ્ડનત્થો. પનસદ્દો પક્ખન્તરત્થો. તસ્સા એકગ્ગતાય. ‘‘સા તિસ્સય’’ન્તિ અતિસ્સયેન સહ. ‘‘ઓસક્કિતુ’’ન્તિ સંસીદિતું. ‘‘નં’’તિ ચિત્તં. ‘‘સંસપ્પિતુ’’ન્તિ એવં નુ ખો અઞ્ઞથાનુ ખોતિ દ્વિધા ચઞ્ચલિતું. ‘‘ઉક્કણ્ઠિતુ’’ન્તિ અઞ્ઞાભિમુખી ભવિતું. આરમિતુન્તિ વુત્તં હોતિ. લદ્ધં સાતં યેનાતિ લદ્ધસ્સાતં. ‘‘સાતં’’તિ સારત્તં. ‘‘ઉપબ્રૂહિતં’’તિ ભુસંવડ્ઢિતં. ‘‘સન્ત સભાવત્તા’’તિ ઉપસન્ત સભાવત્તા. ‘‘તથા અનુગ્ગહિતા’’તિ આરમ્મણાભિમુખકરણાદિવસેન અનુગ્ગ હિતા. સમાધિસ્સ કામચ્છન્દનીવરણપ્પટિપક્ખત્તા ‘‘સયં…પે… નીવારેત્વા’’તિ વુત્તં. ‘‘નિચ્ચલંઠત્વા’’તિ અપ્પનાકિચ્ચમાહ.

એવં ઉપનિજ્ઝાનત્થં દસ્સેત્વા ઝાપનત્થં દસ્સેન્તો ‘‘તેસુ ચા’’તિઆદિમાહ. ‘‘તપ્પચ્ચનીકા’’તિ તેસં ઝાનઙ્ગ ધમ્માનં પચ્ચનીકા પટિપક્ખા. ‘‘મનસ્મિં પી’’તિ મનોદ્વારેપિ. પગેવ કાયવચીદ્વારેસૂતિ એવં સમ્ભાવનત્થો ચેત્થ પિસદ્દો. અપિસદ્દોપિ યુજ્જતિ. ‘‘ઝાપિતા નામ હોન્તી’’તિ ઝાનઙ્ગ ધમ્મગ્ગીહિ દડ્ઢાનામ હોન્તિ. ‘‘એવં સન્તેપિ તેસં સમુદાયે એવ ઝાન વોહારો સિદ્ધો’’તિ યોજના. ‘‘ધમ્મ સામગ્ગિપધાન’’ન્તિ ઝાનટ્ઠાને ઝાનઙ્ગ ધમ્માનં મગ્ગટ્ઠાને મગ્ગઙ્ગ ધમ્માનં બોધિટ્ઠાને બોજ્ઝઙ્ગ ધમ્માનં સમગ્ગભાવપ્પધાનં.

એવં સઙ્ગહકારાનં મતિયા ઝાનં વત્વા ઇદાનિ અપરેસાનં મતિયા તં દસ્સેતું ‘‘અપરે’’તિઆદિમાહ. અપરે પન વદન્તીતિ સમ્બન્ધો. તત્થ ‘‘યથા સકંકિચ્ચાની’’તિ સસ્સ ઇદં સકં. સસ્સાતિ અત્તનો. ઇદન્તિ સન્તકં. યાનિયાનિ અત્તનો સન્તકાનીતિ અત્થો. ‘‘ઇતી’’તિ તસ્મા. ‘‘પટ્ઠાને ઝાનપચ્ચયં પત્વા…પે… સાધેન્તિયેવ’’. વુત્તઞ્હિ તત્થ. ઝાનપચ્ચયોતિ ઝાનઙ્ગાનિઝાનસમ્પયુત્તકાનં ધમ્માનં તં સમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં ઝાનપચ્ચયેન પચ્ચયો. મગ્ગપચ્ચયોતિ મગ્ગઙ્ગાનિ મગ્ગસમ્પયુત્તકાનં ધમ્માનં તં સમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં મગ્ગપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ. ‘‘પઞ્ચસમુદિતાદીની’’તિ પઞ્ચસમૂહ દસસમૂહાનિ. ‘‘પથમજ્ઝાનાદિભાવસ્સેવચા’’તિ પથમજ્ઝાનાદિ નામલાભસ્સેવચાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘ઝાનભાવસ્સા’’તિ ઝાનનામલાભસ્સ. ‘‘તથાવિધકિચ્ચવિસેસાભાવા’’તિ તથાવિધાનં આરમ્મણાભિનિરોપનાદીનં કિચ્ચ વિસેસાનં અભાવતો.

૪૯. ‘‘એત્થ સિયા’’તિ એતસ્મિં ઠાને પુચ્છાસિયા. ‘‘અઙ્ગ ભેદો’’તિ પથમજ્ઝાને પઞ્ચ અઙ્ગાનિ, દુતીયજ્ઝાને ચત્તારિ અઙ્ગાની તિઆદિકો અઙ્ગભેદો. ‘‘પુગ્ગલજ્ઝાસયેના’’તિ પુગ્ગલસ્સ ઇચ્છાવિસેસેન. ઇતિ અયં વિસજ્જના. ‘‘સો’’તિ સો પુગ્ગલો. ‘‘હી’’તિ વિત્થાર જોતકો. વિતક્કો સહાયો યસ્સાતિ વિતક્કસહાયો. ‘‘વિતક્કે નિબ્બિન્દતી’’તિ ઓળારિકોવતાયં વિતક્કો, નીવરણાનં આસન્ને ઠિતોતિ એવં વિતક્કે આદીનવં દિસ્વા નિબ્બિન્દતિ. તસ્સ અજ્ઝાસયોતિ સમ્બન્ધો. વિતક્કં વિરાજેતિ વિગમેતિ અતિક્કમાપેતીતિ વિતક્કવિરાગો. વિતક્કવિરાગો ચ સો ભાવના ચાતિ સમાસો. ‘‘ઉત્તરુત્તરજ્ઝાનાધિગમને’’તિ ઉત્તરિ ઉત્તરિઝાનપ્પટિલાભે. અજ્ઝાસય બલેન પાદકજ્ઝાનસદિસં ન હોતીતિ સમ્બન્ધો. ચેતોપણિધિ ઇજ્ઝતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘વિસુદ્ધત્તા’’તિ સીલવિસુદ્ધત્તા.

૫૦. સઙ્ખાર ભેદવિચારણાયં. ‘‘સઙ્ખાર ભેદો ન વુત્તો’’તિ પથમજ્ઝાન કુસલ ચિત્તં અસઙ્ખારિકમેકં, સસઙ્ખારિકમેકન્તિઆદિના ન વુત્તોતિ અધિપ્પાયો. ‘‘સો’’તિ સઙ્ખાર ભેદો. ‘‘સિદ્ધત્તા’’તિ સઙ્ખાર ભેદસ્સ સિદ્ધત્તા. કથં સિદ્ધોતિ આહ ‘‘તથાહી’’તિઆદિં. સુખા પટિપદા યેસં તાનિ સુખપ્પટિપદાનિ. તેસં ભાવોતિ વિગ્ગહો. ‘‘યો’’તિ યોગીપુગ્ગલો. ‘‘આદિતો’’તિઆદિમ્હિ. ‘‘વિક્ખમ્ભેન્તો’’તિ વિમોચેન્તો વિયોગં કરોન્તો. દુક્ખેન વિક્ખમ્ભેતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘કામાદીનવદસ્સનાદિના’’તિ અઙ્ગારકાસૂ પમાકામાબહુદુક્ખાબહુપાયાસા, આદીનવો એત્થભિય્યોતિઆદિના કામેસુઆદીનવં દિસ્વા. આદિસદ્દેન વિતક્કાદીસુ આદીનવદસ્સનં સઙ્ગય્હતિ. ‘‘તેનેવા’’તિ કામાદીનવદસ્સનાદિના એવ. એત્થ અભિઞ્ઞાભેદેન સઙ્ખાર ભેદો ન વત્તબ્બો, પટિપદા ભેદેનેવ વત્તબ્બોતિ દસ્સેતું ‘‘ખિપ્પાભિઞ્ઞજ્ઝાનાનંપી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ, અભિજાનનં અભિઞ્ઞા. ખિપ્પાસીઘા અભિઞ્ઞા યેસં તાનિ ખિપ્પાભિઞ્ઞાનિ. દન્ધા અસીઘા અભિઞ્ઞા યેસં તાનિ દન્ધાભિઞ્ઞાનિ. ઝાનાનિ. ‘‘યદિ એવ’’ન્તિ એવં પટિપદા ભેદેન સઙ્ખાર ભેદો યદિ સિયાતિ અત્થો. ‘‘વળઞ્જનકાલે’’તિ સમાપત્તિ સમાપજ્જનકાલે. પટિબન્ધકા નામ અન્તરાયિકા. ‘‘સન્નિહિતાસન્નિહિતવસેના’’તિ આસન્ને સણ્ઠિતાસણ્ઠિતવસેન. સુદ્ધં વિપસ્સનાયાનં યેસં તે સુદ્ધવિપસ્સનાયાનિકા. ‘‘સુદ્ધં’’તિ સમથજ્ઝાનેન અસમ્મિસ્સં. ‘‘સત્થેન હનિત્વા’’તિ પરે ન સત્થેન હનનતો છિન્દનતો. ‘‘સહસા’’તિ સીઘતરેન. ‘‘મરન્તાનં ઉપ્પન્નં’’તિ મરણાસન્નકાલે ઉપ્પન્નંતિ અધિપ્પાયો. અનાગામિનો હિ સુદ્ધ વિપસ્સનાયાનિકાપિ સમાના સમાધિસ્મિં પરિપૂરકારિનો નામ હોન્તિ. ઇચ્છન્તે સુસતિ કિઞ્ચિ નિમિત્તં આરબ્ભમનસિકાર મત્તેનપિ ઝાનં ઇજ્ઝતિ. તેનાહ ‘‘તંપિ મગ્ગસિદ્ધગતિક’’ન્તિ. ‘‘રૂપીબ્રહ્મલોકે’’તિ ઇદં અટ્ઠન્નં સમાપત્તીનંપિ તત્થ પાકતિકભાવં સન્ધાય વુત્તં. અરૂપી બ્રહ્મલોકે પન એકા એવ સમાપત્તિ પાકતિકાસમ્ભવતિ. ઉપપત્તિસિદ્ધજ્ઝાનાનં ભવન્તરે સન્નિહિત પચ્ચયભેદેન સઙ્ખાર ભેદો વુત્તો, સો કથં પચ્ચેતબ્બોતિ આહ ‘‘એકસ્મિં ભવેપિ…પે… યુત્તાનિ હોન્તી’’તિ. એકસ્મિં ભવેસબ્બપ્પથમં લદ્ધકાલે સઙ્ખાર ભેદસ્સ આસન્નત્તા વળઞ્જનકાલેપિ સો એવ સઙ્ખાર ભેદો સિયાતિ આસઙ્કાસમ્ભવતો ઇદં વુત્તં. તેન ભવન્તરે ઉપપત્તિ સિદ્ધજ્ઝાનાનં સન્નિહિત પચ્ચયભેદેન સઙ્ખારભેદે વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ દસ્સેતિ. ઇદાનિ તાનિ મગ્ગ સિદ્ધજ્ઝાન ઉપપત્તિ સિદ્ધજ્ઝાનાનિ સન્નિહિતપચ્ચયં અનપેક્ખિત્વા મગ્ગક્ખણ ઉપપત્તિક્ખણેસુ સિદ્ધકાલે ઝાનુપ્પત્તિ પટિપદાય એવ સબ્બસો અભાવં ગહેત્વા અપરં વિકપ્પં દસ્સેતું ‘‘ઝાનુપ્પત્તિ પટિપદા રહિતત્તા વા’’તિઆદિ વુત્તં. એવં મહગ્ગતઝાનાનં અટ્ઠકથાવસેન સિદ્ધં સઙ્ખાર ભેદં વત્વા ઇદાનિ પાળિવસેનાપિ સો સિદ્ધો યેવાતિ દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ આરદ્ધં. દુક્ખપ્પટિપદાપુબ્બકાનં દ્વિન્નં દન્ધાભિઞ્ઞખિપ્પાભિઞ્ઞસમાધીનં. ‘‘એત્તાવતા’’તિ એતં પરિમાણં અસ્સાતિ એત્તાવં. એત્તાવન્તેન. એત્થ સિયા, કસ્મા ઇધ સઙ્ખારભેદો ન વુત્તોતિઆદિના વચનક્કમેન સિદ્ધો હોતીતિ સમ્બન્ધો. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યં.

૫૧. વિભાવનિપાઠે. પરિકમ્મં નામ પથવી, પથવી, આપો, આપો-તિઆદિકં, રૂપં અનિચ્ચં, રૂપં દુક્ખં, રૂપં અનત્તા-તિઆદિકઞ્ચભાવનાપરિકમ્મં અધિકારો નામ પુબ્બભવેકતભાવનાકમ્મં. પુબ્બભવેઝાનમગ્ગફલાનિપત્થેત્વા કતં દાનસીલાદિ પુઞ્ઞકમ્મઞ્ચ. ‘‘ઇદં તાવનયુજ્જતી’’તિ એત્થ તાવસદ્દો વત્તબ્બન્તરાપેક્ખને નિપાતો. તેન અપરંપિ વત્તબ્બં અત્થીતિ દીપેતિ. પુબ્બાભિસઙ્ખારો દુવિધો પકતિ પુબ્બાભિસઙ્ખારો, પયોગપુબ્બાભિસઙ્ખારોતિ. તત્થ પરિકમ્મ પુબ્બાભિસઙ્ખારો પકતિ પુબ્બાભિસઙ્ખારો નામ, અયં પકતિ પચ્ચયગણો એવ. પુબ્બે વુત્તો પુબ્બપ્પયોગો પયોગપુબ્બાભિસઙ્ખારો નામ. સો એવ ઇધાધિપ્પેતોતિ દસ્સેતું ‘‘નહી’’તિઆદિમાહ. ‘‘અન્તમસો’’તિ અન્તિમ પરિચ્છેદેન. ‘‘આલોપભિક્ખા’’ નામ એકા લોપભિક્ખા. સો પરિકમ્મસઙ્ખાતપુબ્બાભિસઙ્ખારો. ઝાનાનિ ચ સબ્બાનિ ઉપ્પન્નાનિ નામ નત્થીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘ઇતી’’તિ તસ્મા. ‘‘સો’’તિ ભાવનાભિસઙ્ખારો. ‘‘તેસં’’તિ સબ્બેસંપિ ઝાનાનં. ન હિ લોકિયજ્ઝાનાનિ નામ…પે… અત્થિ, ઇમેસં સત્તાનં સબ્બકપ્પેસુપિ કપ્પવિનાસકાલે ઝાનાનિ ભાવેત્વા બ્રહ્મલોક પરાયનતા સબ્ભાવાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘પુબ્બે સમથકમ્મેસુ કતાધિકારસ્સા’’તિ આસન્નભવેકતાધિકારં સન્ધાય વુત્તં. દૂરભવે પન સમથકમ્મેસુ અકતાધિકારો નામ કોચિ નત્થીતિ. ‘‘એવમેવા’’તિ એવં એવ. વિપાકજ્ઝાનેસુ સઙ્ખાર ભેદસ્સ પુબ્બ કમ્મવસેન વત્તબ્બત્તા ‘‘કુસલ ક્રિયજ્ઝાનેસૂ’’તિ વુત્તં. ‘‘અથવાતિઆદિકો પચ્છિમ વિકપ્પો નામ’’ અથવા પુબ્બાભિસઙ્ખારેનેવ ઉપ્પજ્જમાનસ્સ નકદાચિ અસઙ્ખારિકભાવો સમ્ભવતીતિ અસઙ્ખારિકન્તિ ચ, બ્યભિચારાભાવતો સસઙ્ખારિકન્તિ ચ ન વુત્તન્તિ અયં વિકપ્પો. તત્થ અસઙ્ખારિકન્તિ ચ ન વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘બ્યભિચારા ભાવતો’’તિ અસઙ્ખારિકભાવેન પસઙ્ગાભાવતો. સસઙ્ખારિકન્તિ ચ ન વુત્તં. યદિ વુચ્ચેય્ય. નિરત્થ કમેવતંભવેય્ય. કસ્મા, સમ્ભવ બ્યભિચારાનં અભાવતો. સમ્ભવે બ્યભિચારે ચ. વિસેસનં સાત્થકં સિયાતિ હિ વુત્તં. ન ચ નિરત્થકવચનં પણ્ડિતા વદન્તિ. કસ્મા, અપણ્ડિતલક્ખણત્તા. સતિ પન સમ્ભવે ચ બ્યભિચારે ચ, તથા સક્કા વત્તું. કસ્મા, સાત્થકત્તા. સાત્થકમેવ પણ્ડિતા વદન્તિ. કસ્મા, પણ્ડિત લક્ખણત્તાતિ અધિપ્પાયો.

૫૨. પટિપદા અભિઞ્ઞાવવત્થાને. ‘‘નિમિત્તુપ્પાદતો’’તિ પટિભાગનિમિત્તસ્સ ઉપ્પાદતો. સુખાપન પટિપદા, પચ્છાદન્ધં વા ખિપ્પં વા ઉપ્પન્નં ઝાનં સુખપ્પટિપદં નામ કરોતીતિ યોજના. ‘‘પુબ્બભવે’’તિ આસન્ને પુબ્બભવે. અન્તરાયિકધમ્મા નામ ‘કિલેસન્તરાયિકો ચ, કમ્મન્તરાયિકો ચ, વિપાકન્તરાયિકો ચ, પઞ્ઞત્તિ વીતિક્કમન્તરાયિકો ચ, અરિયૂપવાદન્તરાયિકો ચ. તત્થ તિસ્સો નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિયોકિલેસન્તરાયિકો નામ. પઞ્ચાનન્તરિય કમ્માનિ કમ્મન્તરાયિકો નામ. અહેતુક દ્વિહેતુકપ્પટિસન્ધિવિપાકા વિપાકન્તરાયિકો નામ. ભિક્ખુ ભાવેઠિતાનં વિનય પઞ્ઞત્તિં વીતિક્કમિત્વા અકતપ્પટિકમ્મો વીતિક્કમો પઞ્ઞત્તિવીતિક્કમન્તરાયિકો નામ. પટિકમ્મેપનકતે અન્તરાયિકો ન હોતિ. અરિયપુગ્ગલાનં જાતિઆદીહિ ઉપવદિત્વા અક્કોસિત્વા અકતપ્પટિકમ્મં અક્કોસનં અરિયૂપવાદન્તરાયિકો નામ. ઇધપિ પટિકમ્મે કતે અન્તરાયિકો ન હોતિ. સેસેસુ તીસુ પટિકમ્મં નામ નત્થિ. ઇમે ધમ્મા ઇમસ્મિં ભવે ઝાનમગ્ગાનં અન્તરાયં કરોન્તીતિ અન્તરાયિકા નામ. તેહિ વિમુત્તો અન્તરાયિક ધમ્મ વિમુત્તો નામ. ‘‘કલ્યાણપ્પટિપત્તિયં ઠિતો’’તિ સીલવિસુદ્ધિ આદિકાય કલ્યાણપ્પટિપત્તિયં પરિપૂરણ વસેન ઠિતો. ‘‘છિન્નપલિબોધો’’તિ આવાસપલિબોધાદીનિ દસવિધાનિ પલિબોધકમ્માનિ છિન્દિત્વા ઠિતો. ‘‘પહિતત્તો’’તિ, યન્તં પુરિસથામેન પુરિસપરક્કમેન પત્તબ્બં, ન તં અપત્વા વીરિયસ્સ સણ્ઠાનં ભવિસ્સતીતિ એવં પવત્તેન સમ્મપ્પધાન વીરિયેન સમન્નાગતો. સો હિ પહિતો પેસિતો અનપેક્ખિતો અત્તભાવો અનેનાતિ પહિતત્તોતિ વુચ્ચતિ. ‘‘નસમ્પજ્જતીતિ નત્થિ’’. સચે પઞ્ચપધાનિયઙ્ગસમન્નાગતો હોતીતિ અધિપ્પાયો. પઞ્ચપધાનિયઙ્ગાનિ નામ સદ્ધાસમ્પન્નતા, અસાઠેય્યં, આરોગ્યં, અલીનવીરિયતા, પઞ્ઞવન્તતા,તિ.

૫૨. વિપાકજ્ઝાને. ‘‘મુદુભૂતં’’તિ ભાવના બલપરિત્તત્તામન્દભૂતં. મન્દભૂતત્તા ચ દુબ્બલં. ‘‘નાના કિચ્ચટ્ઠાનેસુ ચા’’તિ દસ્સનસવનાદીસુ. ‘‘હીનેસુપિ અત્તભાવેસૂ’’તિ અહેતુક દ્વિહેતુકપુગ્ગલેસુપિ. ‘‘અસદિસંપી’’તિ તિહેતુકુક્કટ્ઠંપિ કમ્મં અહેતુકવિપાકંપિ જનેતીતિઆદિના અસદિસંપિ વિપાકં જનેતિ. ‘‘ભવઙ્ગટ્ઠાનેસુ યેવા’’તિ એત્થ ભવઙ્ગ સદ્દેન પટિસન્ધિટ્ઠાન ચુતિટ્ઠાનાનિપિ સઙ્ગય્હન્તિ. ‘‘કુસલસદિસમેવા’’તિ પથમજ્ઝાનકુસલં પથમજ્ઝાન વિપાકમેવ જનેતિ, દુતીયજ્ઝાન કુસલં દુતીયજ્ઝાન વિપાકમેવ જનેતીતિઆદિના કુસલ સદિસમેવ વિપાકં જનેતિ. ‘‘કુસલમેવ…પે… ક્રિયજ્ઝાનં નામ હોતિ’’ અભેદૂ પચારેનાતિ અધિપ્પાયો. ભેદમ્પિ અભેદં કત્વા ઉપચારો વોહારો અભેદૂ પચારો.

૫૪. સઙ્ગહગાથા વણ્ણનાયં. ઝાનાનં ભેદો ઝાનભેદો. અત્થતો પન ઝાનેહિ સમ્પયોગભેદો ઝાનભેદોતિ વુત્તો હોતીતિ આહ ‘‘ઝાનેહિ સમ્પયોગભેદેના’’તિ. પથમજ્ઝાનિકં ચિત્તન્તિઆદિના યોજેતબ્બં. ‘‘તમેવા’’તિ રૂપાવચર માનસમેવ. વિભાવનિયં પન ઉપરિસઙ્ગહગાથાયં ઝાનઙ્ગ યોગભેદેન, કત્વેકેકન્તુ પઞ્ચધાતિ વચનં દિસ્વા ઇધ ઝાન ભેદેનાતિ ઝાનઙ્ગેહિ સમ્પયોગભેદેનાતિ વુત્તં. એવં સન્તેપિ ઇધ ઝાનભેદસ્સ વિસું અધિપ્પેતત્તા ‘‘અઞ્ઞોહિ ઝાનભેદો’’તિઆદિ વુત્તં.

રૂપાવચરચિત્તદીપનિયાઅનુદીપના નિટ્ઠિતા.

૫૫. અરૂપચિત્તદીપનિયં. ‘‘ભુસો’’તિ અતિરેકતરં. ‘‘સરૂપતો’’તિ પરમત્થ સભાવતો. નત્થિ જટા એત્થાતિ અજટો. અજટો આકાસોતિ અજટાકાસો. ‘‘પરિચ્છિન્નાકાસો’’તિ દ્વારચ્છિદ્દવાતપાનચ્છિદ્દાદિકો આકાસો, યત્થ આકાસ કસિણ નિમિત્તં ઉગ્ગણ્હન્તિ. કસિણ નિમિત્તં ઉગ્ઘાટેત્વા લદ્ધો આકાસો કસિણુગ્ઘાટિમાકાસો, કસિણં ઉગ્ઘાટેન નિબ્બત્તો કસિણુગ્ઘાટિમોતિ કત્વા. રૂપકલાપાનં પરિચ્છેદમત્તભૂતો આકાસો રૂપપરિચ્છેદાકાસો. ‘‘અનન્તભાવેન ફરીયતી’’તિ ચતુરઙ્ગુલમત્તોપિસો અનન્ત નામં કત્વા ભાવનામનસિકારેન ફરીયતિ. ‘‘દેવાનં અધિટ્ઠાનવત્થૂ’’તિ મહિદ્ધિકાનં ગામનગર દેવાનં બલિપ્પટિગ્ગહણટ્ઠાનં વુચ્ચતિ, યત્થ મનુસ્સા સમયે કુલ દેવતાનં બલિં અભિહરન્તિ. ‘‘બલિં’’તિ પૂજનીય વત્થુ વુચ્ચતિ. ‘‘તસ્મિં’’તિ કસિણુગ્ઘાટિમાકાસે. ‘‘તદેવા’’તિ તં આરમ્મણમેવ. કુસલજ્ઝાનં સમાપન્નસ્સવા, વિપાકજ્ઝાનેન ઉપપન્નસ્સવા, ક્રિયજ્ઝાનેન દિટ્ઠધમ્મ સુખ વિહારિસ્સવા, તિયોજેતબ્બં. અનન્તન્તિ વુચ્ચતિ, યથાપથવીકસિણે પવત્તનતો ઝાનં પથવીકસિણન્તિ વુચ્ચતીતિ. ‘‘એકદેસે’’તિ ઉપ્પાદેવા ઠિતિયં વા ભઙ્ગેવા. અન્તરહિતત્તા અનન્તન્તિ વુચ્ચતિ. ‘‘અનન્ત સઞ્ઞિતે’’તિ અનન્ત નામકે. ‘‘અનન્તન્તિ ભાવનાય પવત્તત્તા’’તિ ઇદં પથમા રુપ્પવિઞ્ઞાણં અનન્તન્તિ એવં પુબ્બભાગ ભાવનાય પવત્તત્તા. ‘‘અત્તનો ફરણાકાર વસેના’’તિ પુબ્બભાગભાવનં અનપેક્ખિત્વાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘નિરુત્તિ નયેના’’તિ સકત્થે યપચ્ચયં કત્વા નકારસ્સલોપેન. ‘‘પાળિયા નસમેતી’’તિ વિભઙ્ગ પાળિયાનસમેતિ. ‘‘અનન્તં ફરતી’’તિ અનન્તં અનન્તન્તિ ફરતિ. ‘‘પથમા રુપ્પવિઞ્ઞાણાભાવો’’તિ તસ્સ અભાવ પઞ્ઞત્તિમત્તં. ‘‘નેવત્થી’’તિ નત્થિ. ‘‘અસ્સા’’તિ ચતુત્થા રુપ્પજ્ઝાનસ્સ. અથવાતિઆદીસુ ‘‘પટુસઞ્ઞા કિચ્ચસ્સા’’તિ બ્યત્તસઞ્ઞા કિચ્ચસ્સ. ‘‘સઙ્ખારાવસેસ સુખુમભાવેન વિજ્જમાનત્તા’’તિ ઇમસ્સ અત્થં વિભાવેન્તો ‘‘એત્થચા’’તિઆદિમાહ. ‘‘મુદ્ધભૂતં’’તિ મત્થકપત્તં. ‘‘દેસનાસીસમત્તં’’તિ રાજા આગચ્છતીતિઆદીસુ વિય પધાન કથામત્તન્તિ વુત્તં હોતિ. ‘‘તસ્સેવા’’તિ પથમા રુપ્પવિઞ્ઞાણસ્સેવ. કુસલભૂતં પથમા રુપ્પવિઞ્ઞાણં પુથુજ્જનાનઞ્ચ સેક્ખાનઞ્ચ કુસલભૂતસ્સ દુતીયારુપ્પવિઞ્ઞાણસ્સ આરમ્મણં હોતિ. અરહા પન તિવિધો. તત્થ, એકોપથમા રુપ્પેઠત્વા અરહત્તં પત્વા પથમારુપ્પં અસમાપજ્જિત્વાવ દુતીયા રુપ્પં ઉપ્પાદેતિ. તસ્સ કુસલભૂતં પથમા રુપ્પં ક્રિયભૂતસ્સ દુતીયા રુપ્પસ્સ આરમ્મણં. એકોપથમા રુપ્પેઠત્વા અરહત્તં પત્વા પુન તમેવ પથમા રુપ્પં સમાપજ્જિત્વા દુતીયા રુપ્પં ઉપ્પાદેતિ. એકો દુતીયા રુપ્પેઠત્વા અરહત્તં ગચ્છતિ. તેસં દ્વિન્નં ક્રિયભૂતં પથમા રુપ્પવિઞ્ઞાણં ક્રિયભૂતસ્સેવ દુતીયારુપ્પસ્સ આરમ્મણં. તેનાહ ‘‘વિઞ્ઞાણં નામા’’તિઆદિં.

અરૂપચિત્તાનુદીપના.

૫૭. લોકુત્તરચિત્તે. ‘‘જલપ્પવાહો’’તિ ઉદકધારાસઙ્ઘાટો. ‘‘પભવતો’’તિઆદિપવત્તિટ્ઠાનતો. ‘‘યથાહા’’તિ કથં પાળિયં આહ. ‘‘સેય્યથિદ’’ન્તિ સો કતમો. ‘‘અયં પી’’તિ અયં અરિયમગ્ગોપિ. એકચિત્તક્ખણિકો અરિયમગ્ગો, કથં યાવ અનુપાદિસેસ નિબ્બાનધાતુયાસવતિ સન્દતીતિ આહ ‘‘આનુભાવપ્ફરણવસેના’’તિ. પાળિયં ગઙ્ગાદીનિ પઞ્ચન્નં મહાનદીનં નામાનિ. ‘‘સમુદ્દ નિન્ના’’તિ મહાસમુદ્દાભિમુખં નિન્ના નમિતા. ‘‘પોણા’’તિ અનુપતિતા. ‘‘પબ્ભારા’’તિ અધોવાહિતા. ‘‘કિલેસાનં’’તિ અનુપગમને કમ્મપદં. પાળિયં ‘‘ઘટો’’તિ ઉદક પુણ્ણઘટો. ‘‘નિકુજ્જો’’તિ અધોમુખં ઠપિતો. ‘‘નોપચ્ચાવ મતી’’તિ પુન નોગિલતિ. ‘‘ન પુનેતી’’તિ ન પુન એતિ નુપગચ્છતિ અરિયસાવકો. ‘‘ન પચ્ચેતી’’તિ ન પટિ એતિ. તદત્થં વદતિ ‘‘ન પચ્ચાગચ્છતી’’તિ. એવં તં અનિવત્તગમનં પાળિસાધકેહિ દીપેત્વા ઇદાનિ યુત્તિસાધકેહિ પકાસેતું ‘‘યથા ચા’’તિઆદિમાહ. ‘‘યતો’’તિ યં કારણા. ‘‘તે’’તિ પુથુજ્જના. ‘‘દુસ્સીલા’’તિ નિસ્સીલા. ‘‘ઉમ્મત્તકા’’તિ પિત્તુમ્મત્તકા. ‘‘ખિત્ત ચિત્તા’’તિ છટ્ટિતપકતિ ચિત્તાયક્ખુમ્મત્તકા. ‘‘દુપ્પઞ્ઞા’’તિ નિપ્પઞ્ઞા. ‘‘એળમૂગા’’તિ દુપ્પઞ્ઞતાય એવ પગ્ઘરિતલાલ મુખ મૂગા. ‘‘તસ્મિં મગ્ગે એવા’’તિ અટ્ઠઙ્ગીકે અરિયમગ્ગે એવ. સો પન મગ્ગો પથમ મગ્ગો, દુતીય મગ્ગો, તતીય મગ્ગો, ચતુત્થ મગ્ગો,તિ ચતુબ્બિધો હોતિ. ‘‘આદિતો પજ્જનં’’તિ ચતૂસુ મગ્ગેસુ આદિમ્હિ પથમ મગ્ગસોતસ્સ પજ્જનં ગમનં. પટિલાભોતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘સોતાપત્તિયા’’તિ સોતસ્સ આપજ્જનેન. ‘‘અધિગમ્મમાનો’’તિ પટિલબ્ભમાનો. સબ્બે બોધિપક્ખિય ધમ્મા અનિવત્ત ગતિયા પવત્તમાના સોતોતિ વુચ્ચન્તીતિ સમ્બન્ધો. સમ્બોધિ વુચ્ચતિ ચતૂસુ મગ્ગેસુ ઞાણં. ઉપરિસમ્બોધિ એવ પરાયનં યેસં તે ઉપરિસમ્બોધિ પરાયના. પરાયનન્તિ ચ પટિસરણં. કથં સોતાપત્તિ વચનં મગ્ગેન સમાનાધિકરણં હોતીતિ વુત્તં ‘‘પથમ મગ્ગ સઙ્ખાતાય સોતાપત્તિયા’’તિઆદિ. ‘‘મગ્ગેતી’’તિ ગવેસતિ. મારેન્ત ગમનોનિરુત્તિનયેન મગ્ગોતિ સિજ્ઝતીતિ વુત્તં ‘‘કિલેસે મારેન્તો ગચ્છતીતિ મગ્ગો’’તિ.

૫૮. સકદાગામિ મગ્ગે. ‘‘સકિં આગચ્છતી’’તિ ઇતોગન્ત્વા પુન ઇધ આગચ્છતીતિ અત્થો. ‘‘સીલેના’’તિ પકતિસભાવેન. કામલોકં આગચ્છન્તિ એતેહીતિ કામલોકાગમના. કિલેસા. તેસં સબ્ભાવેન વિજ્જમાનભાવેન. પાળિયં ‘‘એકચ્ચસ્સ પુગ્ગલસ્સા’’તિ કત્તુ અત્થેસામિવચનં. એકચ્ચેન પુગ્ગલેન અપ્પહીના નીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘સહબ્યતં’’તિ સહાયભાવં. ‘‘આગામીહોતી’’તિ વત્વા તમેવત્થં વદતિ ‘‘આગન્ત્વા ઇત્થત્ત’’ન્તિ. આગચ્છતિ સીલેનાતિ આગન્ત્વા. ઇત્થં ભાવો ઇત્થત્તં. ઇમં કામત્તભાવં આગન્ત્વા, તસ્મા આગામી નામ હોતીતિ યોજના. ‘‘અયઞ્ચ અત્થો’’તિ પટિસન્ધિવસેન સકિં ઇમં લોકં આગચ્છતીતિઆદિકો અત્થો. ‘‘કિલેસ ગતિવસેના’’તિ કામલોકા ગમન કિલેસ ગતિવસેન. મગ્ગસહાયેન ઝાનેન વિક્ખમ્ભિતા કિલેસા મગ્ગેન સમુચ્છિન્ન ગતિકા હોન્તિ. અયં મગ્ગસહાયોઝાનાનુભાવો નામ. તેનાહ ‘‘ન હી’’તિઆદિં. ‘‘દેવલોકતો’’તિ એત્થ બ્રહ્મલોકોપિ સઙ્ગહિતો. પચ્છિમસ્મિં પન અત્થે સતીતિ યોજના. આગમનસીલો આગન્ત્વા. ન આગન્ત્વા અનાગન્ત્વા. ‘‘તેના’’તિ અનાગમનેન. ‘‘નાનત્થા સમ્ભવતો’’તિ દ્વીસુ ઇત્થત્તસદ્દેસુ એકસ્મિં ઇમં કામાવચર લોકન્તિ એકસ્મિં ઇમં મનુસ્સ લોકન્તિ એવં નાનત્થાનં અસમ્ભવતો. પાળિયં ‘‘સબ્યા બજ્ઝો’’તિ ચેતોદુક્ખ સઙ્ખાતેન ચેતસિકરોગા બાધેન સહિતો. તેનાહ ‘‘તેહિ પટિઘાનુસયસ્સા’’તિઆદિં. તત્થ ‘‘તે’’તિ પુથુજ્જન સોતાપન્ન સકદાગામિનો. સબ્યા બજ્ઝાનામાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘પચ્છિમસ્સ વાક્યસ્સા’’તિ આગન્ત્વા ઇત્થત્તં સોતાપન્ન સકદાગામિનો તેન દટ્ઠબ્બાતિ વાક્યસ્સ. ‘‘દ્વીસુ સકદાગામીસૂ’’તિ આગન્ત્વા ઇત્થત્તન્તિ વુત્તત્તા તેન અત્થેન સકદાગામિનામકેસુ દ્વીસુ સોતાપન્ન સકદાગામીસુ. ‘‘પુરિમસ્સા’’તિ સોતાપન્નસ્સ. ‘‘અનઞ્ઞ સાધારણે નેવા’’તિ દુતીય ફલટ્ઠાદીહિ અસામઞ્ઞેનેવ. બ્રહ્મલોકેઠિતાનં સોતાપન્નાનં સત્તક્ખત્તુ પરમ તાદિભાવો નત્થિ વિય દુતીય ફલટ્ઠાનં સકદાગામિ ભાવોપિ નત્થિ. તેનાહ ‘‘પથમ દુતીય ફલટ્ઠાપી’’તિઆદિં. ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ લદ્ધગુણવચનં. ‘‘ઇતિ કત્વા’’તિ ઇમિના કારણેન. ‘‘હેટ્ઠૂ પરૂપપત્તિવસેના’’તિ ઉપરિતો આગન્ત્વા હેટ્ઠૂપપત્તિ ચ, હેટ્ઠતો આગન્ત્વા ઉપરૂપપત્તિ ચાતિ એવં હેટ્ઠૂપરૂપપત્તિવસેન. ‘‘એવઞ્ચ કત્વા’’તિઆદિ દુતીય લદ્ધ ગુણવચનં. ‘‘પઞ્ચન્નં ઇધ નિટ્ઠા’’તિ પઞ્ચન્નં પુગ્ગલાનં ઇધ કામલોકે નિટ્ઠા અનુપાદિસેસ નિબ્બાનપત્તીતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘સો પના’’તિ સકદાગામિ પુગ્ગલો પન. યેસં પન અટ્ઠકથા ચરિયાનં અત્થો, તેસં અત્થેસો સકદાગામિ પુગ્ગલો પઞ્ચવિધોવ વુત્તો, ન છટ્ઠો પુગ્ગલોતિ યોજના. યેસં પન ઇમં લોકન્તિ અત્થો, તેસં અત્થે છટ્ઠોપિ લબ્ભતીતિ દસ્સેતું ‘‘મહાપરિનિબ્બાન…પે… આગતો યેવા’’તિ વુત્તં. તત્થ ‘‘સકિં આગમનટ્ઠેન આગતો યેવા’’તિ સકિં આગમનટ્ઠેન સકદાગામીસુ આગતોયેવ. સબ્બઞ્ઞુ બુદ્ધાપિ પથમ ફલટ્ઠ ભૂતા સત્તક્ખત્તુ પરમતાયં સણ્ઠિતા વિયાતિ યોજના. એત્થ ચ ‘‘સત્તક્ખત્તુપરમતાયં’’તિ સત્તક્ખત્તુ પરમભાવે. ઇદઞ્ચ નિદસ્સન વચનમત્તં. સબ્બઞ્ઞુ બુદ્ધાપિ દુતીય ફલટ્ઠભૂતા સકિં આગમનપ્પકતિયં સણ્ઠિતાયેવ હોન્તિ. કસ્મા, તસ્મિં ખણે તં સભાવાનતિ વત્તનતોતિ અધિપ્પાયો. સબ્બોપિ સો છબ્બીધો પુગ્ગલો ઇધ…પે… દટ્ઠબ્બો. એતેન યં વુત્તં વિભાવનિયં પઞ્ચસુ સકદાગામીસુ પઞ્ચમકોવ ઇધાધિપ્પેતોતિ. તં પટિક્ખિત્તં હોતિ. કસ્મા, પઞ્ચમકો એવ ઇધ સકદાગામિપદે અધિપ્પેતેસતિ ઇતરે ચત્તારો કત્થ અધિપ્પેતા સિયુન્તિ વત્તબ્બત્તા. જનકભૂતો સમાનો. ‘‘ઞાયાગતા એવા’’તિ યુત્તિતો પરમ્પરાગતા એવ. તેનાહ ‘‘યથા’’તિઆદિં. ‘‘અવિરુદ્ધો’’તિ ઞાયેન અવિરુદ્ધો.

૫૯. ઓરમ્ભાગો નામ હેટ્ઠાભાગો કામલોકો. ઓરમ્ભાગાય સંવત્તન્તીતિ ઓરમ્ભાગિયાનિ કામરાગ બ્યાપાદ સંયોજનાદીનિ. ‘‘સો’’તિ અનાગામિ પુગ્ગલો.

૬૦. મહપ્ફલં કરોન્તિ સીલેનાતિ મહપ્ફલ કારિનો. તેસં ભાવો ‘‘મહપ્ફલ કારિતા’’. સીલાદિ ગુણો. ‘‘અરહતી’’તિ પટિગ્ગહિતું અરહતિ. ‘‘અરહતો’’તિ અરહન્તસ્સ. ‘‘નિબ્બચનં’’તિ નિરુત્તિ. વિગ્ગહ વાક્યન્તિ વુત્તં હોતિ. સુદ્ધિકસુઞ્ઞતાય તથા ન વચિત્તાનિ, સુઞ્ઞતપ્પટિપદાય તથા ન વચિત્તાનીતિઆદિના યોજેતબ્બં. તત્થ ‘‘સુદ્ધિક સુઞ્ઞતાયા’’તિ સુદ્ધિકસુઞ્ઞતવારે. ‘‘સુઞ્ઞતપ્પટિપદાયા’’તિ સુઞ્ઞતપ્પટિપદાવારે. ‘‘સચ્ચ સતિપટ્ઠાન વિભઙ્ગેસુ પના’’તિ સચ્ચ વિભઙ્ગ સતિપટ્ઠાન વિભઙ્ગેસુ પન, સબ્બં ચિત્ત વડ્ઢનં પાળિ અટ્ઠકથાસુ દેસનાવારે વિચારેત્વા વેદિતબ્બં.

૬૧. ફલચિત્તે. સોતાપત્તિયા અધિગતં ફલં સોતાપત્તિ ફલં. તત્થ ‘‘અધિગતં’’તિ પટિલદ્ધં. અટ્ઠઙ્ગીક ફલં સન્ધાય ‘‘તેન સમ્પયુત્ત’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘નિરુત્તી’’તિ વિગ્ગહો.

૬૨. તનુભૂતેપિ કાતું ન સક્કોતિ, કુતો સમુચ્છિન્દિતું. ‘‘તાની’’તિ ઇન્દ્રિયાનિ. ‘‘પટૂ ની’’તિતિક્ખાનિ. ‘‘સો’’તિ ચતુત્થ મગ્ગો. ‘‘તા ચા’’તિ રૂપરાગ, અરૂપરાગ, માન, ઉદ્ધચ્ચ, અવિજ્જાદયો ચ. ‘‘અઞ્ઞે ચા’’તિ તેહિ દસહિ સંયોજનેહિ અઞ્ઞે અહિરિકાનોત્તપ્પાદિકે, સબ્બેપિ પાપ ધમ્મે ચ.

૬૩. કિરિય ચિત્ત વિચારણાયં. ન ગહિતં ઇતિ અયં પુચ્છા. અભાવા ઇતિ અયં વિસજ્જનાતિઆદિના યોજેતબ્બં. ‘‘અસ્સા’’તિ કિરિયાનુત્તરસ્સ. ‘‘નિરનુસયસન્તાનેપી’’તિ અનુસય રહિતે અરહન્ત સન્તાનેપિ. ‘‘ઇતી’’તિ વાક્ય પરિસમાપનમત્તં. ‘‘વુચ્ચતે’’તિ વિસજ્જના કથીયતે. પુન અનુપ્પજ્જનં અનુપ્પાદો. અનુપ્પાદો ધમ્મો સભાવો યેસં તે અનુપ્પાદ ધમ્મા. તેસં ભાવોતિ વિગ્ગહો. વિપાકઞ્ચ જનેતીતિ સમ્બન્ધો. કથં જનેતીતિ આહ ‘‘કુસલ…પે… કત્વા’’તિ. તત્થ, ‘‘કત્વા’’તિ સાધેત્વા. સચેપિ કરેય્યાતિ યોજના. ‘‘કોચી’’તિ અબ્યત્તો કોચિ અરિયસાવકો. તદા ફલ ચિત્તમેવ પવત્તેય્યાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘પટિબાહિતું અસક્કુણેય્યો’’તિ અપ્પટિબાહિયો આનુભાવો અસ્સાતિ સમાસો.

૬૪. ‘‘આદિ અન્ત પદેસ્વે વા’’તિઆદિમ્હિ દ્વાદસા કુસલાનીતિ ચ, અન્તે ક્રિય ચિત્તાનિ વીસતીતિ ચ પદેસુ. રૂપે પરિયા પન્નાનિ ચિત્તાનિ. અરૂપે પરિયા પન્નાનિ ચિત્તાનિ. ‘‘પથમાય ભૂમિયા પત્તિયા’’તિ પથમભૂમિં પાપુણિતું. ‘‘સામઞ્ઞ ફલં અધિપ્પેતન્તિ વુત્તં’’ અટ્ઠસાલિનિયં. અત્થતો પન ધમ્મ વિસેસોતિ સમ્બન્ધો. મગ્ગ ફલ નિબ્બાન સઙ્ખાતો ધમ્મ વિસેસો લોકુત્તરભૂમિ નામાતિ યોજના. અવત્થા ભૂમિ એવ નિપ્પરિયાયભૂમિ. કસ્મા, અવત્થા વન્તાનં ધમ્માનં સરૂપતો લદ્ધત્તા. ઇતરા ઓકાસભૂમિ નિપ્પરિયાય ભૂમિ ન હોતિ. કસ્મા, પઞ્ઞત્તિયા મિસ્સકત્તા. ‘‘ધમ્માનં તં તં અવત્થા વિસેસવસેનેવ સિદ્ધા’’તિ એતેન અવત્થા ભૂમિ એવ પધાન ભૂમીતિ દસ્સેતિ. કામતણ્હાય વિસયભૂતો ઓળારિકાકારો કામાવચરતા નામ. ભવતણ્હાય વિસયભૂતો મજ્ઝિમાકારો રૂપારૂપાવચરતા નામ. તાસં તણ્હાનં અવિસયભૂતો સણ્હ સુખુમાકારો લોકુત્તરતા નામ. હીનાનં અકુસલ કમ્માનં વસેન હીના અપાયભૂમિયો. પણીતાનં કુસલ કમ્માનં વસેન પણીતા સુગતિ ભૂમિયો. તત્થ ચ નાના અકુસલ કમ્માનં વા નાના કુસલ કમ્માનં વા ઓળારિક સુખુમતા વસેન નાના દુગ્ગતિ ભૂમિયો નાના સુગતિ ભૂમિયો ચ સિદ્ધા હોન્તીતિ ઇમમત્થં દસ્સેતું ‘‘અપિ ચા’’તિઆદિમાહ.

૬૫. ગાથાય પુબ્બદ્ધં નામ-ઇત્થ મેકૂન નવુતિ, પ્પભેદં પન માનસન્તિ પાદદ્વયં. અપરદ્ધં નામ એકવીસસતંવાથ, વિભજન્તિ વિચક્ખણાતિ પાદદ્વયં. તં ઇમિના ન સમેતિ. કથં ન સમેતિ. ઇમિના વચનેન સકલમ્પિ ગાથં એકૂન નવુતિપ્પભેદં માનસં એકવીસ સતં કત્વા વિભજન્તી-તિ એવં એકવાક્યં કત્વા યોજનં ઞાપેતિ. ‘‘પથમજ્ઝાન સદિસટ્ઠેના’’તિ લોકિય પથમજ્ઝાન સદિસટ્ઠેન. યં ચતુરઙ્ગીકં, તં સયમેવ દુતીયજ્ઝાનન્તિ સિદ્ધં. યં તિયઙ્ગીકં, તં સયમેવ તતીયજ્ઝાનન્તિ સિદ્ધં. યં દુવઙ્ગીકં, તં સયમેવ ચતુત્થજ્ઝાનન્તિ સિદ્ધં. યં પુન દુવઙ્ગીકં, તં સયમેવ પઞ્ચમજ્ઝાનન્તિ સિદ્ધં. ‘‘એવં વુત્ત’’ન્તિ વિભાવનિયં ઝાનઙ્ગવસેન પથમજ્ઝાન સદિસત્તા પથમજ્ઝાનઞ્ચાતિ એવં વુત્તં. વિતક્કાદિ અઙ્ગપાતુભાવેન પઞ્ચધા વિભજન્તીતિ સમ્બન્ધો. ન ઇતરાનિ લોકિયજ્ઝાનાનિ સાતિસ્સયતો ઝાનાનિ નામ સિયું. કસ્માતિ આહ ‘‘તાનિ હી’’તિઆદિં. તત્થ ‘‘તાની’’તિ લોકિયજ્ઝાનાનિ. ‘‘ઉપેચ્ચા’’તિ ઉપગન્ત્વા. ‘‘ઝાપેન્તી’’તિ દહન્તિ. પકતિયા એવ સિદ્ધો હોતિ, ન પાદકજ્ઝાનાદિવસેન સિદ્ધો. ‘‘કિચ્ચ’’ન્તિ પઞ્ચઙ્ગીક ભાવત્થાય કત્તબ્બ કિચ્ચં. ‘‘તેન પચ્ચય વિસેસેના’’તિ પાદકજ્ઝાનાદિના પચ્ચય વિસેસેન. ‘‘તસ્મિં’’તિ પચ્ચય વિસેસે. યથાલોકિયજ્ઝાનેસુ ઉપચારભૂતા ભાવના કાચિ વિતક્ક વિરાગ ભાવના નામ હોતિ…પે… કાચિ રૂપ વિરાગ ભાવના નામ. અસઞ્ઞિ ગામીનં પન સઞ્ઞા વિરાગ ભાવના નામ હોતિ. એવમેવન્તિ યોજના. ‘‘સા’’તિ ઉપચાર ભાવના.‘‘ઉપેક્ખા સહગતં વા’’તિ એત્થ વા સદ્દેન રૂપસમતિક્કમં વા સઞ્ઞા સમતિક્કમં વાતિ અવુત્તં વિકપ્પેતિ. આદિકમ્મિકકાલે એવં હોતુ, વસિભૂતકાલે પન કથન્તિ આહ ‘‘ઝાનેસૂ’’તિઆદિં. નાનાસત્તિયુત્તા હોતીતિ વત્વા નાનાસત્તિયો દસ્સેતિ ‘‘કાચી’’તિઆદિના. યા ઉપચાર ભાવના. ‘‘વિતક્કં વિરાજેતું’’તિ વિતક્કં વિગમેતું. અત્તનો ઝાનં અવિતક્કં કાતુન્તિ વુત્તં હોતિ. તેનાહ ‘‘અતિક્કામેતું’’તિ. સા ઉપચાર ભાવના. સેસાસુપિ ઉપચાર ભાવનાસુ.

૬૬. (ક) ‘‘સા વિપસ્સના’’તિ વુટ્ઠાનગામિનિ વિપસ્સના. ‘‘વિપસ્સના પાકતિકા એવા’’તિકાચિ વિરાગ ભાવના નામ ન હોતીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘નિયામેતું’’તિ અવિતક્કમેવ હોતૂતિ વદમાના વિય વવત્થપેતું. ‘‘અધિપ્પાયો’’તિ પાદકવાદિત્થેરસ્સ અધિપ્પાયો. ‘‘સમ્મસીયતી’’તિ ઇદં ઝાનં અનિચ્ચં ખયટ્ઠેન, દુક્ખં ભયટ્ઠેન, અનત્તા અસારકટ્ઠેનાતિ સમ્મસીયતિ સમનુપસ્સીયતિ. તં અટ્ઠકથાય ન સમેતિ. વુત્તઞ્હિ તત્થ. યતો યતો સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય યે યે સમાપત્તિ ધમ્મે સમ્મસિત્વા મગ્ગો નિબ્બત્તિતો હોતિ. તં તં સમાપત્તિ સદિસોવ હોતિ. સમ્મસિતસમાપત્તિ સદિસોતિ અત્થોતિ. એત્થ હિ ‘‘યતો યતો સમાપત્તિતો વુટ્ઠાયા’’તિ એતેન પાદકજ્ઝાનં કથિતં હોતિ. ‘‘પાદકજ્ઝાને સતી’’તિ એતેન અયં વાદોપિ પાદકજ્ઝાનેન વિના નસિજ્ઝતીતિ દસ્સેતિ. ‘‘વિપસ્સનાપિ…પે… પત્તા હોતી’’તિ એતેન ઇમસ્મિં વાદેપિ વિપસ્સના નિયામો ઇચ્છિતબ્બોતિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘યથાલોકિયજ્ઝાનેસૂ’’તિઆદિં. કામઞ્ચેત્થ…પે… અવિરોધો વુત્તો વિય દિસ્સતિ. કથં. પઞ્ચમજ્ઝાનતો વુટ્ઠાય હિ પથમજ્ઝાનાદીનિ સમ્મસતો ઉપ્પન્નમગ્ગો પથમત્થેરવાદેન પઞ્ચમજ્ઝાનિકો, દુતીય વાદેન પથમાદિજ્ઝાનિકો આપજ્જતીતિ દ્વેપિ વાદા વિરુજ્ઝન્તિ. તતીય વાદેન પનેત્થ યં ઇચ્છતિ, તં ઝાનિકો હોતીતિ તે ચ વાદા ન વિરુજ્ઝન્તિ, અજ્ઝાસયો ચ સાત્થકો હોતીતિ એવં અવિરુદ્ધો વુત્તો હોતીતિ. એત્થ પન યં ઇચ્છતિ, તં ઝાનિકો હોતિ. ઇચ્છાય પન અસતિ, વિરોધોયેવ. તેનાહ ‘‘ઇમે પન વાદા. …પે…. વિરોધો પરિહરિતું’’તિ. પાળિયં ‘‘અજ્ઝત્તં સુઞ્ઞતં મનસિ કરોતી’’તિ અજ્ઝત્તસન્તાનેતં તં ઝાનઞ્ચ ઝાનસહગતઞ્ચ ખન્ધ પઞ્ચકં નિચ્ચ સુખ અત્ત જીવતો સુઞ્ઞતં મનસિ કરોતિ. ‘‘ન પક્ખન્દતી’’તિ ન પવિસતિ. ‘‘સન્નિસાદેતબ્બં’’તિ સન્નિસિન્નં કાતબ્બં. ‘‘એકોદિકાતબ્બં’’તિ એકમુખં કાતબ્બં. ‘‘સમાદહાતબ્બં’’તિ સુટ્ઠુ ઠપેતબ્બં. ‘‘નિસ્સાયા’’તિ પાદકં કત્વાતિ અધિપ્પાયો.

૬૭. (ક) વાદવિચારણાયં. ઉપચાર ભાવના એવ ઉપરિજ્ઝાને ઝાનઙ્ગં નિયામેતીતિ વુત્તં. હેટ્ઠા પન અજ્ઝાસયો એવ ઉપરિજ્ઝાને ઝાનઙ્ગં નિયામેતીતિ વુત્તં. તત્થ ‘‘અજ્ઝાસયો એવા’’તિ એવ સદ્દેન પાદકજ્ઝાનં નિવત્તેતિ. ‘‘ઇધ ઉપચાર ભાવના એવા’’તિ એવ સદ્દેન અજ્ઝાસયં નિવત્તેતિ. એતેસુ હિ દ્વીસુ સહ ભાવીસુ ઉપચાર ભાવના એવ પધાનં હોતિ. અજ્ઝાસયો પન તસ્સ નાના સત્તિયોગં સાધેતિ. ‘‘અજ્ઝાસય સામઞ્ઞં સણ્ઠાતી’’તિ મગ્ગે યં લદ્ધબ્બં હોતિ, તં લબ્ભતુ, મય્હં વિસેસો નત્થીતિ એવં અજ્ઝાસય સામઞ્ઞં સણ્ઠાતિ. ‘‘તસ્મિ’’ન્તિ અજ્ઝાસય વિસેસે. ‘‘સો’’તિ અજ્ઝાસય વિસેસો. કસ્મા યુત્તન્તિ આહ ‘‘ઇચ્છિ તિચ્છિત…પે… નિબ્બત્તનં’’તિ. ‘‘સબ્બજ્ઝાનેસુ ચિણ્ણવસિભૂતાનં’’તિ ઇદં સમાપજ્જનન્તિ ચ નિબ્બત્તનન્તિ ચ પદ દ્વયે સમ્બન્ધ વચનં. ‘‘વિપસ્સના વિસેસત્થાય એવા’’તિ વુટ્ઠાન ગામિનિ વિપસ્સના વિસેસત્થાય એવ. યસ્મા પન અટ્ઠસુ સમાપત્તીસુ એકેકાય સમાપત્તિયા વુટ્ઠાય વુટ્ઠિત સમાપત્તિ ધમ્મ સમ્મસનં આગતં, ન પન અઞ્ઞજ્ઝાન સમ્મસનં. તસ્મા પાદકજ્ઝાનમેવ પમાણન્તિ યોજના. પાળિપદેસુ ‘‘ગહપતી’’તિ આલપન વચનં. ‘‘વિવિચ્ચેવા’’તિ વિવિચ્ચિત્વા એવ. વિવિત્તો વિગતો હુત્વા એવ. ‘‘ઉપસમ્પજ્જા’’તિ સુટ્ઠુ સમ્પાપુણિત્વા. ‘‘ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતી’’તિ એવં પચ્ચવેક્ખતિ. ‘‘અભિસઞ્ચેતયિત’’ન્તિ સુસં સમ્પિણ્ડિતં, સંવિદહિતં. ‘‘તત્થ ઠિતો’’તિ તસ્મિં પથમજ્ઝાને અપરિહીનો હુત્વા ઠિતો. ‘‘મેત્તાચેતો વિમુત્તી’’તિ મેત્તાઝાનસઙ્ખાતા ચેતોવિમુત્તિ, અઞ્ઞત્થ અલગ્ગનવસેન ચિત્તસ્સ પવત્તિ. તથા કરુણા ચેતોવિમુત્તિ. મુદિતા ચેતોવિમુત્તિ. ‘‘વિવેકજ’’ન્તિ કાયવિવેક ચિત્તવિવેકાનં વસેન જાતં. ‘‘પીતિ સુખં’’તિ પીતિયા ચ સુખેન ચ સમ્પન્નં. અથવા, વિવેકેહિ જાતાનિ પીતિ સુખાનિ અસ્સાતિ વિવેકજં પીતિ સુખં. મજ્ઝે નિગ્ગહિતાગમો. રૂપમેવ રૂપગતં, વેદના એવ વેદના ગતન્તિઆદિના સમાસો. ગતસદ્દો ચ પદપૂરણમત્તે દટ્ઠબ્બો. ‘‘તેનેવ ધમ્મ રાગેન તાયધમ્મનન્દિયા’’તિ વિપસ્સનાનિ કન્તિમાહ. સહત્થે ચ કરણ વચનં. ઓપપાતિકો હોતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘તત્થ પરિનિબ્બાયી’’તિ બ્રહ્મલોકે અવસ્સં પરિનિબ્બાય ન ધમ્મો. તેનાહ ‘‘અનાવત્તિ ધમ્મો તસ્મા લોકા’’તિ. ‘‘પાદકજ્ઝાનમેવ પમાણ’’ન્તિ પાદકજ્ઝાનમેવ મગ્ગેઝાનઙ્ગં નિયામેસ્સતિ, ન સમ્મસિતજ્ઝાનન્તિ અધિપ્પાયો. ‘‘પાદકં અકત્વા’’તિ આસન્ને અસમાપજ્જિત્વાતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘યં યં ઝાનં ઇચ્છન્તી’’તિ મગ્ગે ઇચ્છન્તિ.

૬૬. (ખ) ‘‘તથા વિધો’’તિ તથા પકારો. આસન્ને વુટ્ઠિતસ્સેવ ઝાનસ્સ. ‘‘ચિત્તસન્તાનં વિસેસેતું’’તિ સચે પાદકજ્ઝાનં પથમજ્ઝાનં હોતિ, તતો પરં પવત્તં ચિત્તસન્તાનં વિતક્કે નિન્નં હોતિ, વિતક્કે પક્ખન્દતિ. અથ પાદકજ્ઝાનં દુતીયજ્ઝાનં હોતિ. તતો પરં પવત્તં ચિત્તસન્તાનં વિચારે નિન્નં હોતિ, વિચારે પક્ખન્દતીતિઆદિના નયેન ચિત્તસન્તાનં વિસેસેતું. ‘‘યં તત્થ વુત્તં’’ તિયં વિભાવનિયં વુત્તં.

વેદના વિચારણાયં. ‘‘ન સિદ્ધો’’તિ સિદ્ધો ન હોતિ. ‘‘અઞ્ઞથા’’તિ અઞ્ઞેન પકારેન. ગહિતે સતીતિ યોજના. પાદકજ્ઝાનાદીનં વસેન સિદ્ધોતિ ગહિતે સતીતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘યાય કાય ચિ વેદનાય યુત્તા હુત્વા’’તિ સોમનસ્સ વેદનાય વાયુત્તા હુત્વા ઉપેક્ખા વેદનાય વા યુત્તા હુત્વા. ‘‘તેહિ નિયમિતાય એકેકાય મગ્ગ વેદનાયા’’તિ પાદકજ્ઝાનાદીહિ નિયમિતાય મગ્ગે સોમનસ્સ વેદનાય એવ વાસદ્ધિં ઘટિયેય્ય મગ્ગે ઉપેક્ખા વેદનાય એવ વાતિ અત્થો. વેદના નામ એકં ઝાનઙ્ગં હોતિ. તસ્મા મગ્ગેઝાનઙ્ગ નિયમે સિદ્ધે મગ્ગે વેદના નિયમોપિ સિદ્ધો. તાનિ પન પાદકજ્ઝાનાદીનિ મજ્ઝે વુટ્ઠાન ગામિનિ વિપસ્સનાયં નકિઞ્ચિનિયામેન્તિ. એવઞ્ચ સતિ, પાદકજ્ઝાનાદીહિ નિયમિતાય મગ્ગે એકેકાય વેદનાય સદ્ધિં દ્વે દ્વે વિપસ્સના વેદનાયો ઘટિયેય્યું. મગ્ગે સોમનસ્સ વેદનાય વા સદ્ધિં દ્વે વિપસ્સના વેદનાયો ઘટિયેય્યું. મગ્ગે ઉપેક્ખા વેદનાય વા સદ્ધિં દ્વે વિપસ્સના વેદનાયો ઘટિયેય્યુંતિ વુત્તં હોતિ. એવઞ્ચસતિ એકવીથિયં જવનાનિ ભિન્ન વેદનાનિ સિયું. તઞ્ચ ન યુજ્જતિ. તસ્મા મગ્ગે વેદના નિયમો પાદકજ્ઝાનાદિ નિયમેન સિદ્ધો ન હોતિ, વિપસ્સના નિયમેનેવ સિદ્ધોતિ અધિપ્પાયો. તાનિ પન પાદકજ્ઝાનાદીનિ મજ્ઝે વુટ્ઠાન ગામિનિ વિપસ્સનાયં ન કિઞ્ચિ ન નિયામેન્તિ. વેદનં નિયામેન્તિ યેવાતિ દસ્સેતું ‘‘તંપિ ન યુજ્જતી’’તિ વત્વા ‘‘પાદકજ્ઝાનાદીનં વસેનેવા’’તિઆદિમાહ. ‘‘છ નેક્ખમ્મસ્સિતા ઉપેક્ખા’’તિ એકાવ ચતુત્થજ્ઝાનુ પેક્ખા છસુ આરમ્મણેસુ સોમનસ્સાનિ પજહિત્વા પવત્તત્તા છ નેક્ખમ્મસ્સિતા ઉપેક્ખા નામ હોતિ. ‘‘છ નેક્ખમ્મસ્સિતાનિ સોમનસ્સાની’’તિ એકં વપથમજ્ઝાન સોમનસ્સં છસુ આરમ્મણેસુ છ ગેહસ્સિતાનિ પજહિત્વા પવત્તત્તા છ નેક્ખમ્મસ્સિતાનિ સોમનસ્સાનિ નામ હોન્તિ. અટ્ઠકથાયઞ્ચ વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘પથમાદીનિ ચ તીણિ ઝાનાની’’તિ ચતુક્કનયે તીણિ સોમનસ્સ ઝાનાનિ પાદકાનિ કત્વા. ‘‘સુદ્ધસઙ્ખારે ચ પાદકેકત્વા’’તિ આરમ્મણ ભાવેન પાદકેકત્વાતિ અધિપ્પાયો. અયઞ્ચ પાદકજ્ઝાનાદીનં વસેન વુટ્ઠાન ગામિનિ વિપસ્સનાયઞ્ચ મગ્ગે ચ વેદના પરિણામો અટ્ઠસાલિનિયંપિ વિત્થારતો વુત્તો. ‘‘અમાનુસી રતી હોતી’’તિ મનુસ્સાનં ગેહસ્સિતરતિં અતિક્કમ્મ ઠિતત્તા અમાનુસી નામ રતિ હોતિ. ‘‘સમ્મધમ્મં વિપસ્સતો’’તિ સમ્મા અનિચ્ચ લક્ખણ ધમ્મં પસ્સન્તસ્સ ભિક્ખુનોતિ સમ્બન્ધો.

૬૭. (ખ) ‘‘ઝાનઙ્ગયોગભેદેના’’તિ વુત્તં, ઝાનયોગભેદો પન અધિપ્પેતો. ‘‘પઞ્ચ વિધેઝાન કોટ્ઠાસે’’તિ પઞ્ચક નયવસેન વુત્તં. ઇધ ચિત્ત ભેદસ્સ અધિપ્પેતત્તા ઝાનભેદેતિ ચ ઝાનન્તિ ચ વુત્તેપિ ચિત્તમેવ અધિપ્પેતન્તિ દટ્ઠબ્બં.

ગાથાયોજનાસુ. ‘‘અપરાપિ યોજના વુત્તા’’તિ અથવા રૂપાવચરં ચિત્તં અનુત્તરઞ્ચ પથમાદિજ્ઝાન ભેદેન યથા ગય્હતિ, તથા આરુપ્પઞ્ચાપિ પઞ્ચમેઝાને ગય્હતીતિ એવં અપરાપિ યોજના વુત્તા. ‘‘પઠિતત્તા’’તિ ઉચ્ચારિતત્તા. અન્તિમગાથા વણ્ણનાયં. ‘‘યથા’’તિ યેન પકારેન. ‘‘તં સઙ્ગહં’’તિ એક વીસસતસઙ્ગહં. બુજ્ઝન્તીતિ બુધા. ‘‘આહા’’તિ ચ ‘‘આહૂ’’તિ ચ વત્તમાનકાલેપિ ઇચ્છન્તિ સદ્દવિદૂતિ વુત્તં ‘‘કથેન્તિ વા’’તિ. ઇદઞ્ચ વચનં પુબ્બે ‘‘ઇત્થમેકૂન નવુતિ…પે… વિભજન્તિ વિચક્ખણા’’તિ ગાથાય નિગમનન્તિ ઞાપનત્થં ‘‘વિભજન્તિ વિચક્ખણા’’તિ વુત્તં હોતી’’તિ વુત્તં.

ઇતિપરમત્થદીપનિયાનામટીકાયઅનુદીપનિયં

ચિત્તસઙ્ગહસ્સઅનુદીપના નિટ્ઠિતા.