૪. દીઘજાણુસુત્તં

૫૪. એકં સમયં ભગવા કોલિયેસુ વિહરતિ કક્કરપત્તં નામ કોલિયાનં નિગમો. અથ ખો દીઘજાણુ કોલિયપુત્તો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો દીઘજાણુ કોલિયપુત્તો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘મયં, ભન્તે, ગિહી કામભોગિનો [કામભોગી (સી. સ્યા. પી.)] પુત્તસમ્બાધસયનં અજ્ઝાવસામ, કાસિકચન્દનં પચ્ચનુભોમ, માલાગન્ધવિલેપનં ધારયામ, જાતરૂપરજતં સાદયામ. તેસં નો, ભન્તે, ભગવા અમ્હાકં તથા ધમ્મં દેસેતુ યે અમ્હાકં અસ્સુ ધમ્મા દિટ્ઠધમ્મહિતાય દિટ્ઠધમ્મસુખાય, સમ્પરાયહિતાય સમ્પરાયસુખાયા’’તિ.

‘‘ચત્તારોમે, બ્યગ્ઘપજ્જ, ધમ્મા કુલપુત્તસ્સ દિટ્ઠધમ્મહિતાય સંવત્તન્તિ દિટ્ઠધમ્મસુખાય. કતમે ચત્તારો? ઉટ્ઠાનસમ્પદા, આરક્ખસમ્પદા, કલ્યાણમિત્તતા, સમજીવિતા [સમજીવિકતા (સી.) અ. નિ. ૮.૭૫]. કતમા ચ, બ્યગ્ઘપજ્જ, ઉટ્ઠાનસમ્પદા? ઇધ, બ્યગ્ઘપજ્જ, કુલપુત્તો યેન કમ્મટ્ઠાનેન જીવિકં [જીવિતં (ક.)] કપ્પેતિ – યદિ કસિયા, યદિ વણિજ્જાય, યદિ ગોરક્ખેન, યદિ ઇસ્સત્તેન [ઇસ્સત્થેન (સી. સ્યા. પી.)], યદિ રાજપોરિસેન, યદિ સિપ્પઞ્ઞતરેન – તત્થ દક્ખો હોતિ અનલસો, તત્રુપાયાય વીમંસાય સમન્નાગતો, અલં કાતું અલં સંવિધાતું. અયં વુચ્ચતિ, બ્યગ્ઘપજ્જ, ઉટ્ઠાનસમ્પદા.

‘‘કતમા ચ, બ્યગ્ઘપજ્જ, આરક્ખસમ્પદા? ઇધ, બ્યગ્ઘપજ્જ, કુલપુત્તસ્સ ભોગા હોન્તિ ઉટ્ઠાનવીરિયાધિગતા બાહાબલપરિચિતા, સેદાવક્ખિત્તા, ધમ્મિકા ધમ્મલદ્ધા. તે આરક્ખેન ગુત્તિયા સમ્પાદેતિ – ‘કિન્તિ મે ઇમે ભોગે નેવ રાજાનો હરેય્યું, ન ચોરા હરેય્યું, ન અગ્ગિ ડહેય્ય, ન ઉદકં વહેય્ય, ન અપ્પિયા દાયાદા હરેય્યુ’ન્તિ! અયં વુચ્ચતિ, બ્યગ્ઘપજ્જ, આરક્ખસમ્પદા.

‘‘કતમા ચ, બ્યગ્ઘપજ્જ, કલ્યાણમિત્તતા? ઇધ, બ્યગ્ઘપજ્જ, કુલપુત્તો યસ્મિં ગામે વા નિગમે વા પટિવસતિ, તત્થ યે તે હોન્તિ – ગહપતી વા ગહપતિપુત્તા વા દહરા વા વુદ્ધસીલિનો, વુદ્ધા વા વુદ્ધસીલિનો, સદ્ધાસમ્પન્ના, સીલસમ્પન્ના, ચાગસમ્પન્ના, પઞ્ઞાસમ્પન્ના – તેહિ સદ્ધિં સન્તિટ્ઠતિ સલ્લપતિ સાકચ્છં સમાપજ્જતિ; યથારૂપાનં સદ્ધાસમ્પન્નાનં સદ્ધાસમ્પદં અનુસિક્ખતિ, યથારૂપાનં સીલસમ્પન્નાનં સીલસમ્પદં અનુસિક્ખતિ, યથારૂપાનં ચાગસમ્પન્નાનં ચાગસમ્પદં અનુસિક્ખતિ, યથારૂપાનં પઞ્ઞાસમ્પન્નાનં પઞ્ઞાસમ્પદં અનુસિક્ખતિ. અયં વુચ્ચતિ, બ્યગ્ઘપજ્જ, કલ્યાણમિત્તતા.

‘‘કતમા ચ, બ્યગ્ઘપજ્જ, સમજીવિતા? ઇધ, બ્યગ્ઘપજ્જ, કુલપુત્તો આયઞ્ચ ભોગાનં વિદિત્વા, વયઞ્ચ ભોગાનં વિદિત્વા, સમં જીવિકં [સમજીવિકં (સ્યા.), સમજીવિતં (ક.)] કપ્પેતિ નાચ્ચોગાળ્હં નાતિહીનં – ‘એવં મે આયો વયં પરિયાદાય ઠસ્સતિ, ન ચ મે વયો આયં પરિયાદાય ઠસ્સતી’તિ. સેય્યથાપિ, બ્યગ્ઘપજ્જ, તુલાધારો વા તુલાધારન્તેવાસી વા તુલં પગ્ગહેત્વા જાનાતિ – ‘એત્તકેન વા ઓનતં [ઓણતં (ક.)], એત્તકેન વા ઉન્નત’ન્તિ [ઉણ્ણતન્તિ (ક.)]; એવમેવં ખો, બ્યગ્ઘપજ્જ, કુલપુત્તો આયઞ્ચ ભોગાનં વિદિત્વા, વયઞ્ચ ભોગાનં વિદિત્વા, સમં જીવિકં કપ્પેતિ નાચ્ચોગાળ્હં નાતિહીનં – ‘એવં મે આયો વયં પરિયાદાય ઠસ્સતિ, ન ચ મે વયો આયં પરિયાદાય ઠસ્સતી’તિ. સચાયં, બ્યગ્ઘપજ્જ, કુલપુત્તો અપ્પાયો સમાનો ઉળારં જીવિકં [જીવિતં (ક.)] કપ્પેતિ, તસ્સ ભવન્તિ વત્તારો – ‘ઉદુમ્બરખાદીવાયં [ઉદુમ્બરખાદિકં વાયં (સી. પી.), ઉદુમ્બરખાદકં ચાયં (સ્યા.)] કુલપુત્તો ભોગે ખાદતી’તિ. સચે પનાયં, બ્યગ્ઘપજ્જ, કુલપુત્તો મહાયો સમાનો કસિરં જીવિકં [જીવિતં (ક.)] કપ્પેતિ, તસ્સ ભવન્તિ વત્તારો – ‘અજેટ્ઠમરણંવાયં [અજદ્ધુમારિકં વાયં (સી. પી.), અદ્ધમારકં ચાયં (સ્યા.), એત્થ જદ્ધૂતિ અસનં = ભત્તભુઞ્જનં, તસ્મા અજદ્ધુમારિકન્તિ અનસનમરણન્તિ વુત્તં હોતિ. મ. નિ. ૧.૩૭૯ અધોલિપિયા ‘‘અજદ્ધુક’’ન્તિ પદં દસ્સિતં] કુલપુત્તો મરિસ્સતી’તિ. યતો ચ ખોયં, બ્યગ્ઘપજ્જ, કુલપુત્તો આયઞ્ચ ભોગાનં વિદિત્વા, વયઞ્ચ ભોગાનં વિદિત્વા, સમં જીવિકં કપ્પેતિ નાચ્ચોગાળ્હં નાતિહીનં – ‘એવં મે આયો વયં પરિયાદાય ઠસ્સતિ, ન ચ મે વયો આયં પરિયાદાય ઠસ્સતી’તિ. અયં વુચ્ચતિ, બ્યગ્ઘપજ્જ, સમજીવિતા.

‘‘એવં સમુપ્પન્નાનં, બ્યગ્ઘપજ્જ, ભોગાનં ચત્તારિ અપાયમુખાનિ હોન્તિ – ઇત્થિધુત્તો, સુરાધુત્તો, અક્ખધુત્તો, પાપમિત્તો પાપસહાયો પાપસમ્પવઙ્કો. સેય્યથાપિ, બ્યગ્ઘપજ્જ, મહતો તળાકસ્સ ચત્તારિ ચેવ આયમુખાનિ, ચત્તારિ ચ અપાયમુખાનિ. તસ્સ પુરિસો યાનિ ચેવ આયમુખાનિ તાનિ પિદહેય્ય, યાનિ ચ અપાયમુખાનિ તાનિ વિવરેય્ય; દેવો ચ ન સમ્મા ધારં અનુપ્પવેચ્છેય્ય. એવઞ્હિ તસ્સ, બ્યગ્ઘપજ્જ, મહતો તળાકસ્સ પરિહાનિયેવ પાટિકઙ્ખા, નો વુદ્ધિ; એવમેવં, બ્યગ્ઘપજ્જ, એવં સમુપ્પન્નાનં ભોગાનં ચત્તારિ અપાયમુખાનિ હોન્તિ – ઇત્થિધુત્તો, સુરાધુત્તો, અક્ખધુત્તો, પાપમિત્તો પાપસહાયો પાપસમ્પવઙ્કો.

‘‘એવં સમુપ્પન્નાનં, બ્યગ્ઘપજ્જ, ભોગાનં ચત્તારિ આયમુખાનિ હોન્તિ – ન ઇત્થિધુત્તો, ન સુરાધુત્તો, ન અક્ખધુત્તો, કલ્યાણમિત્તો કલ્યાણસહાયો કલ્યાણસમ્પવઙ્કો. સેય્યથાપિ, બ્યગ્ઘપજ્જ, મહતો તળાકસ્સ ચત્તારિ ચેવ આયમુખાનિ, ચત્તારિ ચ અપાયમુખાનિ. તસ્સ પુરિસો યાનિ ચેવ આયમુખાનિ તાનિ વિવરેય્ય, યાનિ ચ અપાયમુખાનિ તાનિ પિદહેય્ય; દેવો ચ સમ્મા ધારં અનુપ્પવેચ્છેય્ય. એવઞ્હિ તસ્સ, બ્યગ્ઘપજ્જ, મહતો તળાકસ્સ વુદ્ધિયેવ પાટિકઙ્ખા, નો પરિહાનિ; એવમેવં ખો, બ્યગ્ઘપજ્જ, એવં સમુપ્પન્નાનં ભોગાનં ચત્તારિ આયમુખાનિ હોન્તિ – ન ઇત્થિધુત્તો, ન સુરાધુત્તો, ન અક્ખધુત્તો, કલ્યાણમિત્તો કલ્યાણસહાયો કલ્યાણસમ્પવઙ્કો. ઇમે ખો, બ્યગ્ઘપજ્જ, ચત્તારો ધમ્મા કુલપુત્તસ્સ દિટ્ઠધમ્મહિતાય સંવત્તન્તિ દિટ્ઠધમ્મસુખાય.

‘‘ચત્તારોમે, બ્યગ્ઘપજ્જ, ધમ્મા કુલપુત્તસ્સ સમ્પરાયહિતાય સંવત્તન્તિ સમ્પરાયસુખાય. કતમે ચત્તારો? સદ્ધાસમ્પદા, સીલસમ્પદા, ચાગસમ્પદા, પઞ્ઞાસમ્પદા. કતમા ચ, બ્યગ્ઘપજ્જ, સદ્ધાસમ્પદા? ઇધ, બ્યગ્ઘપજ્જ, કુલપુત્તો સદ્ધો હોતિ, સદ્દહતિ તથાગતસ્સ બોધિં – ‘ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા’તિ. અયં વુચ્ચતિ, બ્યગ્ઘપજ્જ, સદ્ધાસમ્પદા.

‘‘કતમા ચ, બ્યગ્ઘપજ્જ, સીલસમ્પદા? ઇધ, બ્યગ્ઘપજ્જ, કુલપુત્તો પાણાતિપાતા પટિવિરતો હોતિ…પે… સુરામેરયમજ્જપમાદટ્ઠાના પટિવિરતો હોતિ. અયં વુચ્ચતિ, બ્યગ્ઘપજ્જ, સીલસમ્પદા.

‘‘કતમા ચ, બ્યગ્ઘપજ્જ, ચાગસમ્પદા? ઇધ, બ્યગ્ઘપજ્જ, કુલપુત્તો વિગતમલમચ્છેરેન ચેતસા અગારં અજ્ઝાવસતિ મુત્તચાગો પયતપાણિ વોસ્સગ્ગરતો યાચયોગો દાનસંવિભાગરતો. અયં વુચ્ચતિ, બ્યગ્ઘપજ્જ, ચાગસમ્પદા.

‘‘કતમા ચ, બ્યગ્ઘપજ્જ, પઞ્ઞાસમ્પદા? ઇધ, બ્યગ્ઘપજ્જ, કુલપુત્તો પઞ્ઞવા હોતિ, ઉદયત્થગામિનિયા પઞ્ઞાય સમન્નાગતો અરિયાય નિબ્બેધિકાય સમ્મા દુક્ખક્ખયગામિનિયા. અયં વુચ્ચતિ, બ્યગ્ઘપજ્જ, પઞ્ઞાસમ્પદા. ઇમે ખો, બ્યગ્ઘપજ્જ, ચત્તારો ધમ્મા કુલપુત્તસ્સ સમ્પરાયહિતાય સંવત્તન્તિ સમ્પરાયસુખાયા’’તિ.

‘‘ઉટ્ઠાતા કમ્મધેય્યેસુ, અપ્પમત્તો વિધાનવા;

સમં કપ્પેતિ જીવિકં [જીવિતં (ક.)], સમ્ભતં અનુરક્ખતિ.

‘‘સદ્ધો સીલેન સમ્પન્નો, વદઞ્ઞૂ વીતમચ્છરો;

નિચ્ચં મગ્ગં વિસોધેતિ, સોત્થાનં સમ્પરાયિકં.

‘‘ઇચ્ચેતે અટ્ઠ ધમ્મા ચ, સદ્ધસ્સ ઘરમેસિનો;

અક્ખાતા સચ્ચનામેન, ઉભયત્થ સુખાવહા.

‘‘દિટ્ઠધમ્મહિતત્થાય, સમ્પરાયસુખાય ચ;

એવમેતં ગહટ્ઠાનં, ચાગો પુઞ્ઞં પવડ્ઢતી’’તિ. ચતુત્થં;