૫. ઉપોસથવગ્ગો
૧. સઙ્ખિત્તૂપોસથસુત્તં
૪૧. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –
‘‘અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતો, ભિક્ખવે, ઉપોસથો ઉપવુત્થો મહપ્ફલો હોતિ મહાનિસંસો મહાજુતિકો મહાવિપ્ફારો. કથં ઉપવુત્થો ચ, ભિક્ખવે, અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતો ઉપોસથો મહપ્ફલો હોતિ મહાનિસંસો મહાજુતિકો મહાવિપ્ફારો? ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘યાવજીવં અરહન્તો પાણાતિપાતં પહાય પાણાતિપાતા પટિવિરતા નિહિતદણ્ડા નિહિતસત્થા લજ્જી દયાપન્ના, સબ્બપાણભૂતહિતાનુકમ્પિનો વિહરન્તિ. અહં પજ્જ ઇમઞ્ચ રત્તિં ઇમઞ્ચ દિવસં પાણાતિપાતં પહાય પાણાતિપાતા પટિવિરતો નિહિતદણ્ડો નિહિતસત્થો લજ્જી દયાપન્નો, સબ્બપાણભૂતહિતાનુકમ્પી વિહરામિ. ઇમિનાપઙ્ગેન [ઇમિનાપિ અઙ્ગેન (સી. પી.) અ. નિ. ૩.૭૧] અરહતં અનુકરોમિ, ઉપોસથો ચ મે ઉપવુત્થો ભવિસ્સતી’તિ. ઇમિના પઠમેન અઙ્ગેન સમન્નાગતો હોતિ.
‘‘‘યાવજીવં અરહન્તો અદિન્નાદાનં પહાય અદિન્નાદાના પટિવિરતા દિન્નાદાયી દિન્નપાટિકઙ્ખી, અથેનેન સુચિભૂતેન અત્તના વિહરન્તિ. અહં પજ્જ ઇમઞ્ચ રત્તિં ઇમઞ્ચ દિવસં અદિન્નાદાનં પહાય અદિન્નાદાના પટિવિરતો દિન્નાદાયી દિન્નપાટિકઙ્ખી, અથેનેન સુચિભૂતેન અત્તના વિહરામિ. ઇમિનાપઙ્ગેન અરહતં અનુકરોમિ, ઉપોસથો ચ મે ઉપવુત્થો ભવિસ્સતી’તિ. ઇમિના દુતિયેન અઙ્ગેન સમન્નાગતો હોતિ.
‘‘‘યાવજીવં અરહન્તો અબ્રહ્મચરિયં પહાય બ્રહ્મચારિનો આરાચારિનો વિરતા મેથુના ગામધમ્મા. અહં પજ્જ ઇમઞ્ચ રત્તિં ઇમઞ્ચ દિવસં અબ્રહ્મચરિયં પહાય બ્રહ્મચારી આરાચારી [અનાચારી (ક.)] વિરતો મેથુના ગામધમ્મા. ઇમિનાપઙ્ગેન અરહતં અનુકરોમિ, ઉપોસથો ચ મે ઉપવુત્થો ભવિસ્સતી’તિ. ઇમિના તતિયેન અઙ્ગેન સમન્નાગતો હોતિ.
‘‘‘યાવજીવં અરહન્તો મુસાવાદં પહાય મુસાવાદા પટિવિરતા સચ્ચવાદિનો સચ્ચસન્ધા થેતા પચ્ચયિકા અવિસંવાદકો લોકસ્સ. અહં પજ્જ ઇમઞ્ચ રત્તિં ઇમઞ્ચ દિવસં મુસાવાદં પહાય મુસાવાદા પટિવિરતો સચ્ચવાદી સચ્ચસન્ધો થેતો પચ્ચયિકો અવિસંવાદકો લોકસ્સ. ઇમિનાપઙ્ગેન અરહતં અનુકરોમિ, ઉપોસથો ચ મે ઉપવુત્થો ભવિસ્સતી’તિ. ઇમિના ચતુત્થેન અઙ્ગેન સમન્નાગતો હોતિ.
‘‘‘યાવજીવં અરહન્તો સુરામેરયમજ્જપમાદટ્ઠાનં પહાય સુરામેરયમજ્જપમાદટ્ઠાના પટિવિરતા. અહં પજ્જ ઇમઞ્ચ રત્તિં ઇમઞ્ચ દિવસં સુરામેરયમજ્જપમાદટ્ઠાનં પહાય સુરામેરયમજ્જપમાદટ્ઠાના પટિવિરતો. ઇમિનાપઙ્ગેન અરહતં અનુકરોમિ, ઉપોસથો ચ મે ઉપવુત્થો ભવિસ્સતી’તિ. ઇમિના પઞ્ચમેન અઙ્ગેન સમન્નાગતો હોતિ.
‘‘‘યાવજીવં અરહન્તો એકભત્તિકા રત્તૂપરતા વિરતા વિકાલભોજના. અહં પજ્જ ઇમઞ્ચ રત્તિં ઇમઞ્ચ દિવસં એકભત્તિકો રત્તૂપરતો વિરતો વિકાલભોજના. ઇમિનાપઙ્ગેન અરહતં અનુકરોમિ, ઉપોસથો ચ મે ઉપવુત્થો ભવિસ્સતી’તિ. ઇમિના છટ્ઠેન અઙ્ગેન સમન્નાગતો હોતિ.
‘‘‘યાવજીવં અરહન્તો નચ્ચગીતવાદિતવિસૂકદસ્સનમાલાગન્ધવિલેપનધારણમણ્ડનવિભૂસનટ્ઠાનં પહાય નચ્ચગીતવાદિતવિસૂકદસ્સનમાલાગન્ધવિલેપનધારણમણ્ડનવિભૂસનટ્ઠાના પટિવિરતા. અહં પજ્જ ઇમઞ્ચ રત્તિં ઇમઞ્ચ દિવસં નચ્ચગીતવાદિતવિસૂકદસ્સનમાલાગન્ધવિલેપનધારણમણ્ડનવિભૂસનટ્ઠાનં પહાય નચ્ચગીતવાદિતવિસૂકદસ્સનમાલાગન્ધવિલેપનધારણમણ્ડનવિભૂસનટ્ઠાના પટિવિરતો. ઇમિનાપઙ્ગેન અરહતં અનુકરોમિ, ઉપોસથો ચ મે ઉપવુત્થો ભવિસ્સતી’તિ. ઇમિના સત્તમેન અઙ્ગેન સમન્નાગતો હોતિ.
‘‘‘યાવજીવં અરહન્તો ઉચ્ચાસયનમહાસયનં પહાય ઉચ્ચાસયનમહાસયના પટિવિરતા નીચસેય્યં કપ્પેન્તિ – મઞ્ચકે વા તિણસન્થારકે વા. અહં પજ્જ ઇમઞ્ચ રત્તિં ઇમઞ્ચ દિવસં ઉચ્ચાસયનમહાસયનં પહાય ઉચ્ચાસયનમહાસયના પટિવિરતો નીચસેય્યં કપ્પેમિ – મઞ્ચકે વા તિણસન્થારકે વા. ઇમિનાપઙ્ગેન અરહતં અનુકરોમિ, ઉપોસથો ચ મે ઉપવુત્થો ભવિસ્સતી’તિ. ઇમિના અટ્ઠમેન અઙ્ગેન સમન્નાગતો હોતિ. એવં ઉપવુત્થો ખો, ભિક્ખવે, અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતો ઉપોસથો મહપ્ફલો હોતિ મહાનિસંસો મહાજુતિકો મહાવિપ્ફારો’’તિ. પઠમં.
૨. વિત્થતૂપોસથસુત્તં
૪૨. ‘‘અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતો, ભિક્ખવે, ઉપોસથો ઉપવુત્થો મહપ્ફલો હોતિ મહાનિસંસો મહાજુતિકો મહાવિપ્ફારો. કથં ઉપવુત્થો ચ, ભિક્ખવે, અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતો ઉપોસથો મહપ્ફલો હોતિ મહાનિસંસો મહાજુતિકો મહાવિપ્ફારો? ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘યાવજીવં અરહન્તો પાણાતિપાતં પહાય પાણાતિપાતા પટિવિરતા નિહિતદણ્ડા નિહિતસત્થા લજ્જી દયાપન્ના, સબ્બપાણભૂતહિતાનુકમ્પિનો વિહરન્તિ. અહં પજ્જ ઇમઞ્ચ રત્તિં ઇમઞ્ચ દિવસં પાણાતિપાતં પહાય પાણાતિપાતા પટિવિરતો નિહિતદણ્ડો નિહિતસત્થો લજ્જી દયાપન્નો, સબ્બપાણભૂતહિતાનુકમ્પી વિહરામિ. ઇમિનાપઙ્ગેન અરહતં અનુકરોમિ, ઉપોસથો ચ મે ઉપવુત્થો ભવિસ્સતી’તિ. ઇમિના પઠમેન અઙ્ગેન સમન્નાગતો હોતિ…પે….
‘‘‘યાવજીવં અરહન્તો ઉચ્ચાસયનમહાસયનં પહાય ઉચ્ચાસયનમહાસયના પટિવિરતા નીચસેય્યં કપ્પેન્તિ – મઞ્ચકે વા તિણસન્થારકે વા. અહં પજ્જ ઇમઞ્ચ રત્તિં ઇમઞ્ચ દિવસં ઉચ્ચાસયનમહાસયનં પહાય ઉચ્ચાસયનમહાસયના પટિવિરતો નીચસેય્યં કપ્પેમિ – મઞ્ચકે વા તિણસન્થારકે વા. ઇમિનાપઙ્ગેન અરહતં અનુકરોમિ, ઉપોસથો ચ મે ઉપવુત્થો ભવિસ્સતી’તિ. ઇમિના અટ્ઠમેન અઙ્ગેન સમન્નાગતો હોતિ. એવં ઉપવુત્થો ખો, ભિક્ખવે, અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતો ઉપોસથો મહપ્ફલો હોતિ મહાનિસંસો મહાજુતિકો મહાવિપ્ફારો.
‘‘કીવમહપ્ફલો હોતિ કીવમહાનિસંસો કીવમહાજુતિકો કીવમહાવિપ્ફારો? સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, યો ઇમેસં સોળસન્નં મહાજનપદાનં પહૂતરત્તરતનાનં [પહૂતસત્તરતનાનં (સી. સ્યા. કં. પી.) અ. નિ. ૩.૭૧ પાળિયા ટીકાયં દસ્સિતપાળિયેવ. તદટ્ઠકથાપિ પસ્સિતબ્બા] ઇસ્સરિયાધિપચ્ચં રજ્જં કારેય્ય, સેય્યથિદં – અઙ્ગાનં મગધાનં કાસીનં કોસલાનં વજ્જીનં મલ્લાનં ચેતીનં વઙ્ગાનં કુરૂનં પઞ્ચાલાનં મચ્છાનં [મજ્જાનં (ક.)] સૂરસેનાનં અસ્સકાનં અવન્તીનં ગન્ધારાનં કમ્બોજાનં, અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતસ્સ ઉપોસથસ્સ એતં [એકં (ક.)] કલં નાગ્ઘતિ સોળસિં. તં કિસ્સ હેતુ? કપણં, ભિક્ખવે, માનુસકં રજ્જં દિબ્બં સુખં ઉપનિધાય.
‘‘યાનિ, ભિક્ખવે, માનુસકાનિ પઞ્ઞાસ વસ્સાનિ, ચાતુમહારાજિકાનં દેવાનં એસો એકો રત્તિન્દિવો [રત્તિદિવો (ક.)]. તાય રત્તિયા તિંસરત્તિયો માસો. તેન માસેન દ્વાદસમાસિયો સંવચ્છરો. તેન સંવચ્છરેન દિબ્બાનિ પઞ્ચ વસ્સસતાનિ ચાતુમહારાજિકાનં દેવાનં આયુપ્પમાણં. ઠાનં ખો પનેતં, ભિક્ખવે, વિજ્જતિ યં ઇધેકચ્ચો ઇત્થી વા પુરિસો વા અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતં ઉપોસથં ઉપવસિત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા ચાતુમહારાજિકાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જેય્ય. ઇદં ખો પનેતં, ભિક્ખવે, સન્ધાય ભાસિતં – ‘કપણં માનુસકં રજ્જં દિબ્બં સુખં ઉપનિધાય’’’.
‘‘યાનિ, ભિક્ખવે, માનુસકાનિ વસ્સસતાનિ, તાવતિંસાનં દેવાનં એસો એકો રત્તિન્દિવો. તાય રત્તિયા તિંસરત્તિયો માસો. તેન માસેન દ્વાદસમાસિયો સંવચ્છરો. તેન સંવચ્છરેન દિબ્બં વસ્સસહસ્સં તાવતિંસાનં દેવાનં આયુપ્પમાણં. ઠાનં ખો પનેતં, ભિક્ખવે, વિજ્જતિ યં ઇધેકચ્ચો ઇત્થી વા પુરિસો વા અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતં ઉપોસથં ઉપવસિત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા તાવતિંસાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જેય્ય. ઇદં ખો પનેતં, ભિક્ખવે, સન્ધાય ભાસિતં – ‘કપણં માનુસકં રજ્જં દિબ્બં સુખં ઉપનિધાય’’’.
‘‘યાનિ, ભિક્ખવે, માનુસકાનિ દ્વે વસ્સસતાનિ, યામાનં દેવાનં એસો એકો રત્તિન્દિવો. તાય રત્તિયા તિંસરત્તિયો માસો. તેન માસેન દ્વાદસમાસિયો સંવચ્છરો. તેન સંવચ્છરેન દિબ્બાનિ દ્વે વસ્સસહસ્સાનિ યામાનં દેવાનં આયુપ્પમાણં. ઠાનં ખો પનેતં, ભિક્ખવે, વિજ્જતિ યં ઇધેકચ્ચો ઇત્થી વા પુરિસો વા અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતં ઉપોસથં ઉપવસિત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા યામાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જેય્ય. ઇદં ખો પનેતં, ભિક્ખવે, સન્ધાય ભાસિતં – ‘કપણં માનુસકં રજ્જં દિબ્બં સુખં ઉપનિધાય’’’.
‘‘યાનિ, ભિક્ખવે, માનુસકાનિ ચત્તારિ વસ્સસતાનિ, તુસિતાનં દેવાનં એસો એકો રત્તિન્દિવો. તાય રત્તિયા તિંસરત્તિયો માસો. તેન માસેન દ્વાદસમાસિયો સંવચ્છરો. તેન સંવચ્છરેન દિબ્બાનિ ચત્તારિ વસ્સસહસ્સાનિ તુસિતાનં દેવાનં આયુપ્પમાણં. ઠાનં ખો પનેતં, ભિક્ખવે, વિજ્જતિ યં ઇધેકચ્ચો ઇત્થી વા પુરિસો વા અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતં ઉપોસથં ઉપવસિત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા તુસિતાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જેય્ય. ઇદં ખો પનેતં, ભિક્ખવે, સન્ધાય ભાસિતં – ‘કપણં માનુસકં રજ્જં દિબ્બં સુખં ઉપનિધાય’’’.
‘‘યાનિ, ભિક્ખવે, માનુસકાનિ અટ્ઠ વસ્સસતાનિ, નિમ્માનરતીનં દેવાનં એસો એકો રત્તિન્દિવો. તાય રત્તિયા તિંસરત્તિયો માસો. તેન માસેન દ્વાદસમાસિયો સંવચ્છરો. તેન સંવચ્છરેન દિબ્બાનિ અટ્ઠ વસ્સસહસ્સાનિ નિમ્માનરતીનં દેવાનં આયુપ્પમાણં. ઠાનં ખો પનેતં, ભિક્ખવે, વિજ્જતિ યં ઇધેકચ્ચો ઇત્થી વા પુરિસો વા અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતં ઉપોસથં ઉપવસિત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા નિમ્માનરતીનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જેય્ય. ઇદં ખો પનેતં, ભિક્ખવે, સન્ધાય ભાસિતં – ‘કપણં માનુસકં રજ્જં દિબ્બં સુખં ઉપનિધાય’’’.
‘‘યાનિ, ભિક્ખવે, માનુસકાનિ સોળસ વસ્સસતાનિ, પરનિમ્મિતવસવત્તીનં દેવાનં એસો એકો રત્તિન્દિવો. તાય રત્તિયા તિંસરત્તિયો માસો. તેન માસેન દ્વાદસમાસિયો સંવચ્છરો. તેન સંવચ્છરેન દિબ્બાનિ સોળસ વસ્સસહસ્સાનિ પરનિમ્મિતવસવત્તીનં દેવાનં આયુપ્પમાણં. ઠાનં ખો પનેતં, ભિક્ખવે, વિજ્જતિ યં ઇધેકચ્ચો ઇત્થી વા પુરિસો વા અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતં ઉપોસથં ઉપવસિત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા પરનિમ્મિતવસવત્તીનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જેય્ય. ઇદં ખો પનેતં, ભિક્ખવે, સન્ધાય ભાસિતં – ‘કપણં માનુસકં રજ્જં દિબ્બં સુખં ઉપનિધાયા’’’તિ.
‘‘પાણં ન હઞ્ઞે [હાને (સી.), હેન (ક.) અ. નિ. ૩.૭૧] ન ચદિન્નમાદિયે,
મુસા ન ભાસે ન ચ મજ્જપો સિયા;
અબ્રહ્મચરિયા વિરમેય્ય મેથુના,
રત્તિં ન ભુઞ્જેય્ય વિકાલભોજનં.
‘‘માલં ન ધારે ન ચ ગન્ધમાચરે [ગન્ધમાધરે (ક.)],
મઞ્ચે છમાયં વ સયેથ સન્થતે;
એતઞ્હિ અટ્ઠઙ્ગિકમાહુપોસથં,
બુદ્ધેન દુક્ખન્તગુના પકાસિતં.
‘‘ચન્દો ચ સુરિયો ચ ઉભો સુદસ્સના,
ઓભાસયં અનુપરિયન્તિ યાવતા;
તમોનુદા તે પન અન્તલિક્ખગા,
નભે પભાસન્તિ દિસાવિરોચના.
‘‘એતસ્મિં યં વિજ્જતિ અન્તરે ધનં,
મુત્તા મણિ વેળુરિયઞ્ચ ભદ્દકં;
સિઙ્ગીસુવણ્ણં અથ વાપિ કઞ્ચનં,
યં જાતરૂપં હટકન્તિ વુચ્ચતિ.
‘‘અટ્ઠઙ્ગુપેતસ્સ ઉપોસથસ્સ,
કલમ્પિ તે નાનુભવન્તિ સોળસિં;
ચન્દપ્પભા તારગણા ચ સબ્બે.
‘‘તસ્મા હિ નારી ચ નરો ચ સીલવા,
અટ્ઠઙ્ગુપેતં ઉપવસ્સુપોસથં;
પુઞ્ઞાનિ કત્વાન સુખુદ્રયાનિ,
અનિન્દિતા સગ્ગમુપેન્તિ ઠાન’’ન્તિ. દુતિયં;
૩. વિસાખાસુત્તં
૪૩. [અ. નિ. ૩.૭૧] એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ પુબ્બારામે મિગારમાતુપાસાદે. અથ ખો વિસાખા મિગારમાતા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો વિસાખં મિગારમાતરં ભગવા એતદવોચ – ‘‘અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતો ખો, વિસાખે, ઉપોસથો ઉપવુત્થો મહપ્ફલો હોતિ મહાનિસંસો મહાજુતિકો મહાવિપ્ફારો. કથં ઉપવુત્થો ચ, વિસાખે, અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતો ઉપોસથો મહપ્ફલો હોતિ મહાનિસંસો મહાજુતિકો મહાવિપ્ફારો? ઇધ, વિસાખે, અરિયસાવકો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘યાવજીવં અરહન્તો પાણાતિપાતં પહાય પાણાતિપાતા પટિવિરતા નિહિતદણ્ડા નિહિતસત્થા લજ્જી દયાપન્ના, સબ્બપાણભૂતહિતાનુકમ્પિનો વિહરન્તિ. અહં પજ્જ ઇમઞ્ચ રત્તિં ઇમઞ્ચ દિવસં પાણાતિપાતં પહાય પાણાતિપાતા પટિવિરતો નિહિતદણ્ડો નિહિતસત્થો લજ્જી દયાપન્નો, સબ્બપાણભૂતહિતાનુકમ્પી વિહરામિ. ઇમિનાપઙ્ગેન અરહતં અનુકરોમિ, ઉપોસથો ચ મે ઉપવુત્થો ભવિસ્સતી’’’તિ. ઇમિના પઠમેન અઙ્ગેન સમન્નાગતો હોતિ…પે….
‘‘‘યાવજીવં અરહન્તો ઉચ્ચાસયનમહાસયનં પહાય ઉચ્ચાસયનમહાસયના પટિવિરતા નીચસેય્યં કપ્પેન્તિ – મઞ્ચકે વા તિણસન્થારકે વા. અહં પજ્જ ઇમઞ્ચ રત્તિં ઇમઞ્ચ દિવસં ઉચ્ચાસયનમહાસયનં પહાય ઉચ્ચાસયનમહાસયના પટિવિરતો નીચસેય્યં કપ્પેમિ – મઞ્ચકે વા તિણસન્થારકે વા. ઇમિનાપઙ્ગેન અરહતં અનુકરોમિ, ઉપોસથો ચ મે ઉપવુત્થો ભવિસ્સતી’તિ. ઇમિના અટ્ઠમેન અઙ્ગેન સમન્નાગતો હોતિ. એવં ઉપવુત્થો ખો, વિસાખે, અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતો ઉપોસથો મહપ્ફલો હોતિ મહાનિસંસો મહાજુતિકો મહાવિપ્ફારો.
‘‘કીવમહપ્ફલો હોતિ, કીવમહાનિસંસો, કીવમહાજુતિકો, કીવમહાવિપ્ફારો? સેય્યથાપિ, વિસાખે, યો ઇમેસં સોળસન્નં મહાજનપદાનં પહૂતરત્તરતનાનં ઇસ્સરિયાધિપચ્ચં રજ્જં કારેય્ય, સેય્યથિદં – અઙ્ગાનં મગધાનં કાસીનં કોસલાનં વજ્જીનં મલ્લાનં ચેતીનં વઙ્ગાનં કુરૂનં પઞ્ચાલાનં મચ્છાનં સૂરસેનાનં અસ્સકાનં અવન્તીનં ગન્ધારાનં કમ્બોજાનં, અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતસ્સ ઉપોસથસ્સ એતં કલં નાગ્ઘતિ સોળસિં. તં કિસ્સ હેતુ? કપણં, વિસાખે, માનુસકં રજ્જં દિબ્બં સુખં ઉપનિધાય.
‘‘યાનિ, વિસાખે, માનુસકાનિ પઞ્ઞાસ વસ્સાનિ, ચાતુમહારાજિકાનં દેવાનં એસો એકો રત્તિન્દિવો. તાય રત્તિયા તિંસરત્તિયો માસો. તેન માસેન દ્વાદસમાસિયો સંવચ્છરો. તેન સંવચ્છરેન દિબ્બાનિ પઞ્ચ વસ્સસતાનિ ચાતુમહારાજિકાનં દેવાનં આયુપ્પમાણં. ઠાનં ખો પનેતં, વિસાખે, વિજ્જતિ યં ઇધેકચ્ચો ઇત્થી વા પુરિસો વા અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતં ઉપોસથં ઉપવસિત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા ચાતુમહારાજિકાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જેય્ય. ઇદં ખો પનેતં, વિસાખે, સન્ધાય ભાસિતં – ‘કપણં માનુસકં રજ્જં દિબ્બં સુખં ઉપનિધાય’’’.
‘‘યં, વિસાખે, માનુસકં વસ્સસતં, તાવતિંસાનં દેવાનં એસો એકો રત્તિન્દિવો. તાય રત્તિયા તિંસરત્તિયો માસો. તેન માસેન દ્વાદસમાસિયો સંવચ્છરો. તેન સંવચ્છરેન વસ્સસહસ્સં તાવતિંસાનં દેવાનં આયુપ્પમાણં. ઠાનં ખો પનેતં, વિસાખે, વિજ્જતિ યં ઇધેકચ્ચો ઇત્થી વા પુરિસો વા અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતં ઉપોસથં ઉપવસિત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા તાવતિંસાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જેય્ય. ઇદં ખો પનેતં, વિસાખે, સન્ધાય ભાસિતં – ‘કપણં માનુસકં રજ્જં દિબ્બં સુખં ઉપનિધાય’’’.
‘‘યાનિ, વિસાખે, માનુસકાનિ દ્વે વસ્સસતાનિ…પે… ચત્તારિ વસ્સસતાનિ…પે… અટ્ઠ વસ્સસતાનિ…પે… સોળસ વસ્સસતાનિ પરનિમ્મિતવસવત્તીનં દેવાનં એસો એકો રત્તિન્દિવો. તાય રત્તિયા તિંસરત્તિયો માસો. તેન માસેન દ્વાદસમાસિયો સંવચ્છરો. તેન સંવચ્છરેન દિબ્બાનિ સોળસ વસ્સસહસ્સાનિ પરનિમ્મિતવસવત્તીનં દેવાનં આયુપ્પમાણં. ઠાનં ખો પનેતં, વિસાખે, વિજ્જતિ યં ઇધેકચ્ચો ઇત્થી વા પુરિસો વા અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતં ઉપોસથં ઉપવસિત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા પરનિમ્મિતવસવત્તીનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જેય્ય. ઇદં ખો પનેતં, વિસાખે, સન્ધાય ભાસિતં – ‘કપણં માનુસકં રજ્જં દિબ્બં સુખં ઉપનિધાયા’’’તિ.
‘‘પાણં ન હઞ્ઞે ન ચદિન્નમાદિયે,
મુસા ન ભાસે ન ચ મજ્જપો સિયા;
અબ્રહ્મચરિયા વિરમેય્ય મેથુના,
રત્તિં ન ભુઞ્જેય્ય વિકાલભોજનં.
‘‘માલં ન ધારે ન ચ ગન્ધમાચરે,
મઞ્ચે છમાયં વ સયેથ સન્થતે;
એતઞ્હિ અટ્ઠઙ્ગિકમાહુપોસથં,
બુદ્ધેન દુક્ખન્તગુના પકાસિતં.
‘‘ચન્દો ચ સુરિયો ચ ઉભો સુદસ્સના,
ઓભાસયં અનુપરિયન્તિ યાવતા;
તમોનુદા તે પન અન્તલિક્ખગા,
નભે પભાસન્તિ દિસાવિરોચના.
‘‘એતસ્મિં યં વિજ્જતિ અન્તરે ધનં,
મુત્તા મણિ વેળુરિયઞ્ચ ભદ્દકં;
સિઙ્ગીસુવણ્ણં અથ વાપિ કઞ્ચનં,
યં જાતરૂપં હટકન્તિ વુચ્ચતિ.
‘‘અટ્ઠઙ્ગુપેતસ્સ ઉપોસથસ્સ,
કલમ્પિ તે નાનુભવન્તિ સોળસિં;
ચન્દપ્પભા તારગણા ચ સબ્બે.
‘‘તસ્મા હિ નારી ચ નરો ચ સીલવા,
અટ્ઠઙ્ગુપેતં ઉપવસ્સુપોસથં;
પુઞ્ઞાનિ કત્વાન સુખુદ્રયાનિ,
અનિન્દિતા સગ્ગમુપેન્તિ ઠાન’’ન્તિ. તતિયં;
૪. વાસેટ્ઠસુત્તં
૪૪. એકં સમયં ભગવા વેસાલિયં વિહરતિ મહાવને કૂટાગારસાલાયં. અથ ખો વાસેટ્ઠો ઉપાસકો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો વાસેટ્ઠં ઉપાસકં ભગવા એતદવોચ – ‘‘અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતો, વાસેટ્ઠ, ઉપોસથો ઉપવુત્થો મહપ્ફલો હોતિ…પે… અનિન્દિતા સગ્ગમુપેન્તિ ઠાન’’ન્તિ.
એવં વુત્તે વાસેટ્ઠો ઉપાસકો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘પિયા મે, ભન્તે, ઞાતિસાલોહિતા અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતં ઉપોસથં ઉપવસેય્યું, પિયાનમ્પિ મે અસ્સ ઞાતિસાલોહિતાનં દીઘરત્તં હિતાય સુખાય. સબ્બે ચેપિ, ભન્તે, ખત્તિયા અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતં ઉપોસથં ઉપવસેય્યું, સબ્બેસમ્પિસ્સ ખત્તિયાનં દીઘરત્તં હિતાય સુખાય. સબ્બે ચેપિ, ભન્તે, બ્રાહ્મણા…પે… વેસ્સા … સુદ્દા અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતં ઉપોસથં ઉપવસેય્યું, સબ્બેસમ્પિસ્સ સુદ્દાનં દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’’તિ.
‘‘એવમેતં, વાસેટ્ઠ, એવમેતં, વાસેટ્ઠ! સબ્બે ચેપિ, વાસેટ્ઠ, ખત્તિયા અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતં ઉપોસથં ઉપવસેય્યું, સબ્બેસમ્પિસ્સ ખત્તિયાનં દીઘરત્તં હિતાય સુખાય. સબ્બે ચેપિ, વાસેટ્ઠ, બ્રાહ્મણા…પે… વેસ્સા… સુદ્દા અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતં ઉપોસથં ઉપવસેય્યું, સબ્બેસમ્પિસ્સ સુદ્દાનં દીઘરત્તં હિતાય સુખાય. સદેવકો ચેપિ, વાસેટ્ઠ, લોકો સમારકો સબ્રહ્મકો સસ્સમણબ્રાહ્મણી પજા સદેવમનુસ્સા અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતં ઉપોસથં ઉપવસેય્યું [ઉપવસેય્ય (?)], સદેવકસ્સપિસ્સ [સદેવકસ્સ (સબ્બત્થ) અ. નિ. ૪.૧૯૩; મ. નિ. ૩.૬૪ પસ્સિતબ્બં] લોકસ્સ સમારકસ્સ સબ્રહ્મકસ્સ સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય દીઘરત્તં હિતાય સુખાય. ઇમે ચેપિ, વાસેટ્ઠ, મહાસાલા અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતં ઉપોસથં ઉપવસેય્યું, ઇમેસમ્પિસ્સ મહાસાલાનં દીઘરત્તં હિતાય સુખાય ( ) [(સચે ચેતેય્યું) કત્થચિ અત્થિ. અ. નિ. ૪.૧૯૩ પસ્સિતબ્બં]. કો પન વાદો મનુસ્સભૂતસ્સા’’તિ! ચતુત્થં.
૫. બોજ્ઝસુત્તં
૪૫. એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. અથ ખો બોજ્ઝા ઉપાસિકા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો બોજ્ઝં ઉપાસિકં ભગવા એતદવોચ –
‘‘અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતો, બોજ્ઝે, ઉપોસથો ઉપવુત્થો મહપ્ફલો હોતિ મહાનિસંસો મહાજુતિકો મહાવિપ્ફારો. કથં ઉપવુત્થો ચ, બોજ્ઝે, અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતો ઉપોસથો મહપ્ફલો હોતિ મહાનિસંસો મહાજુતિકો મહાવિપ્ફારો? ઇધ, બોજ્ઝે, અરિયસાવકો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘યાવજીવં અરહન્તો પાણાતિપાતં પહાય પાણાતિપાતા પટિવિરતા નિહિતદણ્ડા નિહિતસત્થા લજ્જી દયાપન્ના, સબ્બપાણભૂતહિતાનુકમ્પિનો વિહરન્તિ. અહં પજ્જ ઇમઞ્ચ રત્તિં ઇમઞ્ચ દિવસં પાણાતિપાતં પહાય પાણાતિપાતા પટિવિરતો નિહિતદણ્ડો નિહિતસત્થો લજ્જી દયાપન્નો, સબ્બપાણભૂતહિતાનુકમ્પી વિહરામિ. ઇમિનાપઙ્ગેન અરહતં અનુકરોમિ, ઉપોસથો ચ મે ઉપવુત્થો ભવિસ્સતી’તિ. ઇમિના પઠમેન અઙ્ગેન સમન્નાગતો હોતિ…પે….
‘‘‘યાવજીવં અરહન્તો ઉચ્ચાસયનમહાસયનં પહાય ઉચ્ચાસયનમહાસયના પટિવિરતા નીચસેય્યં કપ્પેન્તિ – મઞ્ચકે વા તિણસન્થારકે વા. અહં પજ્જ ઇમઞ્ચ રત્તિં ઇમઞ્ચ દિવસં ઉચ્ચાસયનમહાસયનં પહાય ઉચ્ચાસયનમહાસયના પટિવિરતો નીચસેય્યં કપ્પેમિ – મઞ્ચકે વા તિણસન્થારકે વા. ઇમિનાપઙ્ગેન અરહતં અનુકરોમિ, ઉપોસથો ચ મે ઉપવુત્થો ભવિસ્સતી’તિ. ઇમિના અટ્ઠમેન અઙ્ગેન સમન્નાગતો હોતિ. એવં ઉપવુત્થો ખો, બોજ્ઝે, અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતો ઉપોસથો મહપ્ફલો હોતિ મહાનિસંસો મહાજુતિકો મહાવિપ્ફારો.
‘‘કીવમહપ્ફલો હોતિ, કીવમહાનિસંસો, કીવમહાજુતિકો, કીવમહાવિપ્ફારો? સેય્યથાપિ, બોજ્ઝે, યો ઇમેસં સોળસન્નં મહાજનપદાનં પહૂતરત્તરતનાનં ઇસ્સરિયાધિપચ્ચં રજ્જં કારેય્ય, સેય્યથિદં – અઙ્ગાનં મગધાનં કાસીનં કોસલાનં વજ્જીનં મલ્લાનં ચેતીનં વઙ્ગાનં કુરૂનં પઞ્ચાલાનં મચ્છાનં સૂરસેનાનં અસ્સકાનં અવન્તીનં ગન્ધારાનં કમ્બોજાનં, અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતસ્સ ઉપોસથસ્સ એતં કલં નાગ્ઘતિ સોળસિં. તં કિસ્સ હેતુ? કપણં, બોજ્ઝે, માનુસકં રજ્જં દિબ્બં સુખં ઉપનિધાય.
‘‘યાનિ, બોજ્ઝે, માનુસકાનિ પઞ્ઞાસ વસ્સાનિ, ચાતુમહારાજિકાનં દેવાનં એસો એકો રત્તિન્દિવો. તાય રત્તિયા તિંસરત્તિયો માસો. તેન માસેન દ્વાદસમાસિયો સંવચ્છરો. તેન સંવચ્છરેન દિબ્બાનિ પઞ્ચ વસ્સસતાનિ ચાતુમહારાજિકાનં દેવાનં આયુપ્પમાણં. ઠાનં ખો પનેતં, બોજ્ઝે, વિજ્જતિ યં ઇધેકચ્ચો ઇત્થી વા પુરિસો વા અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતં ઉપોસથં ઉપવસિત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા ચાતુમહારાજિકાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જેય્ય. ઇદં ખો પનેતં, બોજ્ઝે, સન્ધાય ભાસિતં – ‘કપણં માનુસકં રજ્જં દિબ્બં સુખં ઉપનિધાય’’’.
‘‘યં, બોજ્ઝે, માનુસકં વસ્સસતં…પે… તાનિ, બોજ્ઝે, માનુસકાનિ દ્વે વસ્સસતાનિ…પે… ચત્તારિ વસ્સસતાનિ…પે… અટ્ઠ વસ્સસતાનિ…પે… સોળસ વસ્સસતાનિ પરનિમ્મિતવસવત્તીનં દેવાનં એસો એકો રત્તિન્દિવો. તાય રત્તિયા તિંસરત્તિયો માસો. તેન માસેન દ્વાદસમાસિયો સંવચ્છરો. તેન સંવચ્છરેન દિબ્બાનિ સોળસ વસ્સસહસ્સાનિ પરનિમ્મિતવસવત્તીનં દેવાનં આયુપ્પમાણં. ઠાનં ખો પનેતં, બોજ્ઝે, વિજ્જતિ યં ઇધેકચ્ચો ઇત્થી વા પુરિસો વા અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતં ઉપોસથં ઉપવસિત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા પરનિમ્મિતવસવત્તીનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જેય્ય. ઇદં ખો પનેતં, બોજ્ઝે, સન્ધાય ભાસિતં – ‘કપણં માનુસકં રજ્જં દિબ્બં સુખં ઉપનિધાયા’’’તિ.
‘‘પાણં ન હઞ્ઞે ન ચદિન્નમાદિયે,
મુસા ન ભાસે ન ચ મજ્જપો સિયા;
અબ્રહ્મચરિયા વિરમેય્ય મેથુના,
રત્તિં ન ભુઞ્જેય્ય વિકાલભોજનં.
‘‘માલં ન ધારે ન ચ ગન્ધમાચરે,
મઞ્ચે છમાયં વ સયેથ સન્થતે;
એતઞ્હિ અટ્ઠઙ્ગિકમાહુપોસથં,
બુદ્ધેન દુક્ખન્તગુના પકાસિતં.
‘‘ચન્દો ચ સુરિયો ચ ઉભો સુદસ્સના,
ઓભાસયં અનુપરિયન્તિ યાવતા;
તમોનુદા તે પન અન્તલિક્ખગા,
નભે પભાસન્તિ દિસાવિરોચના.
‘‘એતસ્મિં યં વિજ્જતિ અન્તરે ધનં,
મુત્તા મણિ વેળુરિયઞ્ચ ભદ્દકં;
સિઙ્ગીસુવણ્ણં અથ વાપિ કઞ્ચનં,
યં જાતરૂપં હટકન્તિ વુચ્ચતિ.
‘‘અટ્ઠઙ્ગુપેતસ્સ ઉપોસથસ્સ,
કલમ્પિ તે નાનુભવન્તિ સોળસિં;
ચન્દપ્પભા તારગણા ચ સબ્બે.
‘‘તસ્મા હિ નારી ચ નરો ચ સીલવા,
અટ્ઠઙ્ગુપેતં ઉપવસ્સુપોસથં;
પુઞ્ઞાનિ કત્વાન સુખુદ્રયાનિ,
અનિન્દિતા સગ્ગમુપેન્તિ ઠાન’’ન્તિ. પઞ્ચમં;
૬. અનુરુદ્ધસુત્તં
૪૬. એકં સમયં ભગવા કોસમ્બિયં વિહરતિ ઘોસિતારામે. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા અનુરુદ્ધો દિવાવિહારં ગતો હોતિ પટિસલ્લીનો. અથ ખો સમ્બહુલા મનાપકાયિકા દેવતા યેનાયસ્મા અનુરુદ્ધો તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં અનુરુદ્ધં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠંસુ. એકમન્તં ઠિતા ખો તા દેવતા આયસ્મન્તં અનુરુદ્ધં એતદવોચું – ‘‘મયં, ભન્તે અનુરુદ્ધ, મનાપકાયિકા નામ દેવતા તીસુ ઠાનેસુ ઇસ્સરિયં કારેમ વસં વત્તેમ. મયં, ભન્તે અનુરુદ્ધ, યાદિસકં વણ્ણં આકઙ્ખામ તાદિસકં વણ્ણં ઠાનસો પટિલભામ; યાદિસકં સરં આકઙ્ખામ તાદિસકં સરં ઠાનસો પટિલભામ; યાદિસકં સુખં આકઙ્ખામ તાદિસકં સુખં ઠાનસો પટિલભામ. મયં, ભન્તે અનુરુદ્ધ, મનાપકાયિકા નામ દેવતા ઇમેસુ તીસુ ઠાનેસુ ઇસ્સરિયં કારેમ વસં વત્તેમા’’તિ.
અથ ખો આયસ્મતો અનુરુદ્ધસ્સ એતદહોસિ – ‘‘અહો વતિમા દેવતા સબ્બાવ નીલા અસ્સુ નીલવણ્ણા નીલવત્થા નીલાલઙ્કારા’’તિ. અથ ખો તા દેવતા આયસ્મતો અનુરુદ્ધસ્સ ચિત્તમઞ્ઞાય સબ્બાવ નીલા અહેસું નીલવણ્ણા નીલવત્થા નીલાલઙ્કારા.
અથ ખો આયસ્મતો અનુરુદ્ધસ્સ એતદહોસિ – ‘‘અહો વતિમા દેવતા સબ્બાવ પીતા અસ્સુ…પે… સબ્બાવ લોહિતકા અસ્સુ… સબ્બાવ ઓદાતા અસ્સુ ઓદાતવણ્ણા ઓદાતવત્થા ઓદાતાલઙ્કારા’’તિ. અથ ખો તા દેવતા આયસ્મતો અનુરુદ્ધસ્સ ચિત્તમઞ્ઞાય સબ્બાવ ઓદાતા અહેસું ઓદાતવણ્ણા ઓદાતવત્થા ઓદાતાલઙ્કારા.
અથ ખો તા દેવતા એકા ચ [કો (સી.), એકાવ (સ્યા. પી.)] ગાયિ એકા ચ [એકા પન (સી.), એકાવ (સ્યા. પી.)] નચ્ચિ એકા ચ [એકા (સી.), એકાવ (સ્યા. પી.)] અચ્છરં વાદેસિ. સેય્યથાપિ નામ પઞ્ચઙ્ગિકસ્સ તૂરિયસ્સ [તુરિયસ્સ (સી. સ્યા. પી.)] સુવિનીતસ્સ સુપ્પટિપતાળિતસ્સ કુસલેહિ સુસમન્નાહતસ્સ સદ્દો હોતિ વગ્ગુ ચ રજનીયો ચ કમનીયો ચ પેમનીયો ચ મદનીયો ચ; એવમેવં તાસં દેવતાનં અલઙ્કારાનં સદ્દો હોતિ વગ્ગુ ચ રજનીયો ચ કમનીયો ચ પેમનીયો ચ મદનીયો ચ. અથ ખો આયસ્મા અનુરુદ્ધો ઇન્દ્રિયાનિ ઓક્ખિપિ.
અથ ખો તા દેવતા ‘‘ન ખ્વય્યો અનુરુદ્ધો સાદિયતી’’તિ [સાદયતીતિ (સદ્દનીતિધાતુમાલા)] તત્થેવન્તરધાયિંસુ. અથ ખો આયસ્મા અનુરુદ્ધો સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા અનુરુદ્ધો ભગવન્તં એતદવોચ –
‘‘ઇધાહં, ભન્તે, દિવાવિહારં ગતો હોમિ પટિસલ્લીનો. અથ ખો, ભન્તે, સમ્બહુલા મનાપકાયિકા દેવતા યેનાહં તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા મં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠંસુ. એકમન્તં ઠિતા ખો, ભન્તે, તા દેવતા મં એતદવોચું – ‘મયં, ભન્તે અનુરુદ્ધ, મનાપકાયિકા નામ દેવતા તીસુ ઠાનેસુ ઇસ્સરિયં કારેમ વસં વત્તેમ. મયં, ભન્તે અનુરુદ્ધ, યાદિસકં વણ્ણં આકઙ્ખામ તાદિસકં વણ્ણં ઠાનસો પટિલભામ; યાદિસકં સરં આકઙ્ખામ તાદિસકં સરં ઠાનસો પટિલભામ; યાદિસકં સુખં આકઙ્ખામ તાદિસકં સુખં ઠાનસો પટિલભામ. મયં, ભન્તે અનુરુદ્ધ, મનાપકાયિકા નામ દેવતા ઇમેસુ તીસુ ઠાનેસુ ઇસ્સરિયં કારેમ વસં વત્તેમા’તિ. તસ્સ મય્હં, ભન્તે, એતદહોસિ – ‘અહો વતિમા દેવતા સબ્બાવ નીલા અસ્સુ નીલવણ્ણા નીલવત્થા નીલાલઙ્કારા’તિ. અથ ખો, ભન્તે, તા દેવતા મમ ચિત્તમઞ્ઞાય સબ્બાવ નીલા અહેસું નીલવણ્ણા નીલવત્થા નીલાલઙ્કારા.
‘‘તસ્સ મય્હં, ભન્તે, એતદહોસિ – ‘અહો વતિમા દેવતા સબ્બાવ પીતા અસ્સુ…પે… સબ્બાવ લોહિતકા અસ્સુ…પે… સબ્બાવ ઓદાતા અસ્સુ ઓદાતવણ્ણા ઓદાતવત્થા ઓદાતાલઙ્કારા’તિ. અથ ખો, ભન્તે, તા દેવતા મમ ચિત્તમઞ્ઞાય સબ્બાવ ઓદાતા અહેસું ઓદાતવણ્ણા ઓદાતવત્થા ઓદાતાલઙ્કારા.
‘‘અથ ખો, ભન્તે, તા દેવતા એકા ચ ગાયિ એકા ચ નચ્ચિ એકા ચ અચ્છરં વાદેસિ. સેય્યથાપિ નામ પઞ્ચઙ્ગિકસ્સ તૂરિયસ્સ સુવિનીતસ્સ સુપ્પટિપતાળિતસ્સ કુસલેહિ સુસમન્નાહતસ્સ સદ્દો હોતિ વગ્ગુ ચ રજનીયો ચ કમનીયો ચ પેમનીયો ચ મદનીયો ચ; એવમેવં તાસં દેવતાનં અલઙ્કારાનં સદ્દો હોતિ વગ્ગુ ચ રજનીયો ચ કમનીયો ચ પેમનીયો ચ મદનીયો ચ. અથ ખ્વાહં, ભન્તે, ઇન્દ્રિયાનિ ઓક્ખિપિં.
‘‘અથ ખો, ભન્તે, તા દેવતા ‘ન ખ્વય્યો અનુરુદ્ધો સાદિયતી’તિ તત્થેવન્તરધાયિંસુ. કતિહિ નુ ખો, ભન્તે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો માતુગામો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા મનાપકાયિકાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જતી’’તિ?
‘‘અટ્ઠહિ ખો, અનુરુદ્ધ, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો માતુગામો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા મનાપકાયિકાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જતિ. કતમેહિ અટ્ઠહિ? ઇધ, અનુરુદ્ધ, માતુગામો યસ્સ માતાપિતરો ભત્તુનો દેન્તિ અત્થકામા હિતેસિનો અનુકમ્પકા અનુકમ્પં ઉપાદાય તસ્સ હોતિ પુબ્બુટ્ઠાયિની પચ્છાનિપાતિની કિઙ્કારપટિસ્સાવિની મનાપચારિની પિયવાદિની.
‘‘યે તે ભત્તુ ગરુનો [ગુરુનો (ક.)] હોન્તિ – માતાતિ વા પિતાતિ વા સમણબ્રાહ્મણાતિ વા – તે સક્કરોતિ, ગરું કરોતિ [ગરુકરોતિ (સી. સ્યા. પી.)], માનેતિ, પૂજેતિ, અબ્ભાગતે ચ આસનોદકેન પટિપૂજેતિ.
‘‘યે તે ભત્તુ અબ્ભન્તરા કમ્મન્તા – ઉણ્ણાતિ વા કપ્પાસાતિ વા – તત્થ દક્ખા હોતિ અનલસા તત્રુપાયાય [તત્રૂપાયાય (સી.), અ. નિ. ૪.૩૫; ૧૧.૧૪] વીમંસાય સમન્નાગતા અલં કાતું અલં સંવિધાતું.
‘‘યો સો ભત્તુ અબ્ભન્તરો અન્તોજનો – દાસાતિ વા પેસ્સાતિ વા કમ્મકરાતિ વા – તેસં કતઞ્ચ કતતો જાનાતિ અકતઞ્ચ અકતતો જાનાતિ, ગિલાનકાનઞ્ચ બલાબલં જાનાતિ ખાદનીયં ભોજનીયઞ્ચસ્સ પચ્ચંસેન [પચ્ચયેન (સ્યા.), પચ્ચત્તંસેન (ક.) અ. નિ. ૫.૩૩] સંવિભજતિ.
‘‘યં ભત્તુ આહરતિ ધનં વા ધઞ્ઞં વા જાતરૂપં વા તં આરક્ખેન ગુત્તિયા સમ્પાદેતિ, તત્થ ચ હોતિ અધુત્તી અથેની અસોણ્ડી અવિનાસિકા.
‘‘ઉપાસિકા ખો પન હોતિ બુદ્ધં સરણં ગતા ધમ્મં સરણં ગતા સઙ્ઘં સરણં ગતા.
‘‘સીલવતી ખો પન હોતિ – પાણાતિપાતા પટિવિરતા, અદિન્નાદાના પટિવિરતા, કામેસુમિચ્છાચારા પટિવિરતા, મુસાવાદા પટિવિરતા, સુરામેરયમજ્જપમાદટ્ઠાના પટિવિરતા.
‘‘ચાગવતી ખો પન હોતિ. વિગતમલમચ્છેરેન ચેતસા અગારં અજ્ઝાવસતિ મુત્તચાગા [મુત્તચાગી (સ્યા.)] પયતપાણિની [પયતપાણિ (સી.), પયતપાણી (સ્યા. પી. ક.)] વોસ્સગ્ગરતા યાચયોગા દાનસંવિભાગરતા.
‘‘ઇમેહિ ખો, અનુરુદ્ધ, અટ્ઠહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો માતુગામો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા મનાપકાયિકાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જતી’’તિ.
‘‘યો નં ભરતિ સબ્બદા, નિચ્ચં આતાપિ ઉસ્સુકો;
તં સબ્બકામદં [તં સબ્બકામહરં (સી. સ્યા. પી.) સબ્બકામહરં (અ. નિ. ૫.૩૩] પોસં, ભત્તારં નાતિમઞ્ઞતિ.
‘‘ન ચાપિ સોત્થિ ભત્તારં, ઇસ્સાવાદેન રોસયે;
ભત્તુ ચ ગરુનો સબ્બે, પટિપૂજેતિ પણ્ડિતા.
‘‘ઉટ્ઠાહિકા [ઉટ્ઠાયિકા (ક.)] અનલસા, સઙ્ગહિતપરિજ્જના;
ભત્તુ મનાપં ચરતિ, સમ્ભતં અનુરક્ખતિ.
‘‘યા એવં વત્તતિ નારી, ભત્તુ છન્દવસાનુગા;
મનાપા નામ તે [મનાપકાયિકા (સી. ક.)] દેવા, યત્થ સા ઉપપજ્જતી’’તિ. છટ્ઠં;
૭. દુતિયવિસાખાસુત્તં
૪૭. એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ પુબ્બારામે મિગારમાતુપાસાદે. અથ ખો વિસાખા મિગારમાતા…પે… એકમન્તં નિસિન્નં ખો વિસાખં મિગારમાતરં ભગવા એતદવોચ –
‘‘અટ્ઠહિ ખો, વિસાખે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો માતુગામો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા મનાપકાયિકાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જતિ. કતમેહિ અટ્ઠહિ? ઇધ, વિસાખે, માતુગામો યસ્સ માતાપિતરો ભત્તુનો દેન્તિ અત્થકામા હિતેસિનો અનુકમ્પકા અનુકમ્પં ઉપાદાય તસ્સ હોતિ પુબ્બુટ્ઠાયિની પચ્છાનિપાતિની કિઙ્કારપટિસ્સાવિની મનાપચારિની પિયવાદિની…પે….
‘‘ચાગવતી ખો પન હોતિ. વિગતમલમચ્છેરેન ચેતસા અગારં અજ્ઝાવસતિ મુત્તચાગા પયતપાણિની વોસ્સગ્ગરતા યાચયોગા દાનસંવિભાગરતા. ઇમેહિ ખો, વિસાખે, અટ્ઠહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો માતુગામો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા મનાપકાયિકાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જતી’’તિ.
‘‘યો નં ભરતિ સબ્બદા, નિચ્ચં આતાપિ ઉસ્સુકો;
તં સબ્બકામદં પોસં, ભત્તારં નાતિમઞ્ઞતિ.
‘‘ન ચાપિ સોત્થિ ભત્તારં, ઇસ્સાવાદેન રોસયે;
ભત્તુ ચ ગરુનો સબ્બે, પટિપૂજેતિ પણ્ડિતા.
‘‘ઉટ્ઠાહિકા અનલસા, સઙ્ગહિતપરિજ્જના;
ભત્તુ મનાપં ચરતિ, સમ્ભતં અનુરક્ખતિ.
‘‘યા એવં વત્તતિ નારી, ભત્તુ છન્દવસાનુગા;
મનાપા નામ તે [મનાપકાયિકા (સી. ક.)] દેવા, યત્થ સા ઉપપજ્જતી’’તિ. સત્તમં;
૮. નકુલમાતાસુત્તં
૪૮. એકં સમયં ભગવા ભગ્ગેસુ વિહરતિ સુંસુમારગિરે [સુંસુમારગિરે (સી. સ્યા. પી.)] ભેસકળાવને મિગદાયે. અથ ખો નકુલમાતા ગહપતાની યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા…પે…. એકમન્તં નિસિન્નં ખો નકુલમાતરં ગહપતાનિં ભગવા એતદવોચ –
‘‘અટ્ઠહિ ખો, નકુલમાતે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો માતુગામો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા મનાપકાયિકાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જતિ. કતમેહિ અટ્ઠહિ? ઇધ, નકુલમાતે, માતુગામો યસ્સ માતાપિતરો ભત્તુનો દેન્તિ અત્થકામા હિતેસિનો અનુકમ્પકા અનુકમ્પં ઉપાદાય તસ્સ હોતિ પુબ્બુટ્ઠાયિની પચ્છાનિપાતિની કિઙ્કારપટિસ્સાવિની મનાપચારિની પિયવાદિની.