૩. ગહપતિવગ્ગો

૧. પઠમઉગ્ગસુત્તં

૨૧. એકં સમયં ભગવા વેસાલિયં વિહરતિ મહાવને કૂટાગારસાલાયં. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ ‘‘અટ્ઠહિ, ભિક્ખવે, અચ્છરિયેહિ અબ્ભુતેહિ ધમ્મેહિ [અબ્ભુતધમ્મેહિ (સ્યા. ક.)] સમન્નાગતં ઉગ્ગં ગહપતિં વેસાલિકં ધારેથા’’તિ. ઇદમવોચ ભગવા. ઇદં વત્વાન સુગતો ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પાવિસિ.

અથ ખો અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન ઉગ્ગસ્સ ગહપતિનો વેસાલિકસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. અથ ખો ઉગ્ગો ગહપતિ વેસાલિકો યેન સો ભિક્ખુ તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા તં ભિક્ખું અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો ઉગ્ગં ગહપતિં વેસાલિકં સો ભિક્ખુ એતદવોચ –

‘‘અટ્ઠહિ ખો ત્વં, ગહપતિ, અચ્છરિયેહિ અબ્ભુતેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભગવતા બ્યાકતો. કતમે તે, ગહપતિ, અટ્ઠ અચ્છરિયા અબ્ભુતા ધમ્મા, યેહિ ત્વં સમન્નાગતો ભગવતા બ્યાકતો’’તિ? ‘‘ન ખો અહં, ભન્તે, જાનામિ – કતમેહિ અટ્ઠહિ અચ્છરિયેહિ અબ્ભુતેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભગવતા બ્યાકતોતિ. અપિ ચ, ભન્તે, યે મે અટ્ઠ અચ્છરિયા અબ્ભુતા ધમ્મા સંવિજ્જન્તિ, તં સુણોહિ, સાધુકં મનસિ કરોહિ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ગહપતી’’તિ ખો સો ભિક્ખુ ઉગ્ગસ્સ ગહપતિનો વેસાલિકસ્સ પચ્ચસ્સોસિ. ઉગ્ગો ગહપતિ વેસાલિકો એતદવોચ – ‘‘યદાહં, ભન્તે, ભગવન્તં પઠમં દૂરતોવ અદ્દસં; સહ દસ્સનેનેવ મે, ભન્તે, ભગવતો ચિત્તં પસીદિ. અયં ખો મે, ભન્તે, પઠમો અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો સંવિજ્જતિ’’.

‘‘સો ખો અહં, ભન્તે, પસન્નચિત્તો ભગવન્તં પયિરુપાસિં. તસ્સ મે ભગવા અનુપુબ્બિં કથં કથેસિ, સેય્યથિદં – દાનકથં સીલકથં સગ્ગકથં; કામાનં આદીનવં ઓકારં સંકિલેસં, નેક્ખમ્મે આનિસંસં પકાસેસિ. યદા મં ભગવા અઞ્ઞાસિ કલ્લચિત્તં મુદુચિત્તં વિનીવરણચિત્તં ઉદગ્ગચિત્તં પસન્નચિત્તં, અથ યા બુદ્ધાનં સામુક્કંસિકા ધમ્મદેસના તં પકાસેસિ – દુક્ખં, સમુદયં, નિરોધં, મગ્ગં. સેય્યથાપિ નામ સુદ્ધં વત્થં અપગતકાળકં સમ્મદેવ રજનં પટિગ્ગણ્હેય્ય; એવમેવં ખો મે તસ્મિંયેવ આસને વિરજં વીતમલં ધમ્મચક્ખું ઉદપાદિ – ‘યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં, સબ્બં તં નિરોધધમ્મ’ન્તિ. સો ખો અહં, ભન્તે, દિટ્ઠધમ્મો પત્તધમ્મો વિદિતધમ્મો પરિયોગાળ્હધમ્મો તિણ્ણવિચિકિચ્છો વિગતકથંકથો વેસારજ્જપ્પત્તો અપરપ્પચ્ચયો સત્થુસાસને તત્થેવ બુદ્ધઞ્ચ ધમ્મઞ્ચ સઙ્ઘઞ્ચ સરણં અગમાસિં, બ્રહ્મચરિયપઞ્ચમાનિ ચ સિક્ખાપદાનિ સમાદિયિં. અયં ખો મે, ભન્તે, દુતિયો અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો સંવિજ્જતિ.

‘‘તસ્સ મય્હં, ભન્તે, ચતસ્સો કોમારિયો પજાપતિયો અહેસું. અથ ખ્વાહં, ભન્તે, યેન તા પજાપતિયો તેનુપસઙ્કમિં; ઉપસઙ્કમિત્વા તા પજાપતિયો એતદવચં – ‘મયા ખો, ભગિનિયો, બ્રહ્મચરિયપઞ્ચમાનિ સિક્ખાપદાનિ સમાદિન્નાનિ [સમાદિણ્ણાનિ (સી. ક.)]. યા ઇચ્છતિ સા ઇધેવ ભોગે ચ ભુઞ્જતુ પુઞ્ઞાનિ ચ કરોતુ, સકાનિ વા ઞાતિકુલાનિ ગચ્છતુ. હોતિ વા પન પુરિસાધિપ્પાયો, કસ્સ વો દમ્મી’તિ? એવં વુત્તે સા, ભન્તે, જેટ્ઠા પજાપતિ મં એતદવોચ – ‘ઇત્થન્નામસ્સ મં, અય્યપુત્ત, પુરિસસ્સ દેહી’તિ. અથ ખો અહં, ભન્તે, તં પુરિસં પક્કોસાપેત્વા વામેન હત્થેન પજાપતિં ગહેત્વા દક્ખિણેન હત્થેન ભિઙ્ગારં ગહેત્વા તસ્સ પુરિસસ્સ ઓણોજેસિં. કોમારિં ખો પનાહં, ભન્તે, દારં પરિચ્ચજન્તો નાભિજાનામિ ચિત્તસ્સ અઞ્ઞથત્તં. અયં ખો મે, ભન્તે, તતિયો અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો સંવિજ્જતિ.

‘‘સંવિજ્જન્તિ ખો પન મે, ભન્તે, કુલે ભોગા. તે ચ ખો અપ્પટિવિભત્તા સીલવન્તેહિ કલ્યાણધમ્મેહિ. અયં ખો મે, ભન્તે, ચતુત્થો અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો સંવિજ્જતિ.

‘‘યં ખો પનાહં, ભન્તે, ભિક્ખું પયિરુપાસામિ; સક્કચ્ચંયેવ પયિરુપાસામિ, નો અસક્કચ્ચં. અયં ખો મે, ભન્તે, પઞ્ચમો અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો સંવિજ્જતિ.

‘‘સો ચે, ભન્તે, મે આયસ્મા ધમ્મં દેસેતિ; સક્કચ્ચંયેવ સુણોમિ, નો અસક્કચ્ચં. નો ચે મે સો આયસ્મા ધમ્મં દેસેતિ, અહમસ્સ ધમ્મં દેસેમિ. અયં ખો મે, ભન્તે છટ્ઠો અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો સંવિજ્જતિ.

‘‘અનચ્છરિયં ખો પન મં, ભન્તે, દેવતા ઉપસઙ્કમિત્વા આરોચેન્તિ – ‘સ્વાક્ખાતો, ગહપતિ, ભગવતા ધમ્મો’તિ. એવં વુત્તે અહં, ભન્તે, તા દેવતા એવં વદામિ – ‘વદેય્યાથ વા એવં ખો તુમ્હે દેવતા નો વા વદેય્યાથ, અથ ખો સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મો’તિ. ન ખો પનાહં, ભન્તે, અભિજાનામિ તતોનિદાનં ચિત્તસ્સ ઉન્નતિં [ઉણ્ણતિં (ક.) ધ. સ. ૧૧૨૧; વિભ. ૮૪૩, ૮૪૫ પસ્સિતબ્બં] – ‘મં વા દેવતા ઉપસઙ્કમન્તિ, અહં વા દેવતાહિ સદ્ધિં સલ્લપામી’તિ. અયં ખો મે, ભન્તે, સત્તમો અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો સંવિજ્જતિ.

‘‘યાનિમાનિ, ભન્તે, ભગવતા દેસિતાનિ પઞ્ચોરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ, નાહં તેસં કિઞ્ચિ અત્તનિ અપ્પહીનં સમનુપસ્સામિ. અયં ખો મે, ભન્તે, અટ્ઠમો અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો સંવિજ્જતિ. ઇમે ખો મે, ભન્તે, અટ્ઠ અચ્છરિયા અબ્ભુતા ધમ્મા સંવિજ્જન્તિ. ન ચ ખો અહં જાનામિ – કતમેહિ ચાહં [કતમેહિપહં (સી.), કતમેહિપાહં (પી. ક.)] અટ્ઠહિ અચ્છરિયેહિ અબ્ભુતેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભગવતા બ્યાકતો’’તિ.

અથ ખો સો ભિક્ખુ ઉગ્ગસ્સ ગહપતિનો વેસાલિકસ્સ નિવેસને પિણ્ડપાતં ગહેત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કામિ. અથ ખો સો ભિક્ખુ પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો ભિક્ખુ યાવતકો અહોસિ ઉગ્ગેન ગહપતિના વેસાલિકેન સદ્ધિં કથાસલ્લાપો, તં સબ્બં ભગવતો આરોચેસિ.

‘‘સાધુ સાધુ, ભિક્ખુ! યથા તં ઉગ્ગો ગહપતિ વેસાલિકો સમ્મા બ્યાકરમાનો બ્યાકરેય્ય, ઇમેહેવ ખો, ભિક્ખુ, અટ્ઠહિ અચ્છરિયેહિ અબ્ભુતેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ઉગ્ગો ગહપતિ વેસાલિકો મયા બ્યાકતો. ઇમેહિ ચ પન, ભિક્ખુ, અટ્ઠહિ અચ્છરિયેહિ અબ્ભુતેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતં ઉગ્ગં ગહપતિં વેસાલિકં ધારેહી’’તિ. પઠમં.

૨. દુતિયઉગ્ગસુત્તં

૨૨. એકં સમયં ભગવા વજ્જીસુ વિહરતિ હત્થિગામે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘અટ્ઠહિ, ભિક્ખવે, અચ્છરિયેહિ અબ્ભુતેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતં ઉગ્ગં ગહપતિં હત્થિગામકં ધારેથા’’તિ. ઇદમવોચ ભગવા. ઇદં વત્વાન સુગતો ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પાવિસિ.

અથ ખો અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન ઉગ્ગસ્સ ગહપતિનો હત્થિગામકસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. અથ ખો ઉગ્ગો ગહપતિ હત્થિગામકો યેન સો ભિક્ખુ તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા તં ભિક્ખું અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો ઉગ્ગં ગહપતિં હત્થિગામકં સો ભિક્ખુ એતદવોચ – ‘‘અટ્ઠહિ ખો ત્વં, ગહપતિ, અચ્છરિયેહિ અબ્ભુતેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભગવતા બ્યાકતો. કતમે તે, ગહપતિ, અટ્ઠ અચ્છરિયા અબ્ભુતા ધમ્મા, યેહિ ત્વં સમન્નાગતો ભગવતા બ્યાકતો’’તિ?

‘‘ન ખો અહં, ભન્તે, જાનામિ – કતમેહિ અટ્ઠહિ અચ્છરિયેહિ અબ્ભુતેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભગવતા બ્યાકતોતિ. અપિ ચ, ભન્તે, યે મે અટ્ઠ અચ્છરિયા અબ્ભુતા ધમ્મા સંવિજ્જન્તિ, તં સુણાહિ, સાધુકં મનસિ કરોહિ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ગહપતી’’તિ ખો સો ભિક્ખુ ઉગ્ગસ્સ ગહપતિનો હત્થિગામકસ્સ પચ્ચસ્સોસિ. ઉગ્ગો ગહપતિ હત્થિગામકો એતદવોચ – ‘‘યદાહં, ભન્તે, નાગવને પરિચરન્તો ભગવન્તં પઠમં દૂરતોવ અદ્દસં; સહ દસ્સનેનેવ મે, ભન્તે, ભગવતો ચિત્તં પસીદિ, સુરામદો ચ પહીયિ. અયં ખો મે, ભન્તે, પઠમો અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો સંવિજ્જતિ.

‘‘સો ખો અહં, ભન્તે, પસન્નચિત્તો ભગવન્તં પયિરુપાસિં. તસ્સ મે ભગવા અનુપુબ્બિં કથં કથેસિ, સેય્યથિદં – દાનકથં સીલકથં સગ્ગકથં; કામાનં આદીનવં ઓકારં સંકિલેસં, નેક્ખમ્મે આનિસંસં પકાસેસિ. યદા મં ભગવા અઞ્ઞાસિ કલ્લચિત્તં મુદુચિત્તં વિનીવરણચિત્તં ઉદગ્ગચિત્તં પસન્નચિત્તં, અથ યા બુદ્ધાનં સામુક્કંસિકા ધમ્મદેસના તં પકાસેસિ – દુક્ખં, સમુદયં, નિરોધં, મગ્ગં. સેય્યથાપિ નામ સુદ્ધં વત્થં અપગતકાળકં સમ્મદેવ રજનં પટિગ્ગણ્હેય્ય; એવમેવં ખો મે તસ્મિંયેવ આસને વિરજં વીતમલં ધમ્મચક્ખું ઉદપાદિ – ‘યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં, સબ્બં તં નિરોધધમ્મ’ન્તિ. સો ખો અહં, ભન્તે, દિટ્ઠધમ્મો પત્તધમ્મો વિદિતધમ્મો પરિયોગાળ્હધમ્મો તિણ્ણવિચિકિચ્છો વિગતકથંકથો વેસારજ્જપ્પત્તો અપરપ્પચ્ચયો સત્થુસાસને તત્થેવ બુદ્ધઞ્ચ ધમ્મઞ્ચ સઙ્ઘઞ્ચ સરણં અગમાસિં, બ્રહ્મચરિયપઞ્ચમાનિ ચ સિક્ખાપદાનિ સમાદિયિં. અયં ખો મે, ભન્તે, દુતિયો અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો સંવિજ્જતિ.

‘‘તસ્સ મય્હં, ભન્તે, ચતસ્સો કોમારિયો પજાપતિયો અહેસું. અથ ખ્વાહં, ભન્તે, યેન તા પજાપતિયો તેનુપસઙ્કમિં; ઉપસઙ્કમિત્વા તા પજાપતિયો એતદવચં – ‘મયા ખો, ભગિનિયો, બ્રહ્મચરિયપઞ્ચમાનિ સિક્ખાપદાનિ સમાદિન્નાનિ. યા ઇચ્છતિ સા ઇધેવ ભોગે ચ ભુઞ્જતુ પુઞ્ઞાનિ ચ કરોતુ, સકાનિ વા ઞાતિકુલાનિ ગચ્છતુ. હોતિ વા પન પુરિસાધિપ્પાયો, કસ્સ વો દમ્મી’તિ? એવં વુત્તે સા, ભન્તે, જેટ્ઠા પજાપતિ મં એતદવોચ – ‘ઇત્થન્નામસ્સ મં, અય્યપુત્ત, પુરિસસ્સ દેહી’તિ. અથ ખો અહં, ભન્તે, તં પુરિસં પક્કોસાપેત્વા વામેન હત્થેન પજાપતિં ગહેત્વા દક્ખિણેન હત્થેન ભિઙ્ગારં ગહેત્વા તસ્સ પુરિસસ્સ ઓણોજેસિં. કોમારિં ખો પનાહં, ભન્તે, દારં પરિચ્ચજન્તો નાભિજાનામિ ચિત્તસ્સ અઞ્ઞથત્તં. અયં ખો મે, ભન્તે, તતિયો અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો સંવિજ્જતિ.

‘‘સંવિજ્જન્તિ ખો પન મે, ભન્તે, કુલે ભોગા. તે ચ ખો અપ્પટિવિભત્તા સીલવન્તેહિ કલ્યાણધમ્મેહિ. અયં ખો મે, ભન્તે, ચતુત્થો અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો સંવિજ્જતિ.

‘‘યં ખો પનાહં, ભન્તે, ભિક્ખું પયિરુપાસામિ; સક્કચ્ચંયેવ પયિરુપાસામિ, નો અસક્કચ્ચં. સો ચે મે આયસ્મા ધમ્મં દેસેતિ; સક્કચ્ચંયેવ સુણોમિ, નો અસક્કચ્ચં. નો ચે મે સો આયસ્મા ધમ્મં દેસેતિ, અહમસ્સ ધમ્મં દેસેમિ. અયં ખો મે, ભન્તે, પઞ્ચમો અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો સંવિજ્જતિ.

‘‘અનચ્છરિયં ખો પન, ભન્તે, સઙ્ઘે નિમન્તિતે દેવતા ઉપસઙ્કમિત્વા આરોચેન્તિ – ‘અસુકો, ગહપતિ, ભિક્ખુ ઉભતોભાગવિમુત્તો અસુકો પઞ્ઞાવિમુત્તો અસુકો કાયસક્ખી અસુકો દિટ્ઠિપ્પત્તો [દિટ્ઠપ્પત્તો (ક.)] અસુકો સદ્ધાવિમુત્તો અસુકો ધમ્માનુસારી અસુકો સદ્ધાનુસારી અસુકો સીલવા કલ્યાણધમ્મો અસુકો દુસ્સીલો પાપધમ્મો’તિ. સઙ્ઘં ખો પનાહં, ભન્તે, પરિવિસન્તો નાભિજાનામિ એવં ચિત્તં ઉપ્પાદેન્તો – ‘ઇમસ્સ વા થોકં દેમિ ઇમસ્સ વા બહુક’ન્તિ. અથ ખ્વાહં, ભન્તે, સમચિત્તોવ દેમિ. અયં ખો મે, ભન્તે, છટ્ઠો અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો સંવિજ્જતિ.

‘‘અનચ્છરિયં ખો પન મં, ભન્તે, દેવતા ઉપસઙ્કમિત્વા આરોચેન્તિ – ‘સ્વાક્ખાતો, ગહપતિ, ભગવતા ધમ્મો’તિ. એવં વુત્તે અહં, ભન્તે, તા દેવતા એવં વદેમિ – ‘વદેય્યાથ વા એવં ખો તુમ્હે દેવતા નો વા વદેય્યાથ, અથ ખો સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મો’તિ. ન ખો પનાહં, ભન્તે, અભિજાનામિ તતોનિદાનં ચિત્તસ્સ ઉન્નતિં – ‘મં તા દેવતા ઉપસઙ્કમન્તિ, અહં વા દેવતાહિ સદ્ધિં સલ્લપામી’તિ. અયં ખો મે, ભન્તે, સત્તમો અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો સંવિજ્જતિ.

‘‘સચે ખો પનાહં, ભન્તે, ભગવતો પઠમતરં કાલં કરેય્યં, અનચ્છરિયં ખો પનેતં યં મં ભગવા એવં બ્યાકરેય્ય – ‘નત્થિ તં સંયોજનં યેન સંયુત્તો ઉગ્ગો ગહપતિ હત્થિગામકો પુન ઇમં લોકં આગચ્છેય્યા’તિ. અયં ખો મે, ભન્તે, અટ્ઠમો અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો સંવિજ્જતિ. ઇમે ખો મે, ભન્તે, અટ્ઠ અચ્છરિયા અબ્ભુતા ધમ્મા સંવિજ્જન્તિ. ન ચ ખો અહં જાનામિ – કતમેહિ ચાહં અટ્ઠહિ અચ્છરિયેહિ અબ્ભુતેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભગવતા બ્યાકતો’’તિ.

‘‘અથ ખો સો ભિક્ખુ ઉગ્ગસ્સ ગહપતિનો હત્થિગામકસ્સ નિવેસને પિણ્ડપાતં ગહેત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કામિ. અથ ખો સો ભિક્ખુ પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો ભિક્ખુ યાવતકો અહોસિ ઉગ્ગેન ગહપતિના હત્થિગામકેન સદ્ધિં કથાસલ્લાપો, તં સબ્બં ભગવતો આરોચેસિ.

‘‘સાધુ સાધુ, ભિક્ખુ! યથા તં ઉગ્ગો ગહપતિ હત્થિગામકો સમ્મા બ્યાકરમાનો બ્યાકરેય્ય, ઇમેહેવ ખો ભિક્ખુ, અટ્ઠહિ અચ્છરિયેહિ અબ્ભુતેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ઉગ્ગો ગહપતિ હત્થિગામકો મયા બ્યાકતો. ઇમેહિ ચ પન, ભિક્ખુ, અટ્ઠહિ અચ્છરિયેહિ અબ્ભુતેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતં ઉગ્ગં ગહપતિં હત્થિગામકં ધારેહી’’તિ. દુતિયં.

૩. પઠમહત્થકસુત્તં

૨૩. એકં સમયં ભગવા આળવિયં વિહરતિ અગ્ગાળવે ચેતિયે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘સત્તહિ, ભિક્ખવે, અચ્છરિયેહિ અબ્ભુતેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતં હત્થકં આળવકં ધારેથ. કતમેહિ સત્તહિ? સદ્ધો હિ, ભિક્ખવે, હત્થકો આળવકો; સીલવા, ભિક્ખવે, હત્થકો આળવકો; હિરીમા, ભિક્ખવે, હત્થકો આળવકો; ઓત્તપ્પી, ભિક્ખવે, હત્થકો આળવકો; બહુસ્સુતો, ભિક્ખવે, હત્થકો આળવકો; ચાગવા, ભિક્ખવે, હત્થકો આળવકો; પઞ્ઞવા, ભિક્ખવે, હત્થકો આળવકો – ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, સત્તહિ અચ્છરિયેહિ અબ્ભુતેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતં હત્થકં આળવકં ધારેથા’’તિ. ઇદમવોચ ભગવા. ઇદં વત્વાન સુગતો ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પાવિસિ.

અથ ખો અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન હત્થકસ્સ આળવકસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. અથ ખો હત્થકો આળવકો યેન સો ભિક્ખુ તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા તં ભિક્ખું અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો હત્થકં આળવકં સો ભિક્ખુ એતદવોચ –

‘‘સત્તહિ ખો ત્વં, આવુસો, અચ્છરિયેહિ અબ્ભુતેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભગવતા બ્યાકતો. કતમેહિ સત્તહિ? ‘સદ્ધો, ભિક્ખવે, હત્થકો આળવકો; સીલવા…પે… હિરિમા… ઓત્તપ્પી… બહુસ્સુતો… ચાગવા… પઞ્ઞવા, ભિક્ખવે, હત્થકો આળવકો’તિ. ઇમેહિ ખો ત્વં, આવુસો, સત્તહિ અચ્છરિયેહિ અબ્ભુતેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભગવતા બ્યાકતો’’તિ. ‘‘કચ્ચિત્થ, ભન્તે, ન કોચિ ગિહી અહોસિ ઓદાતવસનો’’તિ? ‘‘ન હેત્થ, આવુસો, કોચિ ગિહી અહોસિ ઓદાતવસનો’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે, યદેત્થ ન કોચિ ગિહી અહોસિ ઓદાતવસનો’’તિ.

અથ ખો સો ભિક્ખુ હત્થકસ્સ આળવકસ્સ નિવેસને પિણ્ડપાતં ગહેત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કામિ. અથ ખો સો ભિક્ખુ પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘ઇધાહં, ભન્તે, પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન હત્થકસ્સ આળવકસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિં; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિં. અથ ખો, ભન્તે, હત્થકો આળવકો યેનાહં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા મં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો અહં, ભન્તે, હત્થકં આળવકં એતદવચં – ‘સત્તહિ ખો ત્વં, આવુસો, અચ્છરિયેહિ અબ્ભુતેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભગવતા બ્યાકતો. કતમેહિ સત્તહિ? સદ્ધો, ભિક્ખવે, હત્થકો આળવકો; સીલવા…પે… હિરિમા… ઓત્તપ્પી… બહુસ્સુતો… ચાગવા… પઞ્ઞવા, ભિક્ખવે, હત્થકો આળવકોતિ. ઇમેહિ ખો ત્વં, આવુસો, સત્તહિ અચ્છરિયેહિ અબ્ભુતેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભગવતા બ્યાકતો’તિ.

‘‘એવં વુત્તે, ભન્તે, હત્થકો મં એતદવોચ – ‘કચ્ચિત્થ, ભન્તે, ન કોચિ ગિહી અહોસિ ઓદાતવસનો’તિ? ‘ન હેત્થ, આવુસો, કોચિ ગિહી અહોસિ ઓદાતવસનો’તિ. ‘સાધુ, ભન્તે, યદેત્થ ન કોચિ ગિહી અહોસિ ઓદાતવસનો’’’તિ.

‘‘સાધુ સાધુ, ભિક્ખુ! અપ્પિચ્છો સો, ભિક્ખુ, કુલપુત્તો. સન્તેયેવ અત્તનિ કુસલધમ્મે ન ઇચ્છતિ પરેહિ ઞાયમાને [પઞ્ઞાપયમાને (ક.)]. તેન હિ ત્વં, ભિક્ખુ, ઇમિનાપિ અટ્ઠમેન અચ્છરિયેન અબ્ભુતેન ધમ્મેન સમન્નાગતં હત્થકં આળવકં ધારેહિ, યદિદં અપ્પિચ્છતાયા’’તિ. તતિયં.

૪. દુતિયહત્થકસુત્તં

૨૪. એકં સમયં ભગવા આળવિયં વિહરતિ અગ્ગાળવે ચેતિયે. અથ ખો હત્થકો આળવકો પઞ્ચમત્તેહિ ઉપાસકસતેહિ પરિવુતો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો હત્થકં આળવકં ભગવા એતદવોચ – ‘‘મહતી ખો ત્યાયં, હત્થક, પરિસા. કથં પન ત્વં, હત્થક, ઇમં મહતિં પરિસં સઙ્ગણ્હાસી’’તિ? ‘‘યાનિમાનિ, ભન્તે, ભગવતા દેસિતાનિ [અ. નિ. ૪.૩૨; દી. નિ. ૩.૩૧૩] ચત્તારિ સઙ્ગહવત્થૂનિ, તેહાહં [તેનાહં (સી.)] ઇમં મહતિં પરિસં સઙ્ગણ્હામિ. અહં, ભન્તે, યં જાનામિ – ‘અયં દાનેન સઙ્ગહેતબ્બો’તિ, તં દાનેન સઙ્ગણ્હામિ; યં જાનામિ – ‘અયં પેય્યવજ્જેન સઙ્ગહેતબ્બો’તિ, તં પેય્યવજ્જેન સઙ્ગણ્હામિ; યં જાનામિ – ‘અયં અત્થચરિયાય સઙ્ગહેતબ્બો’તિ, તં અત્થચરિયાય સઙ્ગણ્હામિ; યં જાનામિ – ‘અયં સમાનત્તતાય સઙ્ગહેતબ્બો’તિ, તં સમાનત્તતાય સઙ્ગણ્હામિ. સંવિજ્જન્તિ ખો પન મે, ભન્તે, કુલે ભોગા. દલિદ્દસ્સ ખો નો તથા સોતબ્બં મઞ્ઞન્તી’’તિ. ‘‘સાધુ સાધુ, હત્થક! યોનિ ખો ત્યાયં, હત્થક, મહતિં પરિસં સઙ્ગહેતું. યે હિ કેચિ, હત્થક, અતીતમદ્ધાનં મહતિં પરિસં સઙ્ગહેસું, સબ્બે તે ઇમેહેવ ચતૂહિ સઙ્ગહવત્થૂહિ મહતિં પરિસં સઙ્ગહેસું. યેપિ હિ કેચિ, હત્થક, અનાગતમદ્ધાનં મહતિં પરિસં સઙ્ગણ્હિસ્સન્તિ, સબ્બે તે ઇમેહેવ ચતૂહિ સઙ્ગહવત્થૂહિ મહતિં પરિસં સઙ્ગણ્હિસ્સન્તિ. યેપિ હિ કેચિ, હત્થક, એતરહિ મહતિં પરિસં સઙ્ગણ્હન્તિ, સબ્બે તે ઇમેહેવ ચતૂહિ સઙ્ગહવત્થૂહિ મહતિં પરિસં સઙ્ગણ્હન્તી’’તિ.

અથ ખો હત્થકો આળવકો ભગવતા ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સિતો સમાદપિતો સમુત્તેજિતો સમ્પહંસિતો ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ. અથ ખો ભગવા અચિરપક્કન્તે હત્થકે આળવકે ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘અટ્ઠહિ, ભિક્ખવે, અચ્છરિયેહિ અબ્ભુતેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતં હત્થકં આળવકં ધારેથ. કતમેહિ અટ્ઠહિ? સદ્ધો, ભિક્ખવે, હત્થકો આળવકો; સીલવા, ભિક્ખવે…પે… હિરીમા… ઓત્તપ્પી… બહુસ્સુતો… ચાગવા… પઞ્ઞવા, ભિક્ખવે, હત્થકો આળવકો; અપ્પિચ્છો, ભિક્ખવે, હત્થકો આળવકો. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, અટ્ઠહિ અચ્છરિયેહિ અબ્ભુતેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતં હત્થકં આળવકં ધારેથા’’તિ. ચતુત્થં.

૫. મહાનામસુત્તં

૨૫. એકં સમયં ભગવા સક્કેસુ વિહરતિ કપિલવત્થુસ્મિં નિગ્રોધારામે. અથ ખો મહાનામો સક્કો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો મહાનામો સક્કો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, ઉપાસકો હોતી’’તિ? ‘‘યતો ખો, મહાનામ, બુદ્ધં સરણં ગતો હોતિ, ધમ્મં સરણં ગતો હોતિ, સઙ્ઘં સરણં ગતો હોતિ; એત્તાવતા ખો, મહાનામ, ઉપાસકો હોતી’’તિ.

‘‘કિત્તાવતા પન, ભન્તે, ઉપાસકો સીલવા હોતી’’તિ? ‘‘યતો ખો, મહાનામ, ઉપાસકો પાણાતિપાતા પટિવિરતો હોતિ, અદિન્નાદાના પટિવિરતો હોતિ, કામેસુમિચ્છાચારા પટિવિરતો હોતિ, મુસાવાદા પટિવિરતો હોતિ, સુરામેરયમજ્જપમાદટ્ઠાના પટિવિરતો હોતિ; એત્તાવતા ખો, મહાનામ, ઉપાસકો સીલવા હોતી’’તિ.

‘‘કિત્તાવતા પન, ભન્તે, ઉપાસકો અત્તહિતાય પટિપન્નો હોતિ, નો પરહિતાયા’’તિ? ‘‘યતો ખો, મહાનામ, ઉપાસકો અત્તનાવ સદ્ધાસમ્પન્નો હોતિ, નો પરં સદ્ધાસમ્પદાય સમાદપેતિ [સમાદાપેતિ (?)]; અત્તનાવ સીલસમ્પન્નો હોતિ, નો પરં સીલસમ્પદાય સમાદપેતિ; અત્તનાવ ચાગસમ્પન્નો હોતિ, નો પરં ચાગસમ્પદાય સમાદપેતિ; અત્તનાવ ભિક્ખૂનં દસ્સનકામો હોતિ, નો પરં ભિક્ખૂનં દસ્સને સમાદપેતિ; અત્તનાવ સદ્ધમ્મં સોતુકામો હોતિ, નો પરં સદ્ધમ્મસ્સવને સમાદપેતિ; અત્તનાવ સુતાનં ધમ્માનં ધારણજાતિકો હોતિ, નો પરં ધમ્મધારણાય સમાદપેતિ; અત્તનાવ સુતાનં ધમ્માનં અત્થૂપપરિક્ખિતા હોતિ, નો પરં અત્થૂપપરિક્ખાય સમાદપેતિ; અત્તનાવ અત્થમઞ્ઞાય ધમ્મમઞ્ઞાય ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો હોતિ, નો પરં ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપત્તિયા સમાદપેતિ. એત્તાવતા ખો, મહાનામ, ઉપાસકો અત્તહિતાય પટિપન્નો હોતિ, નો પરહિતાયા’’તિ.

‘‘કિત્તાવતા પન, ભન્તે, ઉપાસકો અત્તહિતાય ચ પટિપન્નો હોતિ પરહિતાય ચા’’તિ? ‘‘યતો ખો, મહાનામ, ઉપાસકો અત્તના ચ સદ્ધાસમ્પન્નો હોતિ, પરઞ્ચ સદ્ધાસમ્પદાય સમાદપેતિ; અત્તના ચ સીલસમ્પન્નો હોતિ, પરઞ્ચ સીલસમ્પદાય સમાદપેતિ; અત્તના ચ ચાગસમ્પન્નો હોતિ, પરઞ્ચ ચાગસમ્પદાય સમાદપેતિ; અત્તના ચ ભિક્ખૂનં દસ્સનકામો હોતિ, પરઞ્ચ ભિક્ખૂનં દસ્સને સમાદપેતિ; અત્તના ચ સદ્ધમ્મં સોતુકામો હોતિ, પરઞ્ચ સદ્ધમ્મસ્સવને સમાદપેતિ; અત્તના ચ સુતાનં ધમ્માનં ધારણજાતિકો હોતિ, પરઞ્ચ ધમ્મધારણાય સમાદપેતિ; અત્તના ચ સુતાનં ધમ્માનં અત્થૂપપરિક્ખિતા હોતિ, પરઞ્ચ અત્થૂપપરિક્ખાય સમાદપેતિ, અત્તના ચ અત્થમઞ્ઞાય ધમ્મમઞ્ઞાય ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો હોતિ, પરઞ્ચ ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપત્તિયા સમાદપેતિ. એત્તાવતા ખો, મહાનામ, ઉપાસકો અત્તહિતાય ચ પટિપન્નો હોતિ પરહિતાય ચા’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. જીવકસુત્તં

૨૬. એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ જીવકમ્બવને. અથ ખો જીવકો કોમારભચ્ચો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો જીવકો કોમારભચ્ચો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, ઉપાસકો હોતી’’તિ? ‘‘યતો ખો, જીવક, બુદ્ધં સરણં ગતો હોતિ, ધમ્મં સરણં ગતો હોતિ, સઙ્ઘં સરણં ગતો હોતિ; એત્તાવતા ખો જીવક, ઉપાસકો હોતી’’તિ.

‘‘કિત્તાવતા પન, ભન્તે, ઉપાસકો સીલવા હોતી’’તિ? ‘‘યતો ખો, જીવક, ઉપાસકો પાણાતિપાતા પટિવિરતો હોતિ…પે… સુરામેરયમજ્જપમાદટ્ઠાના પટિવિરતો હોતિ; એત્તાવતા ખો, જીવક, ઉપાસકો સીલવા હોતી’’તિ.

‘‘કિત્તાવતા પન, ભન્તે, ઉપાસકો અત્તહિતાય પટિપન્નો હોતિ, નો પરહિતાયા’’તિ? ‘‘યતો ખો, જીવક, ઉપાસકો અત્તનાવ સદ્ધાસમ્પન્નો હોતિ, નો પરં સદ્ધાસમ્પદાય સમાદપેતિ…પે… અત્તનાવ અત્થમઞ્ઞાય ધમ્મમઞ્ઞાય ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો હોતિ, નો પરં ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપત્તિયા સમાદપેતિ. એત્તાવતા ખો, જીવક, ઉપાસકો અત્તહિતાય પટિપન્નો હોતિ, નો પરહિતાયા’’તિ.

‘‘કિત્તાવતા પન, ભન્તે, ઉપાસકો અત્તહિતાય ચ પટિપન્નો હોતિ પરહિતાય ચા’’તિ? ‘‘યતો ખો, જીવક, ઉપાસકો અત્તના ચ સદ્ધાસમ્પન્નો હોતિ, પરઞ્ચ સદ્ધાસમ્પદાય સમાદપેતિ; અત્તના ચ સીલસમ્પન્નો હોતિ, પરઞ્ચ સીલસમ્પદાય સમાદપેતિ; અત્તના ચ ચાગસમ્પન્નો હોતિ, પરઞ્ચ ચાગસમ્પદાય સમાદપેતિ; અત્તના ચ ભિક્ખૂનં દસ્સનકામો હોતિ, પરઞ્ચ ભિક્ખૂનં દસ્સને સમાદપેતિ; અત્તના ચ સદ્ધમ્મં સોતુકામો હોતિ, પરઞ્ચ સદ્ધમ્મસ્સવને સમાદપેતિ; અત્તના ચ સુતાનં ધમ્માનં ધારણજાતિકો હોતિ, પરઞ્ચ ધમ્મધારણાય સમાદપેતિ; અત્તના ચ સુતાનં ધમ્માનં અત્થૂપપરિક્ખિતા હોતિ, પરઞ્ચ અત્થૂપપરિક્ખાય સમાદપેતિ; અત્તના ચ અત્થમઞ્ઞાય ધમ્મમઞ્ઞાય ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો હોતિ, પરઞ્ચ ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપત્તિયા સમાદપેતિ. એત્તાવતા ખો, જીવક, ઉપાસકો અત્તહિતાય ચ પટિપન્નો હોતિ પરહિતાય ચા’’તિ. છટ્ઠં.

૭. પઠમબલસુત્તં

૨૭. ‘‘અટ્ઠિમાનિ, ભિક્ખવે, બલાનિ. કતમાનિ અટ્ઠ? રુણ્ણબલા, ભિક્ખવે, દારકા, કોધબલા માતુગામા, આવુધબલા ચોરા, ઇસ્સરિયબલા રાજાનો, ઉજ્ઝત્તિબલા બાલા, નિજ્ઝત્તિબલા પણ્ડિતા, પટિસઙ્ખાનબલા બહુસ્સુતા, ખન્તિબલા સમણબ્રાહ્મણા – ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, અટ્ઠ બલાની’’તિ. સત્તમં.

૮. દુતિયબલસુત્તં

૨૮. અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો આયસ્મન્તં સારિપુત્તં ભગવા એતદવોચ – ‘‘કતિ નુ ખો, સારિપુત્ત, ખીણાસવસ્સ ભિક્ખુનો બલાનિ, યેહિ બલેહિ સમન્નાગતો ખીણાસવો ભિક્ખુ આસવાનં ખયં પટિજાનાતિ – ‘ખીણા મે આસવા’’’તિ? ‘‘અટ્ઠ, ભન્તે, ખીણાસવસ્સ ભિક્ખુનો બલાનિ, યેહિ બલેહિ સમન્નાગતો ખીણાસવો ભિક્ખુ આસવાનં ખયં પટિજાનાતિ – ‘ખીણા મે આસવા’’’તિ.

‘‘કતમાનિ અટ્ઠ? [અ. નિ. ૧૦.૯૦; પટિ. મ. ૨.૪૪] ઇધ, ભન્તે, ખીણાસવસ્સ ભિક્ખુનો અનિચ્ચતો સબ્બે સઙ્ખારા યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય સુદિટ્ઠા હોન્તિ. યમ્પિ, ભન્તે, ખીણાસવસ્સ ભિક્ખુનો અનિચ્ચતો સબ્બે સઙ્ખારા યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય સુદિટ્ઠા હોન્તિ, ઇદમ્પિ, ભન્તે, ખીણાસવસ્સ ભિક્ખુનો બલં હોતિ, યં બલં આગમ્મ ખીણાસવો ભિક્ખુ આસવાનં ખયં પટિજાનાતિ – ‘ખીણા મે આસવા’’’તિ.

‘‘પુન ચપરં, ભન્તે, ખીણાસવસ્સ ભિક્ખુનો અઙ્ગારકાસૂપમા કામા યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય સુદિટ્ઠા હોન્તિ. યમ્પિ, ભન્તે, ખીણાસવસ્સ ભિક્ખુનો અઙ્ગારકાસૂપમા કામા યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય સુદિટ્ઠા હોન્તિ, ઇદમ્પિ, ભન્તે, ખીણાસવસ્સ ભિક્ખુનો બલં હોતિ, યં બલં આગમ્મ ખીણાસવો ભિક્ખુ આસવાનં ખયં પટિજાનાતિ – ‘ખીણા મે આસવા’’’તિ.

‘‘પુન ચપરં, ભન્તે, ખીણાસવસ્સ ભિક્ખુનો વિવેકનિન્નં ચિત્તં હોતિ વિવેકપોણં વિવેકપબ્ભારં વિવેકટ્ઠં નેક્ખમ્માભિરતં બ્યન્તિભૂતં સબ્બસો આસવટ્ઠાનિયેહિ ધમ્મેહિ. યમ્પિ, ભન્તે, ખીણાસવસ્સ ભિક્ખુનો વિવેકનિન્નં ચિત્તં હોતિ વિવેકપોણં વિવેકપબ્ભારં વિવેકટ્ઠં નેક્ખમ્માભિરતં બ્યન્તિભૂતં સબ્બસો આસવટ્ઠાનિયેહિ ધમ્મેહિ, ઇદમ્પિ, ભન્તે, ખીણાસવસ્સ ભિક્ખુનો બલં હોતિ, યં બલં આગમ્મ ખીણાસવો ભિક્ખુ આસવાનં ખયં પટિજાનાતિ – ‘ખીણા મે આસવા’’’તિ.

‘‘પુન ચપરં, ભન્તે, ખીણાસવસ્સ ભિક્ખુનો ચત્તારો સતિપટ્ઠાના ભાવિતા હોન્તિ સુભાવિતા. યમ્પિ, ભન્તે, ખીણાસવસ્સ ભિક્ખુનો ચત્તારો સતિપટ્ઠાના ભાવિતા હોન્તિ સુભાવિતા, ઇદમ્પિ, ભન્તે, ખીણાસવસ્સ ભિક્ખુનો બલં હોતિ, યં બલં આગમ્મ ખીણાસવો ભિક્ખુ આસવાનં ખયં પટિજાનાતિ – ‘ખીણા મે આસવા’’’તિ.

‘‘પુન ચપરં, ભન્તે, ખીણાસવસ્સ ભિક્ખુનો ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા ભાવિતા હોન્તિ સુભાવિતા…પે… પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ ભાવિતાનિ હોન્તિ સુભાવિતાનિ…પે… સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા ભાવિતા હોન્તિ સુભાવિતા…પે… અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો ભાવિતો હોતિ સુભાવિતો. યમ્પિ, ભન્તે, ખીણાસવસ્સ ભિક્ખુનો અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો ભાવિતો હોતિ સુભાવિતો, ઇદમ્પિ, ભન્તે, ખીણાસવસ્સ ભિક્ખુનો બલં હોતિ, યં બલં આગમ્મ ખીણાસવો ભિક્ખુ આસવાનં ખયં પટિજાનાતિ – ‘ખીણા મે આસવા’’’તિ.

‘‘ઇમાનિ ખો, ભન્તે, અટ્ઠ ખીણાસવસ્સ ભિક્ખુનો બલાનિ, યેહિ બલેહિ સમન્નાગતો ખીણાસવો ભિક્ખુ આસવાનં ખયં પટિજાનાતિ – ‘ખીણા મે આસવા’’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. અક્ખણસુત્તં

૨૯. ‘‘‘ખણકિચ્ચો લોકો, ખણકિચ્ચો લોકો’તિ, ભિક્ખવે, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો ભાસતિ, નો ચ ખો સો જાનાતિ ખણં વા અક્ખણં વા. અટ્ઠિમે, ભિક્ખવે, અક્ખણા અસમયા બ્રહ્મચરિયવાસાય. કતમે અટ્ઠ? ઇધ, ભિક્ખવે, તથાગતો ચ લોકે ઉપ્પન્નો હોતિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો સુગતો લોકવિદૂ અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથિ સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા, ધમ્મો ચ દેસિયતિ ઓપસમિકો પરિનિબ્બાનિકો સમ્બોધગામી સુગતપ્પવેદિતો; અયઞ્ચ પુગ્ગલો નિરયં ઉપપન્નો હોતિ. અયં, ભિક્ખવે, પઠમો અક્ખણો અસમયો બ્રહ્મચરિયવાસાય.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, તથાગતો ચ લોકે ઉપ્પન્નો હોતિ…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા, ધમ્મો ચ દેસિયતિ ઓપસમિકો પરિનિબ્બાનિકો સમ્બોધગામી સુગતપ્પવેદિતો; અયઞ્ચ પુગ્ગલો તિરચ્છાનયોનિં ઉપપન્નો હોતિ…પે….

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે…પે… અયઞ્ચ પુગ્ગલો પેત્તિવિસયં ઉપપન્નો હોતિ…પે….

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે…પે… અયઞ્ચ પુગ્ગલો અઞ્ઞતરં દીઘાયુકં દેવનિકાયં ઉપપન્નો હોતિ…પે….

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે…પે… અયઞ્ચ પુગ્ગલો પચ્ચન્તિમેસુ જનપદેસુ પચ્ચાજાતો હોતિ, સો ચ હોતિ અવિઞ્ઞાતારેસુ મિલક્ખેસુ [મિલક્ખૂસુ (સ્યા. ક.) દી. નિ. ૩.૩૫૮], યત્થ નત્થિ ગતિ ભિક્ખૂનં ભિક્ખુનીનં ઉપાસકાનં ઉપાસિકાનં…પે… પઞ્ચમો અક્ખણો અસમયો બ્રહ્મચરિયવાસાય.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે…પે… અયઞ્ચ પુગ્ગલો મજ્ઝિમેસુ જનપદેસુ પચ્ચાજાતો હોતિ, સો ચ હોતિ મિચ્છાદિટ્ઠિકો વિપરીતદસ્સનો – ‘નત્થિ દિન્નં, નત્થિ યિટ્ઠં, નત્થિ હુતં, નત્થિ સુકતદુક્કટાનં કમ્માનં ફલં વિપાકો, નત્થિ અયં લોકો, નત્થિ પરો લોકો, નત્થિ માતા, નત્થિ પિતા, નત્થિ સત્તા ઓપપાતિકા, નત્થિ લોકે સમણબ્રાહ્મણા સમ્મગ્ગતા સમ્મા પટિપન્ના યે ઇમઞ્ચ લોકં પરઞ્ચ લોકં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેન્તી’તિ…પે….

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે…પે… અયઞ્ચ પુગ્ગલો મજ્ઝિમેસુ જનપદેસુ પચ્ચાજાતો હોતિ, સો ચ હોતિ દુપ્પઞ્ઞો જળો એળમૂગો અપ્પટિબલો સુભાસિતદુબ્ભાસિતસ્સ અત્થમઞ્ઞાતું. અયં, ભિક્ખવે, સત્તમો અક્ખણો અસમયો બ્રહ્મચરિયવાસાય.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, તથાગતો ચ લોકે અનુપ્પન્નો હોતિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા. ધમ્મો ચ ન દેસિયતિ ઓપસમિકો પરિનિબ્બાનિકો સમ્બોધગામી સુગતપ્પવેદિતો. અયઞ્ચ પુગ્ગલો મજ્ઝિમેસુ જનપદેસુ પચ્ચાજાતો હોતિ, સો ચ હોતિ પઞ્ઞવા અજળો અનેળમૂગો પટિબલો સુભાસિતદુબ્ભાસિતસ્સ અત્થમઞ્ઞાતું. અયં, ભિક્ખવે, અટ્ઠમો અક્ખણો અસમયો બ્રહ્મચરિયવાસાય. ‘ઇમે ખો, ભિક્ખવે, અટ્ઠ અક્ખણા અસમયા બ્રહ્મચરિયવાસાય’’’.

‘‘એકોવ ખો, ભિક્ખવે, ખણો ચ સમયો ચ બ્રહ્મચરિયવાસાય. કતમો એકો? ઇધ, ભિક્ખવે, તથાગતો ચ લોકે ઉપ્પન્નો હોતિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો સુગતો લોકવિદૂ અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથિ સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા. ધમ્મો ચ દેસિયતિ ઓપસમિકો પરિનિબ્બાનિકો સમ્બોધગામી સુગતપ્પવેદિતો. અયઞ્ચ પુગ્ગલો મજ્ઝિમેસુ જનપદેસુ પચ્ચાજાતો હોતિ, સો ચ હોતિ પઞ્ઞવા અજળો અનેળમૂગો પટિબલો સુભાસિતદુબ્ભાસિતસ્સ અત્થમઞ્ઞાતું. અયં, ભિક્ખવે, એકોવ ખણો ચ સમયો ચ બ્રહ્મચરિયવાસાયા’’તિ.

‘‘મનુસ્સલાભં [મનુસ્સલોકં (સ્યા.)] લદ્ધાન, સદ્ધમ્મે સુપ્પવેદિતે;

યે ખણં નાધિગચ્છન્તિ, અતિનામેન્તિ તે ખણં.

‘‘બહૂ હિ અક્ખણા વુત્તા, મગ્ગસ્સ અન્તરાયિકા;

કદાચિ કરહચિ લોકે, ઉપ્પજ્જન્તિ તથાગતા.

‘‘તયિદં [તસ્સિદં (ક.)] સમ્મુખીભૂતં, યં લોકસ્મિં સુદુલ્લભં;

મનુસ્સપટિલાભો ચ, સદ્ધમ્મસ્સ ચ દેસના;

અલં વાયમિતું તત્થ, અત્તકામેન [અત્થકામેન (સી. સ્યા. ક.)] જન્તુના.

‘‘કથં વિજઞ્ઞા સદ્ધમ્મં, ખણો વે [વો (સ્યા.)] મા ઉપચ્ચગા;

ખણાતીતા હિ સોચન્તિ, નિરયમ્હિ સમપ્પિતા.

‘‘ઇધ ચે નં વિરાધેતિ, સદ્ધમ્મસ્સ નિયામતં [નિયામિતં (સ્યા.)];

વાણિજોવ અતીતત્થો, ચિરત્તં [ચિરન્તં (ક.)] અનુતપિસ્સતિ.

‘‘અવિજ્જાનિવુતો પોસો, સદ્ધમ્મં અપરાધિકો;

જાતિમરણસંસારં, ચિરં પચ્ચનુભોસ્સતિ.

‘‘યે ચ લદ્ધા મનુસ્સત્તં, સદ્ધમ્મે સુપ્પવેદિતે;

અકંસુ સત્થુ વચનં, કરિસ્સન્તિ કરોન્તિ વા.

‘‘ખણં પચ્ચવિદું લોકે, બ્રહ્મચરિયં અનુત્તરં;

યે મગ્ગં પટિપજ્જિંસુ, તથાગતપ્પવેદિતં.

‘‘યે સંવરા ચક્ખુમતા, દેસિતાદિચ્ચબન્ધુના;

તેસુ [તેસં (ક.)] ગુત્તો સદા સતો, વિહરે અનવસ્સુતો.

‘‘સબ્બે અનુસયે છેત્વા, મારધેય્યપરાનુગે;

તે વે પારઙ્ગતા [પારગતા (સી. સ્યા. પી.)] લોકે, યે પત્તા આસવક્ખય’’ન્તિ. નવમં;

૧૦. અનુરુદ્ધમહાવિતક્કસુત્તં

૩૦. એકં સમયં ભગવા ભગ્ગેસુ વિહરતિ સુંસુમારગિરે ભેસકળાવને મિગદાયે. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા અનુરુદ્ધો ચેતીસુ વિહરતિ પાચીનવંસદાયે. અથ ખો આયસ્મતો અનુરુદ્ધસ્સ રહોગતસ્સ પટિસલ્લીનસ્સ એવં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ – ‘‘અપ્પિચ્છસ્સાયં ધમ્મો, નાયં ધમ્મો મહિચ્છસ્સ; સન્તુટ્ઠસ્સાયં ધમ્મો, નાયં ધમ્મો અસન્તુટ્ઠસ્સ; પવિવિત્તસ્સાયં ધમ્મો, નાયં ધમ્મો સઙ્ગણિકારામસ્સ; આરદ્ધવીરિયસ્સાયં ધમ્મો, નાયં ધમ્મો કુસીતસ્સ; ઉપટ્ઠિતસ્સતિસ્સાયં [ઉપટ્ઠિતસતિસ્સાયં (સી. સ્યા. પી.)] ધમ્મો, નાયં ધમ્મો મુટ્ઠસ્સતિસ્સ [મુટ્ઠસતિસ્સ (સી. સ્યા. પી.)]; સમાહિતસ્સાયં ધમ્મો, નાયં ધમ્મો અસમાહિતસ્સ; પઞ્ઞવતો અયં ધમ્મો, નાયં ધમ્મો દુપ્પઞ્ઞસ્સા’’તિ.

અથ ખો ભગવા આયસ્મતો અનુરુદ્ધસ્સ ચેતસા ચેતોપરિવિતક્કમઞ્ઞાય – સેય્યથાપિ નામ બલવા પુરિસો સમિઞ્જિતં વા બાહં પસારેય્ય, પસારિતં વા બાહં સમિઞ્જેય્ય; એવમેવં – ભગ્ગેસુ સુંસુમારગિરે ભેસકળાવને મિગદાયે અન્તરહિતો ચેતીસુ પાચીનવંસદાયે આયસ્મતો અનુરુદ્ધસ્સ સમ્મુખે પાતુરહોસિ. નિસીદિ ભગવા પઞ્ઞત્તે આસને. આયસ્માપિ ખો અનુરુદ્ધો ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં

નિસિન્નં ખો આયસ્મન્તં અનુરુદ્ધં ભગવા એતદવોચ –

‘‘સાધુ સાધુ, અનુરુદ્ધ! સાધુ ખો ત્વં, અનુરુદ્ધ, (યં તં મહાપુરિસવિતક્કં) [સત્ત મહાપુરિસવિતક્કે (સી. પી.) દી. નિ. ૩.૩૫૮] વિતક્કેસિ – ‘અપ્પિચ્છસ્સાયં ધમ્મો, નાયં ધમ્મો મહિચ્છસ્સ; સન્તુટ્ઠસ્સાયં ધમ્મો, નાયં ધમ્મો અસન્તુટ્ઠસ્સ; પવિવિત્તસ્સાયં ધમ્મો, નાયં ધમ્મો સઙ્ગણિકારામસ્સ; આરદ્ધવીરિયસ્સાયં ધમ્મો, નાયં ધમ્મો કુસીતસ્સ; ઉપટ્ઠિતસ્સતિસ્સાયં ધમ્મો, નાયં ધમ્મો મુટ્ઠસ્સતિસ્સ; સમાહિતસ્સાયં ધમ્મો, નાયં ધમ્મો અસમાહિતસ્સ; પઞ્ઞવતો અયં ધમ્મો, નાયં ધમ્મો દુપ્પઞ્ઞસ્સા’તિ. તેન હિ ત્વં, અનુરુદ્ધ, ઇમમ્પિ અટ્ઠમં મહાપુરિસવિતક્કં વિતક્કેહિ – ‘નિપ્પપઞ્ચારામસ્સાયં ધમ્મો નિપ્પપઞ્ચરતિનો, નાયં ધમ્મો પપઞ્ચારામસ્સ પપઞ્ચરતિનો’’’તિ.

‘‘યતો ખો ત્વં, અનુરુદ્ધ, ઇમે અટ્ઠ મહાપુરિસવિતક્કે વિતક્કેસ્સસિ, તતો ત્વં, અનુરુદ્ધ, યાવદેવ [યાવદે (સં. નિ. ૨.૧૫૨)] આકઙ્ખિસ્સસિ, વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સસિ.

‘‘યતો ખો ત્વં, અનુરુદ્ધ, ઇમે અટ્ઠ મહાપુરિસવિતક્કે વિતક્કેસ્સસિ, તતો ત્વં, અનુરુદ્ધ, યાવદેવ આકઙ્ખિસ્સસિ, વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા અજ્ઝત્તં સમ્પસાદનં ચેતસો એકોદિભાવં અવિતક્કં અવિચારં સમાધિજં પીતિસુખં દુતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સસિ.

‘‘યતો ખો ત્વં, અનુરુદ્ધ, ઇમે અટ્ઠ મહાપુરિસવિતક્કે વિતક્કેસ્સસિ, તતો ત્વં, અનુરુદ્ધ, યાવદેવ આકઙ્ખિસ્સસિ, પીતિયા ચ વિરાગા ઉપેક્ખકો ચ વિહરિસ્સસિ સતો ચ સમ્પજાનો સુખઞ્ચ કાયેન પટિસંવેદિસ્સસિ યં તં અરિયા આચિક્ખન્તિ – ‘ઉપેક્ખકો સતિમા સુખવિહારી’તિ તતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સસિ.

‘‘યતો ખો ત્વં, અનુરુદ્ધ, ઇમે અટ્ઠ મહાપુરિસવિતક્કે વિતક્કેસ્સસિ, તતો ત્વં, અનુરુદ્ધ, યાવદેવ આકઙ્ખિસ્સસિ, સુખસ્સ ચ પહાના દુક્ખસ્સ ચ પહાના પુબ્બેવ સોમનસ્સદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમા અદુક્ખમસુખં ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિં ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સસિ.

‘‘યતો ખો ત્વં, અનુરુદ્ધ, ઇમે ચ અટ્ઠ મહાપુરિસવિતક્કે વિતક્કેસ્સસિ, ઇમેસઞ્ચ ચતુન્નં ઝાનાનં આભિચેતસિકાનં દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાનં નિકામલાભી ભવિસ્સસિ અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી, તતો તુય્હં, અનુરુદ્ધ, સેય્યથાપિ નામ ગહપતિસ્સ વા ગહપતિપુત્તસ્સ વા નાનારત્તાનં દુસ્સાનં દુસ્સકરણ્ડકો પૂરો; એવમેવં તે પંસુકૂલચીવરં ખાયિસ્સતિ સન્તુટ્ઠસ્સ વિહરતો રતિયા અપરિતસ્સાય ફાસુવિહારાય ઓક્કમનાય નિબ્બાનસ્સ.

‘‘યતો ખો ત્વં, અનુરુદ્ધ, ઇમે ચ અટ્ઠ મહાપુરિસવિતક્કે વિતક્કેસ્સસિ, ઇમેસઞ્ચ ચતુન્નં ઝાનાનં આભિચેતસિકાનં દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાનં નિકામલાભી ભવિસ્સસિ અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી, તતો તુય્હં, અનુરુદ્ધ, સેય્યથાપિ નામ ગહપતિસ્સ વા ગહપતિપુત્તસ્સ વા સાલીનં ઓદનો વિચિતકાળકો અનેકસૂપો અનેકબ્યઞ્જનો; એવમેવં તે પિણ્ડિયાલોપભોજનં ખાયિસ્સતિ સન્તુટ્ઠસ્સ વિહરતો રતિયા અપરિતસ્સાય ફાસુવિહારાય ઓક્કમનાય નિબ્બાનસ્સ.

‘‘યતો ખો ત્વં, અનુરુદ્ધ, ઇમે ચ અટ્ઠ મહાપુરિસવિતક્કે વિતક્કેસ્સસિ, ઇમેસઞ્ચ ચતુન્નં ઝાનાનં આભિચેતસિકાનં દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાનં નિકામલાભી ભવિસ્સસિ અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી, તતો તુય્હં, અનુરુદ્ધ, સેય્યથાપિ નામ ગહપતિસ્સ વા ગહપતિપુત્તસ્સ વા કૂટાગારં ઉલ્લિત્તાવલિત્તં નિવાતં ફુસિતગ્ગળં પિહિતવાતપાનં; એવમેવં તે રુક્ખમૂલસેનાસનં ખાયિસ્સતિ સન્તુટ્ઠસ્સ વિહરતો રતિયા અપરિતસ્સાય ફાસુવિહારાય ઓક્કમનાય નિબ્બાનસ્સ.

‘‘યતો ખો ત્વં, અનુરુદ્ધ, ઇમે ચ અટ્ઠ મહાપુરિસવિતક્કે વિતક્કેસ્સસિ, ઇમેસઞ્ચ ચતુન્નં ઝાનાનં આભિચેતસિકાનં દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાનં નિકામલાભી ભવિસ્સસિ અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી, તતો તુય્હં, અનુરુદ્ધ, સેય્યથાપિ નામ ગહપતિસ્સ વા ગહપતિપુત્તસ્સ વા પલ્લઙ્કો ગોનકત્થતો પટિકત્થતો પટલિકત્થતો કદલિમિગપવરપચ્ચત્થરણો [કાદલિ… પચ્ચત્થરણો (સી.)] સઉત્તરચ્છદો ઉભતોલોહિતકૂપધાનો; એવમેવં તે તિણસન્થારકસયનાસનં ખાયિસ્સતિ સન્તુટ્ઠસ્સ વિહરતો રતિયા અપરિતસ્સાય ફાસુવિહારાય ઓક્કમનાય નિબ્બાનસ્સ.

‘‘યતો ખો ત્વં, અનુરુદ્ધ, ઇમે ચ અટ્ઠ મહાપુરિસવિતક્કે વિતક્કેસ્સસિ, ઇમેસઞ્ચ ચતુન્નં ઝાનાનં આભિચેતસિકાનં દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાનં નિકામલાભી ભવિસ્સસિ અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી, તતો તુય્હં, અનુરુદ્ધ, સેય્યથાપિ નામ ગહપતિસ્સ વા ગહપતિપુત્તસ્સ વા નાનાભેસજ્જાનિ, સેય્યથિદં – સપ્પિ નવનીતં તેલં મધુ ફાણિતં; એવમેવં તે પૂતિમુત્તભેસજ્જં ખાયિસ્સતિ સન્તુટ્ઠસ્સ વિહરતો રતિયા અપરિતસ્સાય ફાસુવિહારાય ઓક્કમનાય નિબ્બાનસ્સ. તેન હિ ત્વં, અનુરુદ્ધ, આયતિકમ્પિ વસ્સાવાસં ઇધેવ ચેતીસુ પાચીનવંસદાયે વિહરેય્યાસી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો આયસ્મા અનુરુદ્ધો ભગવતો પચ્ચસ્સોસિ.

અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં અનુરુદ્ધં ઇમિના ઓવાદેન ઓવદિત્વા – સેય્યથાપિ નામ બલવા પુરિસો સમિઞ્જિતં વા બાહં પસારેય્ય, પસારિતં વા બાહં સમિઞ્જેય્ય, એવમેવં – ચેતીસુ પાચીનવંસદાયે અન્તરહિતો ભગ્ગેસુ સુંસુમારગિરે ભેસકળાવને મિગદાયે પાતુરહોસીતિ. નિસીદિ ભગવા પઞ્ઞત્તે આસને. નિસજ્જ ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘અટ્ઠ ખો, ભિક્ખવે, મહાપુરિસવિતક્કે દેસેસ્સામિ, તં સુણાથ…પે… કતમે ચ, ભિક્ખવે, અટ્ઠ મહાપુરિસવિતક્કા? અપ્પિચ્છસ્સાયં, ભિક્ખવે, ધમ્મો, નાયં ધમ્મો મહિચ્છસ્સ; સન્તુટ્ઠસ્સાયં, ભિક્ખવે, ધમ્મો, નાયં ધમ્મો અસન્તુટ્ઠસ્સ; પવિવિત્તસ્સાયં, ભિક્ખવે, ધમ્મો, નાયં ધમ્મો સઙ્ગણિકારામસ્સ; આરદ્ધવીરિયસ્સાયં, ભિક્ખવે, ધમ્મો, નાયં ધમ્મો કુસીતસ્સ; ઉપટ્ઠિતસ્સતિસ્સાયં, ભિક્ખવે, ધમ્મો, નાયં ધમ્મો મુટ્ઠસ્સતિસ્સ; સમાહિતસ્સાયં, ભિક્ખવે, ધમ્મો, નાયં ધમ્મો અસમાહિતસ્સ; પઞ્ઞવતો અયં, ભિક્ખવે, ધમ્મો, નાયં ધમ્મો દુપ્પઞ્ઞસ્સ; નિપ્પપઞ્ચારામસ્સાયં, ભિક્ખવે, ધમ્મો નિપ્પપઞ્ચરતિનો, નાયં ધમ્મો પપઞ્ચારામસ્સ પપઞ્ચરતિનો’’.

‘‘‘અપ્પિચ્છસ્સાયં, ભિક્ખવે, ધમ્મો, નાયં ધમ્મો મહિચ્છસ્સા’તિ, ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અપ્પિચ્છો સમાનો ‘અપ્પિચ્છોતિ મં જાનેય્યુ’ન્તિ ન ઇચ્છતિ, સન્તુટ્ઠો સમાનો ‘સન્તુટ્ઠોતિ મં જાનેય્યુ’ન્તિ ન ઇચ્છતિ, પવિવિત્તો સમાનો ‘પવિવિત્તોતિ મં જાનેય્યુ’ન્તિ ન ઇચ્છતિ, આરદ્ધવીરિયો સમાનો ‘આરદ્ધવીરિયોતિ મં જાનેય્યુ’ન્તિ ન ઇચ્છતિ, ઉપટ્ઠિતસ્સતિ સમાનો ‘ઉપટ્ઠિતસ્સતીતિ મં જાનેય્યુ’ન્તિ ન ઇચ્છતિ, સમાહિતો સમાનો ‘સમાહિતોતિ મં જાનેય્યુ’ન્તિ ન ઇચ્છતિ, પઞ્ઞવા સમાનો ‘પઞ્ઞવાતિ મં જાનેય્યુ’ન્તિ ન ઇચ્છતિ, નિપ્પપઞ્ચારામો સમાનો ‘નિપ્પપઞ્ચારામોતિ મં જાનેય્યુ’ન્તિ ન ઇચ્છતિ. ‘અપ્પિચ્છસ્સાયં, ભિક્ખવે, ધમ્મો, નાયં ધમ્મો મહિચ્છસ્સા’તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘‘સન્તુટ્ઠસ્સાયં, ભિક્ખવે, ધમ્મો, નાયં ધમ્મો અસન્તુટ્ઠસ્સા’તિ, ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં, કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સન્તુટ્ઠો હોતિ ઇતરીતરચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારેન. ‘સન્તુટ્ઠસ્સાયં, ભિક્ખવે, ધમ્મો, નાયં ધમ્મો અસન્તુટ્ઠસ્સા’તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘‘પવિવિત્તસ્સાયં, ભિક્ખવે, ધમ્મો, નાયં ધમ્મો સઙ્ગણિકારામસ્સા’તિ, ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં, કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો પવિવિત્તસ્સ વિહરતો ભવન્તિ ઉપસઙ્કમિતારો ભિક્ખૂ ભિક્ખુનિયો ઉપાસકા ઉપાસિકાયો રાજાનો રાજમહામત્તા તિત્થિયા તિત્થિયસાવકા. તત્ર ભિક્ખુ વિવેકનિન્નેન ચિત્તેન વિવેકપોણેન વિવેકપબ્ભારેન વિવેકટ્ઠેન નેક્ખમ્માભિરતેન અઞ્ઞદત્થુ ઉય્યોજનિકપટિસંયુત્તંયેવ કથં કત્તા [પવત્તા (ક.)] હોતિ. ‘પવિવિત્તસ્સાયં, ભિક્ખવે, ધમ્મો, નાયં ધમ્મો સઙ્ગણિકારામસ્સા’તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘‘આરદ્ધવીરિયસ્સાયં, ભિક્ખવે, ધમ્મો, નાયં ધમ્મો કુસીતસ્સા’તિ, ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં, કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ આરદ્ધવીરિયો વિહરતિ અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનાય કુસલાનં ધમ્માનં ઉપસમ્પદાય થામવા દળ્હપરક્કમો અનિક્ખિત્તધુરો કુસલેસુ ધમ્મેસુ. ‘આરદ્ધવીરિયસ્સાયં, ભિક્ખવે, ધમ્મો, નાયં ધમ્મો કુસીતસ્સા’તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘‘ઉપટ્ઠિતસ્સતિસ્સાયં, ભિક્ખવે, ધમ્મો, નાયં ધમ્મો મુટ્ઠસ્સતિસ્સા’તિ, ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સતિમા હોતિ પરમેન સતિનેપક્કેન સમન્નાગતો, ચિરકતમ્પિ ચિરભાસિતમ્પિ સરિતા અનુસ્સરિતા. ‘ઉપટ્ઠિતસ્સતિસ્સાયં, ભિક્ખવે, ધમ્મો, નાયં ધમ્મો, મુટ્ઠસ્સતિસ્સા’તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘‘સમાહિતસ્સાયં, ભિક્ખવે, ધમ્મો, નાયં ધમ્મો અસમાહિતસ્સા’તિ, ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહિ…પે… ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. ‘સમાહિતસ્સાયં, ભિક્ખવે, ધમ્મો, નાયં ધમ્મો અસમાહિતસ્સા’તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘‘પઞ્ઞવતો અયં, ભિક્ખવે, ધમ્મો, નાયં ધમ્મો દુપ્પઞ્ઞસ્સા’તિ, ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પઞ્ઞવા હોતિ ઉદયત્થગામિનિયા પઞ્ઞાય સમન્નાગતો અરિયાય નિબ્બેધિકાય સમ્મા દુક્ખક્ખયગામિનિયા. ‘પઞ્ઞવતો અયં, ભિક્ખવે, ધમ્મો, નાયં ધમ્મો દુપ્પઞ્ઞસ્સા’તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘‘નિપ્પપઞ્ચારામસ્સાયં, ભિક્ખવે, ધમ્મો નિપ્પપઞ્ચરતિનો, નાયં ધમ્મો પપઞ્ચારામસ્સ પપઞ્ચરતિનો’તિ, ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો પપઞ્ચનિરોધે ચિત્તં પક્ખન્દતિ પસીદતિ સન્તિટ્ઠતિ વિમુચ્ચતિ. ‘નિપ્પપઞ્ચારામસ્સાયં, ભિક્ખવે, ધમ્મો, નિપ્પપઞ્ચરતિનો, નાયં ધમ્મો પપઞ્ચારામસ્સ પપઞ્ચરતિનો’તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્ત’’ન્તિ.

અથ ખો આયસ્મા અનુરુદ્ધો આયતિકમ્પિ વસ્સાવાસં તત્થેવ ચેતીસુ પાચીનવંસદાયે વિહાસિ. અથ ખો આયસ્મા અનુરુદ્ધો એકો વૂપકટ્ઠો અપ્પમત્તો આતાપી પહિતત્તો વિહરન્તો નચિરસ્સેવ – યસ્સત્થાય કુલપુત્તા સમ્મદેવ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજન્તિ, તદનુત્તરં – બ્રહ્મચરિયપરિયોસાનં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહાસિ. ‘‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’’તિ અબ્ભઞ્ઞાસિ. અઞ્ઞતરો ચ પનાયસ્મા અનુરુદ્ધો અરહતં અહોસીતિ. અથ ખો આયસ્મા અનુરુદ્ધો અરહત્તપ્પત્તો તાયં વેલાયં ઇમા ગાથાયો અભાસિ –

[થેરગા. ૯૦૧-૯૦૩] ‘‘મમ સઙ્કપ્પમઞ્ઞાય, સત્થા લોકે અનુત્તરો;

મનોમયેન કાયેન, ઇદ્ધિયા ઉપસઙ્કમિ.

‘‘યથા મે અહુ સઙ્કપ્પો, તતો ઉત્તરિ દેસયિ;

નિપ્પપઞ્ચરતો બુદ્ધો, નિપ્પપઞ્ચં અદેસયિ.

‘‘તસ્સાહં ધમ્મમઞ્ઞાય, વિહાસિં સાસને રતો;

તિસ્સો વિજ્જા અનુપ્પત્તા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ. દસમં;

ગહપતિવગ્ગો તતિયો.