૬. દુતિયલોકધમ્મસુત્તં

૬. ‘‘અટ્ઠિમે, ભિક્ખવે, લોકધમ્મા લોકં અનુપરિવત્તન્તિ, લોકો ચ અટ્ઠ લોકધમ્મે અનુપરિવત્તતિ. કતમે અટ્ઠ? લાભો ચ, અલાભો ચ, યસો ચ, અયસો ચ, નિન્દા ચ, પસંસા ચ, સુખઞ્ચ, દુક્ખઞ્ચ. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, અટ્ઠ લોકધમ્મા લોકં અનુપરિવત્તન્તિ, લોકો ચ ઇમે અટ્ઠ લોકધમ્મે અનુપરિવત્તતિ.

‘‘અસ્સુતવતો, ભિક્ખવે, પુથુજ્જનસ્સ ઉપ્પજ્જતિ લાભોપિ અલાભોપિ યસોપિ અયસોપિ નિન્દાપિ પસંસાપિ સુખમ્પિ દુક્ખમ્પિ. સુતવતોપિ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકસ્સ ઉપ્પજ્જતિ લાભોપિ અલાભોપિ યસોપિ અયસોપિ નિન્દાપિ પસંસાપિ સુખમ્પિ દુક્ખમ્પિ. તત્ર, ભિક્ખવે, કો વિસેસો કો અધિપ્પયાસો [અધિપ્પાયો (સી.), અધિપ્પાયસો (સ્યા. કં.) અધિ + પ + યસુ + ણ = અધિપ્પયાસો] કિં નાનાકરણં સુતવતો અરિયસાવકસ્સ અસ્સુતવતા પુથુજ્જનેના’’તિ? ‘‘ભગવંમૂલકા નો, ભન્તે, ધમ્મા ભગવંનેત્તિકા ભગવંપટિસરણા. સાધુ વત, ભન્તે, ભગવન્તંયેવ પટિભાતુ એતસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થો. ભગવતો સુત્વા ભિક્ખૂ ધારેસ્સન્તી’’તિ.

‘‘તેન હિ, ભિક્ખવે, સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ – ‘‘અસ્સુતવતો, ભિક્ખવે, પુથુજ્જનસ્સ ઉપ્પજ્જતિ લાભો. સો ન ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘ઉપ્પન્નો ખો મે અયં લાભો; સો ચ ખો અનિચ્ચો દુક્ખો વિપરિણામધમ્મો’તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. ઉપ્પજ્જતિ અલાભો…પે… ઉપ્પજ્જતિ યસો… ઉપ્પજ્જતિ અયસો… ઉપ્પજ્જતિ નિન્દા… ઉપ્પજ્જતિ પસંસા… ઉપ્પજ્જતિ સુખં… ઉપ્પજ્જતિ દુક્ખં. સો ન ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘ઉપ્પન્નં ખો મે ઇદં દુક્ખં; તઞ્ચ ખો અનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મ’ન્તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ’’.

‘‘તસ્સ લાભોપિ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠતિ, અલાભોપિ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠતિ, યસોપિ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠતિ, અયસોપિ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠતિ, નિન્દાપિ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠતિ, પસંસાપિ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠતિ, સુખમ્પિ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠતિ, દુક્ખમ્પિ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠતિ. સો ઉપ્પન્નં લાભં અનુરુજ્ઝતિ, અલાભે પટિવિરુજ્ઝતિ; ઉપ્પન્નં યસં અનુરુજ્ઝતિ, અયસે પટિવિરુજ્ઝતિ; ઉપ્પન્નં પસંસં અનુરુજ્ઝતિ, નિન્દાય પટિવિરુજ્ઝતિ; ઉપ્પન્નં સુખં અનુરુજ્ઝતિ, દુક્ખે પટિવિરુજ્ઝતિ. સો એવં અનુરોધવિરોધસમાપન્નો ન પરિમુચ્ચતિ જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ. ‘ન પરિમુચ્ચતિ દુક્ખસ્મા’તિ વદામિ’’.

‘‘સુતવતો ચ ખો, ભિક્ખવે, અરિયસાવકસ્સ ઉપ્પજ્જતિ લાભો. સો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘ઉપ્પન્નો ખો મે અયં લાભો; સો ચ ખો અનિચ્ચો દુક્ખો વિપરિણામધમ્મો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. ઉપ્પજ્જતિ અલાભો…પે… ઉપ્પજ્જતિ યસો… ઉપ્પજ્જતિ અયસો… ઉપ્પજ્જતિ નિન્દા… ઉપ્પજ્જતિ પસંસા… ઉપ્પજ્જતિ સુખં… ઉપ્પજ્જતિ દુક્ખં. સો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘ઉપ્પન્નં ખો મે ઇદં દુક્ખં; તઞ્ચ ખો અનિચ્ચં દુક્ખં વિપરિણામધમ્મ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ’’.

‘‘તસ્સ લાભોપિ ચિત્તં ન પરિયાદાય તિટ્ઠતિ, અલાભોપિ ચિત્તં ન પરિયાદાય તિટ્ઠતિ, યસોપિ ચિત્તં ન પરિયાદાય તિટ્ઠતિ, અયસોપિ ચિત્તં ન પરિયાદાય તિટ્ઠતિ, નિન્દાપિ ચિત્તં ન પરિયાદાય તિટ્ઠતિ, પસંસાપિ ચિત્તં ન પરિયાદાય તિટ્ઠતિ, સુખમ્પિ ચિત્તં ન પરિયાદાય તિટ્ઠતિ, દુક્ખમ્પિ ચિત્તં ન પરિયાદાય તિટ્ઠતિ. સો ઉપ્પન્નં લાભં નાનુરુજ્ઝતિ, અલાભે નપ્પટિવિરુજ્ઝતિ; ઉપ્પન્નં યસં નાનુરુજ્ઝતિ, અયસે નપ્પટિવિરુજ્ઝતિ; ઉપ્પન્નં પસંસં નાનુરુજ્ઝતિ, નિન્દાય નપ્પટિવિરુજ્ઝતિ; ઉપ્પન્નં સુખં નાનુરુજ્ઝતિ, દુક્ખે નપ્પટિવિરુજ્ઝતિ. સો એવં અનુરોધવિરોધવિપ્પહીનો પરિમુચ્ચતિ જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ. ‘પરિમુચ્ચતિ દુક્ખસ્મા’તિ વદામિ. અયં ખો, ભિક્ખવે, વિસેસો અયં અધિપ્પયાસો ઇદં નાનાકરણં સુતવતો અરિયસાવકસ્સ અસ્સુતવતા પુથુજ્જનેના’’તિ.

‘‘લાભો અલાભો ચ યસાયસો ચ,

નિન્દા પસંસા ચ સુખં દુખઞ્ચ;

એતે અનિચ્ચા મનુજેસુ ધમ્મા,

અસસ્સતા વિપરિણામધમ્મા.

‘‘એતે ચ ઞત્વા સતિમા સુમેધો,

અવેક્ખતિ વિપરિણામધમ્મે;

ઇટ્ઠસ્સ ધમ્મા ન મથેન્તિ ચિત્તં,

અનિટ્ઠતો નો પટિઘાતમેતિ.

‘‘તસ્સાનુરોધા અથ વા વિરોધા,

વિધૂપિતા અત્થઙ્ગતા ન સન્તિ;

પદઞ્ચ ઞત્વા વિરજં અસોકં,

સમ્મપ્પજાનાતિ ભવસ્સ પારગૂ’’તિ. છટ્ઠં;