૨. સત્તસૂરિયસુત્તં

૬૬. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા વેસાલિયં વિહરતિ અમ્બપાલિવને. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘અનિચ્ચા, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા; અધુવા, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા; અનસ્સાસિકા, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા. યાવઞ્ચિદં, ભિક્ખવે, અલમેવ સબ્બસઙ્ખારેસુ નિબ્બિન્દિતું અલં વિરજ્જિતું અલં વિમુચ્ચિતું.

‘‘સિનેરુ, ભિક્ખવે, પબ્બતરાજા ચતુરાસીતિયોજનસહસ્સાનિ આયામેન, ચતુરાસીતિયોજનસહસ્સાનિ વિત્થારેન, ચતુરાસીતિયોજનસહસ્સાનિ મહાસમુદ્દે અજ્ઝોગાળ્હો, ચતુરાસીતિયોજનસહસ્સાનિ મહાસમુદ્દા અચ્ચુગ્ગતો. હોતિ ખો સો, ભિક્ખવે, સમયો યં કદાચિ કરહચિ દીઘસ્સ અદ્ધુનો અચ્ચયેન બહૂનિ વસ્સાનિ બહૂનિ વસ્સસતાનિ બહૂનિ વસ્સસહસ્સાનિ બહૂનિ વસ્સસતસહસ્સાનિ દેવો ન વસ્સતિ. દેવે ખો પન, ભિક્ખવે, અવસ્સન્તે યે કેચિમે બીજગામભૂતગામા ઓસધિતિણવનપ્પતયો તે ઉસ્સુસ્સન્તિ વિસુસ્સન્તિ, ન ભવન્તિ. એવં અનિચ્ચા, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા; એવં અધુવા, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા…પે… અલં વિમુચ્ચિતું.

‘‘હોતિ ખો સો, ભિક્ખવે, સમયો યં કદાચિ કરહચિ દીઘસ્સ અદ્ધુનો અચ્ચયેન દુતિયો સૂરિયો પાતુભવતિ. દુતિયસ્સ, ભિક્ખવે, સૂરિયસ્સ પાતુભાવા યા કાચિ કુન્નદિયો કુસોબ્ભા [કુસ્સુબ્ભો (સી.), કુસ્સોબ્ભા (સ્યા.)] તા ઉસ્સુસ્સન્તિ વિસુસ્સન્તિ, ન ભવન્તિ. એવં અનિચ્ચા, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા…પે… અલં વિમુચ્ચિતું.

‘‘હોતિ ખો સો, ભિક્ખવે, સમયો યં કદાચિ કરહચિ દીઘસ્સ અદ્ધુનો અચ્ચયેન તતિયો સૂરિયો પાતુભવતિ. તતિયસ્સ, ભિક્ખવે, સૂરિયસ્સ પાતુભાવા યા કાચિ મહાનદિયો, સેય્યથિદં – ગઙ્ગા, યમુના, અચિરવતી, સરભૂ, મહી, તા ઉસ્સુસ્સન્તિ વિસુસ્સન્તિ, ન ભવન્તિ. એવં અનિચ્ચા, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા…પે… અલં વિમુચ્ચિતું.

‘‘હોતિ ખો સો, ભિક્ખવે, સમયો યં કદાચિ કરહચિ દીઘસ્સ અદ્ધુનો અચ્ચયેન ચતુત્થો સૂરિયો પાતુભવતિ. ચતુત્થસ્સ, ભિક્ખવે, સૂરિયસ્સ પાતુભાવા યે તે મહાસરા યતો ઇમા મહાનદિયો પવત્તન્તિ, સેય્યથિદં – અનોતત્તા, સીહપપાતા, રથકારા, કણ્ણમુણ્ડા, કુણાલા, છદ્દન્તા, મન્દાકિનિયા, તા ઉસ્સુસ્સન્તિ વિસુસ્સન્તિ, ન ભવન્તિ. એવં અનિચ્ચા, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા…પે… અલં વિમુચ્ચિતું.

‘‘હોતિ ખો સો, ભિક્ખવે, સમયો યં કદાચિ કરહચિ દીઘસ્સ અદ્ધુનો અચ્ચયેન પઞ્ચમો સૂરિયો પાતુભવતિ. પઞ્ચમસ્સ, ભિક્ખવે, સૂરિયસ્સ પાતુભાવા યોજનસતિકાનિપિ મહાસમુદ્દે ઉદકાનિ ઓગચ્છન્તિ, દ્વિયોજનસતિકાનિપિ મહાસમુદ્દે ઉદકાનિ ઓગચ્છન્તિ, તિયોજનસતિકાનિપિ, ચતુયોજનસતિકાનિપિ, પઞ્ચયોજનસતિકાનિપિ, છયોજનસતિકાનિપિ, સત્તયોજનસતિકાનિપિ મહાસમુદ્દે ઉદકાનિ ઓગચ્છન્તિ; સત્તતાલમ્પિ મહાસમુદ્દે ઉદકં સણ્ઠાતિ, છતાલમ્પિ, પઞ્ચતાલમ્પિ, ચતુતાલમ્પિ, તિતાલમ્પિ, દ્વિતાલમ્પિ, તાલમત્તમ્પિ મહાસમુદ્દે ઉદકં સણ્ઠાતિ; સત્તપોરિસમ્પિ મહાસમુદ્દે ઉદકં સણ્ઠાતિ, છપોરિસમ્પિ, પઞ્ચપોરિસમ્પિ, ચતુપોરિસમ્પિ, તિપોરિસમ્પિ, દ્વિપોરિસમ્પિ, પોરિસમ્પિ [પોરિસમત્તમ્પિ (સ્યા.)], અડ્ઢપોરિસમ્પિ, કટિમત્તમ્પિ, જણ્ણુકામત્તમ્પિ, ગોપ્ફકમત્તમ્પિ મહાસમુદ્દે ઉદકં સણ્ઠાતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, સરદસમયે થુલ્લફુસિતકે દેવે વસ્સન્તે તત્થ તત્થ ગોપદેસુ [ગોપ્ફકપદેસેસુ (ક.)] ઉદકાનિ ઠિતાનિ હોન્તિ; એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, તત્થ તત્થ ગોપ્ફકમત્તાનિ [ગોપદમત્તાનિ (સી. સ્યા.)] મહાસમુદ્દે ઉદકાનિ ઠિતાનિ હોન્તિ. પઞ્ચમસ્સ, ભિક્ખવે, સૂરિયસ્સ પાતુભાવા અઙ્ગુલિપબ્બમત્તમ્પિ મહાસમુદ્દે ઉદકં ન હોતિ. એવં અનિચ્ચા, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા…પે… અલં વિમુચ્ચિતું.

‘‘હોતિ ખો સો, ભિક્ખવે, સમયો યં કદાચિ કરહચિ દીઘસ્સ અદ્ધુનો અચ્ચયેન છટ્ઠો સૂરિયો પાતુભવતિ. છટ્ઠસ્સ, ભિક્ખવે, સૂરિયસ્સ પાતુભાવા અયઞ્ચ મહાપથવી સિનેરુ ચ પબ્બતરાજા ધૂમાયન્તિ સંધૂમાયન્તિ સમ્પધૂમાયન્તિ [ધૂપાયન્તિ સન્ધૂપાયન્તિ સમ્પધૂપાયન્તિ (સી. સ્યા.)]. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, કુમ્ભકારપાકો આલેપિતો [આલિમ્પિતો (સી. સ્યા.)] પઠમં ધૂમેતિ સંધૂમેતિ સમ્પધૂમેતિ; એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, છટ્ઠસ્સ સૂરિયસ્સ પાતુભાવા અયઞ્ચ મહાપથવી સિનેરુ ચ પબ્બતરાજા ધૂમાયન્તિ સંધૂમાયન્તિ સમ્પધૂમાયન્તિ. એવં અનિચ્ચા, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા…પે… અલં વિમુચ્ચિતું.

‘‘હોતિ ખો સો, ભિક્ખવે, સમયો યં કદાચિ કરહચિ દીઘસ્સ અદ્ધુનો અચ્ચયેન સત્તમો સૂરિયો પાતુભવતિ. સત્તમસ્સ, ભિક્ખવે, સૂરિયસ્સ પાતુભાવા અયઞ્ચ મહાપથવી સિનેરુ ચ પબ્બતરાજા આદિપ્પન્તિ પજ્જલન્તિ એકજાલા ભવન્તિ. ઇમિસ્સા ચ, ભિક્ખવે, મહાપથવિયા સિનેરુસ્સ ચ પબ્બતરાજસ્સ ઝાયમાનાનં દય્હમાનાનં અચ્ચિ વાતેન ખિત્તા યાવ બ્રહ્મલોકાપિ ગચ્છતિ. સિનેરુસ્સ, ભિક્ખવે, પબ્બતરાજસ્સ ઝાયમાનસ્સ દય્હમાનસ્સ વિનસ્સમાનસ્સ મહતા તેજોખન્ધેન અભિભૂતસ્સ યોજનસતિકાનિપિ કૂટાનિ પલુજ્જન્તિ દ્વિયોજનસતિકાનિપિ, તિયોજનસતિકાનિપિ, ચતુયોજનસતિકાનિપિ, પઞ્ચયોજનસતિકાનિપિ કૂટાનિ પલુજ્જન્તિ. ઇમિસ્સા ચ, ભિક્ખવે, મહાપથવિયા સિનેરુસ્સ ચ પબ્બતરાજસ્સ ઝાયમાનાનં દય્હમાનાનં નેવ છારિકા પઞ્ઞાયતિ ન મસિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, સપ્પિસ્સ વા તેલસ્સ વા ઝાયમાનસ્સ દય્હમાનસ્સ નેવ છારિકા પઞ્ઞાયતિ ન મસિ; એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, ઇમિસ્સા ચ મહાપથવિયા સિનેરુસ્સ ચ પબ્બતરાજસ્સ ઝાયમાનાનં દય્હમાનાનં નેવ છારિકા પઞ્ઞાયતિ ન મસિ. એવં અનિચ્ચા, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા; એવં અધુવા, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા; એવં અનસ્સાસિકા, ભિક્ખવે, સઙ્ખારા. યાવઞ્ચિદં, ભિક્ખવે, અલમેવ સબ્બસઙ્ખારેસુ નિબ્બિન્દિતું અલં વિરજ્જિતું અલં વિમુચ્ચિતું.

‘‘તત્ર, ભિક્ખવે, કો મન્તા કો સદ્ધાતા – ‘અયઞ્ચ પથવી સિનેરુ ચ પબ્બતરાજા દય્હિસ્સન્તિ વિનસ્સિસ્સન્તિ, ન ભવિસ્સન્તી’તિ અઞ્ઞત્ર દિટ્ઠપદેહિ?

[અ. નિ. ૬.૫૪; ૭.૭૩] ‘‘ભૂતપુબ્બં, ભિક્ખવે, સુનેત્તો નામ સત્થા અહોસિ તિત્થકરો કામેસુ વીતરાગો. સુનેત્તસ્સ ખો પન, ભિક્ખવે, સત્થુનો અનેકાનિ સાવકસતાનિ અહેસું. સુનેત્તો, ભિક્ખવે, સત્થા સાવકાનં બ્રહ્મલોકસહબ્યતાય ધમ્મં દેસેસિ. યે ખો પન, ભિક્ખવે, સુનેત્તસ્સ સત્થુનો બ્રહ્મલોકસહબ્યતાય ધમ્મં દેસેન્તસ્સ સબ્બેન સબ્બં સાસનં આજાનિંસુ તે કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં બ્રહ્મલોકં ઉપપજ્જિંસુ. યે ન સબ્બેન સબ્બં સાસનં આજાનિંસુ તે કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપ્પેકચ્ચે પરનિમ્મિતવસવત્તીનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જિંસુ, અપ્પેકચ્ચે નિમ્માનરતીનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જિંસુ, અપ્પેકચ્ચે તુસિતાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જિંસુ, અપ્પેકચ્ચે યામાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જિંસુ, અપ્પેકચ્ચે તાવતિંસાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જિંસુ, અપ્પેકચ્ચે ચાતુમહારાજિકાનં દેવાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જિંસુ, અપ્પેકચ્ચે ખત્તિયમહાસાલાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જિંસુ, અપ્પેકચ્ચે બ્રાહ્મણમહાસાલાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જિંસુ, અપ્પેકચ્ચે ગહપતિમહાસાલાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જિંસુ.

‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, સુનેત્તસ્સ સત્થુનો એતદહોસિ – ‘ન ખો મેતં પતિરૂપં યોહં સાવકાનં સમસમગતિયો અસ્સં અભિસમ્પરાયં, યંનૂનાહં ઉત્તરિ મેત્તં [ઉત્તરિ મગ્ગં (ક.)] ભાવેય્ય’’’ન્તિ.

‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, સુનેત્તો સત્થા સત્ત વસ્સાનિ મેત્તં ચિત્તં ભાવેસિ. સત્ત વસ્સાનિ મેત્તં ચિત્તં ભાવેત્વા સત્ત સંવટ્ટવિવટ્ટકપ્પે નયિમં લોકં પુનરાગમાસિ. સંવટ્ટમાને સુદં, ભિક્ખવે, લોકે આભસ્સરૂપગો હોતિ. વિવટ્ટમાને લોકે સુઞ્ઞં બ્રહ્મવિમાનં ઉપપજ્જતિ. તત્ર સુદં, ભિક્ખવે, બ્રહ્મા હોતિ મહાબ્રહ્મા અભિભૂ અનભિભૂતો અઞ્ઞદત્થુદસો વસવત્તી. છત્તિંસક્ખત્તું ખો પન, ભિક્ખવે, સક્કો અહોસિ દેવાનમિન્દો. અનેકસતક્ખત્તું રાજા અહોસિ ચક્કવત્તી ધમ્મિકો ધમ્મરાજા ચાતુરન્તો વિજિતાવી જનપદત્થાવરિયપ્પત્તો સત્તરતનસમન્નાગતો. પરોસહસ્સં ખો પનસ્સ પુત્તા અહેસું સૂરા વીરઙ્ગરૂપા પરસેનપ્પમદ્દના. સો ઇમં પથવિં સાગરપરિયન્તં અદણ્ડેન અસત્થેન ધમ્મેન અભિવિજિય અજ્ઝાવસિ. સો હિ નામ, ભિક્ખવે, સુનેત્તો સત્થા એવં દીઘાયુકો સમાનો એવં ચિરટ્ઠિતિકો અપરિમુત્તો અહોસિ – ‘જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ, અપરિમુત્તો દુક્ખસ્મા’તિ વદામિ’’.

‘‘તં કિસ્સ હેતુ? ચતુન્નં ધમ્માનં અનનુબોધા અપ્પટિવેધા. કતમેસં ચતુન્નં? અરિયસ્સ, ભિક્ખવે, સીલસ્સ અનનુબોધા અપ્પટિવેધા, અરિયસ્સ સમાધિસ્સ અનનુબોધા અપ્પટિવેધા, અરિયાય પઞ્ઞાય અનનુબોધા અપ્પટિવેધા, અરિયાય વિમુત્તિયા અનનુબોધા અપ્પટિવેધા. તયિદં, ભિક્ખવે, અરિયં સીલં અનુબુદ્ધં પટિવિદ્ધં, અરિયો સમાધિ અનુબોધો પટિવિદ્ધો, અરિયા પઞ્ઞા અનુબોધા પટિવિદ્ધા, અરિયા વિમુત્તિ અનુબોધા પટિવિદ્ધા, ઉચ્છિન્ના ભવતણ્હા, ખીણા ભવનેત્તિ, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો’’તિ. ઇદમવોચ ભગવા. ઇદં વત્વાન સુગતો અથાપરં એતદવોચ સત્થા –

‘‘સીલં સમાધિ પઞ્ઞા ચ, વિમુત્તિ ચ અનુત્તરા;

અનુબુદ્ધા ઇમે ધમ્મા, ગોતમેન યસસ્સિના.

‘‘ઇતિ બુદ્ધો અભિઞ્ઞાય, ધમ્મમક્ખાસિ ભિક્ખુનં;

દુક્ખસ્સન્તકરો સત્થા, ચક્ખુમા પરિનિબ્બુતો’’તિ. દુતિયં;