૮. પચલાયમાનસુત્તં

૬૧. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા ભગ્ગેસુ વિહરતિ સુસુમારગિરે ભેસકળાવને મિગદાયે. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો મગધેસુ કલ્લવાળપુત્તગામે [કલ્લવાલમુત્તગામે (સ્યા.)] પચલાયમાનો નિસિન્નો હોતિ. અદ્દસા ખો ભગવા દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન આયસ્મન્તં મહામોગ્ગલ્લાનં મગધેસુ કલ્લવાળપુત્તગામે પચલાયમાનં નિસિન્નં. દિસ્વા – સેય્યથાપિ નામ બલવા પુરિસો સમિઞ્જિતં વા બાહં પસારેય્ય, પસારિતં વા બાહં સમિઞ્જેય્ય, એવમેવં – ભગ્ગેસુ સુસુમારગિરે ભેસકળાવને મિગદાયે અન્તરહિતો મગધેસુ કલ્લવાળપુત્તગામે આયસ્મતો મહામોગ્ગલ્લાનસ્સ સમ્મુખે પાતુરહોસિ. નિસીદિ ભગવા પઞ્ઞત્તે આસને. નિસજ્જ ખો ભગવા આયસ્મન્તં મહામોગ્ગલ્લાનં એતદવોચ –

‘‘પચલાયસિ નો ત્વં, મોગ્ગલ્લાન, પચલાયસિ નો ત્વં, મોગ્ગલ્લાના’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘તસ્માતિહ, મોગ્ગલ્લાન, યથાસઞ્ઞિસ્સ તે વિહરતો તં મિદ્ધં ઓક્કમતિ, તં સઞ્ઞં મા મનસાકાસિ [મા મનસિકાસિ (સી.), મનસિ કરેય્યાસિ (સ્યા.), મનસાકાસિ (ક.)], તં સઞ્ઞં મા બહુલમકાસિ [તં સઞ્ઞં બહુલં કરેય્યાસિ (સ્યા.), તં સઞ્ઞં બહુલમકાસિ (ક.)]. ઠાનં ખો પનેતં, મોગ્ગલ્લાન, વિજ્જતિ યં તે એવં વિહરતો તં મિદ્ધં પહીયેથ’’.

‘‘નો ચે તે એવં વિહરતો તં મિદ્ધં પહીયેથ, તતો ત્વં, મોગ્ગલ્લાન, યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં ચેતસા અનુવિતક્કેય્યાસિ અનુવિચારેય્યાસિ, મનસા અનુપેક્ખેય્યાસિ. ઠાનં ખો પનેતં વિજ્જતિ યં તે એવં વિહરતો તં મિદ્ધં પહીયેથ.

‘‘નો ચે તે એવં વિહરતો તં મિદ્ધં પહીયેથ, તતો ત્વં, મોગ્ગલ્લાન, યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં વિત્થારેન સજ્ઝાયં કરેય્યાસિ. ઠાનં ખો પનેતં વિજ્જતિ યં તે એવં વિહરતો તં મિદ્ધં પહીયેથ.

‘‘નો ચે તે એવં વિહરતો તં મિદ્ધં પહીયેથ, તતો ત્વં, મોગ્ગલ્લાન, ઉભો કણ્ણસોતાનિ આવિઞ્છેય્યાસિ [આવિઞ્જેય્યાસિ (સી. સ્યા.)], પાણિના ગત્તાનિ અનુમજ્જેય્યાસિ. ઠાનં ખો પનેતં વિજ્જતિ યં તે એવં વિહરતો તં મિદ્ધં પહીયેથ.

‘‘નો ચે તે એવં વિહરતો તં મિદ્ધં પહીયેથ, તતો ત્વં, મોગ્ગલ્લાન, ઉટ્ઠાયાસના ઉદકેન અક્ખીનિ અનુમજ્જિત્વા [પનિઞ્જિત્વા (ક.)] દિસા અનુવિલોકેય્યાસિ, નક્ખત્તાનિ તારકરૂપાનિ ઉલ્લોકેય્યાસિ. ઠાનં ખો પનેતં વિજ્જતિ યં તે એવં વિહરતો તં મિદ્ધં પહીયેથ.

‘‘નો ચે તે એવં વિહરતો તં મિદ્ધં પહીયેથ, તતો ત્વં, મોગ્ગલ્લાન, આલોકસઞ્ઞં મનસિ કરેય્યાસિ, દિવાસઞ્ઞં અધિટ્ઠહેય્યાસિ – યથા દિવા તથા રત્તિં યથા રત્તિં તથા દિવા. ઇતિ વિવટેન [વિવટ્ટેન (સ્યા.), મિદ્ધવિગતેન (ક.)] ચેતસા અપરિયોનદ્ધેન સપ્પભાસં ચિત્તં ભાવેય્યાસિ. ઠાનં ખો પનેતં વિજ્જતિ યં તે એવં વિહરતો તં મિદ્ધં પહીયેથ.

‘‘નો ચે તે એવં વિહરતો તં મિદ્ધં પહીયેથ, તતો ત્વં, મોગ્ગલ્લાન, પચ્છાપુરેસઞ્ઞી [પચ્છાપુરે તથાસઞ્ઞી (કત્થચિ)] ચઙ્કમં અધિટ્ઠહેય્યાસિ અન્તોગતેહિ ઇન્દ્રિયેહિ અબહિગતેન માનસેન. ઠાનં ખો પનેતં વિજ્જતિ યં તે એવં વિહરતો તં મિદ્ધં પહીયેથ.

‘‘નો ચે તે એવં વિહરતો તં મિદ્ધં પહીયેથ, તતો ત્વં, મોગ્ગલ્લાન, દક્ખિણેન પસ્સેન સીહસેય્યં કપ્પેય્યાસિ પાદે પાદં અચ્ચાધાય સતો સમ્પજાનો ઉટ્ઠાનસઞ્ઞં મનસિ કરિત્વા. પટિબુદ્ધેન ચ [પટિબુદ્ધેનેવ (સ્યા.)] તે, મોગ્ગલ્લાન, ખિપ્પઞ્ઞેવ પચ્ચુટ્ઠાતબ્બં – ‘ન સેય્યસુખં ન પસ્સસુખં ન મિદ્ધસુખં અનુયુત્તો વિહરિસ્સામી’તિ. એવઞ્હિ તે, મોગ્ગલ્લાન, સિક્ખિતબ્બં.

‘‘તસ્માતિહ, મોગ્ગલ્લાન, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘ન ઉચ્ચાસોણ્ડં પગ્ગહેત્વા કુલાનિ ઉપસઙ્કમિસ્સામી’તિ. એવઞ્હિ તે, મોગ્ગલ્લાન, સિક્ખિતબ્બં. સચે, મોગ્ગલ્લાન, ભિક્ખુ ઉચ્ચાસોણ્ડં પગ્ગહેત્વા કુલાનિ ઉપસઙ્કમતિ, સન્તિ હિ, મોગ્ગલ્લાન, કુલેસુ કિચ્ચકરણીયાનિ. યેહિ મનુસ્સા આગતં ભિક્ખું ન મનસિ કરોન્તિ, તત્ર ભિક્ખુસ્સ એવં હોતિ – ‘કોસુ નામ ઇદાનિ મં ઇમસ્મિં કુલે પરિભિન્દિ, વિરત્તરૂપા દાનિમે મયિ મનુસ્સા’તિ. ઇતિસ્સ અલાભેન મઙ્કુભાવો, મઙ્કુભૂતસ્સ ઉદ્ધચ્ચં, ઉદ્ધતસ્સ અસંવરો, અસંવુતસ્સ આરા ચિત્તં સમાધિમ્હા.

‘‘તસ્માતિહ, મોગ્ગલ્લાન, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘ન વિગ્ગાહિકકથં કથેસ્સામી’તિ. એવઞ્હિ તે, મોગ્ગલ્લાન, સિક્ખિતબ્બં. વિગ્ગાહિકાય, મોગ્ગલ્લાન, કથાય સતિ કથાબાહુલ્લં પાટિકઙ્ખં, કથાબાહુલ્લે સતિ ઉદ્ધચ્ચં, ઉદ્ધતસ્સ અસંવરો, અસંવુતસ્સ આરા ચિત્તં સમાધિમ્હા [નાહં મોગ્ગલાન સબ્બેહેવ સમગ્ગં વણ્ણયામિ ગહટ્ઠેહિ. પબ્બજિતેહિ ખો અહં મોગ્ગલ્લાન સમગ્ગં વણ્ણયામિ (ક.)]. નાહં, મોગ્ગલ્લાન, સબ્બેહેવ સંસગ્ગં વણ્ણયામિ. ન પનાહં, મોગ્ગલ્લાન, સબ્બેહેવ સંસગ્ગં ન વણ્ણયામિ. સગહટ્ઠપબ્બજિતેહિ ખો અહં, મોગ્ગલ્લાન, સંસગ્ગં ન વણ્ણયામિ [નાહં મોગ્ગલ્લાન સબ્બેહેવ સમગ્ગં વણ્ણયામિ ગહટ્ઠેહિ, પબ્બજિતેહિ ખો અહં મોગ્ગલ્લાન સમગ્ગં વણ્ણયામિ (ક.)]. યાનિ ચ ખો તાનિ સેનાસનાનિ અપ્પસદ્દાનિ અપ્પનિગ્ઘોસાનિ વિજનવાતાનિ મનુસ્સરાહસ્સેય્યકાનિ [મનુસ્સરાહસેય્યકાનિ (સી. સ્યા.)] પટિસલ્લાનસારુપ્પાનિ તથારૂપેહિ સેનાસનેહિ સંસગ્ગં [સમગ્ગં (ક.)] વણ્ણયામી’’તિ.

એવં વુત્તે આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, ભિક્ખુ સંખિત્તેન તણ્હાસઙ્ખયવિમુત્તો હોતિ અચ્ચન્તનિટ્ઠો અચ્ચન્તયોગક્ખેમી અચ્ચન્તબ્રહ્મચારી અચ્ચન્તપરિયોસાનો સેટ્ઠો દેવમનુસ્સાન’’ન્તિ?

‘‘ઇધ, મોગ્ગલ્લાન, ભિક્ખુનો સુતં હોતિ – ‘સબ્બે ધમ્મા નાલં અભિનિવેસાયા’તિ; એવઞ્ચેતં, મોગ્ગલ્લાન, ભિક્ખુનો સુતં હોતિ – ‘સબ્બે ધમ્મા નાલં અભિનિવેસાયા’તિ. સો સબ્બં ધમ્મં અભિજાનાતિ, સબ્બં ધમ્મં અભિઞ્ઞાય સબ્બં ધમ્મં પરિજાનાતિ. સબ્બં ધમ્મં પરિઞ્ઞાય યંકિઞ્ચિ વેદનં વેદિયતિ સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા. સો તાસુ વેદનાસુ અનિચ્ચાનુપસ્સી વિહરતિ, વિરાગાનુપસ્સી વિહરતિ, નિરોધાનુપસ્સી વિહરતિ, પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સી વિહરતિ. સો તાસુ વેદનાસુ અનિચ્ચાનુપસ્સી વિહરન્તો વિરાગાનુપસ્સી વિહરન્તો નિરોધાનુપસ્સી વિહરન્તો પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સી વિહરન્તો ન કિઞ્ચિ [ન ચ કિઞ્ચિ (સી. સ્યા. ક.) મ. નિ. ૧.૩૯૦ પસ્સિતબ્બં] લોકે ઉપાદિયતિ, અનુપાદિયં ન પરિતસ્સતિ, અપરિતસ્સં પચ્ચત્તંયેવ પરિનિબ્બાયતિ. ‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’તિ પજાનાતિ. એત્તાવતા ખો, મોગ્ગલ્લાન, ભિક્ખુ સંખિત્તેન તણ્હાસઙ્ખયવિમુત્તો હોતિ અચ્ચન્તનિટ્ઠો અચ્ચન્તયોગક્ખેમી અચ્ચન્તબ્રહ્મચારી અચ્ચન્તપરિયોસાનો સેટ્ઠો દેવમનુસ્સાન’’ન્તિ. અટ્ઠમં.