૧૧. કોધનસુત્તં

૬૪. ‘‘સત્તિમે, ભિક્ખવે, ધમ્મા સપત્તકન્તા સપત્તકરણા કોધનં આગચ્છન્તિ ઇત્થિં વા પુરિસં વા. કતમે સત્ત? ઇધ, ભિક્ખવે, સપત્તો સપત્તસ્સ એવં ઇચ્છતિ – ‘અહો વતાયં દુબ્બણ્ણો અસ્સા’તિ! તં કિસ્સ હેતુ? ન, ભિક્ખવે, સપત્તો સપત્તસ્સ વણ્ણવતાય નન્દતિ. કોધનોયં [કોધનાયં (ક.)], ભિક્ખવે, પુરિસપુગ્ગલો કોધાભિભૂતો કોધપરેતો, કિઞ્ચાપિ સો હોતિ સુન્હાતો સુવિલિત્તો કપ્પિતકેસમસ્સુ ઓદાતવત્થવસનો [ઓદાતવસનો (ક.)]; અથ ખો સો દુબ્બણ્ણોવ હોતિ કોધાભિભૂતો. અયં, ભિક્ખવે, પઠમો ધમ્મો સપત્તકન્તો સપત્તકરણો કોધનં આગચ્છતિ ઇત્થિં વા પુરિસં વા.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, સપત્તો સપત્તસ્સ એવં ઇચ્છતિ – ‘અહો વતાયં દુક્ખં સયેય્યા’તિ! તં કિસ્સ હેતુ? ન, ભિક્ખવે, સપત્તો સપત્તસ્સ સુખસેય્યાય નન્દતિ. કોધનોયં, ભિક્ખવે, પુરિસપુગ્ગલો કોધાભિભૂતો કોધપરેતો, કિઞ્ચાપિ સો પલ્લઙ્કે સેતિ ગોનકત્થતે પટલિકત્થતે કદલિમિગપવરપચ્ચત્થરણે સઉત્તરચ્છદે ઉભતોલોહિતકૂપધાને; અથ ખો સો દુક્ખઞ્ઞેવ સેતિ કોધાભિભૂતો. અયં, ભિક્ખવે, દુતિયો ધમ્મો સપત્તકન્તો સપત્તકરણો કોધનં આગચ્છતિ ઇત્થિં વા પુરિસં વા.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, સપત્તો સપત્તસ્સ એવં ઇચ્છતિ – ‘અહો વતાયં ન પચુરત્થો અસ્સા’તિ! તં કિસ્સ હેતુ? ન, ભિક્ખવે, સપત્તો સપત્તસ્સ પચુરત્થતાય નન્દતિ. કોધનોયં, ભિક્ખવે, પુરિસપુગ્ગલો કોધાભિભૂતો કોધપરેતો, અનત્થમ્પિ ગહેત્વા ‘અત્થો મે ગહિતો’તિ મઞ્ઞતિ, અત્થમ્પિ ગહેત્વા ‘અનત્થો મે ગહિતો’તિ મઞ્ઞતિ. તસ્સિમે ધમ્મા અઞ્ઞમઞ્ઞં વિપચ્ચનીકા ગહિતા દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તન્તિ કોધાભિભૂતસ્સ. અયં, ભિક્ખવે, તતિયો ધમ્મો સપત્તકન્તો સપત્તકરણો કોધનં આગચ્છતિ ઇત્થિં વા પુરિસં વા.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, સપત્તો સપત્તસ્સ એવં ઇચ્છતિ – ‘અહો વતાયં ન ભોગવા અસ્સા’તિ! તં કિસ્સ હેતુ? ન, ભિક્ખવે, સપત્તો સપત્તસ્સ ભોગવતાય નન્દતિ. કોધનસ્સ, ભિક્ખવે, પુરિસપુગ્ગલસ્સ કોધાભિભૂતસ્સ કોધપરેતસ્સ, યેપિસ્સ તે હોન્તિ ભોગા ઉટ્ઠાનવીરિયાધિગતા બાહાબલપરિચિતા સેદાવક્ખિત્તા ધમ્મિકા ધમ્મલદ્ધા, તેપિ રાજાનો રાજકોસં પવેસેન્તિ કોધાભિભૂતસ્સ. અયં, ભિક્ખવે, ચતુત્થો ધમ્મો સપત્તકન્તો સપત્તકરણો કોધનં આગચ્છતિ ઇત્થિં વા પુરિસં વા.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, સપત્તો સપત્તસ્સ એવં ઇચ્છતિ – ‘અહો વતાયં ન યસવા અસ્સા’તિ! તં કિસ્સ હેતુ? ન, ભિક્ખવે, સપત્તો સપત્તસ્સ યસવતાય નન્દતિ. કોધનોયં, ભિક્ખવે, પુરિસપુગ્ગલો કોધાભિભૂતો કોધપરેતો, યોપિસ્સ સો હોતિ યસો અપ્પમાદાધિગતો, તમ્હાપિ ધંસતિ કોધાભિભૂતો. અયં, ભિક્ખવે, પઞ્ચમો ધમ્મો સપત્તકન્તો સપત્તકરણો કોધનં આગચ્છતિ ઇત્થિં વા પુરિસં વા.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, સપત્તો સપત્તસ્સ એવં ઇચ્છતિ – ‘અહો વતાયં ન મિત્તવા અસ્સા’તિ! તં કિસ્સ હેતુ? ન, ભિક્ખવે, સપત્તો સપત્તસ્સ મિત્તવતાય નન્દતિ. કોધનં, ભિક્ખવે, પુરિસપુગ્ગલં કોધાભિભૂતં કોધપરેતં, યેપિસ્સ તે હોન્તિ મિત્તામચ્ચા ઞાતિસાલોહિતા, તેપિ આરકા પરિવજ્જન્તિ કોધાભિભૂતં. અયં, ભિક્ખવે, છટ્ઠો ધમ્મો સપત્તકન્તો સપત્તકરણો કોધનં આગચ્છતિ ઇત્થિં વા પુરિસં વા.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, સપત્તો સપત્તસ્સ એવં ઇચ્છતિ – ‘અહો વતાયં કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જેય્યા’તિ! તં કિસ્સ હેતુ? ન, ભિક્ખવે, સપત્તો સપત્તસ્સ સુગતિગમને નન્દતિ. કોધનોયં, ભિક્ખવે, પુરિસપુગ્ગલો કોધાભિભૂતો કોધપરેતો કાયેન દુચ્ચરિતં ચરતિ, વાચાય દુચ્ચરિતં ચરતિ, મનસા દુચ્ચરિતં ચરતિ. સો કાયેન દુચ્ચરિતં ચરિત્વા વાચાય…પે… કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતિ કોધાભિભૂતો. અયં, ભિક્ખવે, સત્તમો ધમ્મો સપત્તકન્તો સપત્તકરણો કોધનં આગચ્છતિ ઇત્થિં વા પુરિસં વા. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, સત્ત ધમ્મા સપત્તકન્તા સપત્તકરણા કોધનં આગચ્છન્તિ ઇત્થિં વા પુરિસં વા’’તિ.

‘‘કોધનો દુબ્બણ્ણો હોતિ, અથો દુક્ખમ્પિ સેતિ સો;

અથો અત્થં ગહેત્વાન, અનત્થં અધિપજ્જતિ [અધિગચ્છતિ (સી.), પટિપજ્જતિ (સ્યા.)].

‘‘તતો કાયેન વાચાય, વધં કત્વાન કોધનો;

કોધાભિભૂતો પુરિસો, ધનજાનિં નિગચ્છતિ.

‘‘કોધસમ્મદસમ્મત્તો, આયસક્યં [આયસક્ખં (સ્યા.)] નિગચ્છતિ;

ઞાતિમિત્તા સુહજ્જા ચ, પરિવજ્જન્તિ કોધનં.

[ઇતિવુ. ૮૮ ઇતિવુત્તકેપિ] ‘‘અનત્થજનનો કોધો, કોધો ચિત્તપ્પકોપનો;

ભયમન્તરતો જાતં, તં જનો નાવબુજ્ઝતિ.

‘‘કુદ્ધો અત્થં ન જાનાતિ, કુદ્ધો ધમ્મં ન પસ્સતિ;

અન્ધતમં તદા હોતિ, યં કોધો સહતે નરં.

‘‘યં કુદ્ધો ઉપરોધેતિ, સુકરં વિય દુક્કરં;

પચ્છા સો વિગતે કોધે, અગ્ગિદડ્ઢોવ તપ્પતિ.

‘‘દુમ્મઙ્કુયં પદસ્સેતિ [સદસ્સેતિ (સી.), પઠમં દસ્સેતિ (સ્યા.)], ધૂમં ધૂમીવ પાવકો;

યતો પતાયતિ કોધો, યેન કુજ્ઝન્તિ માનવા.

‘‘નાસ્સ હિરી ન ઓત્તપ્પં [ન અસ્સ હિરી ઓત્તપ્પઞ્ચ (ક.)], ન વાચો હોતિ ગારવો;

કોધેન અભિભૂતસ્સ, ન દીપં હોતિ કિઞ્ચનં.

‘‘તપનીયાનિ કમ્માનિ, યાનિ ધમ્મેહિ આરકા;

તાનિ આરોચયિસ્સામિ, તં સુણાથ યથા તથં.

‘‘કુદ્ધો હિ પિતરં હન્તિ, હન્તિ કુદ્ધો સમાતરં;

કુદ્ધો હિ બ્રાહ્મણં હન્તિ, હન્તિ કુદ્ધો પુથુજ્જનં.

‘‘યાય માતુ ભતો પોસો, ઇમં લોકં અવેક્ખતિ;

તમ્પિ પાણદદિં સન્તિં, હન્તિ કુદ્ધો પુથુજ્જનો.

‘‘અત્તૂપમા હિ તે સત્તા, અત્તા હિ પરમો [પરમં (સી. સ્યા.)] પિયો;

હન્તિ કુદ્ધો પુથુત્તાનં, નાનારૂપેસુ મુચ્છિતો.

‘‘અસિના હન્તિ અત્તાનં, વિસં ખાદન્તિ મુચ્છિતા;

રજ્જુયા બજ્ઝ મીયન્તિ, પબ્બતામપિ કન્દરે.

‘‘ભૂનહચ્ચાનિ [ભૂતહચ્ચાનિ (સી. સ્યા.)] કમ્માનિ, અત્તમારણિયાનિ ચ;

કરોન્તા નાવબુજ્ઝન્તિ [કરોન્તો નાવબુજ્ઝતિ (ક.)], કોધજાતો પરાભવો.

‘‘ઇતાયં કોધરૂપેન, મચ્ચુપાસો ગુહાસયો;

તં દમેન સમુચ્છિન્દે, પઞ્ઞાવીરિયેન દિટ્ઠિયા.

‘‘યથા મેતં [એકમેતં (સ્યા.), એકમેતં (સી.)] અકુસલં, સમુચ્છિન્દેથ પણ્ડિતો;

તથેવ ધમ્મે સિક્ખેથ, મા નો દુમ્મઙ્કુયં અહુ.

‘‘વીતકોધા અનાયાસા, વીતલોભા અનુસ્સુકા [અનિસ્સુકા (સી. સ્યા.) તદટ્ઠકથાસુ પન ‘‘અનુસ્સુકા’’ ત્વેવ દિસ્સતિ];

દન્તા કોધં પહન્ત્વાન, પરિનિબ્બન્તિ અનાસવા’’તિ [પરિનિબ્બિસ્સથનાસવાતિ (સ્યા.), પરિનિબ્બિંસુ અનાસવાતિ (ક.)]. એકાદસમં;

અબ્યાકતવગ્ગો છટ્ઠો.