૧. નાગસુત્તં

૪૩. એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. અથ ખો ભગવા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય સાવત્થિયં પિણ્ડાય પાવિસિ. સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો આયસ્મન્તં આનન્દં આમન્તેસિ – ‘‘આયામાનન્દ, યેન પુબ્બારામો મિગારમાતુપાસાદો તેનુપસઙ્કમિસ્સામ દિવાવિહારાયા’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવતો પચ્ચસ્સોસિ.

અથ ખો ભગવા આયસ્મતા આનન્દેન સદ્ધિં યેન પુબ્બારામો મિગારમાતુપાસાદો તેનુપસઙ્કમિ. અથ ખો ભગવા સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો આયસ્મન્તં આનન્દં આમન્તેસિ – ‘‘આયામાનન્દ, યેન પુબ્બકોટ્ઠકો તેનુપસઙ્કમિસ્સામ ગત્તાનિ પરિસિઞ્ચિતુ’’ન્તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવતો પચ્ચસ્સોસિ. અથ ખો ભગવા આયસ્મતા આનન્દેન સદ્ધિં યેન પુબ્બકોટ્ઠકો તેનુપસઙ્કમિ ગત્તાનિ પરિસિઞ્ચિતું. પુબ્બકોટ્ઠકે ગત્તાનિ પરિસિઞ્ચિત્વા પચ્ચુત્તરિત્વા એકચીવરો અટ્ઠાસિ ગત્તાનિ પુબ્બાપયમાનો.

તેન ખો પન સમયેન રઞ્ઞો પસેનદિસ્સ કોસલસ્સ સેતો નામ નાગો મહાતૂરિય [મહાતુરિય (સી. સ્યા. કં. પી.)] તાળિતવાદિતેન પુબ્બકોટ્ઠકા પચ્ચુત્તરતિ. અપિસ્સુ તં જનો દિસ્વા એવમાહ – ‘‘અભિરૂપો વત, ભો, રઞ્ઞો નાગો; દસ્સનીયો વત, ભો, રઞ્ઞો નાગો; પાસાદિકો વત, ભો, રઞ્ઞો નાગો; કાયુપપન્નો વત, ભો, રઞ્ઞો નાગો’’તિ! એવં વુત્તે આયસ્મા ઉદાયી ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘હત્થિમેવ નુ ખો, ભન્તે, મહન્તં બ્રહન્તં [મહન્તં બ્રુહન્તં (સી.), મહત્તં બ્રહ્મત્તં (ક.)] કાયુપપન્નં જનો દિસ્વા એવમાહ – ‘નાગો વત, ભો, નાગો’તિ, ઉદાહુ અઞ્ઞમ્પિ કઞ્ચિ [કિઞ્ચિ (ક.)] મહન્તં બ્રહન્તં કાયુપપન્નં જનો દિસ્વા એવમાહ – ‘નાગો વત, ભો, નાગો’’’તિ? ‘‘હત્થિમ્પિ ખો, ઉદાયિ, મહન્તં બ્રહન્તં કાયુપપન્નં જનો દિસ્વા એવમાહ – ‘નાગો વત, ભો, નાગો’તિ! અસ્સમ્પિ ખો, ઉદાયિ, મહન્તં બ્રહન્તં…પે… ગોણમ્પિ ખો, ઉદાયિ, મહન્તં બ્રહન્તં…પે… ઉરગમ્પિ [નાગમ્પિ (ક.)] ખો, ઉદાયિ, મહન્તં બ્રહન્તં…પે… રુક્ખમ્પિ ખો, ઉદાયિ, મહન્તં બ્રહન્તં…પે… મનુસ્સમ્પિ ખો, ઉદાયિ, મહન્તં બ્રહન્તં કાયુપપન્નં જનો દિસ્વા એવમાહ – ‘નાગો વત, ભો, નાગો’તિ! અપિ ચ, ઉદાયિ, યો સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય આગું ન કરોતિ કાયેન વાચાય મનસા, તમહં ‘નાગો’તિ બ્રૂમી’’તિ.

‘‘અચ્છરિયં, ભન્તે, અબ્ભુતં, ભન્તે! યાવ સુભાસિતં ચિદં, ભન્તે, ભગવતા – અપિ ચ, ઉદાયિ, યો સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય આગું ન કરોતિ કાયેન વાચાય મનસા, તમહં ‘નાગો’તિ બ્રૂમી’’તિ. ઇદઞ્ચ પનાહં, ભન્તે, ભગવતા સુભાસિતં ઇમાહિ ગાથાહિ અનુમોદામિ –

‘‘મનુસ્સભૂતં સમ્બુદ્ધં, અત્તદન્તં સમાહિતં;

ઇરિયમાનં બ્રહ્મપથે, ચિત્તસ્સૂપસમે રતં.

‘‘યં મનુસ્સા નમસ્સન્તિ, સબ્બધમ્માન પારગું;

દેવાપિ તં [નં (સી. પી.)] નમસ્સન્તિ, ઇતિ મે અરહતો સુતં.

‘‘સબ્બસંયોજનાતીતં, વના નિબ્બન [નિબ્બાન (સી. સ્યા. કં. પી.)] માગતં;

કામેહિ નેક્ખમ્મરતં [નેક્ખમ્મે રતં (ક. સી.)], મુત્તં સેલાવ કઞ્ચનં.

‘‘સબ્બે અચ્ચરુચી નાગો, હિમવાઞ્ઞે સિલુચ્ચયે;

સબ્બેસં નાગનામાનં, સચ્ચનામો અનુત્તરો.

‘‘નાગં વો [તે (ક.)] કિત્તયિસ્સામિ, ન હિ આગું કરોતિ સો;

સોરચ્ચં અવિહિંસા ચ, પાદા નાગસ્સ તે દુવે.

‘‘તપો ચ બ્રહ્મચરિયં, ચરણા નાગસ્સ ત્યાપરે;

સદ્ધાહત્થો મહાનાગો, ઉપેક્ખાસેતદન્તવા.

‘‘સતિ ગીવા સિરો પઞ્ઞા, વીમંસા ધમ્મચિન્તના;

ધમ્મકુચ્છિસમાતપો, વિવેકો તસ્સ વાલધિ.

‘‘સો ઝાયી અસ્સાસરતો, અજ્ઝત્તં સુસમાહિતો [અજ્ઝત્તુપસમાહિતો (સ્યા. ક.)];

ગચ્છં સમાહિતો નાગો, ઠિતો નાગો સમાહિતો.

‘‘સેય્યં સમાહિતો નાગો, નિસિન્નોપિ સમાહિતો;

સબ્બત્થ સંવુતો નાગો, એસા નાગસ્સ સમ્પદા.

‘‘ભુઞ્જતિ અનવજ્જાનિ, સાવજ્જાનિ ન ભુઞ્જતિ;

ઘાસમચ્છાદનં લદ્ધા, સન્નિધિં પરિવજ્જયં.

‘‘સંયોજનં અણું થૂલં, સબ્બં છેત્વાન બન્ધનં;

યેન યેનેવ ગચ્છતિ, અનપેક્ખોવ ગચ્છતિ.

‘‘યથાપિ ઉદકે જાતં, પુણ્ડરીકં પવડ્ઢતિ;

નુપલિપ્પતિ [ન ઉપલિપ્પતિ (સી. સ્યા. કં. પી.), નુપલિમ્પતિ (ક.)] તોયેન, સુચિગન્ધં મનોરમં.

‘‘તથેવ લોકે સુજાતો, બુદ્ધો લોકે વિહરતિ;

નુપલિપ્પતિ લોકેન, તોયેન પદુમં યથા.

‘‘મહાગિનીવ જલિતો [મહાગ્ગિનિ પજ્જલિતો (સી. સ્યા. કં.)], અનાહારૂપસમ્મતિ;

સઙ્ખારેસૂપસન્તેસુ [અઙ્ગારેસુ ચ સન્તેસુ (ક.)], નિબ્બુતોતિ પવુચ્ચતિ.

‘‘અત્થસ્સાયં વિઞ્ઞાપની, ઉપમા વિઞ્ઞૂહિ દેસિતા;

વિઞ્ઞસ્સન્તિ [વિઞ્ઞિસ્સન્તિ (ક.)] મહાનાગા, નાગં નાગેન દેસિતં.

‘‘વીતરાગો વીતદોસો, વીતમોહો અનાસવો;

સરીરં વિજહં નાગો, પરિનિબ્બિસ્સતિ [પરિનિબ્બાતિ (પી. ક.)] અનાસવો’’તિ. પઠમં;