૫. ધમ્મિકવગ્ગો

૧. નાગસુત્તં

૪૩. એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. અથ ખો ભગવા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય સાવત્થિયં પિણ્ડાય પાવિસિ. સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો આયસ્મન્તં આનન્દં આમન્તેસિ – ‘‘આયામાનન્દ, યેન પુબ્બારામો મિગારમાતુપાસાદો તેનુપસઙ્કમિસ્સામ દિવાવિહારાયા’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવતો પચ્ચસ્સોસિ.

અથ ખો ભગવા આયસ્મતા આનન્દેન સદ્ધિં યેન પુબ્બારામો મિગારમાતુપાસાદો તેનુપસઙ્કમિ. અથ ખો ભગવા સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો આયસ્મન્તં આનન્દં આમન્તેસિ – ‘‘આયામાનન્દ, યેન પુબ્બકોટ્ઠકો તેનુપસઙ્કમિસ્સામ ગત્તાનિ પરિસિઞ્ચિતુ’’ન્તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવતો પચ્ચસ્સોસિ. અથ ખો ભગવા આયસ્મતા આનન્દેન સદ્ધિં યેન પુબ્બકોટ્ઠકો તેનુપસઙ્કમિ ગત્તાનિ પરિસિઞ્ચિતું. પુબ્બકોટ્ઠકે ગત્તાનિ પરિસિઞ્ચિત્વા પચ્ચુત્તરિત્વા એકચીવરો અટ્ઠાસિ ગત્તાનિ પુબ્બાપયમાનો.

તેન ખો પન સમયેન રઞ્ઞો પસેનદિસ્સ કોસલસ્સ સેતો નામ નાગો મહાતૂરિય [મહાતુરિય (સી. સ્યા. કં. પી.)] તાળિતવાદિતેન પુબ્બકોટ્ઠકા પચ્ચુત્તરતિ. અપિસ્સુ તં જનો દિસ્વા એવમાહ – ‘‘અભિરૂપો વત, ભો, રઞ્ઞો નાગો; દસ્સનીયો વત, ભો, રઞ્ઞો નાગો; પાસાદિકો વત, ભો, રઞ્ઞો નાગો; કાયુપપન્નો વત, ભો, રઞ્ઞો નાગો’’તિ! એવં વુત્તે આયસ્મા ઉદાયી ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘હત્થિમેવ નુ ખો, ભન્તે, મહન્તં બ્રહન્તં [મહન્તં બ્રુહન્તં (સી.), મહત્તં બ્રહ્મત્તં (ક.)] કાયુપપન્નં જનો દિસ્વા એવમાહ – ‘નાગો વત, ભો, નાગો’તિ, ઉદાહુ અઞ્ઞમ્પિ કઞ્ચિ [કિઞ્ચિ (ક.)] મહન્તં બ્રહન્તં કાયુપપન્નં જનો દિસ્વા એવમાહ – ‘નાગો વત, ભો, નાગો’’’તિ? ‘‘હત્થિમ્પિ ખો, ઉદાયિ, મહન્તં બ્રહન્તં કાયુપપન્નં જનો દિસ્વા એવમાહ – ‘નાગો વત, ભો, નાગો’તિ! અસ્સમ્પિ ખો, ઉદાયિ, મહન્તં બ્રહન્તં…પે… ગોણમ્પિ ખો, ઉદાયિ, મહન્તં બ્રહન્તં…પે… ઉરગમ્પિ [નાગમ્પિ (ક.)] ખો, ઉદાયિ, મહન્તં બ્રહન્તં…પે… રુક્ખમ્પિ ખો, ઉદાયિ, મહન્તં બ્રહન્તં…પે… મનુસ્સમ્પિ ખો, ઉદાયિ, મહન્તં બ્રહન્તં કાયુપપન્નં જનો દિસ્વા એવમાહ – ‘નાગો વત, ભો, નાગો’તિ! અપિ ચ, ઉદાયિ, યો સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય આગું ન કરોતિ કાયેન વાચાય મનસા, તમહં ‘નાગો’તિ બ્રૂમી’’તિ.

‘‘અચ્છરિયં, ભન્તે, અબ્ભુતં, ભન્તે! યાવ સુભાસિતં ચિદં, ભન્તે, ભગવતા – અપિ ચ, ઉદાયિ, યો સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય આગું ન કરોતિ કાયેન વાચાય મનસા, તમહં ‘નાગો’તિ બ્રૂમી’’તિ. ઇદઞ્ચ પનાહં, ભન્તે, ભગવતા સુભાસિતં ઇમાહિ ગાથાહિ અનુમોદામિ –

‘‘મનુસ્સભૂતં સમ્બુદ્ધં, અત્તદન્તં સમાહિતં;

ઇરિયમાનં બ્રહ્મપથે, ચિત્તસ્સૂપસમે રતં.

‘‘યં મનુસ્સા નમસ્સન્તિ, સબ્બધમ્માન પારગું;

દેવાપિ તં [નં (સી. પી.)] નમસ્સન્તિ, ઇતિ મે અરહતો સુતં.

‘‘સબ્બસંયોજનાતીતં, વના નિબ્બન [નિબ્બાન (સી. સ્યા. કં. પી.)] માગતં;

કામેહિ નેક્ખમ્મરતં [નેક્ખમ્મે રતં (ક. સી.)], મુત્તં સેલાવ કઞ્ચનં.

‘‘સબ્બે અચ્ચરુચી નાગો, હિમવાઞ્ઞે સિલુચ્ચયે;

સબ્બેસં નાગનામાનં, સચ્ચનામો અનુત્તરો.

‘‘નાગં વો [તે (ક.)] કિત્તયિસ્સામિ, ન હિ આગું કરોતિ સો;

સોરચ્ચં અવિહિંસા ચ, પાદા નાગસ્સ તે દુવે.

‘‘તપો ચ બ્રહ્મચરિયં, ચરણા નાગસ્સ ત્યાપરે;

સદ્ધાહત્થો મહાનાગો, ઉપેક્ખાસેતદન્તવા.

‘‘સતિ ગીવા સિરો પઞ્ઞા, વીમંસા ધમ્મચિન્તના;

ધમ્મકુચ્છિસમાતપો, વિવેકો તસ્સ વાલધિ.

‘‘સો ઝાયી અસ્સાસરતો, અજ્ઝત્તં સુસમાહિતો [અજ્ઝત્તુપસમાહિતો (સ્યા. ક.)];

ગચ્છં સમાહિતો નાગો, ઠિતો નાગો સમાહિતો.

‘‘સેય્યં સમાહિતો નાગો, નિસિન્નોપિ સમાહિતો;

સબ્બત્થ સંવુતો નાગો, એસા નાગસ્સ સમ્પદા.

‘‘ભુઞ્જતિ અનવજ્જાનિ, સાવજ્જાનિ ન ભુઞ્જતિ;

ઘાસમચ્છાદનં લદ્ધા, સન્નિધિં પરિવજ્જયં.

‘‘સંયોજનં અણું થૂલં, સબ્બં છેત્વાન બન્ધનં;

યેન યેનેવ ગચ્છતિ, અનપેક્ખોવ ગચ્છતિ.

‘‘યથાપિ ઉદકે જાતં, પુણ્ડરીકં પવડ્ઢતિ;

નુપલિપ્પતિ [ન ઉપલિપ્પતિ (સી. સ્યા. કં. પી.), નુપલિમ્પતિ (ક.)] તોયેન, સુચિગન્ધં મનોરમં.

‘‘તથેવ લોકે સુજાતો, બુદ્ધો લોકે વિહરતિ;

નુપલિપ્પતિ લોકેન, તોયેન પદુમં યથા.

‘‘મહાગિનીવ જલિતો [મહાગ્ગિનિ પજ્જલિતો (સી. સ્યા. કં.)], અનાહારૂપસમ્મતિ;

સઙ્ખારેસૂપસન્તેસુ [અઙ્ગારેસુ ચ સન્તેસુ (ક.)], નિબ્બુતોતિ પવુચ્ચતિ.

‘‘અત્થસ્સાયં વિઞ્ઞાપની, ઉપમા વિઞ્ઞૂહિ દેસિતા;

વિઞ્ઞસ્સન્તિ [વિઞ્ઞિસ્સન્તિ (ક.)] મહાનાગા, નાગં નાગેન દેસિતં.

‘‘વીતરાગો વીતદોસો, વીતમોહો અનાસવો;

સરીરં વિજહં નાગો, પરિનિબ્બિસ્સતિ [પરિનિબ્બાતિ (પી. ક.)] અનાસવો’’તિ. પઠમં;

૨. મિગસાલાસુત્તં

૪૪. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન મિગસાલાય ઉપાસિકાય નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. અથ ખો મિગસાલા [મિગસાણા (ક.) અ. નિ. ૧૦.૭૫] ઉપાસિકા યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં આનન્દં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો મિગસાલા ઉપાસિકા આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચ –

‘‘કથં કથં નામાયં, ભન્તે આનન્દ, ભગવતા ધમ્મો દેસિતો અઞ્ઞેય્યો, યત્ર હિ નામ બ્રહ્મચારી ચ અબ્રહ્મચારી ચ ઉભો સમસમગતિકા ભવિસ્સન્તિ અભિસમ્પરાયં? પિતા મે, ભન્તે, પુરાણો બ્રહ્મચારી અહોસિ આરાચારી વિરતો મેથુના ગામધમ્મા. સો કાલઙ્કતો ભગવતા બ્યાકતો સકદાગામિસત્તો [સકદાગામિપત્તો (ક. સ્યા. પી.)] તુસિતં કાયં ઉપપન્નોતિ. પેત્તેય્યોપિ [પેત્તય્યો પિયો (સી. પી. ક.), પિતુ પિયો (સ્યા. કં.)] મે, ભન્તે, ઇસિદત્તો અબ્રહ્મચારી અહોસિ સદારસન્તુટ્ઠો. સોપિ કાલઙ્કતો ભગવતા બ્યાકતો સકદાગામિપત્તો તુસિતં કાયં ઉપપન્નોતિ. કથં કથં નામાયં, ભન્તે આનન્દ, ભગવતા ધમ્મો દેસિતો અઞ્ઞેય્યો, યત્ર હિ નામ બ્રહ્મચારી ચ અબ્રહ્મચારી ચ ઉભો સમસમગતિકા ભવિસ્સન્તિ અભિસમ્પરાય’’ન્તિ? ‘‘એવં ખો પનેતં, ભગિનિ, ભગવતા બ્યાકત’’ન્તિ.

અથ ખો આયસ્મા આનન્દો મિગસાલાય ઉપાસિકાય નિવેસને પિણ્ડપાતં ગહેત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કામિ. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘ઇધાહં, ભન્તે, પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન મિગસાલાય ઉપાસિકાય નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિં; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિં. અથ ખો, ભન્તે, મિગસાલા ઉપાસિકા યેનાહં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા મં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો, ભન્તે, મિગસાલા ઉપાસિકા મં એતદવોચ – ‘કથં કથં નામાયં, ભન્તે આનન્દ, ભગવતા ધમ્મો દેસિતો અઞ્ઞેય્યો, યત્ર હિ નામ બ્રહ્મચારી ચ અબ્રહ્મચારી ચ ઉભો સમસમગતિકા ભવિસ્સન્તિ અભિસમ્પરાયં. પિતા મે, ભન્તે, પુરાણો બ્રહ્મચારી અહોસિ આરાચારી વિરતો મેથુના ગામધમ્મા. સો કાલઙ્કતો ભગવતા બ્યાકતો સકદાગામિપત્તો તુસિતં કાયં ઉપપન્નોતિ. પેત્તેય્યોપિ મે, ભન્તે, ઇસિદત્તો અબ્રહ્મચારી અહોસિ સદારસન્તુટ્ઠો. સોપિ કાલઙ્કતો ભગવતા બ્યાકતો સકદાગામિપત્તો તુસિતં કાયં ઉપપન્નોતિ. કથં કથં નામાયં, ભન્તે આનન્દ, ભગવતા ધમ્મો દેસિતો અઞ્ઞેય્યો, યત્ર હિ નામ બ્રહ્મચારી ચ અબ્રહ્મચારી ચ ઉભો સમસમગતિકા ભવિસ્સન્તિ અભિસમ્પરાય’ન્તિ? એવં વુત્તે અહં, ભન્તે, મિગસાલં ઉપાસિકં એતદવોચં – ‘એવં ખો પનેતં, ભગિનિ, ભગવતા બ્યાકત’’’ન્તિ.

‘‘કા ચાનન્દ, મિગસાલા ઉપાસિકા બાલા અબ્યત્તા અમ્મકા અમ્મકસઞ્ઞા [અમ્બકા અમ્બકપઞ્ઞા (સી. પી.), અમ્બકા અમ્બકસઞ્ઞા (સ્યા. કં.) અ. નિ. ૧૦.૭૫ પસ્સિતબ્બં], કે ચ પુરિસપુગ્ગલપરોપરિયઞાણે? છયિમે, આનન્દ, પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં.

‘‘કતમે છ? ઇધાનન્દ, એકચ્ચો પુગ્ગલો સોરતો હોતિ સુખસંવાસો, અભિનન્દન્તિ સબ્રહ્મચારી એકત્તવાસેન. તસ્સ સવનેનપિ અકતં હોતિ, બાહુસચ્ચેનપિ અકતં હોતિ, દિટ્ઠિયાપિ અપ્પટિવિદ્ધં હોતિ, સામાયિકમ્પિ વિમુત્તિં ન લભતિ. સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા હાનાય પરેતિ નો વિસેસાય, હાનગામીયેવ હોતિ નો વિસેસગામી.

‘‘ઇધ પનાનન્દ, એકચ્ચો પુગ્ગલો સોરતો હોતિ સુખસંવાસો, અભિનન્દન્તિ સબ્રહ્મચારી એકત્તવાસેન. તસ્સ સવનેનપિ કતં હોતિ, બાહુસચ્ચેનપિ કતં હોતિ, દિટ્ઠિયાપિ પટિવિદ્ધં હોતિ, સામાયિકમ્પિ વિમુત્તિં લભતિ. સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા વિસેસાય પરેતિ નો હાનાય, વિસેસગામીયેવ હોતિ નો હાનગામી.

‘‘તત્રાનન્દ, પમાણિકા પમિણન્તિ – ‘ઇમસ્સપિ તેવ ધમ્મા અપરસ્સપિ તેવ ધમ્મા, કસ્મા તેસં એકો હીનો એકો પણીતો’તિ! તઞ્હિ તેસં, આનન્દ, હોતિ દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાય.

‘‘તત્રાનન્દ, ય્વાયં પુગ્ગલો સોરતો હોતિ સુખસંવાસો, અભિનન્દન્તિ સબ્રહ્મચારી એકત્તવાસેન, તસ્સ સવનેનપિ કતં હોતિ, બાહુસચ્ચેનપિ કતં હોતિ, દિટ્ઠિયાપિ પટિવિદ્ધં હોતિ, સામાયિકમ્પિ વિમુત્તિં લભતિ. અયં, આનન્દ, પુગ્ગલો અમુના પુરિમેન પુગ્ગલેન અભિક્કન્તતરો ચ પણીતતરો ચ. તં કિસ્સ હેતુ? ઇમં હાનન્દ, પુગ્ગલં ધમ્મસોતો નિબ્બહતિ, તદન્તરં કો જાનેય્ય અઞ્ઞત્ર તથાગતેન! તસ્માતિહાનન્દ, મા પુગ્ગલેસુ પમાણિકા અહુવત્થ; મા પુગ્ગલેસુ પમાણં ગણ્હિત્થ. ખઞ્ઞતિ હાનન્દ, પુગ્ગલેસુ પમાણં ગણ્હન્તો. અહં વા, આનન્દ, પુગ્ગલેસુ પમાણં ગણ્હેય્યં, યો વા પનસ્સ માદિસો.

‘‘ઇધ પનાનન્દ, એકચ્ચસ્સ પુગ્ગલસ્સ કોધમાનો અધિગતો [અવિગતો (ક.)] હોતિ, સમયેન સમયઞ્ચસ્સ લોભધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ. તસ્સ સવનેનપિ અકતં હોતિ, બાહુસચ્ચેનપિ અકતં હોતિ, દિટ્ઠિયાપિ અપ્પટિવિદ્ધં હોતિ, સામાયિકમ્પિ વિમુત્તિં ન લભતિ. સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા હાનાય પરેતિ નો વિસેસાય, હાનગામીયેવ હોતિ નો વિસેસગામી.

‘‘ઇધ પનાનન્દ, એકચ્ચસ્સ પુગ્ગલસ્સ કોધમાનો અધિગતો હોતિ, સમયેન સમયઞ્ચસ્સ લોભધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ. તસ્સ સવનેનપિ કતં હોતિ…પે… નો હાનગામી.

‘‘તત્રાનન્દ, પમાણિકા પમિણન્તિ…પે… યો વા પનસ્સ માદિસો.

‘‘ઇધ, પનાનન્દ, એકચ્ચસ્સ પુગ્ગલસ્સ કોધમાનો અધિગતો હોતિ, સમયેન સમયઞ્ચસ્સ વચીસઙ્ખારા ઉપ્પજ્જન્તિ. તસ્સ સવનેનપિ અકતં હોતિ…પે… સામાયિકમ્પિ વિમુત્તિં ન લભતિ. સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા હાનાય પરેતિ નો વિસેસાય, હાનગામીયેવ હોતિ નો વિસેસગામી.

‘‘ઇધ પનાનન્દ, એકચ્ચસ્સ પુગ્ગલસ્સ કોધમાનો અધિગતો હોતિ, સમયેન સમયઞ્ચસ્સ વચીસઙ્ખારા ઉપ્પજ્જન્તિ. તસ્સ સવનેનપિ કતં હોતિ, બાહુસચ્ચેનપિ કતં હોતિ, દિટ્ઠિયાપિ પટિવિદ્ધં હોતિ, સામાયિકમ્પિ વિમુત્તિં લભતિ. સો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા વિસેસાય પરેતિ નો હાનાય, વિસેસગામીયેવ હોતિ નો હાનગામી.

‘‘તત્રાનન્દ, પમાણિકા પમિણન્તિ – ‘ઇમસ્સપિ તેવ ધમ્મા, અપરસ્સપિ તેવ ધમ્મા. કસ્મા તેસં એકો હીનો, એકો પણીતો’તિ? તઞ્હિ તેસં, આનન્દ, હોતિ દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાય.

‘‘તત્રાનન્દ, યસ્સ પુગ્ગલસ્સ કોધમાનો અધિગતો હોતિ, સમયેન સમયઞ્ચસ્સ વચીસઙ્ખારા ઉપ્પજ્જન્તિ, તસ્સ સવનેનપિ કતં હોતિ, બાહુસચ્ચેનપિ કતં હોતિ, દિટ્ઠિયાપિ પટિવિદ્ધં હોતિ, સામાયિકમ્પિ વિમુત્તિં લભતિ. અયં, આનન્દ, પુગ્ગલો અમુના પુરિમેન પુગ્ગલેન અભિક્કન્તતરો ચ પણીતતરો ચ. તં કિસ્સ હેતુ? ઇમં હાનન્દ, પુગ્ગલં ધમ્મસોતો નિબ્બહતિ. તદન્તરં કો જાનેય્ય અઞ્ઞત્ર તથાગતેન! તસ્માતિહાનન્દ, મા પુગ્ગલેસુ પમાણિકા અહુવત્થ; મા પુગ્ગલેસુ પમાણં ગણ્હિત્થ. ખઞ્ઞતિ હાનન્દ, પુગ્ગલેસુ પમાણં ગણ્હન્તો. અહં વા, આનન્દ, પુગ્ગલેસુ પમાણં ગણ્હેય્યં, યો વા પનસ્સ માદિસો.

‘‘કા ચાનન્દ, મિગસાલા ઉપાસિકા બાલા અબ્યત્તા અમ્મકા અમ્મકસઞ્ઞા, કે ચ પુરિસપુગ્ગલપરોપરિયઞાણે! ઇમે ખો, આનન્દ, છ પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં.

‘‘યથારૂપેન, આનન્દ, સીલેન પુરાણો સમન્નાગતો અહોસિ, તથારૂપેન સીલેન ઇસિદત્તો સમન્નાગતો અભવિસ્સ. નયિધ પુરાણો ઇસિદત્તસ્સ ગતિમ્પિ અઞ્ઞસ્સ. યથારૂપાય ચ, આનન્દ, પઞ્ઞાય ઇસિદત્તો સમન્નાગતો અહોસિ, તથારૂપાય પઞ્ઞાય પુરાણો સમન્નાગતો અભવિસ્સ. નયિધ ઇસિદત્તો પુરાણસ્સ ગતિમ્પિ અઞ્ઞસ્સ. ઇતિ ખો, આનન્દ, ઇમે પુગ્ગલા ઉભો એકઙ્ગહીના’’તિ. દુતિયં.

૩. ઇણસુત્તં

૪૫. ‘‘દાલિદ્દિયં [દાળિદ્દિયં (સી.)], ભિક્ખવે, દુક્ખં લોકસ્મિં કામભોગિનો’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘યમ્પિ, ભિક્ખવે, દલિદ્દો [દળિદ્દો (સી.)] અસ્સકો અનાળ્હિકો [અનદ્ધિકો (સ્યા. કં.)] ઇણં આદિયતિ, ઇણાદાનમ્પિ, ભિક્ખવે, દુક્ખં લોકસ્મિં કામભોગિનો’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘યમ્પિ, ભિક્ખવે, દલિદ્દો અસ્સકો અનાળ્હિકો ઇણં આદિયિત્વા વડ્ઢિં પટિસ્સુણાતિ, વડ્ઢિપિ, ભિક્ખવે, દુક્ખા લોકસ્મિં કામભોગિનો’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘યમ્પિ, ભિક્ખવે, દલિદ્દો અસ્સકો અનાળ્હિકો વડ્ઢિં પટિસ્સુણિત્વા કાલાભતં [કાલગતં (ક.)] વડ્ઢિં ન દેતિ, ચોદેન્તિપિ નં; ચોદનાપિ, ભિક્ખવે, દુક્ખા લોકસ્મિં કામભોગિનો’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘યમ્પિ, ભિક્ખવે, દલિદ્દો અસ્સકો અનાળ્હિકો ચોદિયમાનો ન દેતિ, અનુચરન્તિપિ નં; અનુચરિયાપિ, ભિક્ખવે, દુક્ખા લોકસ્મિં કામભોગિનો’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘યમ્પિ, ભિક્ખવે, દલિદ્દો અસ્સકો અનાળ્હિકો અનુચરિયમાનો ન દેતિ, બન્ધન્તિપિ નં; બન્ધનમ્પિ, ભિક્ખવે, દુક્ખં લોકસ્મિં કામભોગિનો’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, દાલિદ્દિયમ્પિ દુક્ખં લોકસ્મિં કામભોગિનો, ઇણાદાનમ્પિ દુક્ખં લોકસ્મિં કામભોગિનો, વડ્ઢિપિ દુક્ખા લોકસ્મિં કામભોગિનો, ચોદનાપિ દુક્ખા લોકસ્મિં કામભોગિનો, અનુચરિયાપિ દુક્ખા લોકસ્મિં કામભોગિનો, બન્ધનમ્પિ દુક્ખં લોકસ્મિં કામભોગિનો; એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, યસ્સ કસ્સચિ સદ્ધા નત્થિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ, હિરી નત્થિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ, ઓત્તપ્પં નત્થિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ, વીરિયં નત્થિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ, પઞ્ઞા નત્થિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ – અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અરિયસ્સ વિનયે દલિદ્દો અસ્સકો અનાળ્હિકો.

‘‘સ ખો સો, ભિક્ખવે, દલિદ્દો અસ્સકો અનાળ્હિકો સદ્ધાય અસતિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ, હિરિયા અસતિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ, ઓત્તપ્પે અસતિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ, વીરિયે અસતિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ, પઞ્ઞાય અસતિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ, કાયેન દુચ્ચરિતં ચરતિ, વાચાય દુચ્ચરિતં ચરતિ, મનસા દુચ્ચરિતં ચરતિ. ઇદમસ્સ ઇણાદાનસ્મિં વદામિ.

‘‘સો તસ્સ કાયદુચ્ચરિતસ્સ પટિચ્છાદનહેતુ પાપિકં ઇચ્છં પણિદહતિ [પદહતિ (ક.)]. ‘મા મં જઞ્ઞૂ’તિ ઇચ્છતિ, ‘મા મં જઞ્ઞૂ’તિ સઙ્કપ્પતિ, ‘મા મં જઞ્ઞૂ’તિ વાચં ભાસતિ, ‘મા મં જઞ્ઞૂ’તિ કાયેન પરક્કમતિ. સો તસ્સ વચીદુચ્ચરિતસ્સ પટિચ્છાદનહેતુ…પે… સો તસ્સ મનોદુચ્ચરિતસ્સ પટિચ્છાદનહેતુ…પે… ‘મા મં જઞ્ઞૂ’તિ કાયેન પરક્કમતિ. ઇદમસ્સ વડ્ઢિયા વદામિ.

‘‘તમેનં પેસલા સબ્રહ્મચારી એવમાહંસુ – ‘અયઞ્ચ સો આયસ્મા એવંકારી એવંસમાચારો’તિ. ઇદમસ્સ ચોદનાય વદામિ.

‘‘તમેનં અરઞ્ઞગતં વા રુક્ખમૂલગતં વા સુઞ્ઞાગારગતં વા વિપ્પટિસારસહગતા પાપકા અકુસલવિતક્કા સમુદાચરન્તિ. ઇદમસ્સ અનુચરિયાય વદામિ.

‘‘સ ખો સો, ભિક્ખવે, દલિદ્દો અસ્સકો અનાળ્હિકો કાયેન દુચ્ચરિતં ચરિત્વા વાચાય દુચ્ચરિતં ચરિત્વા મનસા દુચ્ચરિતં ચરિત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા નિરયબન્ધને વા બજ્ઝતિ તિરચ્છાનયોનિબન્ધને વા. નાહં, ભિક્ખવે, અઞ્ઞં એકબન્ધનમ્પિ સમનુપસ્સામિ એવંદારુણં એવંકટુકં [એવંદુક્ખં (સ્યા. કં. ક.)] એવંઅન્તરાયકરં અનુત્તરસ્સ યોગક્ખેમસ્સ અધિગમાય, યથયિદં, ભિક્ખવે, નિરયબન્ધનં વા તિરચ્છાનયોનિબન્ધનં વા’’તિ.

‘‘દાલિદ્દિયં દુક્ખં લોકે, ઇણાદાનઞ્ચ વુચ્ચતિ;

દલિદ્દો ઇણમાદાય, ભુઞ્જમાનો વિહઞ્ઞતિ.

‘‘તતો અનુચરન્તિ નં, બન્ધનમ્પિ નિગચ્છતિ;

એતઞ્હિ બન્ધનં દુક્ખં, કામલાભાભિજપ્પિનં.

‘‘તથેવ અરિયવિનયે, સદ્ધા યસ્સ ન વિજ્જતિ;

અહિરીકો અનોત્તપ્પી, પાપકમ્મવિનિબ્બયો.

‘‘કાયદુચ્ચરિતં કત્વા, વચીદુચ્ચરિતાનિ ચ;

મનોદુચ્ચરિતં કત્વા, ‘મા મં જઞ્ઞૂ’તિ ઇચ્છતિ.

‘‘સો સંસપ્પતિ [સઙ્કપ્પતિ (ક.)] કાયેન, વાચાય ઉદ ચેતસા;

પાપકમ્મં પવડ્ઢેન્તો, તત્થ તત્થ પુનપ્પુનં.

‘‘સો પાપકમ્મો દુમ્મેધો, જાનં દુક્કટમત્તનો;

દલિદ્દો ઇણમાદાય, ભુઞ્જમાનો વિહઞ્ઞતિ.

‘‘તતો અનુચરન્તિ નં, સઙ્કપ્પા માનસા દુખા;

ગામે વા યદિ વારઞ્ઞે, યસ્સ વિપ્પટિસારજા.

‘‘સો પાપકમ્મો દુમ્મેધો, જાનં દુક્કટમત્તનો;

યોનિમઞ્ઞતરં ગન્ત્વા, નિરયે વાપિ બજ્ઝતિ.

‘‘એતઞ્હિ બન્ધનં દુક્ખં, યમ્હા ધીરો પમુચ્ચતિ;

ધમ્મલદ્ધેહિ ભોગેહિ, દદં ચિત્તં પસાદયં.

‘‘ઉભયત્થ કટગ્ગાહો, સદ્ધસ્સ ઘરમેસિનો;

દિટ્ઠધમ્મહિતત્થાય, સમ્પરાયસુખાય ચ;

એવમેતં ગહટ્ઠાનં, ચાગો પુઞ્ઞં પવડ્ઢતિ.

‘‘તથેવ અરિયવિનયે, સદ્ધા યસ્સ પતિટ્ઠિતા;

હિરીમનો ચ ઓત્તપ્પી, પઞ્ઞવા સીલસંવુતો.

‘‘એસો ખો અરિયવિનયે, ‘સુખજીવી’તિ વુચ્ચતિ;

નિરામિસં સુખં લદ્ધા, ઉપેક્ખં અધિતિટ્ઠતિ.

‘‘પઞ્ચ નીવરણે હિત્વા, નિચ્ચં આરદ્ધવીરિયો;

ઝાનાનિ ઉપસમ્પજ્જ, એકોદિ નિપકો સતો.

‘‘એવં ઞત્વા યથાભૂતં, સબ્બસંયોજનક્ખયે;

સબ્બસો અનુપાદાય, સમ્મા ચિત્તં વિમુચ્ચતિ.

‘‘તસ્સ સમ્મા વિમુત્તસ્સ, ઞાણં ચે હોતિ તાદિનો;

‘અકુપ્પા મે વિમુત્તી’તિ, ભવસંયોજનક્ખયે.

‘‘એતં ખો પરમં ઞાણં, એતં સુખમનુત્તરં;

અસોકં વિરજં ખેમં, એતં આનણ્યમુત્તમ’’ન્તિ. તતિયં;

૪. મહાચુન્દસુત્તં

૪૬. એવં મે સુતં – એકં સમયં આયસ્મા મહાચુન્દો ચેતીસુ વિહરતિ સયંજાતિયં [સહજાતિયં (સી. પી.), સઞ્જાતિયં (સ્યા. કં.)]. તત્ર ખો આયસ્મા મહાચુન્દો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘આવુસો ભિક્ખવે’’તિ. ‘‘આવુસો’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ આયસ્મતો મહાચુન્દસ્સ પચ્ચસ્સોસું. આયસ્મા મહાચુન્દો એતદવોચ –

‘‘ઇધાવુસો, ધમ્મયોગા ભિક્ખૂ ઝાયી ભિક્ખૂ અપસાદેન્તિ – ‘ઇમે પન ઝાયિનોમ્હા, ઝાયિનોમ્હાતિ ઝાયન્તિ પજ્ઝાયન્તિ નિજ્ઝાયન્તિ અવજ્ઝાયન્તિ [અપજ્ઝાયન્તિ (મ. નિ. ૧.૫૦૮)]. કિમિમે [કિં હિમે (સી. સ્યા. કં. પી.)] ઝાયન્તિ, કિન્તિમે ઝાયન્તિ, કથં ઇમે ઝાયન્તી’તિ? તત્થ ધમ્મયોગા ચ ભિક્ખૂ નપ્પસીદન્તિ, ઝાયી ચ ભિક્ખૂ નપ્પસીદન્તિ, ન ચ બહુજનહિતાય પટિપન્ના હોન્તિ બહુજનસુખાય બહુનો જનસ્સ અત્થાય હિતાય સુખાય દેવમનુસ્સાનં.

‘‘ઇધ પનાવુસો, ઝાયી ભિક્ખૂ ધમ્મયોગે ભિક્ખૂ અપસાદેન્તિ – ‘ઇમે પન ધમ્મયોગમ્હા, ધમ્મયોગમ્હાતિ ઉદ્ધતા ઉન્નળા ચપલા મુખરા વિકિણ્ણવાચા મુટ્ઠસ્સતી અસમ્પજાના અસમાહિતા વિબ્ભન્તચિત્તા પાકતિન્દ્રિયા. કિમિમે ધમ્મયોગા, કિન્તિમે ધમ્મયોગા, કથં ઇમે ધમ્મયોગા’તિ? તત્થ ઝાયી ચ ભિક્ખૂ નપ્પસીદન્તિ, ધમ્મયોગા ચ ભિક્ખૂ નપ્પસીદન્તિ, ન ચ બહુજનહિતાય પટિપન્ના હોન્તિ બહુજનસુખાય બહુનો જનસ્સ અત્થાય હિતાય સુખાય દેવમનુસ્સાનં.

‘‘ઇધ પનાવુસો, ધમ્મયોગા ભિક્ખૂ ધમ્મયોગાનઞ્ઞેવ ભિક્ખૂનં વણ્ણં ભાસન્તિ, નો ઝાયીનં ભિક્ખૂનં વણ્ણં ભાસન્તિ. તત્થ ધમ્મયોગા ચ ભિક્ખૂ નપ્પસીદન્તિ, ઝાયી ચ ભિક્ખૂ નપ્પસીદન્તિ, ન ચ બહુજનહિતાય પટિપન્ના હોન્તિ બહુજનસુખાય બહુનો જનસ્સ અત્થાય હિતાય સુખાય દેવમનુસ્સાનં.

‘‘ઇધ પનાવુસો, ઝાયી ભિક્ખૂ ઝાયીનઞ્ઞેવ ભિક્ખૂનં વણ્ણં ભાસન્તિ, નો ધમ્મયોગાનં ભિક્ખૂનં વણ્ણં ભાસન્તિ. તત્થ ઝાયી ચ ભિક્ખૂ નપ્પસીદન્તિ, ધમ્મયોગા ચ ભિક્ખૂ નપ્પસીદન્તિ, ન ચ બહુજનહિતાય પટિપન્ના હોન્તિ બહુજનસુખાય બહુનો જનસ્સ અત્થાય હિતાય સુખાય દેવમનુસ્સાનં.

‘‘તસ્માતિહાવુસો, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘ધમ્મયોગા સમાના ઝાયીનં ભિક્ખૂનં વણ્ણં ભાસિસ્સામા’તિ. એવઞ્હિ વો, આવુસો, સિક્ખિતબ્બં. તં કિસ્સ હેતુ? અચ્છરિયા હેતે, આવુસો, પુગ્ગલા દુલ્લભા લોકસ્મિં, યે અમતં ધાતું કાયેન ફુસિત્વા વિહરન્તિ. તસ્માતિહાવુસો, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘ઝાયી સમાના ધમ્મયોગાનં ભિક્ખૂનં વણ્ણં ભાસિસ્સામા’તિ. એવઞ્હિ વો, આવુસો, સિક્ખિતબ્બં. તં કિસ્સ હેતુ? અચ્છરિયા હેતે, આવુસો, પુગ્ગલા દુલ્લભા લોકસ્મિં યે ગમ્ભીરં અત્થપદં પઞ્ઞાય અતિવિજ્ઝ પસ્સન્તી’’તિ. ચતુત્થં.

૫. પઠમસન્દિટ્ઠિકસુત્તં

૪૭. અથ ખો મોળિયસીવકો [મોલિયસીવકો (સી. પી.), મોળિસીવકો (ક.)] પરિબ્બાજકો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો મોળિયસીવકો પરિબ્બાજકો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘‘સન્દિટ્ઠિકો ધમ્મો, સન્દિટ્ઠિકો ધમ્મો’તિ, ભન્તે, વુચ્ચતિ. કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, સન્દિટ્ઠિકો ધમ્મો હોતિ અકાલિકો એહિપસ્સિકો ઓપનેય્યિકો પચ્ચત્તં વેદિતબ્બો વિઞ્ઞૂહી’’તિ?

‘‘તેન હિ, સીવક, તઞ્ઞેવેત્થ પટિપુચ્છામિ. યથા તે ખમેય્ય તથા નં બ્યાકરેય્યાસિ. તં કિં મઞ્ઞસિ, સીવક, સન્તં વા અજ્ઝત્તં લોભં ‘અત્થિ મે અજ્ઝત્તં લોભો’તિ પજાનાસિ, અસન્તં વા અજ્ઝત્તં લોભં ‘નત્થિ મે અજ્ઝત્તં લોભો’તિ પજાનાસી’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘યં ખો ત્વં, સીવક, સન્તં વા અજ્ઝત્તં લોભં ‘અત્થિ મે અજ્ઝત્તં લોભો’તિ પજાનાસિ, અસન્તં વા અજ્ઝત્તં લોભં ‘નત્થિ મે અજ્ઝત્તં લોભો’તિ પજાનાસિ – એવમ્પિ ખો, સીવક, સન્દિટ્ઠિકો ધમ્મો હોતિ…પે….

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, સીવક, સન્તં વા અજ્ઝત્તં દોસં…પે… સન્તં વા અજ્ઝત્તં મોહં…પે… સન્તં વા અજ્ઝત્તં લોભધમ્મં…પે… સન્તં વા અજ્ઝત્તં દોસધમ્મં…પે… સન્તં વા અજ્ઝત્તં મોહધમ્મં ‘અત્થિ મે અજ્ઝત્તં મોહધમ્મો’તિ પજાનાસિ, અસન્તં વા અજ્ઝત્તં મોહધમ્મં ‘નત્થિ મે અજ્ઝત્તં મોહધમ્મો’તિ પજાનાસી’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘યં ખો ત્વં, સીવક, સન્તં વા અજ્ઝત્તં મોહધમ્મં ‘અત્થિ મે અજ્ઝત્તં મોહધમ્મો’તિ પજાનાસિ, અસન્તં વા અજ્ઝત્તં મોહધમ્મં ‘નત્થિ મે અજ્ઝત્તં મોહધમ્મો’તિ પજાનાસિ – એવં ખો, સીવક, સન્દિટ્ઠિકો ધમ્મો હોતિ અકાલિકો એહિપસ્સિકો ઓપનેય્યિકો પચ્ચત્તં વેદિતબ્બો વિઞ્ઞૂહી’’તિ.

‘‘અભિક્કન્તં, ભન્તે, અભિક્કન્તં, ભન્તે…પે… ઉપાસકં મં, ભન્તે, ભગવા ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ. પઞ્ચમં.

૬. દુતિયસન્દિટ્ઠિકસુત્તં

૪૮. અથ ખો અઞ્ઞતરો બ્રાહ્મણો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘‘સન્દિટ્ઠિકો ધમ્મો, સન્દિટ્ઠિકો ધમ્મો’તિ, ભો ગોતમ, વુચ્ચતિ. કિત્તાવતા નુ ખો, ભો ગોતમ, સન્દિટ્ઠિકો ધમ્મો હોતિ અકાલિકો એહિપસ્સિકો ઓપનેય્યિકો પચ્ચત્તં વેદિતબ્બો વિઞ્ઞૂહી’’તિ?

‘‘તેન હિ, બ્રાહ્મણ, તઞ્ઞેવેત્થ પટિપુચ્છિસ્સામિ. યથા તે ખમેય્ય તથા નં બ્યાકરેય્યાસિ. તં કિં મઞ્ઞસિ, બ્રાહ્મણ, સન્તં વા અજ્ઝત્તં રાગં ‘અત્થિ મે અજ્ઝત્તં રાગો’તિ પજાનાસિ, અસન્તં વા અજ્ઝત્તં રાગં ‘નત્થિ મે અજ્ઝત્તં રાગો’તિ પજાનાસી’’તિ? ‘‘એવં, ભો’’. ‘‘યં ખો ત્વં, બ્રાહ્મણ, સન્તં વા અજ્ઝત્તં રાગં ‘અત્થિ મે અજ્ઝત્તં રાગો’તિ પજાનાસિ, અસન્તં વા અજ્ઝત્તં રાગં ‘નત્થિ મે અજ્ઝત્તં રાગો’તિ પજાનાસિ – એવમ્પિ ખો, બ્રાહ્મણ, સન્દિટ્ઠિકો ધમ્મો હોતિ…પે….

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, બ્રાહ્મણ, સન્તં વા અજ્ઝત્તં દોસં…પે… સન્તં વા અજ્ઝત્તં મોહં…પે… સન્તં વા અજ્ઝત્તં કાયસન્દોસં…પે… સન્તં વા અજ્ઝત્તં વચીસન્દોસં…પે… સન્તં વા અજ્ઝત્તં મનોસન્દોસં ‘અત્થિ મે અજ્ઝત્તં મનોસન્દોસો’તિ પજાનાસિ, અસન્તં વા અજ્ઝત્તં મનોસન્દોસં ‘નત્થિ મે અજ્ઝત્તં મનોસન્દોસો’તિ પજાનાસી’’તિ? ‘‘એવં, ભો’’. ‘‘યં ખો ત્વં, બ્રાહ્મણ, સન્તં વા અજ્ઝત્તં મનોસન્દોસં ‘અત્થિ મે અજ્ઝત્તં મનોસન્દોસો’તિ પજાનાસિ, અસન્તં વા અજ્ઝત્તં મનોસન્દોસં ‘નત્થિ મે અજ્ઝત્તં મનોસન્દોસો’તિ પજાનાસિ – એવં ખો, બ્રાહ્મણ, સન્દિટ્ઠિકો ધમ્મો હોતિ અકાલિકો એહિપસ્સિકો ઓપનેય્યિકો પચ્ચત્તં વેદિતબ્બો વિઞ્ઞૂહી’’તિ.

‘‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ, અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ…પે… ઉપાસકં મં ભવં ગોતમો ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ. છટ્ઠં.

૭. ખેમસુત્તં

૪૯. એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા ચ ખેમો આયસ્મા ચ સુમનો સાવત્થિયં વિહરન્તિ અન્ધવનસ્મિં. અથ ખો આયસ્મા ચ ખેમો આયસ્મા ચ સુમનો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા ખેમો ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘યો સો, ભન્તે, ભિક્ખુ અરહં ખીણાસવો વુસિતવા કતકરણીયો ઓહિતભારો અનુપ્પત્તસદત્થો પરિક્ખીણભવસંયોજનો સમ્મદઞ્ઞા વિમુત્તો તસ્સ ન એવં હોતિ – ‘અત્થિ મે સેય્યોતિ વા અત્થિ મે સદિસોતિ વા અત્થિ મે હીનોતિ વા’’’તિ. ઇદમવોચાયસ્મા ખેમો. સમનુઞ્ઞો સત્થા અહોસિ. અથ ખો આયસ્મા ખેમો ‘‘સમનુઞ્ઞો મે સત્થા’’તિ ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ.

અથ ખો આયસ્મા સુમનો અચિરપક્કન્તે આયસ્મન્તે ખેમે ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘યો સો, ભન્તે, ભિક્ખુ અરહં ખીણાસવો વુસિતવા કતકરણીયો ઓહિતભારો અનુપ્પત્તસદત્થો પરિક્ખીણભવસંયોજનો સમ્મદઞ્ઞા વિમુત્તો તસ્સ ન એવં હોતિ – ‘નત્થિ મે સેય્યોતિ વા નત્થિ મે સદિસોતિ વા નત્થિ મે હીનોતિ વા’’’તિ. ઇદમવોચાયસ્મા સુમનો. સમનુઞ્ઞો સત્થા અહોસિ. અથ ખો આયસ્મા સુમનો ‘‘સમનુઞ્ઞો મે સત્થા’’તિ ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ.

અથ ખો ભગવા અચિરપક્કન્તેસુ આયસ્મન્તે ચ ખેમે આયસ્મન્તે ચ સુમને ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘એવં ખો, ભિક્ખવે, કુલપુત્તા અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તિ. અત્થો ચ વુત્તો અત્તા ચ અનુપનીતો. અથ ચ પન ઇધેકચ્ચે મોઘપુરિસા હસમાનકા [હસમાનકં (ક.) મહાવ. ૨૪૫] મઞ્ઞે અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તિ. તે પચ્છા વિઘાતં આપજ્જન્તી’’તિ.

‘‘ન ઉસ્સેસુ ન ઓમેસુ, સમત્તે નોપનીયરે [નોપનિય્યરે (સ્યા. પી. ક.)];

ખીણા જાતિ વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, ચરન્તિ સંયોજનવિપ્પમુત્તા’’તિ. સત્તમં;

૮. ઇન્દ્રિયસંવરસુત્તં

૫૦. [અ. નિ. ૫.૨૪, ૧૬૮; ૨.૭.૬૫] ‘‘ઇન્દ્રિયસંવરે, ભિક્ખવે, અસતિ ઇન્દ્રિયસંવરવિપન્નસ્સ હતૂપનિસં હોતિ સીલં; સીલે અસતિ સીલવિપન્નસ્સ હતૂપનિસો હોતિ સમ્માસમાધિ; સમ્માસમાધિમ્હિ અસતિ સમ્માસમાધિવિપન્નસ્સ હતૂપનિસં હોતિ યથાભૂતઞાણદસ્સનં; યથાભૂતઞાણદસ્સને અસતિ યથાભૂતઞાણદસ્સનવિપન્નસ્સ હતૂપનિસો હોતિ નિબ્બિદાવિરાગો; નિબ્બિદાવિરાગે અસતિ નિબ્બિદાવિરાગવિપન્નસ્સ હતૂપનિસં હોતિ વિમુત્તિઞાણદસ્સનં. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, રુક્ખો સાખાપલાસવિપન્નો. તસ્સ પપટિકાપિ ન પારિપૂરિં ગચ્છતિ, તચોપિ ન પારિપૂરિં ગચ્છતિ, ફેગ્ગુપિ ન પારિપૂરિં ગચ્છતિ, સારોપિ ન પારિપૂરિં ગચ્છતિ. એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયસંવરે અસતિ ઇન્દ્રિયસંવરવિપન્નસ્સ હતૂપનિસં હોતિ સીલં…પે… વિમુત્તિઞાણદસ્સનં.

‘‘ઇન્દ્રિયસંવરે, ભિક્ખવે, સતિ ઇન્દ્રિયસંવરસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નં હોતિ સીલં; સીલે સતિ સીલસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નો હોતિ સમ્માસમાધિ; સમ્માસમાધિમ્હિ સતિ સમ્માસમાધિસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નં હોતિ યથાભૂતઞાણદસ્સનં; યથાભૂતઞાણદસ્સને સતિ યથાભૂતઞાણદસ્સનસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નો હોતિ નિબ્બિદાવિરાગો; નિબ્બિદાવિરાગે સતિ નિબ્બિદાવિરાગસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નં હોતિ વિમુત્તિઞાણદસ્સનં. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, રુક્ખો સાખાપલાસસમ્પન્નો. તસ્સ પપટિકાપિ પારિપૂરિં ગચ્છતિ, તચોપિ પારિપૂરિં ગચ્છતિ, ફેગ્ગુપિ પારિપૂરિં ગચ્છતિ, સારોપિ પારિપૂરિં ગચ્છતિ. એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયસંવરે સતિ ઇન્દ્રિયસંવરસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નં હોતિ સીલં…પે… વિમુત્તિઞાણદસ્સન’’ન્તિ. અટ્ઠમં.

૯. આનન્દસુત્તં

૫૧. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો યેનાયસ્મા સારિપુત્તો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા સારિપુત્તેન સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો આયસ્મન્તં સારિપુત્તં એતદવોચ –

‘‘કિત્તાવતા નુ ખો, આવુસો સારિપુત્ત, ભિક્ખુ અસ્સુતઞ્ચેવ ધમ્મં સુણાતિ, સુતા ચસ્સ ધમ્મા ન સમ્મોસં ગચ્છન્તિ, યે ચસ્સ ધમ્મા પુબ્બે ચેતસા સમ્ફુટ્ઠપુબ્બા તે ચ સમુદાચરન્તિ, અવિઞ્ઞાતઞ્ચ વિજાનાતી’’તિ? ‘‘આયસ્મા ખો આનન્દો બહુસ્સુતો. પટિભાતુ આયસ્મન્તંયેવ આનન્દ’’ન્તિ. ‘‘તેનહાવુસો સારિપુત્ત, સુણાહિ, સાધુકં મનસિ કરોહિ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવમાવુસો’’તિ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો આયસ્મતો આનન્દસ્સ પચ્ચસ્સોસિ. આયસ્મા આનન્દો એતદવોચ –

‘‘ઇધાવુસો સારિપુત્ત, ભિક્ખુ ધમ્મં પરિયાપુણાતિ – સુત્તં ગેય્યં વેય્યાકરણં ગાથં ઉદાનં ઇતિવુત્તકં જાતકં અબ્ભુતધમ્મં વેદલ્લં. સો યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં વિત્થારેન પરેસં દેસેતિ, યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં વિત્થારેન પરેસં વાચેતિ, યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં વિત્થારેન સજ્ઝાયં કરોતિ, યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં ચેતસા અનુવિતક્કેતિ અનુવિચારેતિ મનસાનુપેક્ખતિ. યસ્મિં આવાસે થેરા ભિક્ખૂ વિહરન્તિ બહુસ્સુતા આગતાગમા ધમ્મધરા વિનયધરા માતિકાધરા તસ્મિં આવાસે વસ્સં ઉપેતિ. તે કાલેન કાલં ઉપસઙ્કમિત્વા પરિપુચ્છતિ પરિપઞ્હતિ – ‘ઇદં, ભન્તે, કથં; ઇમસ્સ ક્વત્થો’તિ? તે તસ્સ આયસ્મતો અવિવટઞ્ચેવ વિવરન્તિ, અનુત્તાનીકતઞ્ચ ઉત્તાનીકરોન્તિ, અનેકવિહિતેસુ ચ કઙ્ખાઠાનિયેસુ ધમ્મેસુ કઙ્ખં પટિવિનોદેન્તિ. એત્તાવતા ખો, આવુસો સારિપુત્ત, ભિક્ખુ અસ્સુતઞ્ચેવ ધમ્મં સુણાતિ, સુતા ચસ્સ ધમ્મા ન સમ્મોસં ગચ્છન્તિ, યે ચસ્સ ધમ્મા પુબ્બે ચેતસા સમ્ફુટ્ઠપુબ્બા તે ચ સમુદાચરન્તિ, અવિઞ્ઞાતઞ્ચ વિજાનાતી’’તિ.

‘‘અચ્છરિયં, આવુસો, અબ્ભુતં, આવુસો, યાવ સુભાસિતં ચિદં આયસ્મતા આનન્દેન. ઇમેહિ ચ મયં છહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતં આયસ્મન્તં આનન્દં ધારેમ. આયસ્મા હિ આનન્દો ધમ્મં પરિયાપુણાતિ – સુત્તં ગેય્યં વેય્યાકરણં ગાથં ઉદાનં ઇતિવુત્તકં જાતકં અબ્ભુતધમ્મં વેદલ્લં. આયસ્મા આનન્દો યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં વિત્થારેન પરેસં દેસેતિ, આયસ્મા આનન્દો યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં વિત્થારેન પરેસં વાચેતિ, આયસ્મા આનન્દો યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં વિત્થારેન સજ્ઝાયં કરોતિ, આયસ્મા આનન્દો યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં ચેતસા અનુવિતક્કેતિ અનુવિચારેતિ મનસાનુપેક્ખતિ. આયસ્મા આનન્દો યસ્મિં આવાસે થેરા ભિક્ખૂ વિહરન્તિ બહુસ્સુતા આગતાગમા ધમ્મધરા વિનયધરા માતિકાધરા તસ્મિં આવાસે વસ્સં ઉપેતિ. તે આયસ્મા આનન્દો કાલેન કાલં ઉપસઙ્કમિત્વા પરિપુચ્છતિ પરિપઞ્હતિ – ‘ઇદં, ભન્તે, કથં; ઇમસ્સ ક્વત્થો’તિ? તે આયસ્મતો આનન્દસ્સ અવિવટઞ્ચેવ વિવરન્તિ, અનુત્તાનીકતઞ્ચ ઉત્તાનીકરોન્તિ, અનેકવિહિતેસુ ચ કઙ્ખાઠાનિયેસુ ધમ્મેસુ કઙ્ખં પટિવિનોદેન્તી’’તિ. નવમં.

૧૦. ખત્તિયસુત્તં

૫૨. અથ ખો જાણુસ્સોણિ [જાણુસોણિ (ક.)] બ્રાહ્મણો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો જાણુસ્સોણિ બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘ખત્તિયા, ભો ગોતમ, કિંઅધિપ્પાયા, કિંઉપવિચારા, કિંઅધિટ્ઠાના, કિંઅભિનિવેસા, કિંપરિયોસાના’’તિ? ‘‘ખત્તિયા ખો, બ્રાહ્મણ, ભોગાધિપ્પાયા પઞ્ઞૂપવિચારા બલાધિટ્ઠાના પથવીભિનિવેસા ઇસ્સરિયપરિયોસાના’’તિ.

‘‘બ્રાહ્મણા પન, ભો ગોતમ, કિંઅધિપ્પાયા, કિંઉપવિચારા, કિંઅધિટ્ઠાના, કિંઅભિનિવેસા, કિંપરિયોસાના’’તિ? ‘‘બ્રાહ્મણા ખો, બ્રાહ્મણ, ભોગાધિપ્પાયા પઞ્ઞૂપવિચારા મન્તાધિટ્ઠાના યઞ્ઞાભિનિવેસા બ્રહ્મલોકપરિયોસાના’’તિ.

‘‘ગહપતિકા પન, ભો ગોતમ, કિંઅધિપ્પાયા, કિંઉપવિચારા, કિંઅધિટ્ઠાના, કિંઅભિનિવેસા, કિંપરિયોસાના’’તિ? ‘‘ગહપતિકા ખો, બ્રાહ્મણ, ભોગાધિપ્પાયા પઞ્ઞૂપવિચારા સિપ્પાધિટ્ઠાના કમ્મન્તાભિનિવેસા નિટ્ઠિતકમ્મન્તપરિયોસાના’’તિ.

‘‘ઇત્થી પન, ભો ગોતમ, કિંઅધિપ્પાયા, કિંઉપવિચારા, કિંઅધિટ્ઠાના, કિંઅભિનિવેસા, કિંપરિયોસાના’’તિ? ‘‘ઇત્થી ખો, બ્રાહ્મણ, પુરિસાધિપ્પાયા અલઙ્કારૂપવિચારા પુત્તાધિટ્ઠાના અસપતીભિનિવેસા ઇસ્સરિયપરિયોસાના’’તિ.

‘‘ચોરા પન, ભો ગોતમ, કિંઅધિપ્પાયા, કિંઉપવિચારા, કિંઅધિટ્ઠાના, કિંઅભિનિવેસા, કિંપરિયોસાના’’તિ? ‘‘ચોરા ખો, બ્રાહ્મણ, આદાનાધિપ્પાયા ગહનૂપવિચારા સત્થાધિટ્ઠાના અન્ધકારાભિનિવેસા અદસ્સનપરિયોસાના’’તિ.

‘‘સમણા પન, ભો ગોતમ, કિંઅધિપ્પાયા, કિંઉપવિચારા, કિંઅધિટ્ઠાના, કિંઅભિનિવેસા, કિંપરિયોસાના’’તિ? ‘‘સમણા ખો, બ્રાહ્મણ, ખન્તિસોરચ્ચાધિપ્પાયા પઞ્ઞૂપવિચારા સીલાધિટ્ઠાના આકિઞ્ચઞ્ઞાભિનિવેસા [અકિઞ્ચનાભિનિવેસા (સ્યા. ક.)] નિબ્બાનપરિયોસાના’’તિ.

‘‘અચ્છરિયં, ભો ગોતમ, અબ્ભુતં, ભો ગોતમ! ખત્તિયાનમ્પિ ભવં ગોતમો જાનાતિ અધિપ્પાયઞ્ચ ઉપવિચારઞ્ચ અધિટ્ઠાનઞ્ચ અભિનિવેસઞ્ચ પરિયોસાનઞ્ચ. બ્રાહ્મણાનમ્પિ ભવં ગોતમો જાનાતિ…પે… ગહપતીનમ્પિ ભવં ગોતમો જાનાતિ… ઇત્થીનમ્પિ ભવં ગોતમો જાનાતિ… ચોરાનમ્પિ ભવં ગોતમો જાનાતિ … સમણાનમ્પિ ભવં ગોતમો જાનાતિ અધિપ્પાયઞ્ચ ઉપવિચારઞ્ચ અધિટ્ઠાનઞ્ચ અભિનિવેસઞ્ચ પરિયોસાનઞ્ચ. અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ…પે… ઉપાસકં મં ભવં ગોતમો ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ. દસમં.

૧૧. અપ્પમાદસુત્તં

૫૩. અથ ખો અઞ્ઞતરો બ્રાહ્મણો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘અત્થિ નુ ખો, ભો ગોતમ, એકો ધમ્મો ભાવિતો બહુલીકતો યો ઉભો અત્થે સમધિગ્ગય્હ તિટ્ઠતિ – દિટ્ઠધમ્મિકઞ્ચેવ અત્થં, યો ચ અત્થો સમ્પરાયિકો’’તિ? ‘‘અત્થિ ખો, બ્રાહ્મણ, એકો ધમ્મો ભાવિતો બહુલીકતો યો ઉભો અત્થે સમધિગ્ગય્હ તિટ્ઠતિ – દિટ્ઠધમ્મિકઞ્ચેવ અત્થં, યો ચ અત્થો સમ્પરાયિકો’’તિ.

‘‘કતમો પન, ભો ગોતમ, એકો ધમ્મો ભાવિતો બહુલીકતો યો ઉભો અત્થે સમધિગ્ગય્હ તિટ્ઠતિ – દિટ્ઠધમ્મિકઞ્ચેવ અત્થં, યો ચ અત્થો સમ્પરાયિકો’’તિ? ‘‘અપ્પમાદો ખો, બ્રાહ્મણ, એકો ધમ્મો ભાવિતો બહુલીકતો ઉભો અત્થે સમધિગ્ગય્હ તિટ્ઠતિ – દિટ્ઠધમ્મિકઞ્ચેવ અત્થં, યો ચ અત્થો સમ્પરાયિકો’’.

‘‘સેય્યથાપિ, બ્રાહ્મણ, યાનિ કાનિચિ જઙ્ગલાનં [જઙ્ગમાનં (સી. પી.) અ. નિ. ૧૦.૧૫; મ. નિ. ૧.૩૦૦] પાણાનં પદજાતાનિ, સબ્બાનિ તાનિ હત્થિપદે સમોધાનં ગચ્છન્તિ; હત્થિપદં તેસં અગ્ગમક્ખાયતિ, યદિદં મહન્તત્તેન. એવમેવં ખો, બ્રાહ્મણ, અપ્પમાદો એકો ધમ્મો ભાવિતો બહુલીકતો ઉભો અત્થે સમધિગ્ગય્હ તિટ્ઠતિ – દિટ્ઠધમ્મિકઞ્ચેવ અત્થં, યો ચ અત્થો સમ્પરાયિકો.

‘‘સેય્યથાપિ, બ્રાહ્મણ, કૂટાગારસ્સ યા કાચિ ગોપાનસિયો સબ્બા તા કૂટઙ્ગમા કૂટનિન્ના કૂટસમોસરણા, કૂટં તાસં અગ્ગમક્ખાયતિ; એવમેવં ખો, બ્રાહ્મણ …પે….

‘‘સેય્યથાપિ, બ્રાહ્મણ, પબ્બજલાયકો પબ્બજં [બબ્બજલાયકો બબ્બજં (સી. પી.)] લાયિત્વા અગ્ગે ગહેત્વા ઓધુનાતિ નિધુનાતિ નિચ્છાદેતિ; એવમેવં ખો, બ્રાહ્મણ…પે….

‘‘સેય્યથાપિ, બ્રાહ્મણ, અમ્બપિણ્ડિયા વણ્ટચ્છિન્નાય યાનિ કાનિચિ અમ્બાનિ વણ્ટૂપનિબન્ધનાનિ સબ્બાનિ તાનિ તદન્વયાનિ ભવન્તિ; એવમેવં ખો, બ્રાહ્મણ…પે….

‘‘સેય્યથાપિ, બ્રાહ્મણ, યે કેચિ ખુદ્દરાજાનો [કુડ્ડરાજાનો (સી. સ્યા. અટ્ઠ.), કુદ્દરાજાનો (પી.) અ. નિ. ૧૦.૧૫] સબ્બેતે રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ અનુયન્તા [અનુયુત્તા (સી. સ્યા. કં. પી.)] ભવન્તિ, રાજા તેસં ચક્કવત્તી અગ્ગમક્ખાયતિ; એવમેવં ખો, બ્રાહ્મણ…પે….

‘‘સેય્યથાપિ, બ્રાહ્મણ, યા કાચિ તારકરૂપાનં પભા સબ્બા તા ચન્દસ્સ પભાય કલં નાગ્ઘન્તિ સોળસિં, ચન્દપ્પભા તાસં અગ્ગમક્ખાયતિ. એવમેવં ખો, બ્રાહ્મણ, અપ્પમાદો એકો ધમ્મો ભાવિતો બહુલીકતો ઉભો અત્થે સમધિગ્ગય્હ તિટ્ઠતિ – દિટ્ઠધમ્મિકઞ્ચેવ અત્થં યો ચ અત્થો સમ્પરાયિકો.

‘‘અયં ખો, બ્રાહ્મણ, એકો ધમ્મો ભાવિતો બહુલીકતો ઉભો અત્થે સમધિગ્ગય્હ તિટ્ઠતિ – દિટ્ઠધમ્મિકઞ્ચેવ અત્થં, યો ચ અત્થો સમ્પરાયિકો’’તિ.