૪. દેવતાવગ્ગો

૧. સેખસુત્તં

૩૧. ‘‘છયિમે, ભિક્ખવે, ધમ્મા સેખસ્સ ભિક્ખુનો પરિહાનાય સંવત્તન્તિ. કતમે છ? કમ્મારામતા, ભસ્સારામતા, નિદ્દારામતા, સઙ્ગણિકારામતા, ઇન્દ્રિયેસુ અગુત્તદ્વારતા, ભોજને અમત્તઞ્ઞુતા – ઇમે ખો, ભિક્ખવે, છ ધમ્મા સેખસ્સ ભિક્ખુનો પરિહાનાય સંવત્તન્તિ.

‘‘છયિમે, ભિક્ખવે, ધમ્મા સેખસ્સ ભિક્ખુનો અપરિહાનાય સંવત્તન્તિ. કતમે છ? ન કમ્મારામતા, ન ભસ્સારામતા, ન નિદ્દારામતા, ન સઙ્ગણિકારામતા, ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારતા, ભોજને મત્તઞ્ઞુતા – ઇમે ખો, ભિક્ખવે, છ ધમ્મા સેખસ્સ ભિક્ખુનો અપરિહાનાય સંવત્તન્તી’’તિ. પઠમં.

૨. પઠમઅપરિહાનસુત્તં

૩૨. અથ ખો અઞ્ઞતરા દેવતા અભિક્કન્તાય રત્તિયા અભિક્કન્તવણ્ણા કેવલકપ્પં જેતવનં ઓભાસેત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતા ખો સા દેવતા ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘છયિમે, ભન્તે, ધમ્મા ભિક્ખુનો અપરિહાનાય સંવત્તન્તિ. કતમે છ? સત્થુગારવતા, ધમ્મગારવતા, સઙ્ઘગારવતા, સિક્ખાગારવતા, અપ્પમાદગારવતા, પટિસન્થારગારવતા [પટિસન્ધારગારવતા (ક.)] – ઇમે ખો, ભન્તે, છ ધમ્મા ભિક્ખુનો અપરિહાનાય સંવત્તન્તી’’તિ. ઇદમવોચ સા દેવતા. સમનુઞ્ઞો સત્થા અહોસિ. અથ ખો સા દેવતા ‘‘સમનુઞ્ઞો મે સત્થા’’તિ ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા તત્થેવન્તરધાયિ.

અથ ખો ભગવા તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ઇમં, ભિક્ખવે, રત્તિં અઞ્ઞતરા દેવતા અભિક્કન્તાય રત્તિયા અભિક્કન્તવણ્ણા કેવલકપ્પં જેતવનં ઓભાસેત્વા યેનાહં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા મં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતા ખો, ભિક્ખવે, સા દેવતા મં એતદવોચ – ‘છયિમે, ભન્તે, ધમ્મા ભિક્ખુનો અપરિહાનાય સંવત્તન્તિ. કતમે છ? સત્થુગારવતા, ધમ્મગારવતા, સઙ્ઘગારવતા, સિક્ખાગારવતા, અપ્પમાદગારવતા, પટિસન્થારગારવતા – ઇમે ખો, ભન્તે, છ ધમ્મા ભિક્ખુનો અપરિહાનાય સંવત્તન્તી’તિ. ઇદમવોચ, ભિક્ખવે, સા દેવતા. ઇદં વત્વા મં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા તત્થેવન્તરધાયી’’તિ.

‘‘સત્થુગરુ ધમ્મગરુ, સઙ્ઘે ચ તિબ્બગારવો;

અપ્પમાદગરુ ભિક્ખુ, પટિસન્થારગારવો;

અભબ્બો પરિહાનાય, નિબ્બાનસ્સેવ સન્તિકે’’તિ. દુતિયં;

૩. દુતિયઅપરિહાનસુત્તં

૩૩. ‘‘ઇમં, ભિક્ખવે, રત્તિં અઞ્ઞતરા દેવતા અભિક્કન્તાય રત્તિયા અભિક્કન્તવણ્ણા કેવલકપ્પં જેતવનં ઓભાસેત્વા યેનાહં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા મં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતા ખો, ભિક્ખવે, સા દેવતા મં એતદવોચ – ‘છયિમે, ભન્તે, ધમ્મા ભિક્ખુનો અપરિહાનાય સંવત્તન્તિ. કતમે છ? સત્થુગારવતા, ધમ્મગારવતા, સઙ્ઘગારવતા, સિક્ખાગારવતા, હિરિગારવતા, ઓત્તપ્પગારવતા – ઇમે ખો, ભન્તે, છ ધમ્મા ભિક્ખુનો અપરિહાનાય સંવત્તન્તી’તિ. ઇદમવોચ, ભિક્ખવે, સા દેવતા. ઇદં વત્વા મં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા તત્થેવન્તરધાયી’’તિ.

‘‘સત્થુગરુ ધમ્મગરુ, સઙ્ઘે ચ તિબ્બગારવો;

હિરિઓત્તપ્પસમ્પન્નો, સપ્પતિસ્સો સગારવો;

અભબ્બો પરિહાનાય, નિબ્બાનસ્સેવ સન્તિકે’’તિ. તતિયં;

૪. મહામોગ્ગલ્લાનસુત્તં

૩૪. એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. અથ ખો આયસ્મતો મહામોગ્ગલ્લાનસ્સ રહોગતસ્સ પટિસલ્લીનસ્સ એવં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ – ‘‘કતમેસાનં દેવાનં એવં ઞાણં હોતિ – ‘સોતાપન્ના નામ [સોતાપન્નામ્હા (સી.), સોતાપન્નામ્હ (સ્યા. કં. પી.)] અવિનિપાતધમ્મા નિયતા સમ્બોધિપરાયણા’’’તિ? તેન ખો પન સમયેન તિસ્સો નામ ભિક્ખુ અધુનાકાલઙ્કતો અઞ્ઞતરં બ્રહ્મલોકં ઉપપન્નો હોતિ. તત્રપિ નં એવં જાનન્તિ – ‘‘તિસ્સો બ્રહ્મા મહિદ્ધિકો મહાનુભાવો’’તિ.

અથ ખો આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો – સેય્યથાપિ નામ બલવા પુરિસો સમિઞ્જિતં [સમ્મિઞ્જિતં (સી. સ્યા. કં. પી.)] વા બાહં પસારેય્ય પસારિતં વા બાહં સમિઞ્જેય્ય, એવમેવં – જેતવને અન્તરહિતો તસ્મિં બ્રહ્મલોકે પાતુરહોસિ. અદ્દસા ખો તિસ્સો બ્રહ્મા આયસ્મન્તં મહામોગ્ગલ્લાનં દૂરતોવ આગચ્છન્તં. દિસ્વાન આયસ્મન્તં મહામોગ્ગલ્લાનં એતદવોચ – ‘‘એહિ ખો, મારિસ મોગ્ગલ્લાન; સ્વાગતં [સાગતં (સી.)], મારિસ મોગ્ગલ્લાન; ચિરસ્સં ખો, મારિસ મોગ્ગલ્લાન; ઇમં પરિયાયમકાસિ, યદિદં ઇધાગમનાય. નિસીદ, મારિસ મોગ્ગલ્લાન, ઇદમાસનં પઞ્ઞત્ત’’ન્તિ. નિસીદિ ખો આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો પઞ્ઞત્તે આસને. તિસ્સોપિ ખો બ્રહ્મા આયસ્મન્તં મહામોગ્ગલ્લાનં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો તિસ્સં બ્રહ્માનં આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો એતદવોચ –

‘‘કતમેસાનં ખો, તિસ્સ, દેવાનં એવં ઞાણં હોતિ – ‘સોતાપન્ના નામ અવિનિપાતધમ્મા નિયતા સમ્બોધિપરાયણા’’’તિ? ‘‘ચાતુમહારાજિકાનં ખો, મારિસ મોગ્ગલ્લાન, દેવાનં એવં ઞાણં હોતિ – ‘સોતાપન્ના નામ અવિનિપાતધમ્મા નિયતા સમ્બોધિપરાયણા’’’તિ.

‘‘સબ્બેસઞ્ઞેવ નુ ખો, તિસ્સ, ચાતુમહારાજિકાનં દેવાનં એવં ઞાણં હોતિ – ‘સોતાપન્ના નામ અવિનિપાતધમ્મા નિયતા સમ્બોધિપરાયણા’’’તિ? ‘‘ન ખો, મારિસ મોગ્ગલ્લાન, સબ્બેસં ચાતુમહારાજિકાનં દેવાનં એવં ઞાણં હોતિ – ‘સોતાપન્ના નામ અવિનિપાતધમ્મા નિયતા સમ્બોધિપરાયણા’તિ. યે ખો તે, મારિસ મોગ્ગલ્લાન, ચાતુમહારાજિકા દેવા બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન અસમન્નાગતા ધમ્મે અવેચ્ચપ્પસાદેન અસમન્નાગતા સઙ્ઘે અવેચ્ચપ્પસાદેન અસમન્નાગતા અરિયકન્તેહિ સીલેહિ અસમન્નાગતા ન તેસં દેવાનં એવં ઞાણં હોતિ – ‘સોતાપન્ના નામ અવિનિપાતધમ્મા નિયતા સમ્બોધિપરાયણા’તિ. યે ચ ખો તે, મારિસ મોગ્ગલ્લાન, ચાતુમહારાજિકા દેવા બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતા, ધમ્મે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતા, સઙ્ઘે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતા અરિયકન્તેહિ સીલેહિ સમન્નાગતા, તેસં એવં ઞાણં હોતિ – ‘સોતાપન્ના નામ અવિનિપાતધમ્મા નિયતા સમ્બોધિપરાયણા’’’તિ.

‘‘ચાતુમહારાજિકાનઞ્ઞેવ નુ ખો, તિસ્સ, દેવાનં એવં ઞાણં હોતિ – ‘સોતાપન્ના નામ અવિનિપાતધમ્મા નિયતા સમ્બોધિપરાયણા’તિ ઉદાહુ તાવતિંસાનમ્પિ દેવાનં…પે… યામાનમ્પિ દેવાનં… તુસિતાનમ્પિ દેવાનં… નિમ્માનરતીનમ્પિ દેવાનં… પરનિમ્મિતવસવત્તીનમ્પિ દેવાનં એવં ઞાણં હોતિ – ‘સોતાપન્ના નામ અવિનિપાતધમ્મા નિયતા સમ્બોધિપરાયણા’’’તિ? ‘‘પરનિમ્મિતવસવત્તીનમ્પિ ખો, મારિસ મોગ્ગલ્લાન, દેવાનં એવં ઞાણં હોતિ – ‘સોતાપન્ના નામ અવિનિપાતધમ્મા નિયતા સમ્બોધિપરાયણા’’’તિ.

‘‘સબ્બેસઞ્ઞેવ નુ ખો, તિસ્સ, પરનિમ્મિતવસવત્તીનં દેવાનં એવં ઞાણં હોતિ – ‘સોતાપન્ના નામ અવિનિપાતધમ્મા નિયતા સમ્બોધિપરાયણા’’’તિ? ‘‘ન ખો, મારિસ મોગ્ગલ્લાન, સબ્બેસં પરનિમ્મિતવસવત્તીનં દેવાનં એવં ઞાણં હોતિ – ‘સોતાપન્ના નામ અવિનિપાતધમ્મા નિયતા સમ્બોધિપરાયણા’તિ. યે ખો તે, મારિસ મોગ્ગલ્લાન, પરનિમ્મિતવસવત્તી દેવા બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન અસમન્નાગતા, ધમ્મે અવેચ્ચપ્પસાદેન અસમન્નાગતા, સઙ્ઘે અવેચ્ચપ્પસાદેન અસમન્નાગતા, અરિયકન્તેહિ સીલેહિ અસમન્નાગતા, ન તેસં દેવાનં એવં ઞાણં હોતિ – ‘સોતાપન્ના નામ અવિનિપાતધમ્મા નિયતા સમ્બોધિપરાયણા’તિ. યે ચ ખો તે, મારિસ મોગ્ગલ્લાન, પરનિમ્મિતવસવત્તી દેવા બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતા, ધમ્મે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતા, સઙ્ઘે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતા, અરિયકન્તેહિ સીલેહિ સમન્નાગતા તેસં એવં ઞાણં હોતિ – ‘સોતાપન્ના નામ અવિનિપાતધમ્મા નિયતા સમ્બોધિપરાયણા’’’તિ.

અથ ખો આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો તિસ્સસ્સ બ્રહ્મુનો ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા – ‘‘સેય્યથાપિ નામ બલવા પુરિસો સમિઞ્જિતં વા બાહં પસારેય્ય, પસારિતં વા બાહં સમિઞ્જેય્ય, એવમેવં – ‘બ્રહ્મલોકે અન્તરહિતો જેતવને પાતુરહોસી’’’તિ. ચતુત્થં.

૫. વિજ્જાભાગિયસુત્તં

૩૫. ‘‘છયિમે, ભિક્ખવે, ધમ્મા વિજ્જાભાગિયા. કતમે છ? અનિચ્ચસઞ્ઞા, અનિચ્ચે દુક્ખસઞ્ઞા, દુક્ખે અનત્તસઞ્ઞા, પહાનસઞ્ઞા, વિરાગસઞ્ઞા, નિરોધસઞ્ઞા – ઇમે ખો, ભિક્ખવે, છ ધમ્મા વિજ્જાભાગિયા’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. વિવાદમૂલસુત્તં

૩૬. [દી. નિ. ૩.૩૨૫; મ. નિ. ૩.૪૪; ચૂળવ. ૨૧૬] ‘‘છયિમાનિ, ભિક્ખવે, વિવાદમૂલાનિ. કતમાનિ છ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ કોધનો હોતિ ઉપનાહી. યો સો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ કોધનો હોતિ ઉપનાહી સો સત્થરિપિ અગારવો વિહરતિ અપ્પતિસ્સો, ધમ્મેપિ અગારવો વિહરતિ અપ્પતિસ્સો, સઙ્ઘેપિ અગારવો વિહરતિ અપ્પતિસ્સો, સિક્ખાયપિ ન પરિપૂરકારી હોતિ. યો સો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સત્થરિ અગારવો વિહરતિ અપ્પતિસ્સો, ધમ્મે અગારવો વિહરતિ અપ્પતિસ્સો, સઙ્ઘે અગારવો વિહરતિ અપ્પતિસ્સો, સિક્ખાય ન પરિપૂરકારી સો સઙ્ઘે વિવાદં જનેતિ, યો હોતિ વિવાદો બહુજનાહિતાય બહુજનાસુખાય બહુનો જનસ્સ અનત્થાય અહિતાય દુક્ખાય દેવમનુસ્સાનં. એવરૂપં ચે તુમ્હે, ભિક્ખવે, વિવાદમૂલં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા સમનુપસ્સેય્યાથ. તત્ર તુમ્હે, ભિક્ખવે, તસ્સેવ પાપકસ્સ વિવાદમૂલસ્સ પહાનાય વાયમેય્યાથ. એવરૂપં ચે તુમ્હે, ભિક્ખવે, વિવાદમૂલં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા ન સમનુપસ્સેય્યાથ, તત્ર તુમ્હે, ભિક્ખવે, તસ્સેવ પાપકસ્સ વિવાદમૂલસ્સ આયતિં અનવસ્સવાય પટિપજ્જેય્યાથ. એવમેતસ્સ પાપકસ્સ વિવાદમૂલસ્સ પહાનં હોતિ. એવમેતસ્સ પાપકસ્સ વિવાદમૂલસ્સ આયતિં અનવસ્સવો હોતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ મક્ખી હોતિ પળાસી…પે… ઇસ્સુકી હોતિ મચ્છરી… સઠો હોતિ માયાવી… પાપિચ્છો હોતિ મિચ્છાદિટ્ઠિ… સન્દિટ્ઠિપરામાસી હોતિ આધાનગ્ગાહી દુપ્પટિનિસ્સગ્ગી. યો સો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સન્દિટ્ઠિપરામાસી હોતિ આધાનગ્ગાહી દુપ્પટિનિસ્સગ્ગી, સો સત્થરિપિ અગારવો વિહરતિ અપ્પતિસ્સો, ધમ્મેપિ અગારવો વિહરતિ અપ્પતિસ્સો, સઙ્ઘેપિ અગારવો વિહરતિ અપ્પતિસ્સો, સિક્ખાયપિ ન પરિપૂરકારી હોતિ. યો સો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સત્થરિ અગારવો વિહરતિ અપ્પતિસ્સો, ધમ્મે…પે… સઙ્ઘે અગારવો વિહરતિ અપ્પતિસ્સો, સિક્ખાય ન પરિપૂરકારી, સો સઙ્ઘે વિવાદં જનેતિ, યો હોતિ વિવાદો બહુજનાહિતાય બહુજનાસુખાય બહુનો જનસ્સ અનત્થાય અહિતાય દુક્ખાય દેવમનુસ્સાનં. એવરૂપં ચે તુમ્હે, ભિક્ખવે, વિવાદમૂલં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા સમનુપસ્સેય્યાથ. તત્ર તુમ્હે, ભિક્ખવે, તસ્સેવ પાપકસ્સ વિવાદમૂલસ્સ પહાનાય વાયમેય્યાથ. એવરૂપં ચે તુમ્હે, ભિક્ખવે, વિવાદમૂલં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા ન સમનુપસ્સેય્યાથ. તત્ર તુમ્હે, ભિક્ખવે, તસ્સેવ પાપકસ્સ વિવાદમૂલસ્સ આયતિં અનવસ્સવાય પટિપજ્જેય્યાથ. એવમેતસ્સ પાપકસ્સ વિવાદમૂલસ્સ પહાનં હોતિ. એવમેતસ્સ પાપકસ્સ વિવાદમૂલસ્સ આયતિં અનવસ્સવો હોતિ. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, છ વિવાદમૂલાની’’તિ. છટ્ઠં.

૭. છળઙ્ગદાનસુત્તં

૩૭. એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન વેળુકણ્ડકી [વેળુકણ્ડકિયા (અ. નિ. ૭.૫૩; ૨.૧૩૪; સં. નિ. ૨.૧૭૩)] નન્દમાતા ઉપાસિકા સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનપ્પમુખે ભિક્ખુસઙ્ઘે છળઙ્ગસમન્નાગતં દક્ખિણં પતિટ્ઠાપેતિ. અદ્દસા ખો ભગવા દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન વેળુકણ્ડકિં નન્દમાતરં ઉપાસિકં સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનપ્પમુખે ભિક્ખુસઙ્ઘે છળઙ્ગસમન્નાગતં દક્ખિણં પતિટ્ઠાપેન્તિં. દિસ્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘એસા, ભિક્ખવે, વેળુકણ્ડકી નન્દમાતા ઉપાસિકા સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનપ્પમુખે ભિક્ખુસઙ્ઘે છળઙ્ગસમન્નાગતં દક્ખિણં પતિટ્ઠાપેતિ’’.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, છળઙ્ગસમન્નાગતા દક્ખિણા હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, દાયકસ્સ તીણઙ્ગાનિ હોન્તિ, પટિગ્ગાહકાનં તીણઙ્ગાનિ. કતમાનિ દાયકસ્સ તીણઙ્ગાનિ? ઇધ, ભિક્ખવે, દાયકો પુબ્બેવ દાના સુમનો હોતિ, દદં ચિત્તં પસાદેતિ, દત્વા અત્તમનો હોતિ. ઇમાનિ દાયકસ્સ તીણઙ્ગાનિ.

‘‘કતમાનિ પટિગ્ગાહકાનં તીણઙ્ગાનિ? ઇધ, ભિક્ખવે, પટિગ્ગાહકા વીતરાગા વા હોન્તિ રાગવિનયાય વા પટિપન્ના, વીતદોસા વા હોન્તિ દોસવિનયાય વા પટિપન્ના, વીતમોહા વા હોન્તિ મોહવિનયાય વા પટિપન્ના. ઇમાનિ પટિગ્ગાહકાનં તીણઙ્ગાનિ. ઇતિ દાયકસ્સ તીણઙ્ગાનિ, પટિગ્ગાહકાનં તીણઙ્ગાનિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, છળઙ્ગસમન્નાગતા દક્ખિણા હોતિ.

‘‘એવં છળઙ્ગસમન્નાગતાય, ભિક્ખવે, દક્ખિણાય ન સુકરં પુઞ્ઞસ્સ પમાણં ગહેતું – ‘એત્તકો પુઞ્ઞાભિસન્દો કુસલાભિસન્દો સુખસ્સાહારો સોવગ્ગિકો સુખવિપાકો સગ્ગસંવત્તનિકો ઇટ્ઠાય કન્તાય મનાપાય હિતાય સુખાય સંવત્તતી’તિ. અથ ખો અસઙ્ખ્યેય્યો [અસઙ્ખેય્યો (સી. સ્યા. કં. પી.)] અપ્પમેય્યો મહાપુઞ્ઞક્ખન્ધોત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, મહાસમુદ્દે ન સુકરં ઉદકસ્સ પમાણં ગહેતું – ‘એત્તકાનિ ઉદકાળ્હકાનીતિ વા એત્તકાનિ ઉદકાળ્હકસતાનીતિ વા એત્તકાનિ ઉદકાળ્હકસહસ્સાનીતિ વા એત્તકાનિ ઉદકાળ્હકસતસહસ્સાની’તિ વા. અથ ખો અસઙ્ખ્યેય્યો અપ્પમેય્યો મહાઉદકક્ખન્ધોત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ. એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, એવં છળઙ્ગસમન્નાગતાય દક્ખિણાય ન સુકરં પુઞ્ઞસ્સ પમાણં ગહેતું – ‘એત્તકો પુઞ્ઞાભિસન્દો કુસલાભિસન્દો સુખસ્સાહારો સોવગ્ગિકો સુખવિપાકો સગ્ગસંવત્તનિકો ઇટ્ઠાય કન્તાય મનાપાય હિતાય સુખાય સંવત્તતી’તિ. અથ ખો અસઙ્ખ્યેય્યો અપ્પમેય્યો મહાપુઞ્ઞક્ખન્ધોત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતી’’તિ.

[પે. વ. ૩૦૫ પેતવત્થુમ્હિપિ] ‘‘પુબ્બેવ દાના સુમનો, દદં ચિત્તં પસાદયે;

દત્વા અત્તમનો હોતિ, એસા યઞ્ઞસ્સ [પુઞ્ઞસ્સ (ક.)] સમ્પદા.

‘‘વીતરાગા [વીતરાગો (સ્યા. કં. ક.) એવં અનન્તરપદત્તયેપિ] વીતદોસા, વીતમોહા અનાસવા;

ખેત્તં યઞ્ઞસ્સ સમ્પન્નં, સઞ્ઞતા બ્રહ્મચારયો [બ્રહ્મચારિનો (સ્યા. કં.)].

‘‘સયં આચમયિત્વાન, દત્વા સકેહિ પાણિભિ;

અત્તનો પરતો ચેસો, યઞ્ઞો હોતિ મહપ્ફલો.

[અ. નિ. ૪.૪૦] ‘‘એવં યજિત્વા મેધાવી, સદ્ધો મુત્તેન ચેતસા;

અબ્યાપજ્જં સુખં લોકં, પણ્ડિતો ઉપપજ્જતી’’તિ. સત્તમં;

૮. અત્તકારીસુત્તં

૩૮. અથ ખો અઞ્ઞતરો બ્રાહ્મણો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અહઞ્હિ, ભો ગોતમ, એવંવાદી એવંદિટ્ઠિ – ‘નત્થિ અત્તકારો, નત્થિ પરકારો’’’તિ. ‘‘માહં, બ્રાહ્મણ, એવંવાદિં એવંદિટ્ઠિં અદ્દસં વા અસ્સોસિં વા. કથઞ્હિ નામ સયં અભિક્કમન્તો, સયં પટિક્કમન્તો એવં વક્ખતિ – ‘નત્થિ અત્તકારો, નત્થિ પરકારો’’’તિ!

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, બ્રાહ્મણ, અત્થિ આરબ્ભધાતૂ’’તિ? ‘‘એવં, ભો’’. ‘‘આરબ્ભધાતુયા સતિ આરબ્ભવન્તો સત્તા પઞ્ઞાયન્તી’’તિ? ‘‘એવં, ભો’’. ‘‘યં ખો, બ્રાહ્મણ, આરબ્ભધાતુયા સતિ આરબ્ભવન્તો સત્તા પઞ્ઞાયન્તિ, અયં સત્તાનં અત્તકારો અયં પરકારો’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, બ્રાહ્મણ, અત્થિ નિક્કમધાતુ…પે… અત્થિ પરક્કમધાતુ… અત્થિ થામધાતુ… અત્થિ ઠિતિધાતુ… અત્થિ ઉપક્કમધાતૂ’’તિ? ‘‘એવં, ભો’’. ‘‘ઉપક્કમધાતુયા સતિ ઉપક્કમવન્તો સત્તા પઞ્ઞાયન્તી’’તિ? ‘‘એવં, ભો’’. ‘‘યં ખો, બ્રાહ્મણ, ઉપક્કમધાતુયા સતિ ઉપક્કમવન્તો સત્તા પઞ્ઞાયન્તિ, અયં સત્તાનં અત્તકારો અયં પરકારો’’.

‘‘માહં, બ્રાહ્મણ [તં કિં મઞ્ઞસિ બ્રાહ્મણ માહં (ક.)], એવંવાદિં એવંદિટ્ઠિં અદ્દસં વા અસ્સોસિં વા. કથઞ્હિ નામ સયં અભિક્કમન્તો સયં પટિક્કમન્તો એવં વક્ખતિ – ‘નત્થિ અત્તકારો નત્થિ પરકારો’’’તિ.

‘‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ…પે… અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ! અટ્ઠમં.

૯. નિદાનસુત્તં

૩૯. ‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, નિદાનાનિ કમ્માનં સમુદયાય. કતમાનિ તીણિ? લોભો નિદાનં કમ્માનં સમુદયાય, દોસો નિદાનં કમ્માનં સમુદયાય, મોહો નિદાનં કમ્માનં સમુદયાય. ન, ભિક્ખવે, લોભા અલોભો સમુદેતિ; અથ ખો, ભિક્ખવે, લોભા લોભોવ સમુદેતિ. ન, ભિક્ખવે, દોસા અદોસો સમુદેતિ; અથ ખો, ભિક્ખવે, દોસા દોસોવ સમુદેતિ. ન, ભિક્ખવે, મોહા અમોહો સમુદેતિ; અથ ખો, ભિક્ખવે, મોહા મોહોવ સમુદેતિ. ન, ભિક્ખવે, લોભજેન કમ્મેન દોસજેન કમ્મેન મોહજેન કમ્મેન દેવા પઞ્ઞાયન્તિ, મનુસ્સા પઞ્ઞાયન્તિ, યા વા પનઞ્ઞાપિ કાચિ સુગતિયો. અથ ખો, ભિક્ખવે, લોભજેન કમ્મેન દોસજેન કમ્મેન મોહજેન કમ્મેન નિરયો પઞ્ઞાયતિ તિરચ્છાનયોનિ પઞ્ઞાયતિ પેત્તિવિસયો પઞ્ઞાયતિ, યા વા પનઞ્ઞાપિ કાચિ દુગ્ગતિયો. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, તીણિ નિદાનાનિ કમ્માનં સમુદયાય.

‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, નિદાનાનિ કમ્માનં સમુદયાય. કતમાનિ તીણિ? અલોભો નિદાનં કમ્માનં સમુદયાય, અદોસો નિદાનં કમ્માનં સમુદયાય, અમોહો નિદાનં કમ્માનં સમુદયાય. ન, ભિક્ખવે, અલોભા લોભો સમુદેતિ; અથ ખો, ભિક્ખવે, અલોભા અલોભોવ સમુદેતિ. ન, ભિક્ખવે, અદોસા દોસો સમુદેતિ; અથ ખો, ભિક્ખવે, અદોસા અદોસોવ સમુદેતિ. ન, ભિક્ખવે, અમોહા મોહો સમુદેતિ; અથ ખો, ભિક્ખવે, અમોહા અમોહોવ સમુદેતિ. ન, ભિક્ખવે, અલોભજેન કમ્મેન અદોસજેન કમ્મેન અમોહજેન કમ્મેન નિરયો પઞ્ઞાયતિ તિરચ્છાનયોનિ પઞ્ઞાયતિ પેત્તિવિસયો પઞ્ઞાયતિ, યા વા પનઞ્ઞાપિ કાચિ દુગ્ગતિયો. અથ ખો, ભિક્ખવે, અલોભજેન કમ્મેન અદોસજેન કમ્મેન અમોહજેન કમ્મેન દેવા પઞ્ઞાયન્તિ, મનુસ્સા પઞ્ઞાયન્તિ, યા વા પનઞ્ઞાપિ કાચિ સુગતિયો. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, તીણિ નિદાનાનિ કમ્માનં સમુદયાયા’’તિ. નવમં.

૧૦. કિમિલસુત્તં

૪૦. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા કિમિલાયં વિહરતિ નિચુલવને. અથ ખો આયસ્મા કિમિલો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા કિમિલો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, હેતુ કો પચ્ચયો યેન તથાગતે પરિનિબ્બુતે સદ્ધમ્મો ન ચિરટ્ઠિતિકો હોતી’’તિ? ‘‘ઇધ, કિમિલ, તથાગતે પરિનિબ્બુતે ભિક્ખૂ ભિક્ખુનિયો ઉપાસકા ઉપાસિકાયો સત્થરિ અગારવા વિહરન્તિ અપ્પતિસ્સા, ધમ્મે અગારવા વિહરન્તિ અપ્પતિસ્સા, સઙ્ઘે અગારવા વિહરન્તિ અપ્પતિસ્સા, સિક્ખાય અગારવા વિહરન્તિ અપ્પતિસ્સા, અપ્પમાદે અગારવા વિહરન્તિ અપ્પતિસ્સા, પટિસન્થારે [પટિસન્ધારે (ક.) અ. નિ. ૫.૨૦૧; ૭.૫૯] અગારવા વિહરન્તિ અપ્પતિસ્સા. અયં ખો, કિમિલ, હેતુ અયં પચ્ચયો યેન તથાગતે પરિનિબ્બુતે સદ્ધમ્મો ન ચિરટ્ઠિતિકો હોતિ’’.

‘‘કો પન, ભન્તે, હેતુ કો પચ્ચયો યેન તથાગતે પરિનિબ્બુતે સદ્ધમ્મો ચિરટ્ઠિતિકો હોતી’’તિ? ‘‘ઇધ, કિમિલ, તથાગતે પરિનિબ્બુતે ભિક્ખૂ ભિક્ખુનિયો ઉપાસકા ઉપાસિકાયો સત્થરિ સગારવા વિહરન્તિ સપ્પતિસ્સા, ધમ્મે સગારવા વિહરન્તિ સપ્પતિસ્સા, સઙ્ઘે સગારવા વિહરન્તિ સપ્પતિસ્સા, સિક્ખાય સગારવા વિહરન્તિ સપ્પતિસ્સા, અપ્પમાદે સગારવા વિહરન્તિ સપ્પતિસ્સા, પટિસન્થારે સગારવા વિહરન્તિ સપ્પતિસ્સા. અયં ખો, કિમિલ, હેતુ અયં પચ્ચયો યેન તથાગતે પરિનિબ્બુતે સદ્ધમ્મો ચિરટ્ઠિતિકો હોતી’’તિ. દસમં.

૧૧. દારુક્ખન્ધસુત્તં

૪૧. એવં મે સુતં – એકં સમયં આયસ્મા સારિપુત્તો રાજગહે વિહરતિ ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતે. અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય સમ્બહુલેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં ગિજ્ઝકૂટા પબ્બતા ઓરોહન્તો અદ્દસ અઞ્ઞતરસ્મિં પદેસે મહન્તં દારુક્ખન્ધં. દિસ્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘પસ્સથ નો, આવુસો, તુમ્હે અમું મહન્તં દારુક્ખન્ધ’’ન્તિ? ‘‘એવમાવુસો’’તિ.

‘‘આકઙ્ખમાનો, આવુસો, ભિક્ખુ ઇદ્ધિમા ચેતોવસિપ્પત્તો અમું દારુક્ખન્ધં પથવીત્વેવ અધિમુચ્ચેય્ય. તં કિસ્સ હેતુ? અત્થિ, આવુસો, અમુમ્હિ દારુક્ખન્ધે પથવીધાતુ, યં નિસ્સાય ભિક્ખુ ઇદ્ધિમા ચેતોવસિપ્પત્તો અમું દારુક્ખન્ધં પથવીત્વેવ અધિમુચ્ચેય્ય. આકઙ્ખમાનો, આવુસો, ભિક્ખુ ઇદ્ધિમા ચેતોવસિપ્પત્તો અમું દારુક્ખન્ધં આપોત્વેવ અધિમુચ્ચેય્ય …પે… તેજોત્વેવ અધિમુચ્ચેય્ય… વાયોત્વેવ અધિમુચ્ચેય્ય… સુભન્ત્વેવ અધિમુચ્ચેય્ય… અસુભન્ત્વેવ અધિમુચ્ચેય્ય. તં કિસ્સ હેતુ? અત્થિ, આવુસો, અમુમ્હિ દારુક્ખન્ધે અસુભધાતુ, યં નિસ્સાય ભિક્ખુ ઇદ્ધિમા ચેતોવસિપ્પત્તો અમું દારુક્ખન્ધં અસુભન્ત્વેવ અધિમુચ્ચેય્યા’’તિ. એકાદસમં.

૧૨. નાગિતસુત્તં

૪૨. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા કોસલેસુ ચારિકં ચરમાનો મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં યેન ઇચ્છાનઙ્ગલં નામ કોસલાનં બ્રાહ્મણગામો તદવસરિ. તત્ર સુદં ભગવા ઇચ્છાનઙ્ગલે વિહરતિ ઇચ્છાનઙ્ગલવનસણ્ડે. અસ્સોસું ખો ઇચ્છાનઙ્ગલકા બ્રાહ્મણગહપતિકા – ‘‘સમણો ખલુ, ભો, ગોતમો સક્યપુત્તો સક્યકુલા પબ્બજિતો ઇચ્છાનઙ્ગલં અનુપ્પત્તો ઇચ્છાનઙ્ગલે વિહરતિ ઇચ્છાનઙ્ગલવનસણ્ડે. તં ખો પન ભવન્તં ગોતમં એવં કલ્યાણો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગતો – ‘ઇતિપિ સો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો…પે… બુદ્ધો ભગવા’તિ. સો ઇમં લોકં સદેવકં…પે… અરહતં દસ્સનં હોતી’’તિ. અથ ખો ઇચ્છાનઙ્ગલકા બ્રાહ્મણગહપતિકા તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન પહૂતં ખાદનીયં ભોજનીયં આદાય યેન ઇચ્છાનઙ્ગલવનસણ્ડો તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા બહિદ્વારકોટ્ઠકે અટ્ઠંસુ ઉચ્ચાસદ્દા મહાસદ્દા.

તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા નાગિતો ભગવતો ઉપટ્ઠાકો હોતિ. અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં નાગિતં આમન્તેસિ – ‘‘કે પન તે, નાગિત, ઉચ્ચાસદ્દા મહાસદ્દા કેવટ્ટા મઞ્ઞે મચ્છવિલોપે’’તિ? ‘‘એતે, ભન્તે, ઇચ્છાનઙ્ગલકા બ્રાહ્મણગહપતિકા પહૂતં ખાદનીયં ભોજનીયં આદાય બહિદ્વારકોટ્ઠકે ઠિતા ભગવન્તંયેવ ઉદ્દિસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચા’’તિ. ‘‘માહં, નાગિત, યસેન સમાગમં, મા ચ મયા યસો. યો ખો, નાગિત, નયિમસ્સ નેક્ખમ્મસુખસ્સ પવિવેકસુખસ્સ ઉપસમસુખસ્સ સમ્બોધસુખસ્સ નિકામલાભી અસ્સ અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી, યસ્સાહં નેક્ખમ્મસુખસ્સ પવિવેકસુખસ્સ ઉપસમસુખસ્સ સમ્બોધસુખસ્સ નિકામલાભી અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી, સો તં મીળ્હસુખં મિદ્ધસુખં લાભસક્કારસિલોકસુખં સાદિયેય્યા’’તિ.

‘‘અધિવાસેતુ દાનિ, ભન્તે, ભગવા; અધિવાસેતુ, સુગતો; અધિવાસનકાલો દાનિ, ભન્તે, ભગવતો. યેન યેનેવ દાનિ, ભન્તે, ભગવા ગમિસ્સતિ, તન્નિન્નાવ ભવિસ્સન્તિ બ્રાહ્મણગહપતિકા નેગમા ચેવ જાનપદા ચ. સેય્યથાપિ, ભન્તે, થુલ્લફુસિતકે દેવે વસ્સન્તે યથાનિન્નં ઉદકાનિ પવત્તન્તિ; એવમેવં ખો, ભન્તે, યેન યેનેવ દાનિ ભગવા ગમિસ્સતિ, તન્નિન્નાવ ભવિસ્સન્તિ બ્રાહ્મણગહપતિકા નેગમા ચેવ જાનપદા ચ. તં કિસ્સ હેતુ? તથા હિ, ભન્તે, ભગવતો સીલપઞ્ઞાણ’’ન્તિ.

‘‘માહં, નાગિત, યસેન સમાગમં, મા ચ મયા યસો. યો ખો, નાગિત, નયિમસ્સ નેક્ખમ્મસુખસ્સ પવિવેકસુખસ્સ ઉપસમસુખસ્સ સમ્બોધસુખસ્સ નિકામલાભી અસ્સ અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી, યસ્સાહં નેક્ખમ્મસુખસ્સ પવિવેકસુખસ્સ ઉપસમસુખસ્સ સમ્બોધસુખસ્સ નિકામલાભી અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી, સો તં મીળ્હસુખં મિદ્ધસુખં લાભસક્કારસિલોકસુખં સાદિયેય્ય.

‘‘ઇધાહં, નાગિત, ભિક્ખું પસ્સામિ ગામન્તવિહારિં સમાહિતં નિસિન્નં. તસ્સ મય્હં, નાગિત, એવં હોતિ – ‘ઇદાનિમં આયસ્મન્તં [આરામિકો વા ઘટ્ટેસ્સતિ સમણુદ્દેસો વા, તં તમ્હા (ક. સી. પી.) આરામિકો વા ઘટ્ટેસ્સતિ સમણુદ્દેસો વા, સો તં તમ્હા (ક. સી.) અ. નિ. ૮.૮૬ પસ્સિતબ્બં] આરામિકો વા ઉપટ્ઠહિસ્સતિ સમણુદ્દેસો વા તં તમ્હા [આરામિકો વા ઘટ્ટેસ્સતિ સમણુદ્દેસો વા, તં તમ્હા (ક. સી. પી.) આરામિકો વા ઘટ્ટેસ્સતિ સમણુદ્દેસો વા, સો તં તમ્હા (ક. સી.) અ. નિ. ૮.૮૬ પસ્સિતબ્બં] સમાધિમ્હા ચાવેસ્સતી’તિ. તેનાહં, નાગિત, તસ્સ ભિક્ખુનો ન અત્તમનો હોમિ ગામન્તવિહારેન. ઇધ પનાહં, નાગિત, ભિક્ખું પસ્સામિ આરઞ્ઞિકં અરઞ્ઞે પચલાયમાનં નિસિન્નં. તસ્સ મય્હં, નાગિત, એવં હોતિ – ‘ઇદાનિ અયમાયસ્મા ઇમં નિદ્દાકિલમથં પટિવિનોદેત્વા અરઞ્ઞસઞ્ઞંયેવ મનસિ કરિસ્સતિ એકત્ત’ન્તિ. તેનાહં, નાગિત, તસ્સ ભિક્ખુનો અત્તમનો હોમિ અરઞ્ઞવિહારેન.

‘‘ઇધ પનાહં, નાગિત, ભિક્ખું પસ્સામિ આરઞ્ઞિકં અરઞ્ઞે અસમાહિતં નિસિન્નં. તસ્સ મય્હં, નાગિત, એવં હોતિ – ‘ઇદાનિ અયમાયસ્મા અસમાહિતં વા ચિત્તં સમાદહિસ્સતિ, સમાહિતં વા ચિત્તં અનુરક્ખિસ્સતી’તિ. તેનાહં, નાગિત, તસ્સ ભિક્ખુનો અત્તમનો હોમિ અરઞ્ઞવિહારેન.

‘‘ઇધ પનાહં, નાગિત, ભિક્ખું પસ્સામિ આરઞ્ઞિકં અરઞ્ઞે સમાહિતં નિસિન્નં. તસ્સ મય્હં, નાગિત, એવં હોતિ – ‘ઇદાનિ અયમાયસ્મા અવિમુત્તં વા ચિત્તં વિમોચેસ્સતિ, વિમુત્તં વા ચિત્તં અનુરક્ખિસ્સતી’તિ. તેનાહં, નાગિત, તસ્સ ભિક્ખુનો અત્તમનો હોમિ અરઞ્ઞવિહારેન.

‘‘ઇધ પનાહં, નાગિત, ભિક્ખું પસ્સામિ ગામન્તવિહારિં લાભિં ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાનં. સો તં લાભસક્કારસિલોકં નિકામયમાનો રિઞ્ચતિ પટિસલ્લાનં રિઞ્ચતિ અરઞ્ઞવનપત્થાનિ પન્તાનિ સેનાસનાનિ; ગામનિગમરાજધાનિં ઓસરિત્વા વાસં કપ્પેતિ. તેનાહં, નાગિત, તસ્સ ભિક્ખુનો ન અત્તમનો હોમિ ગામન્તવિહારેન.

‘‘ઇધ પનાહં, નાગિત, ભિક્ખું પસ્સામિ આરઞ્ઞિકં લાભિં ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાનં. સો તં લાભસક્કારસિલોકં પટિપણામેત્વા ન રિઞ્ચતિ પટિસલ્લાનં ન રિઞ્ચતિ અરઞ્ઞવનપત્થાનિ પન્તાનિ સેનાસનાનિ. તેનાહં, નાગિત, તસ્સ ભિક્ખુનો અત્તમનો હોમિ અરઞ્ઞવિહારેન. યસ્માહં, નાગિત, સમયે અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નો ન કઞ્ચિ [ન કિઞ્ચિ (સી. પી. ક.)] પસ્સામિ પુરતો વા પચ્છતો વા, ફાસુ મે, નાગિત, તસ્મિં સમયે હોતિ અન્તમસો ઉચ્ચારપસ્સાવકમ્માયા’’તિ. દ્વાદસમં.

દેવતાવગ્ગો [સેક્ખપરિહાનિયવગ્ગો (સ્યા.)] ચતુત્થો.