૩. અનુત્તરિયવગ્ગો

૧. સામકસુત્તં

૨૧. એકં સમયં ભગવા સક્કેસુ વિહરતિ સામગામકે પોક્ખરણિયાયં. અથ ખો અઞ્ઞતરા દેવતા અભિક્કન્તાય રત્તિયા અભિક્કન્તવણ્ણા કેવલકપ્પં પોક્ખરણિયં ઓભાસેત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતા ખો સા દેવતા ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘તયોમે, ભન્તે, ધમ્મા ભિક્ખુનો પરિહાનાય સંવત્તન્તિ. કતમે તયો? કમ્મારામતા, ભસ્સારામતા, નિદ્દારામતા – ઇમે ખો, ભન્તે, તયો ધમ્મા ભિક્ખુનો પરિહાનાય સંવત્તન્તી’’તિ. ઇદમવોચ સા દેવતા. સમનુઞ્ઞો સત્થા અહોસિ. અથ ખો સા દેવતા ‘‘સમનુઞ્ઞો મે સત્થા’’તિ ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા તત્થેવન્તરધાયિ.

અથ ખો ભગવા તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ઇમં, ભિક્ખવે, રત્તિં અઞ્ઞતરા દેવતા અભિક્કન્તાય રત્તિયા અભિક્કન્તવણ્ણા કેવલકપ્પં પોક્ખરણિયં ઓભાસેત્વા યેનાહં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા મં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતા ખો, ભિક્ખવે, સા દેવતા મં એતદવોચ – ‘તયોમે, ભન્તે, ધમ્મા ભિક્ખુનો પરિહાનાય સંવત્તન્તિ. કતમે તયો? કમ્મારામતા, ભસ્સારામતા, નિદ્દારામતા – ઇમે ખો, ભન્તે, તયો ધમ્મા ભિક્ખુનો પરિહાનાય સંવત્તન્તી’તિ. ઇદમવોચ, ભિક્ખવે, સા દેવતા. ઇદં વત્વા મં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા તત્થેવન્તરધાયિ. તેસં વો [ખો (ક.)], ભિક્ખવે, અલાભા તેસં દુલ્લદ્ધં, યે વો દેવતાપિ જાનન્તિ કુસલેહિ ધમ્મેહિ પરિહાયમાને’’.

‘‘અપરેપિ, ભિક્ખવે, તયો પરિહાનિયે ધમ્મે દેસેસ્સામિ. તં સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ – ‘‘કતમે ચ, ભિક્ખવે, તયો પરિહાનિયા ધમ્મા? સઙ્ગણિકારામતા, દોવચસ્સતા, પાપમિત્તતા – ઇમે ખો, ભિક્ખવે, તયો પરિહાનિયા ધમ્મા’’.

‘‘યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, અતીતમદ્ધાનં પરિહાયિંસુ કુસલેહિ ધમ્મેહિ, સબ્બેતે ઇમેહેવ છહિ ધમ્મેહિ પરિહાયિંસુ કુસલેહિ ધમ્મેહિ. યેપિ હિ કેચિ, ભિક્ખવે, અનાગતમદ્ધાનં પરિહાયિસ્સન્તિ કુસલેહિ ધમ્મેહિ, સબ્બેતે ઇમેહેવ છહિ ધમ્મેહિ પરિહાયિસ્સન્તિ કુસલેહિ ધમ્મેહિ. યેપિ હિ કેચિ, ભિક્ખવે, એતરહિ પરિહાયન્તિ કુસલેહિ ધમ્મેહિ, સબ્બેતે ઇમેહેવ છહિ ધમ્મેહિ પરિહાયન્તિ કુસલેહિ ધમ્મેહી’’તિ. પઠમં.

૨. અપરિહાનિયસુત્તં

૨૨. ‘‘છયિમે, ભિક્ખવે, અપરિહાનિયે ધમ્મે દેસેસ્સામિ, તં સુણાથ…પે… કતમે ચ, ભિક્ખવે, છ અપરિહાનિયા ધમ્મા? ન કમ્મારામતા, ન ભસ્સારામતા, ન નિદ્દારામતા, ન સઙ્ગણિકારામતા, સોવચસ્સતા, કલ્યાણમિત્તતા – ઇમે ખો, ભિક્ખવે, છ અપરિહાનિયા ધમ્મા.

‘‘યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, અતીતમદ્ધાનં ન પરિહાયિંસુ કુસલેહિ ધમ્મેહિ, સબ્બેતે ઇમેહેવ છહિ ધમ્મેહિ ન પરિહાયિંસુ કુસલેહિ ધમ્મેહિ. યેપિ હિ કેચિ, ભિક્ખવે, અનાગતમદ્ધાનં ન પરિહાયિસ્સન્તિ કુસલેહિ ધમ્મેહિ, સબ્બેતે ઇમેહેવ છહિ ધમ્મેહિ ન પરિહાયિસ્સન્તિ કુસલેહિ ધમ્મેહિ. યેપિ હિ કેચિ, ભિક્ખવે, એતરહિ ન પરિહાયન્તિ કુસલેહિ ધમ્મેહિ, સબ્બેતે ઇમેહેવ છહિ ધમ્મેહિ ન પરિહાયન્તિ કુસલેહિ ધમ્મેહી’’તિ. દુતિયં.

૩. ભયસુત્તં

૨૩. ‘‘‘ભય’ન્તિ, ભિક્ખવે, કામાનમેતં અધિવચનં; ‘દુક્ખ’ન્તિ, ભિક્ખવે, કામાનમેતં અધિવચનં; ‘રોગો’તિ, ભિક્ખવે, કામાનમેતં અધિવચનં; ‘ગણ્ડો’તિ, ભિક્ખવે, કામાનમેતં અધિવચનં; ‘સઙ્ગો’તિ, ભિક્ખવે, કામાનમેતં અધિવચનં; ‘પઙ્કો’તિ, ભિક્ખવે, કામાનમેતં અધિવચનં.

‘‘કસ્મા ચ, ભિક્ખવે, ‘ભય’ન્તિ કામાનમેતં અધિવચનં? કામરાગરત્તાયં, ભિક્ખવે, છન્દરાગવિનિબદ્ધો દિટ્ઠધમ્મિકાપિ ભયા ન પરિમુચ્ચતિ, સમ્પરાયિકાપિ ભયા ન પરિમુચ્ચતિ, તસ્મા ‘ભય’ન્તિ કામાનમેતં અધિવચનં. કસ્મા ચ, ભિક્ખવે, દુક્ખન્તિ…પે… રોગોતિ… ગણ્ડોતિ… સઙ્ગોતિ… પઙ્કોતિ કામાનમેતં અધિવચનં? કામરાગરત્તાયં, ભિક્ખવે, છન્દરાગવિનિબદ્ધો દિટ્ઠધમ્મિકાપિ પઙ્કા ન પરિમુચ્ચતિ, સમ્પરાયિકાપિ પઙ્કા ન પરિમુચ્ચતિ, તસ્મા ‘પઙ્કો’તિ કામાનમેતં અધિવચન’’ન્તિ.

‘‘ભયં દુક્ખં રોગો ગણ્ડો, સઙ્ગો પઙ્કો ચ ઉભયં;

એતે કામા પવુચ્ચન્તિ, યત્થ સત્તો પુથુજ્જનો.

‘‘ઉપાદાને ભયં દિસ્વા, જાતિમરણસમ્ભવે;

અનુપાદા વિમુચ્ચન્તિ, જાતિમરણસઙ્ખયે.

‘‘તે ખેમપ્પત્તા સુખિનો, દિટ્ઠધમ્માભિનિબ્બુતા;

સબ્બવેરભયાતીતા [સબ્બે વેરભયાતીતા (સ્યા.)], સબ્બદુક્ખં ઉપચ્ચગુ’’ન્તિ. તતિયં;

૪. હિમવન્તસુત્તં

૨૪. ‘‘છહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ હિમવન્તં પબ્બતરાજં પદાલેય્ય, કો પન વાદો છવાય અવિજ્જાય! કતમેહિ છહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સમાધિસ્સ સમાપત્તિકુસલો હોતિ, સમાધિસ્સ ઠિતિકુસલો હોતિ, સમાધિસ્સ વુટ્ઠાનકુસલો હોતિ, સમાધિસ્સ કલ્લિતકુસલો [કલ્લતાકુસલો (સ્યા. કં. ક.) સં. નિ. ૩.૬૬૫ પસ્સિતબ્બં] હોતિ, સમાધિસ્સ ગોચરકુસલો હોતિ, સમાધિસ્સ અભિનીહારકુસલો હોતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, છહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ હિમવન્તં પબ્બતરાજં પદાલેય્ય, કો પન વાદો છવાય અવિજ્જાયા’’તિ! ચતુત્થં.

૫. અનુસ્સતિટ્ઠાનસુત્તં

૨૫. ‘‘છયિમાનિ, ભિક્ખવે, અનુસ્સતિટ્ઠાનાનિ. કતમાનિ છ? ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો તથાગતં અનુસ્સરતિ – ‘ઇતિપિ સો ભગવા…પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા’તિ. યસ્મિં, ભિક્ખવે, સમયે અરિયસાવકો તથાગતં અનુસ્સરતિ, નેવસ્સ તસ્મિં સમયે રાગપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ, ન દોસપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ, ન મોહપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ; ઉજુગતમેવસ્સ તસ્મિં સમયે ચિત્તં હોતિ, નિક્ખન્તં મુત્તં વુટ્ઠિતં ગેધમ્હા. ‘ગેધો’તિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચન્નેતં કામગુણાનં અધિવચનં. ઇદમ્પિ ખો, ભિક્ખવે, આરમ્મણં કરિત્વા એવમિધેકચ્ચે સત્તા વિસુજ્ઝન્તિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો ધમ્મં અનુસ્સરતિ – ‘સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મો…પે… પચ્ચત્તં વેદિતબ્બો વિઞ્ઞૂહી’તિ. યસ્મિં, ભિક્ખવે, સમયે અરિયસાવકો ધમ્મં અનુસ્સરતિ, નેવસ્સ તસ્મિં સમયે રાગપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ, ન દોસપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ, ન મોહપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ; ઉજુગતમેવસ્સ તસ્મિં સમયે ચિત્તં હોતિ, નિક્ખન્તં મુત્તં વુટ્ઠિતં ગેધમ્હા. ‘ગેધો’તિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચન્નેતં કામગુણાનં અધિવચનં. ઇદમ્પિ ખો, ભિક્ખવે, આરમ્મણં કરિત્વા એવમિધેકચ્ચે સત્તા વિસુજ્ઝન્તિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો સઙ્ઘં અનુસ્સરતિ – ‘સુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો…પે… અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સા’તિ. યસ્મિં, ભિક્ખવે, સમયે અરિયસાવકો સઙ્ઘં અનુસ્સરતિ, નેવસ્સ તસ્મિં સમયે રાગપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ, ન દોસપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ, ન મોહપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ; ઉજુગતમેવસ્સ તસ્મિં સમયે ચિત્તં હોતિ, નિક્ખન્તં મુત્તં વુટ્ઠિતં ગેધમ્હા. ‘ગેધો’તિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચન્નેતં કામગુણાનં અધિવચનં. ઇદમ્પિ ખો, ભિક્ખવે, આરમ્મણં કરિત્વા એવમિધેકચ્ચે સત્તા વિસુજ્ઝન્તિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો અત્તનો સીલાનિ અનુસ્સરતિ અખણ્ડાનિ…પે… સમાધિસંવત્તનિકાનિ. યસ્મિં, ભિક્ખવે, સમયે અરિયસાવકો સીલં અનુસ્સરતિ, નેવસ્સ તસ્મિં સમયે રાગપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ, ન દોસપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ, ન મોહપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ; ઉજુગતમેવસ્સ તસ્મિં સમયે ચિત્તં હોતિ, નિક્ખન્તં મુત્તં વુટ્ઠિતં ગેધમ્હા. ‘ગેધો’તિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચન્નેતં કામગુણાનં અધિવચનં. ઇદમ્પિ ખો, ભિક્ખવે, આરમ્મણં કરિત્વા એવમિધેકચ્ચે સત્તા વિસુજ્ઝન્તિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો અત્તનો ચાગં અનુસ્સરતિ – ‘લાભા વત મે! સુલદ્ધં વત મે…પે… યાચયોગો દાનસંવિભાગરતો’તિ. યસ્મિં…પે… એવમિધેકચ્ચે સત્તા વિસુજ્ઝન્તિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો દેવતા અનુસ્સરતિ – ‘સન્તિ દેવા ચાતુમહારાજિકા, સન્તિ દેવા તાવતિંસા, સન્તિ દેવા યામા, સન્તિ દેવા તુસિતા, સન્તિ દેવા નિમ્માનરતિનો, સન્તિ દેવા પરનિમ્મિતવસવત્તિનો, સન્તિ દેવા બ્રહ્મકાયિકા, સન્તિ દેવા તતુત્તરિ. યથારૂપાય સદ્ધાય સમન્નાગતા તા દેવતા ઇતો ચુતા તત્થ ઉપપન્ના; મય્હમ્પિ તથારૂપા સદ્ધા સંવિજ્જતિ. યથારૂપેન સીલેન… સુતેન… ચાગેન… પઞ્ઞાય સમન્નાગતા તા દેવતા ઇતો ચુતા તત્થ ઉપપન્ના; મય્હમ્પિ તથારૂપા પઞ્ઞા સંવિજ્જતી’’’ તિ.

‘‘યસ્મિં, ભિક્ખવે, સમયે અરિયસાવકો અત્તનો ચ તાસઞ્ચ દેવતાનં સદ્ધઞ્ચ સીલઞ્ચ સુતઞ્ચ ચાગઞ્ચ પઞ્ઞઞ્ચ અનુસ્સરતિ નેવસ્સ તસ્મિં સમયે રાગપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ, ન દોસપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ, ન મોહપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ; ઉજુગતમેવસ્સ તસ્મિં સમયે ચિત્તં હોતિ, નિક્ખન્તં મુત્તં વુટ્ઠિતં ગેધમ્હા. ‘ગેધો’તિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચન્નેતં કામગુણાનં અધિવચનં. ઇદમ્પિ ખો, ભિક્ખવે, આરમ્મણં કરિત્વા એવમિધેકચ્ચે સત્તા વિસુજ્ઝન્તિ. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, છ અનુસ્સતિટ્ઠાનાની’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. મહાકચ્ચાનસુત્તં

૨૬. તત્ર ખો આયસ્મા મહાકચ્ચાનો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘આવુસો ભિક્ખવે’’તિ. ‘‘આવુસો’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ આયસ્મતો મહાકચ્ચાનસ્સ પચ્ચસ્સોસું. આયસ્મા મહાકચ્ચાનો એતદવોચ – ‘‘અચ્છરિયં, આવુસો; અબ્ભુતં, આવુસો! યાવઞ્ચિદં તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન સમ્બાધે ઓકાસાધિગમો અનુબુદ્ધો સત્તાનં વિસુદ્ધિયા સોકપરિદેવાનં સમતિક્કમાય દુક્ખદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમાય ઞાયસ્સ અધિગમાય નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકિરિયાય, યદિદં છ અનુસ્સતિટ્ઠાનાનિ.

‘‘કતમાનિ છ? ઇધાવુસો, અરિયસાવકો તથાગતં અનુસ્સરતિ – ‘ઇતિપિ સો ભગવા …પે… સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા’તિ. યસ્મિં, આવુસો, સમયે અરિયસાવકો તથાગતં અનુસ્સરતિ નેવસ્સ તસ્મિં સમયે રાગપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ, ન દોસપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ, ન મોહપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ; ઉજુગતમેવસ્સ તસ્મિં સમયે ચિત્તં હોતિ, નિક્ખન્તં મુત્તં વુટ્ઠિતં ગેધમ્હા. ‘ગેધો’તિ ખો, આવુસો, પઞ્ચન્નેતં કામગુણાનં અધિવચનં. સ ખો સો, આવુસો, અરિયસાવકો સબ્બસો આકાસસમેન ચેતસા વિહરતિ વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાપજ્જેન. ઇદમ્પિ ખો, આવુસો, આરમ્મણં કરિત્વા એવમિધેકચ્ચે સત્તા વિસુદ્ધિધમ્મા ભવન્તિ.

‘‘પુન ચપરં, આવુસો, અરિયસાવકો ધમ્મં અનુસ્સરતિ – ‘સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મો…પે… પચ્ચત્તં વેદિતબ્બો વિઞ્ઞૂહી’તિ. યસ્મિં, આવુસો, સમયે અરિયસાવકો ધમ્મં અનુસ્સરતિ નેવસ્સ તસ્મિં સમયે રાગપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ, ન દોસપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ, ન મોહપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ; ઉજુગતમેવસ્સ તસ્મિં સમયે ચિત્તં હોતિ, નિક્ખન્તં મુત્તં વુટ્ઠિતં ગેધમ્હા. ‘ગેધો’તિ ખો, આવુસો, પઞ્ચન્નેતં કામગુણાનં અધિવચનં. સ ખો સો, આવુસો, અરિયસાવકો સબ્બસો આકાસસમેન ચેતસા વિહરતિ વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાપજ્જેન. ઇદમ્પિ ખો, આવુસો, આરમ્મણં કરિત્વા એવમિધેકચ્ચે સત્તા વિસુદ્ધિધમ્મા ભવન્તિ.

‘‘પુન ચપરં, આવુસો, અરિયસાવકો સઙ્ઘં અનુસ્સરતિ – ‘સુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો…પે… અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સા’તિ. યસ્મિં, આવુસો, સમયે અરિયસાવકો સઙ્ઘં અનુસ્સરતિ નેવસ્સ તસ્મિં સમયે રાગપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ, ન દોસપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ, ન મોહપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ; ઉજુગતમેવસ્સ તસ્મિં સમયે ચિત્તં હોતિ, નિક્ખન્તં મુત્તં વુટ્ઠિતં ગેધમ્હા. ‘ગેધો’તિ ખો, આવુસો, પઞ્ચન્નેતં કામગુણાનં અધિવચનં. સ ખો સો, આવુસો, અરિયસાવકો સબ્બસો આકાસસમેન ચેતસા વિહરતિ વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાપજ્જેન. ઇદમ્પિ ખો, આવુસો, આરમ્મણં કરિત્વા એવમિધેકચ્ચે સત્તા વિસુદ્ધિધમ્મા ભવન્તિ.

‘‘પુન ચપરં, આવુસો, અરિયસાવકો અત્તનો સીલાનિ અનુસ્સરતિ અખણ્ડાનિ…પે… સમાધિસંવત્તનિકાનિ. યસ્મિં, આવુસો, સમયે અરિયસાવકો અત્તનો સીલં અનુસ્સરતિ નેવસ્સ તસ્મિં સમયે રાગપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ, ન દોસપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ, ન મોહપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ; ઉજુગતમેવસ્સ તસ્મિં સમયે ચિત્તં હોતિ, નિક્ખન્તં મુત્તં વુટ્ઠિતં ગેધમ્હા. ‘ગેધો’તિ ખો, આવુસો, પઞ્ચન્નેતં કામગુણાનં અધિવચનં. સ ખો સો, આવુસો, અરિયસાવકો સબ્બસો આકાસસમેન ચેતસા વિહરતિ વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાપજ્જેન. ઇદમ્પિ ખો, આવુસો, આરમ્મણં કરિત્વા એવમિધેકચ્ચે સત્તા વિસુદ્ધિધમ્મા ભવન્તિ.

‘‘પુન ચપરં, આવુસો, અરિયસાવકો અત્તનો ચાગં અનુસ્સરતિ – ‘લાભા વત મે, સુલદ્ધં વત મે…પે… યાચયોગો દાનસંવિભાગરતો’તિ. યસ્મિં, આવુસો, સમયે અરિયસાવકો અત્તનો ચાગં અનુસ્સરતિ નેવસ્સ તસ્મિં સમયે રાગપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ, ન દોસપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ, ન મોહપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ; ઉજુગતમેવસ્સ તસ્મિં સમયે ચિત્તં હોતિ, નિક્ખન્તં મુત્તં વુટ્ઠિતં ગેધમ્હા. ‘ગેધો’તિ ખો, આવુસો, પઞ્ચન્નેતં કામગુણાનં અધિવચનં. સ ખો સો, આવુસો, અરિયસાવકો સબ્બસો આકાસસમેન ચેતસા વિહરતિ વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાપજ્જેન. ઇદમ્પિ ખો, આવુસો, આરમ્મણં કરિત્વા એવમિધેકચ્ચે સત્તા વિસુદ્ધિધમ્મા ભવન્તિ.

‘‘પુન ચપરં, આવુસો, અરિયસાવકો દેવતા અનુસ્સરતિ – ‘સન્તિ દેવા ચાતુમહારાજિકા, સન્તિ દેવા…પે… તતુત્તરિ. યથારૂપાય સદ્ધાય સમન્નાગતા તા દેવતા ઇતો ચુતા તત્થ ઉપપન્ના; મય્હમ્પિ તથારૂપા સદ્ધા સંવિજ્જતિ. યથારૂપેન સીલેન…પે… સુતેન… ચાગેન… પઞ્ઞાય સમન્નાગતા તા દેવતા ઇતો ચુતા તત્થ ઉપપન્ના; મય્હમ્પિ તથારૂપા પઞ્ઞા સંવિજ્જતી’તિ. યસ્મિં, આવુસો, સમયે અરિયસાવકો અત્તનો ચ તાસઞ્ચ દેવતાનં સદ્ધઞ્ચ સીલઞ્ચ સુતઞ્ચ ચાગઞ્ચ પઞ્ઞઞ્ચ અનુસ્સરતિ નેવસ્સ તસ્મિં સમયે રાગપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ, ન દોસપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ, ન મોહપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ; ઉજુગતમેવસ્સ તસ્મિં સમયે ચિત્તં હોતિ, નિક્ખન્તં મુત્તં વુટ્ઠિતં ગેધમ્હા. ‘ગેધો’તિ ખો, આવુસો, પઞ્ચન્નેતં કામગુણાનં અધિવચનં. સ ખો સો, આવુસો, અરિયસાવકો સબ્બસો આકાસસમેન ચેતસા વિહરતિ વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાપજ્જેન. ઇદમ્પિ ખો, આવુસો, આરમ્મણં કરિત્વા એવમિધેકચ્ચે સત્તા વિસુદ્ધિધમ્મા ભવન્તિ.

‘‘અચ્છરિયં, આવુસો; અબ્ભુતં, આવુસો! યાવઞ્ચિદં તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન સમ્બાધે ઓકાસાધિગમો અનુબુદ્ધો સત્તાનં વિસુદ્ધિયા સોકપરિદેવાનં સમતિક્કમાય દુક્ખદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમાય ઞાયસ્સ અધિગમાય નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકિરિયાય, યદિદં છ અનુસ્સતિટ્ઠાનાની’’તિ. છટ્ઠં.

૭. પઠમસમયસુત્તં

૨૭. અથ ખો અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કતિ નુ ખો, ભન્તે, સમયા મનોભાવનીયસ્સ ભિક્ખુનો દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિતુ’’ન્તિ? ‘‘છયિમે, ભિક્ખુ, સમયા મનોભાવનીયસ્સ ભિક્ખુનો દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિતું’’.

‘‘કતમે છ? ઇધ, ભિક્ખુ, યસ્મિં સમયે ભિક્ખુ કામરાગપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ કામરાગપરેતેન, ઉપ્પન્નસ્સ ચ કામરાગસ્સ નિસ્સરણં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ તસ્મિં સમયે મનોભાવનીયો ભિક્ખુ ઉપસઙ્કમિત્વા એવમસ્સ વચનીયો – ‘અહં ખો, આવુસો, કામરાગપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરામિ કામરાગપરેતેન, ઉપ્પન્નસ્સ ચ કામરાગસ્સ નિસ્સરણં યથાભૂતં નપ્પજાનામિ. સાધુ વત મે, આયસ્મા, કામરાગસ્સ પહાનાય ધમ્મં દેસેતૂ’તિ. તસ્સ મનોભાવનીયો ભિક્ખુ કામરાગસ્સ પહાનાય ધમ્મં દેસેતિ. અયં, ભિક્ખુ, પઠમો સમયો મનોભાવનીયસ્સ ભિક્ખુનો દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિતું.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખુ, યસ્મિં સમયે ભિક્ખુ બ્યાપાદપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ બ્યાપાદપરેતેન, ઉપ્પન્નસ્સ ચ બ્યાપાદસ્સ નિસ્સરણં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ તસ્મિં સમયે મનોભાવનીયો ભિક્ખુ ઉપસઙ્કમિત્વા એવમસ્સ વચનીયો – ‘અહં ખો, આવુસો, બ્યાપાદપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરામિ બ્યાપાદપરેતેન, ઉપ્પન્નસ્સ ચ બ્યાપાદસ્સ નિસ્સરણં યથાભૂતં નપ્પજાનામિ. સાધુ વત મે, આયસ્મા, બ્યાપાદસ્સ પહાનાય ધમ્મં દેસેતૂ’તિ. તસ્સ મનોભાવનીયો ભિક્ખુ બ્યાપાદસ્સ પહાનાય ધમ્મં દેસેતિ. અયં, ભિક્ખુ, દુતિયો સમયો મનોભાવનીયસ્સ ભિક્ખુનો દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિતું.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખુ, યસ્મિં સમયે ભિક્ખુ થિનમિદ્ધપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ થિનમિદ્ધપરેતેન, ઉપ્પન્નસ્સ ચ થિનમિદ્ધસ્સ નિસ્સરણં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ તસ્મિં સમયે મનોભાવનીયો ભિક્ખુ ઉપસઙ્કમિત્વા એવમસ્સ વચનીયો – ‘અહં ખો, આવુસો, થિનમિદ્ધપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરામિ થિનમિદ્ધપરેતેન, ઉપ્પન્નસ્સ ચ થિનમિદ્ધસ્સ નિસ્સરણં યથાભૂતં નપ્પજાનામિ. સાધુ વત મે, આયસ્મા, થિનમિદ્ધસ્સ પહાનાય ધમ્મં દેસેતૂ’તિ. તસ્સ મનોભાવનીયો ભિક્ખુ થિનમિદ્ધસ્સ પહાનાય ધમ્મં દેસેતિ. અયં, ભિક્ખુ, તતિયો સમયો મનોભાવનીયસ્સ ભિક્ખુનો દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિતું.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખુ, યસ્મિં સમયે ભિક્ખુ ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચપરેતેન, ઉપ્પન્નસ્સ ચ ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચસ્સ નિસ્સરણં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ તસ્મિં સમયે મનોભાવનીયો ભિક્ખુ ઉપસઙ્કમિત્વા એવમસ્સ વચનીયો – ‘અહં ખો, આવુસો, ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરામિ ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચપરેતેન, ઉપ્પન્નસ્સ ચ ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચસ્સ નિસ્સરણં યથાભૂતં નપ્પજાનામિ. સાધુ વત મે, આયસ્મા, ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચસ્સ પહાનાય ધમ્મં દેસેતૂ’તિ. તસ્સ મનોભાવનીયો ભિક્ખુ ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચસ્સ પહાનાય ધમ્મં દેસેતિ. અયં, ભિક્ખુ, ચતુત્થો સમયો મનોભાવનીયસ્સ ભિક્ખુનો દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિતું.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખુ, યસ્મિં સમયે ભિક્ખુ વિચિકિચ્છાપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ વિચિકિચ્છાપરેતેન, ઉપ્પન્નાય ચ વિચિકિચ્છાય નિસ્સરણં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ તસ્મિં સમયે મનોભાવનીયો ભિક્ખુ ઉપસઙ્કમિત્વા એવમસ્સ વચનીયો – ‘અહં, આવુસો, વિચિકિચ્છાપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરામિ વિચિકિચ્છાપરેતેન, ઉપ્પન્નાય ચ વિચિકિચ્છાય નિસ્સરણં યથાભૂતં નપ્પજાનામિ. સાધુ વત મે, આયસ્મા, વિચિકિચ્છાય પહાનાય ધમ્મં દેસેતૂ’તિ. તસ્સ મનોભાવનીયો ભિક્ખુ વિચિકિચ્છાય પહાનાય ધમ્મં દેસેતિ. અયં, ભિક્ખુ, પઞ્ચમો સમયો મનોભાવનીયસ્સ ભિક્ખુનો દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિતું.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખુ, યસ્મિં સમયે ભિક્ખુ યં નિમિત્તં આગમ્મ યં નિમિત્તં મનસિકરોતો અનન્તરા આસવાનં ખયો હોતિ તં નિમિત્તં નપ્પજાનાતિ તસ્મિં સમયે મનોભાવનીયો ભિક્ખુ ઉપસઙ્કમિત્વા એવમસ્સ વચનીયો – ‘અહં ખો, આવુસો, યં નિમિત્તં આગમ્મ યં નિમિત્તં મનસિકરોતો અનન્તરા આસવાનં ખયો હોતિ, તં નિમિત્તં નપ્પજાનામિ. સાધુ વત મે, આયસ્મા, આસવાનં ખયાય ધમ્મં દેસેતૂ’તિ. તસ્સ મનોભાવનીયો ભિક્ખુ આસવાનં ખયાય ધમ્મં દેસેતિ. અયં, ભિક્ખુ, છટ્ઠો સમયો મનોભાવનીયસ્સ ભિક્ખુનો દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિતું. ઇમે ખો, ભિક્ખુ, છ સમયા મનોભાવનીયસ્સ ભિક્ખુનો દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિતુ’’ન્તિ. સત્તમં.

૮. દુતિયસમયસુત્તં

૨૮. એકં સમયં સમ્બહુલા થેરા ભિક્ખૂ બારાણસિયં વિહરન્તિ ઇસિપતને મિગદાયે. અથ ખો તેસં થેરાનં ભિક્ખૂનં પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તાનં મણ્ડલમાળે સન્નિસિન્નાનં સન્નિપતિતાનં અયમન્તરાકથા ઉદપાદિ – ‘‘કો નુ ખો, આવુસો, સમયો મનોભાવનીયસ્સ ભિક્ખુનો દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિતુ’’ન્તિ?

એવં વુત્તે અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ થેરે ભિક્ખૂ એતદવોચ – ‘‘યસ્મિં, આવુસો, સમયે મનોભાવનીયો ભિક્ખુ પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો પાદે પક્ખાલેત્વા નિસિન્નો હોતિ પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા ઉજું કાયં પણિધાય પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા, સો સમયો મનોભાવનીયસ્સ ભિક્ખુનો દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિતુ’’ન્તિ.

એવં વુત્તે અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ તં ભિક્ખું એતદવોચ – ‘‘ન ખો, આવુસો, સો સમયો મનોભાવનીયસ્સ ભિક્ખુનો દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિતું. યસ્મિં, આવુસો, સમયે મનોભાવનીયો ભિક્ખુ પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો પાદે પક્ખાલેત્વા નિસિન્નો હોતિ પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા ઉજું કાયં પણિધાય પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા, ચારિત્તકિલમથોપિસ્સ તસ્મિં સમયે અપ્પટિપ્પસ્સદ્ધો હોતિ, ભત્તકિલમથોપિસ્સ તસ્મિં સમયે અપ્પટિપ્પસ્સદ્ધો હોતિ. તસ્મા સો અસમયો મનોભાવનીયસ્સ ભિક્ખુનો દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિતું. યસ્મિં, આવુસો, સમયે મનોભાવનીયો ભિક્ખુ સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો વિહારપચ્છાયાયં નિસિન્નો હોતિ પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા ઉજું કાયં પણિધાય પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા, સો સમયો મનોભાવનીયસ્સ ભિક્ખુનો દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિતુ’’ન્તિ.

એવં વુત્તે અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ તં ભિક્ખું એતદવોચ – ‘‘ન ખો, આવુસો, સો સમયો મનોભાવનીયસ્સ ભિક્ખુનો દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિતું. યસ્મિં, આવુસો, સમયે મનોભાવનીયો ભિક્ખુ સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો વિહારપચ્છાયાયં નિસિન્નો હોતિ પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા ઉજું કાયં પણિધાય પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા, યદેવસ્સ દિવા સમાધિનિમિત્તં મનસિકતં હોતિ તદેવસ્સ તસ્મિં સમયે સમુદાચરતિ. તસ્મા સો અસમયો મનોભાવનીયસ્સ ભિક્ખુનો દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિતું. યસ્મિં, આવુસો, સમયે મનોભાવનીયો ભિક્ખુ રત્તિયા પચ્ચૂસસમયં પચ્ચુટ્ઠાય નિસિન્નો હોતિ પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા ઉજું કાયં પણિધાય પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા, સો સમયો મનોભાવનીયસ્સ ભિક્ખુનો દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિતુ’’ન્તિ.

એવં વુત્તે અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ તં ભિક્ખું એતદવોચ – ‘‘ન ખો, આવુસો, સો સમયો મનોભાવનીયસ્સ ભિક્ખુનો દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિતું. યસ્મિં, આવુસો, સમયે મનોભાવનીયો ભિક્ખુ રત્તિયા પચ્ચૂસસમયં પચ્ચુટ્ઠાય નિસિન્નો હોતિ પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા ઉજું કાયં પણિધાય પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા, ઓજટ્ઠાયિસ્સ તસ્મિં સમયે કાયો હોતિ ફાસુસ્સ હોતિ બુદ્ધાનં સાસનં મનસિ કાતું. તસ્મા સો અસમયો મનોભાવનીયસ્સ ભિક્ખુનો દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિતુ’’ન્તિ.

એવં વુત્તે આયસ્મા મહાકચ્ચાનો થેરે ભિક્ખૂ એતદવોચ – ‘‘સમ્મુખા મેતં, આવુસો, ભગવતો સુતં સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં – ‘છયિમે, ભિક્ખુ, સમયા મનોભાવનીયસ્સ ભિક્ખુનો દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિતું’’’.

‘‘કતમે છ? ઇધ, ભિક્ખુ, યસ્મિં સમયે ભિક્ખુ કામરાગપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ કામરાગપરેતેન, ઉપ્પન્નસ્સ ચ કામરાગસ્સ નિસ્સરણં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ, તસ્મિં સમયે મનોભાવનીયો ભિક્ખુ ઉપસઙ્કમિત્વા એવમસ્સ વચનીયો – ‘અહં ખો, આવુસો, કામરાગપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરામિ કામરાગપરેતેન, ઉપ્પન્નસ્સ ચ કામરાગસ્સ નિસ્સરણં યથાભૂતં નપ્પજાનામિ. સાધુ વત મે આયસ્મા કામરાગસ્સ પહાનાય ધમ્મં દેસેતૂ’તિ. તસ્સ મનોભાવનીયો ભિક્ખુ કામરાગસ્સ પહાનાય ધમ્મં દેસેતિ. અયં, ભિક્ખુ, પઠમો સમયો મનોભાવનીયસ્સ ભિક્ખુનો દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિતું.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખુ, યસ્મિં સમયે ભિક્ખુ બ્યાપાદપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ…પે… થિનમિદ્ધપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ… ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ… વિચિકિચ્છાપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ… યં નિમિત્તં આગમ્મ યં નિમિત્તં મનસિકરોતો અનન્તરા આસવાનં ખયો હોતિ, તં નિમિત્તં ન જાનાતિ ન પસ્સતિ, તસ્મિં સમયે મનોભાવનીયો ભિક્ખુ ઉપસઙ્કમિત્વા એવમસ્સ વચનીયો – ‘અહં ખો, આવુસો, યં નિમિત્તં આગમ્મ યં નિમિત્તં મનસિકરોતો અનન્તરા આસવાનં ખયો હોતિ તં નિમિત્તં ન જાનામિ ન પસ્સામિ. સાધુ વત મે આયસ્મા આસવાનં ખયાય ધમ્મં દેસેતૂ’તિ. તસ્સ મનોભાવનીયો ભિક્ખુ આસવાનં ખયાય ધમ્મં દેસેતિ. અયં, ભિક્ખુ, છટ્ઠો સમયો મનોભાવનીયસ્સ ભિક્ખુનો દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિતું.

‘‘સમ્મુખા મેતં, આવુસો, ભગવતો સુતં સમ્મુખા પટિગ્ગહિતં – ‘ઇમે ખો, ભિક્ખુ, છ સમયા મનોભાવનીયસ્સ ભિક્ખુનો દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિતુ’’’ન્તિ. અટ્ઠમં.

૯. ઉદાયીસુત્તં

૨૯. અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં ઉદાયિં આમન્તેસિ – ‘‘કતિ નુ ખો, ઉદાયિ, અનુસ્સતિટ્ઠાનાની’’તિ? એવં વુત્તે આયસ્મા ઉદાયી તુણ્હી અહોસિ. દુતિયમ્પિ ખો ભગવા આયસ્મન્તં ઉદાયિં આમન્તેસિ – ‘‘કતિ નુ ખો, ઉદાયિ, અનુસ્સતિટ્ઠાનાની’’તિ? દુતિયમ્પિ ખો આયસ્મા ઉદાયી તુણ્હી અહોસિ. તતિયમ્પિ ખો ભગવા આયસ્મન્તં ઉદાયિં આમન્તેસિ – ‘‘કતિ નુ ખો, ઉદાયિ, અનુસ્સતિટ્ઠાનાની’’તિ? તતિયમ્પિ ખો આયસ્મા ઉદાયી તુણ્હી અહોસિ.

અથ ખો આયસ્મા આનન્દો આયસ્મન્તં ઉદાયિં એતદવોચ – ‘‘સત્થા તં, આવુસો ઉદાયિ, આમન્તેસી’’તિ. ‘‘સુણોમહં, આવુસો આનન્દ, ભગવતો. ઇધ, ભન્તે, ભિક્ખુ અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ – સેય્યથિદં એકમ્પિ જાતિં દ્વેપિ જાતિયો…પે…. ઇતિ સાકારં સઉદ્દેસં અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ. ઇદં, ભન્તે, અનુસ્સતિટ્ઠાન’’ન્તિ.

અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં આનન્દં આમન્તેસિ – ‘‘અઞ્ઞાસિં ખો અહં, આનન્દ – ‘નેવાયં ઉદાયી મોઘપુરિસો અધિચિત્તં અનુયુત્તો વિહરતી’તિ. કતિ નુ ખો, આનન્દ, અનુસ્સતિટ્ઠાનાની’’તિ?

‘‘પઞ્ચ, ભન્તે, અનુસ્સતિટ્ઠાનાનિ. કતમાનિ પઞ્ચ? ઇધ, ભન્તે, ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહિ…પે… તતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. ઇદં, ભન્તે, અનુસ્સતિટ્ઠાનં એવં ભાવિતં એવં બહુલીકતં દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાય સંવત્તતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભન્તે, ભિક્ખુ આલોકસઞ્ઞં મનસિ કરોતિ, દિવા સઞ્ઞં અધિટ્ઠાતિ, યથા દિવા તથા રત્તિં, યથા રત્તિં તથા દિવા; ઇતિ વિવટેન ચેતસા અપરિયોનદ્ધેન સપ્પભાસં ચિત્તં ભાવેતિ. ઇદં, ભન્તે, અનુસ્સતિટ્ઠાનં એવં ભાવિતં એવં બહુલીકતં ઞાણદસ્સનપ્પટિલાભાય સંવત્તતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભન્તે, ભિક્ખુ ઇમમેવ કાયં ઉદ્ધં પાદતલા અધો કેસમત્થકા તચપરિયન્તં પૂરં નાનપ્પકારસ્સ અસુચિનો પચ્ચવેક્ખતિ – ‘અત્થિ ઇમસ્મિં કાયે કેસા લોમા નખા દન્તા તચો મંસં ન્હારુ [નહારુ (સી. પી.) દી. નિ. ૨.૩૭૭; મ. નિ. ૧.૧૧૦] અટ્ઠિ અટ્ઠિમિઞ્જં વક્કં હદયં યકનં કિલોમકં પિહકં પપ્ફાસં અન્તં અન્તગુણં ઉદરિયં કરીસં પિત્તં સેમ્હં પુબ્બો લોહિતં સેદો મેદો અસ્સુ વસા ખેળો સિઙ્ઘાણિકા લસિકા મુત્ત’ન્તિ. ઇદં, ભન્તે, અનુસ્સતિટ્ઠાનં એવં ભાવિતં એવં બહુલીકતં કામરાગપ્પહાનાય સંવત્તતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભન્તે, ભિક્ખુ સેય્યથાપિ પસ્સેય્ય સરીરં સીવથિકાય છડ્ડિતં [છડ્ડિતં (સી. સ્યા. પી.)] એકાહમતં વા દ્વીહમતં વા તીહમતં વા ઉદ્ધુમાતકં વિનીલકં વિપુબ્બકજાતં. સો ઇમમેવ કાયં એવં [એવન્તિ ઇદં સતિપટ્ઠાનસુત્તાદીસુ નત્થિ] ઉપસંહરતિ – ‘અયમ્પિ ખો કાયો એવંધમ્મો એવંભાવી એવંઅનતીતો’’’તિ [એતં અનતીતોતિ (સી.)].

‘‘સેય્યથાપિ વા પન [સેય્યથા વા પન (સ્યા.)] પસ્સેય્ય સરીરં સીવથિકાય છડ્ડિતં કાકેહિ વા ખજ્જમાનં કુલલેહિ વા ખજ્જમાનં ગિજ્ઝેહિ વા ખજ્જમાનં સુનખેહિ વા ખજ્જમાનં સિઙ્ગાલેહિ [સિગાલેહિ (સી.)] વા ખજ્જમાનં વિવિધેહિ વા પાણકજાતેહિ ખજ્જમાનં. સો ઇમમેવ કાયં એવં ઉપસંહરતિ – ‘અયમ્પિ ખો કાયો એવંધમ્મો એવંભાવી એવંઅનતીતો’’’તિ.

‘‘સેય્યથાપિ વા પન પસ્સેય્ય સરીરં સીવથિકાય છડ્ડિતં અટ્ઠિકસઙ્ખલિકં સમંસલોહિતં ન્હારુસમ્બન્ધં…પે… અટ્ઠિકસઙ્ખલિકં નિમ્મંસલોહિતમક્ખિતં ન્હારુસમ્બન્ધં… અટ્ઠિકસઙ્ખલિકં અપગતમંસલોહિતં ન્હારુસમ્બન્ધં. અટ્ઠિકાનિ અપગતસમ્બન્ધાનિ દિસાવિદિસાવિક્ખિત્તાનિ [દિસાવિદિસાસુ વિક્ખિત્તાનિ (સી.)], અઞ્ઞેન હત્થટ્ઠિકં અઞ્ઞેન પાદટ્ઠિકં અઞ્ઞેન જઙ્ઘટ્ઠિકં અઞ્ઞેન ઊરુટ્ઠિકં અઞ્ઞેન કટિટ્ઠિકં [કટટ્ઠિકં (સી.)] અઞ્ઞેન [પિટ્ઠિકણ્ડકં અઞ્ઞેન સીસકટાહં (સી. પી.), પિટ્ઠિકણ્ડકટ્ઠિકં અઞ્ઞેન સીસકટાહં (સ્યા. કં.)] ફાસુકટ્ઠિકં અઞ્ઞેન પિટ્ઠિકણ્ટકટ્ઠિકં અઞ્ઞેન ખન્ધટ્ઠિકં અઞ્ઞેન ગીવટ્ઠિકં અઞ્ઞેન હનુકટ્ઠિકં અઞ્ઞેન દન્તકટ્ઠિકં અઞ્ઞેન સીસકટાહં [પિટ્ઠિકણ્ડકં અઞ્ઞેન સીસકટાહં (સી. પી.), પિટ્ઠિકણ્ડકટ્ઠિકં અઞ્ઞેન સીસકટાહં (સ્યા. કં.)], અટ્ઠિકાનિ સેતાનિ સઙ્ખવણ્ણપ્પટિભાગાનિ [સઙ્ખવણ્ણૂપનિભાનિ (સી. સ્યા. પી.)] અટ્ઠિકાનિ પુઞ્જકિતાનિ [પુઞ્જકતાનિ (પી.)] તેરોવસ્સિકાનિ અટ્ઠિકાનિ પૂતીનિ ચુણ્ણકજાતાનિ. સો ઇમમેવ કાયં એવં ઉપસંહરતિ – ‘અયમ્પિ ખો કાયો એવંધમ્મો એવંભાવી એવંઅનતીતો’તિ. ઇદં, ભન્તે, અનુસ્સતિટ્ઠાનં એવં ભાવિતં એવં બહુલીકતં અસ્મિમાનસમુગ્ઘાતાય સંવત્તતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભન્તે, ભિક્ખુ સુખસ્સ ચ પહાના…પે… ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. ઇદં, ભન્તે, અનુસ્સતિટ્ઠાનં એવં ભાવિતં એવં બહુલીકતં અનેકધાતુપટિવેધાય સંવત્તતિ. ઇમાનિ ખો, ભન્તે, પઞ્ચ અનુસ્સતિટ્ઠાનાની’’તિ.

‘‘સાધુ, સાધુ, આનન્દ! તેન હિ ત્વં, આનન્દ, ઇદમ્પિ છટ્ઠં અનુસ્સતિટ્ઠાનં ધારેહિ. ઇધાનન્દ, ભિક્ખુ સતોવ અભિક્કમતિ સતોવ પટિક્કમતિ સતોવ તિટ્ઠતિ સતોવ નિસીદતિ સતોવ સેય્યં કપ્પેતિ સતોવ કમ્મં અધિટ્ઠાતિ. ઇદં, આનન્દ, અનુસ્સતિટ્ઠાનં એવં ભાવિતં એવં બહુલીકતં સતિસમ્પજઞ્ઞાય સંવત્તતી’’તિ. નવમં.

૧૦. અનુત્તરિયસુત્તં

૩૦. ‘‘છયિમાનિ, ભિક્ખવે, અનુત્તરિયાનિ. કતમાનિ છ? દસ્સનાનુત્તરિયં, સવનાનુત્તરિયં, લાભાનુત્તરિયં, સિક્ખાનુત્તરિયં, પારિચરિયાનુત્તરિયં, અનુસ્સતાનુત્તરિયન્તિ.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, દસ્સનાનુત્તરિયં? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો હત્થિરતનમ્પિ દસ્સનાય ગચ્છતિ, અસ્સરતનમ્પિ દસ્સનાય ગચ્છતિ, મણિરતનમ્પિ દસ્સનાય ગચ્છતિ, ઉચ્ચાવચં વા પન દસ્સનાય ગચ્છતિ, સમણં વા બ્રાહ્મણં વા મિચ્છાદિટ્ઠિકં મિચ્છાપટિપન્નં દસ્સનાય ગચ્છતિ. અત્થેતં, ભિક્ખવે, દસ્સનં; નેતં નત્થીતિ વદામિ. તઞ્ચ ખો એતં, ભિક્ખવે, દસ્સનં હીનં ગમ્મં પોથુજ્જનિકં અનરિયં અનત્થસંહિતં, ન નિબ્બિદાય ન વિરાગાય ન નિરોધાય ન ઉપસમાય ન અભિઞ્ઞાય ન સમ્બોધાય ન નિબ્બાનાય સંવત્તતિ. યો ચ ખો, ભિક્ખવે, તથાગતં વા તથાગતસાવકં વા દસ્સનાય ગચ્છતિ નિવિટ્ઠસદ્ધો નિવિટ્ઠપેમો એકન્તગતો અભિપ્પસન્નો, એતદાનુત્તરિયં, ભિક્ખવે, દસ્સનાનં સત્તાનં વિસુદ્ધિયા સોકપરિદેવાનં [સોકપરિદ્દવાનં (સી.)] સમતિક્કમાય દુક્ખદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમાય [અત્થગમાય (સી.)] ઞાયસ્સ અધિગમાય નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકિરિયાય, યદિદં તથાગતં વા તથાગતસાવકં વા દસ્સનાય ગચ્છતિ નિવિટ્ઠસદ્ધો નિવિટ્ઠપેમો એકન્તગતો અભિપ્પસન્નો. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, દસ્સનાનુત્તરિયં. ઇતિ દસ્સનાનુત્તરિયં.

‘‘સવનાનુત્તરિયઞ્ચ કથં હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો ભેરિસદ્દમ્પિ [ભેરિસદ્દસ્સપિ (ક.) એવં વીણાસદ્દમ્પિઇચ્ચાદીસુપિ] સવનાય ગચ્છતિ, વીણાસદ્દમ્પિ સવનાય ગચ્છતિ, ગીતસદ્દમ્પિ સવનાય ગચ્છતિ, ઉચ્ચાવચં વા પન સવનાય ગચ્છતિ, સમણસ્સ વા બ્રાહ્મણસ્સ વા મિચ્છાદિટ્ઠિકસ્સ મિચ્છાપટિપન્નસ્સ ધમ્મસ્સવનાય ગચ્છતિ. અત્થેતં, ભિક્ખવે, સવનં; નેતં નત્થીતિ વદામિ. તઞ્ચ ખો એતં, ભિક્ખવે, સવનં હીનં ગમ્મં પોથુજ્જનિકં અનરિયં અનત્થસંહિતં, ન નિબ્બિદાય ન વિરાગાય ન નિરોધાય ન ઉપસમાય ન અભિઞ્ઞાય ન સમ્બોધાય ન નિબ્બાનાય સંવત્તતિ. યો ચ ખો, ભિક્ખવે, તથાગતસ્સ વા તથાગતસાવકસ્સ વા ધમ્મસ્સવનાય ગચ્છતિ નિવિટ્ઠસદ્ધો નિવિટ્ઠપેમો એકન્તગતો અભિપ્પસન્નો, એતદાનુત્તરિયં, ભિક્ખવે, સવનાનં સત્તાનં વિસુદ્ધિયા સોકપરિદેવાનં સમતિક્કમાય દુક્ખદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમાય ઞાયસ્સ અધિગમાય નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકિરિયાય, યદિદં તથાગતસ્સ વા તથાગતસાવકસ્સ વા ધમ્મસ્સવનાય ગચ્છતિ નિવિટ્ઠસદ્ધો નિવિટ્ઠપેમો એકન્તગતો અભિપ્પસન્નો. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સવનાનુત્તરિયં. ઇતિ દસ્સનાનુત્તરિયં, સવનાનુત્તરિયં.

‘‘લાભાનુત્તરિયઞ્ચ કથં હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુત્તલાભમ્પિ લભતિ, દારલાભમ્પિ લભતિ, ધનલાભમ્પિ લભતિ, ઉચ્ચાવચં વા પન લાભં લભતિ, સમણે વા બ્રાહ્મણે વા મિચ્છાદિટ્ઠિકે મિચ્છાપટિપન્ને સદ્ધં પટિલભતિ. અત્થેસો, ભિક્ખવે, લાભો; નેસો નત્થીતિ વદામિ. સો ચ ખો એસો, ભિક્ખવે, લાભો હીનો ગમ્મો પોથુજ્જનિકો અનરિયો અનત્થસંહિતો, ન નિબ્બિદાય ન વિરાગાય ન નિરોધાય ન ઉપસમાય ન અભિઞ્ઞાય ન સમ્બોધાય ન નિબ્બાનાય સંવત્તતિ. યો ચ ખો, ભિક્ખવે, તથાગતે વા તથાગતસાવકે વા સદ્ધં પટિલભતિ નિવિટ્ઠસદ્ધો નિવિટ્ઠપેમો એકન્તગતો અભિપ્પસન્નો, એતદાનુત્તરિયં, ભિક્ખવે, લાભાનં સત્તાનં વિસુદ્ધિયા સોકપરિદેવાનં સમતિક્કમાય દુક્ખદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમાય ઞાયસ્સ અધિગમાય નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકિરિયાય, યદિદં તથાગતે વા તથાગતસાવકે વા સદ્ધં પટિલભતિ નિવિટ્ઠસદ્ધો નિવિટ્ઠપેમો એકન્તગતો અભિપ્પસન્નો. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, લાભાનુત્તરિયં. ઇતિ દસ્સનાનુત્તરિયં, સવનાનુત્તરિયં, લાભાનુત્તરિયં.

‘‘સિક્ખાનુત્તરિયઞ્ચ કથં હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો હત્થિસ્મિમ્પિ સિક્ખતિ, અસ્સસ્મિમ્પિ સિક્ખતિ, રથસ્મિમ્પિ સિક્ખતિ, ધનુસ્મિમ્પિ સિક્ખતિ, થરુસ્મિમ્પિ સિક્ખતિ, ઉચ્ચાવચં વા પન સિક્ખતિ, સમણસ્સ વા બ્રાહ્મણસ્સ વા મિચ્છાદિટ્ઠિકસ્સ મિચ્છાપટિપન્નસ્સ [મિચ્છાપટિપત્તિં (ક.)] સિક્ખતિ. અત્થેસા, ભિક્ખવે, સિક્ખા; નેસા નત્થીતિ વદામિ. સા ચ ખો એસા, ભિક્ખવે, સિક્ખા હીના ગમ્મા પોથુજ્જનિકા અનરિયા અનત્થસંહિતા, ન નિબ્બિદાય ન વિરાગાય ન નિરોધાય ન ઉપસમાય ન અભિઞ્ઞાય ન સમ્બોધાય ન નિબ્બાનાય સંવત્તતિ. યો ચ ખો, ભિક્ખવે, તથાગતપ્પવેદિતે ધમ્મવિનયે અધિસીલમ્પિ સિક્ખતિ, અધિચિત્તમ્પિ સિક્ખતિ, અધિપઞ્ઞમ્પિ સિક્ખતિ નિવિટ્ઠસદ્ધો નિવિટ્ઠપેમો એકન્તગતો અભિપ્પસન્નો, એતદાનુત્તરિયં, ભિક્ખવે, સિક્ખાનં સત્તાનં વિસુદ્ધિયા સોકપરિદેવાનં સમતિક્કમાય દુક્ખદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમાય ઞાયસ્સ અધિગમાય નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકિરિયાય, યદિદં તથાગતપ્પવેદિતે ધમ્મવિનયે અધિસીલમ્પિ સિક્ખતિ, અધિચિત્તમ્પિ સિક્ખતિ, અધિપઞ્ઞમ્પિ સિક્ખતિ, નિવિટ્ઠસદ્ધો નિવિટ્ઠપેમો એકન્તગતો અભિપ્પસન્નો. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સિક્ખાનુત્તરિયં. ઇતિ દસ્સનાનુત્તરિયં, સવનાનુત્તરિયં, લાભાનુત્તરિયં, સિક્ખાનુત્તરિયં.

‘‘પારિચરિયાનુત્તરિયઞ્ચ કથં હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો ખત્તિયમ્પિ પરિચરતિ, બ્રાહ્મણમ્પિ પરિચરતિ, ગહપતિમ્પિ પરિચરતિ, ઉચ્ચાવચં વા પન પરિચરતિ, સમણં વા બ્રાહ્મણં વા મિચ્છાદિટ્ઠિકં મિચ્છાપટિપન્નં પરિચરતિ. અત્થેસા, ભિક્ખવે, પારિચરિયા; નેસા નત્થીતિ વદામિ. સા ચ ખો એસા, ભિક્ખવે, પારિચરિયા હીના ગમ્મા પોથુજ્જનિકા અનરિયા અનત્થસંહિતા, ન નિબ્બિદાય…પે… ન નિબ્બાનાય સંવત્તતિ. યો ચ ખો, ભિક્ખવે, તથાગતં વા તથાગતસાવકં વા પરિચરતિ નિવિટ્ઠસદ્ધો નિવિટ્ઠપેમો એકન્તગતો અભિપ્પસન્નો, એતદાનુત્તરિયં, ભિક્ખવે, પારિચરિયાનં સત્તાનં વિસુદ્ધિયા સોકપરિદેવાનં સમતિક્કમાય દુક્ખદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમાય ઞાયસ્સ અધિગમાય નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકિરિયાય, યદિદં તથાગતં વા તથાગતસાવકં વા પરિચરતિ નિવિટ્ઠસદ્ધો નિવિટ્ઠપેમો એકન્તગતો અભિપ્પસન્નો. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, પારિચરિયાનુત્તરિયં. ઇતિ દસ્સનાનુત્તરિયં, સવનાનુત્તરિયં, લાભાનુત્તરિયં, સિક્ખાનુત્તરિયં, પારિચરિયાનુત્તરિયં.

‘‘અનુસ્સતાનુત્તરિયઞ્ચ કથં હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુત્તલાભમ્પિ અનુસ્સરતિ, દારલાભમ્પિ અનુસ્સરતિ, ધનલાભમ્પિ અનુસ્સરતિ, ઉચ્ચાવચં વા પન લાભં અનુસ્સરતિ, સમણં વા બ્રાહ્મણં વા મિચ્છાદિટ્ઠિકં મિચ્છાપટિપન્નં અનુસ્સરતિ. અત્થેસા, ભિક્ખવે, અનુસ્સતિ; નેસા નત્થીતિ વદામિ. સા ચ ખો એસા, ભિક્ખવે, અનુસ્સતિ હીના ગમ્મા પોથુજ્જનિકા અનરિયા અનત્થસંહિતા, ન નિબ્બિદાય ન વિરાગાય ન નિરોધાય ન ઉપસમાય ન અભિઞ્ઞાય ન સમ્બોધાય ન નિબ્બાનાય સંવત્તતિ. યો ચ ખો, ભિક્ખવે, તથાગતં વા તથાગતસાવકં વા અનુસ્સરતિ નિવિટ્ઠસદ્ધો નિવિટ્ઠપેમો એકન્તગતો અભિપ્પસન્નો, એતદાનુત્તરિયં, ભિક્ખવે, અનુસ્સતીનં સત્તાનં વિસુદ્ધિયા સોકપરિદેવાનં સમતિક્કમાય દુક્ખદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમાય ઞાયસ્સ અધિગમાય નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકિરિયાય, યદિદં તથાગતં વા તથાગતસાવકં વા અનુસ્સરતિ નિવિટ્ઠસદ્ધો નિવિટ્ઠપેમો એકન્તગતો અભિપ્પસન્નો. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, અનુસ્સતાનુત્તરિયં. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, છ અનુત્તરિયાની’’તિ.

‘‘યે દસ્સનાનુત્તરં લદ્ધા [યે દસ્સનવરં લદ્ધા (સી. પી.), દસ્સનાનુત્તરિયં લદ્ધા (સ્યા. કં.)], સવનઞ્ચ અનુત્તરં;

લાભાનુત્તરિયં લદ્ધા, સિક્ખાનુત્તરિયે રતા [અનુત્તરિયં તથા (ક.)].

‘‘ઉપટ્ઠિતા પારિચરિયા, ભાવયન્તિ અનુસ્સતિં;

વિવેકપ્પટિસંયુત્તં, ખેમં અમતગામિનિં.

‘‘અપ્પમાદે પમુદિતા, નિપકા સીલસંવુતા;

તે વે કાલેન પચ્ચેન્તિ [પચ્ચન્તિ (સ્યા. ક.)], યત્થ દુક્ખં નિરુજ્ઝતી’’તિ. દસમં;

અનુત્તરિયવગ્ગો [સામકવગ્ગો (ક.)] તતિયો.