૨. સારણીયવગ્ગો

૧. પઠમસારણીયસુત્તં

૧૧. ‘‘છયિમે, ભિક્ખવે, ધમ્મા સારણીયા [સારાણીયા (સી. સ્યા. કં. પી.)]. કતમે છ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો મેત્તં કાયકમ્મં પચ્ચુપટ્ઠિતં હોતિ સબ્રહ્મચારીસુ આવિ ચેવ રહો ચ, અયમ્પિ ધમ્મો સારણીયો.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો મેત્તં વચીકમ્મં પચ્ચુપટ્ઠિતં હોતિ સબ્રહ્મચારીસુ આવિ ચેવ રહો ચ, અયમ્પિ ધમ્મો સારણીયો.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો મેત્તં મનોકમ્મં પચ્ચુપટ્ઠિતં હોતિ સબ્રહ્મચારીસુ આવિ ચેવ રહો ચ, અયમ્પિ ધમ્મો સારણીયો.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ યે તે લાભા ધમ્મિકા ધમ્મલદ્ધા અન્તમસો પત્તપરિયાપન્નમત્તમ્પિ તથારૂપેહિ લાભેહિ અપ્પટિવિભત્તભોગી હોતિ સીલવન્તેહિ સબ્રહ્મચારીહિ સાધારણભોગી, અયમ્પિ ધમ્મો સારણીયો.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ યાનિ તાનિ સીલાનિ અખણ્ડાનિ અચ્છિદ્દાનિ અસબલાનિ અકમ્માસાનિ ભુજિસ્સાનિ વિઞ્ઞુપ્પસત્થાનિ અપરામટ્ઠાનિ સમાધિસંવત્તનિકાનિ તથારૂપેહિ સીલેહિ સીલસામઞ્ઞગતો વિહરતિ સબ્રહ્મચારીહિ આવિ ચેવ રહો ચ, અયમ્પિ ધમ્મો સારણીયો.

૨. દુતિયસારણીયસુત્તં

૧૨. ‘‘છયિમે, ભિક્ખવે, ધમ્મા સારણીયા પિયકરણા ગરુકરણા સઙ્ગહાય અવિવાદાય સામગ્ગિયા એકીભાવાય સંવત્તન્તિ. કતમે છ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો મેત્તં કાયકમ્મં પચ્ચુપટ્ઠિતં હોતિ સબ્રહ્મચારીસુ આવિ ચેવ રહો ચ, અયમ્પિ ધમ્મો સારણીયો પિયકરણો ગરુકરણો સઙ્ગહાય અવિવાદાય સામગ્ગિયા એકીભાવાય સંવત્તતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો મેત્તં વચીકમ્મં પચ્ચુપટ્ઠિતં હોતિ…પે… મેત્તં મનોકમ્મં પચ્ચુપટ્ઠિતં હોતિ સબ્રહ્મચારીસુ આવિ ચેવ રહો ચ, અયમ્પિ ધમ્મો સારણીયો પિયકરણો ગરુકરણો સઙ્ગહાય અવિવાદાય સામગ્ગિયા એકીભાવાય સંવત્તતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ યાયં દિટ્ઠિ અરિયા નિય્યાનિકા નિય્યાતિ તક્કરસ્સ સમ્મા દુક્ખક્ખયાય તથારૂપાય દિટ્ઠિયા દિટ્ઠિસામઞ્ઞગતો વિહરતિ સબ્રહ્મચારીહિ આવિ ચેવ રહો ચ, અયમ્પિ ધમ્મો સારણીયો પિયકરણો ગરુકરણો સઙ્ગહાય અવિવાદાય સામગ્ગિયા એકીભાવાય સંવત્તતિ. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, છ ધમ્મા સારણીયા પિયકરણા ગરુકરણા સઙ્ગહાય અવિવાદાય સામગ્ગિયા એકીભાવાય સંવત્તન્તી’’તિ. દુતિયં.

૩. નિસ્સારણીયસુત્તં

૧૩. ‘‘છયિમા, ભિક્ખવે, નિસ્સારણીયા ધાતુયો. કતમા છ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં વદેય્ય – ‘મેત્તા હિ ખો મે ચેતોવિમુત્તિ ભાવિતા બહુલીકતા યાનીકતા વત્થુકતા અનુટ્ઠિતા પરિચિતા સુસમારદ્ધા; અથ ચ પન મે બ્યાપાદો ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠતી’તિ. સો ‘મા હેવ’ન્તિસ્સ વચનીયો – ‘માયસ્મા, એવં અવચ; મા ભગવન્તં અબ્ભાચિક્ખિ, ન હિ સાધુ ભગવતો અબ્ભક્ખાનં, ન હિ ભગવા એવં વદેય્ય. અટ્ઠાનમેતં, આવુસો, અનવકાસો યં મેત્તાય ચેતોવિમુત્તિયા ભાવિતાય બહુલીકતાય યાનીકતાય વત્થુકતાય અનુટ્ઠિતાય પરિચિતાય સુસમારદ્ધાય; અથ ચ પનસ્સ બ્યાપાદો ચિત્તં પરિયાદાય ઠસ્સતિ [ઠસ્સતીતિ (સબ્બત્થ) દી. નિ. ૩.૩૨૬ પસ્સિતબ્બં], નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. નિસ્સરણઞ્હેતં, આવુસો, બ્યાપાદસ્સ યદિદં મેત્તાચેતોવિમુત્તી’’’તિ [મેત્તાચેતોવિમુત્તિ (સબ્બત્થ)].

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં વદેય્ય – ‘કરુણા હિ ખો મે ચેતોવિમુત્તિ ભાવિતા બહુલીકતા યાનીકતા વત્થુકતા અનુટ્ઠિતા પરિચિતા સુસમારદ્ધા; અથ ચ પન મે વિહેસા ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠતી’તિ. સો ‘મા હેવ’ન્તિસ્સ વચનીયો – ‘માયસ્મા, એવં અવચ; મા ભગવન્તં અબ્ભાચિક્ખિ, ન હિ સાધુ ભગવતો અબ્ભક્ખાનં, ન હિ ભગવા એવં વદેય્ય. અટ્ઠાનમેતં, આવુસો, અનવકાસો યં કરુણાય ચેતોવિમુત્તિયા ભાવિતાય બહુલીકતાય યાનીકતાય વત્થુકતાય અનુટ્ઠિતાય પરિચિતાય સુસમારદ્ધાય; અથ ચ પનસ્સ વિહેસા ચિત્તં પરિયાદાય ઠસ્સતિ, નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. નિસ્સરણઞ્હેતં, આવુસો, વિહેસાય યદિદં કરુણાચેતોવિમુત્તી’’’તિ.

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં વદેય્ય – ‘મુદિતા હિ ખો મે ચેતોવિમુત્તિ ભાવિતા બહુલીકતા યાનીકતા વત્થુકતા અનુટ્ઠિતા પરિચિતા સુસમારદ્ધા; અથ ચ પન મે અરતિ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠતી’તિ. સો ‘મા હેવ’ન્તિસ્સ વચનીયો – ‘માયસ્મા, એવં અવચ; મા ભગવન્તં અબ્ભાચિક્ખિ, ન હિ સાધુ ભગવતો અબ્ભક્ખાનં, ન હિ ભગવા એવં વદેય્ય. અટ્ઠાનમેતં, આવુસો, અનવકાસો યં મુદિતાય ચેતોવિમુત્તિયા ભાવિતાય બહુલીકતાય યાનીકતાય વત્થુકતાય અનુટ્ઠિતાય પરિચિતાય સુસમારદ્ધાય; અથ ચ પનસ્સ અરતિ ચિત્તં પરિયાદાય ઠસ્સતિ, નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. નિસ્સરણઞ્હેતં, આવુસો, અરતિયા યદિદં મુદિતાચેતોવિમુત્તી’’’તિ.

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં વદેય્ય – ‘ઉપેક્ખા હિ ખો મે ચેતોવિમુત્તિ ભાવિતા બહુલીકતા યાનીકતા વત્થુકતા અનુટ્ઠિતા પરિચિતા સુસમારદ્ધા; અથ ચ પન મે રાગો ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠતી’તિ. સો ‘મા હેવ’ન્તિસ્સ વચનીયો – ‘માયસ્મા, એવં અવચ; મા ભગવન્તં અબ્ભાચિક્ખિ, ન હિ સાધુ ભગવતો અબ્ભક્ખાનં, ન હિ ભગવા એવં વદેય્ય. અટ્ઠાનમેતં, આવુસો, અનવકાસો યં ઉપેક્ખાય ચેતોવિમુત્તિયા ભાવિતાય બહુલીકતાય યાનીકતાય વત્થુકતાય અનુટ્ઠિતાય પરિચિતાય સુસમારદ્ધાય; અથ ચ પનસ્સ રાગો ચિત્તં પરિયાદાય ઠસ્સતિ, નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. નિસ્સરણઞ્હેતં, આવુસો, રાગસ્સ યદિદં ઉપેક્ખાચેતોવિમુત્તી’’’તિ.

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં વદેય્ય – ‘અનિમિત્તા હિ ખો મે ચેતોવિમુત્તિ ભાવિતા બહુલીકતા યાનીકતા વત્થુકતા અનુટ્ઠિતા પરિચિતા સુસમારદ્ધા; અથ ચ પન મે નિમિત્તાનુસારિ વિઞ્ઞાણં હોતી’તિ. સો ‘મા હેવ’ન્તિસ્સ વચનીયો – ‘માયસ્મા, એવં અવચ; મા ભગવન્તં અબ્ભાચિક્ખિ, ન હિ સાધુ ભગવતો અબ્ભક્ખાનં, ન હિ ભગવા એવં વદેય્ય. અટ્ઠાનમેતં, આવુસો, અનવકાસો યં અનિમિત્તાય ચેતોવિમુત્તિયા ભાવિતાય બહુલીકતાય યાનીકતાય વત્થુકતાય અનુટ્ઠિતાય પરિચિતાય સુસમારદ્ધાય; અથ ચ પનસ્સ નિમિત્તાનુસારિ વિઞ્ઞાણં ભવિસ્સતિ, નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. નિસ્સરણઞ્હેતં, આવુસો, સબ્બનિમિત્તાનં યદિદં અનિમિત્તાચેતોવિમુત્તી’’’તિ.

‘‘ઇધ પન ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં વદેય્ય – ‘અસ્મીતિ ખો મે વિગતં [વિગતે (સ્યા.)], અયમહમસ્મીતિ ચ [અયં ચકારો દી. નિ. ૩.૩૨૬ નત્થિ] ન સમનુપસ્સામિ; અથ ચ પન મે વિચિકિચ્છાકથંકથાસલ્લં ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠતી’તિ. સો ‘મા હેવ’ન્તિસ્સ વચનીયો – ‘માયસ્મા, એવં અવચ; મા ભગવન્તં અબ્ભાચિક્ખિ, ન હિ સાધુ ભગવતો અબ્ભક્ખાનં, ન હિ ભગવા એવં વદેય્ય. અટ્ઠાનમેતં, આવુસો, અનવકાસો યં અસ્મીતિ વિગતે અયમહમસ્મીતિ ચ ન સમનુપસ્સતો; અથ ચ પનસ્સ વિચિકિચ્છાકથંકથાસલ્લં ચિત્તં પરિયાદાય ઠસ્સતિ, નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. નિસ્સરણઞ્હેતં, આવુસો, વિચિકિચ્છાકથંકથાસલ્લસ્સ યદિદં અસ્મીતિ માનસમુગ્ઘાતો’તિ. ઇમા ખો, ભિક્ખવે, છ નિસ્સારણીયા ધાતુયો’’તિ. તતિયં.

૪. ભદ્દકસુત્તં

૧૪. તત્ર ખો આયસ્મા સારિપુત્તો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘આવુસો, ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘આવુસો’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ પચ્ચસ્સોસું. આયસ્મા સારિપુત્તો એતદવોચ –

‘‘તથા તથા, આવુસો, ભિક્ખુ વિહારં કપ્પેતિ યથા યથાસ્સ વિહારં કપ્પયતો ન ભદ્દકં મરણં હોતિ, ન ભદ્દિકા કાલકિરિયા [કાલંકિરિયા (ક.) અ. નિ. ૩.૧૧૦]. કથઞ્ચાવુસો, ભિક્ખુ તથા તથા વિહારં કપ્પેતિ યથા યથાસ્સ વિહારં કપ્પયતો ન ભદ્દકં મરણં હોતિ, ન ભદ્દિકા કાલકિરિયા?

‘‘ઇધાવુસો, ભિક્ખુ કમ્મારામો હોતિ કમ્મરતો કમ્મારામતં અનુયુત્તો, ભસ્સારામો હોતિ ભસ્સરતો ભસ્સારામતં અનુયુત્તો, નિદ્દારામો હોતિ નિદ્દારતો નિદ્દારામતં અનુયુત્તો, સઙ્ગણિકારામો હોતિ સઙ્ગણિકરતો સઙ્ગણિકારામતં અનુયુત્તો, સંસગ્ગારામો હોતિ સંસગ્ગરતો સંસગ્ગારામતં અનુયુત્તો, પપઞ્ચારામો હોતિ પપઞ્ચરતો પપઞ્ચારામતં અનુયુત્તો. એવં ખો, આવુસો, ભિક્ખુ તથા તથા વિહારં કપ્પેતિ યથા યથાસ્સ વિહારં કપ્પયતો ન ભદ્દકં મરણં હોતિ, ન ભદ્દિકા કાલકિરિયા. અયં વુચ્ચતાવુસો – ‘ભિક્ખુ સક્કાયાભિરતો નપ્પજહાસિ [ન પહાસિ (સી. સ્યા. કં. પી.)] સક્કાયં સમ્મા દુક્ખસ્સ અન્તકિરિયાય’’’.

‘‘તથા તથાવુસો, ભિક્ખુ વિહારં કપ્પેતિ યથા યથાસ્સ વિહારં કપ્પયતો ભદ્દકં મરણં હોતિ, ભદ્દિકા કાલકિરિયા. કથઞ્ચાવુસો, ભિક્ખુ તથા તથા વિહારં કપ્પેતિ યથા યથાસ્સ વિહારં કપ્પયતો ભદ્દકં મરણં હોતિ, ભદ્દિકા કાલકિરિયા?

‘‘ઇધાવુસો, ભિક્ખુ ન કમ્મારામો હોતિ ન કમ્મરતો ન કમ્મારામતં અનુયુત્તો, ન ભસ્સારામો હોતિ ન ભસ્સરતો ન ભસ્સારામતં અનુયુત્તો, ન નિદ્દારામો હોતિ ન નિદ્દારતો નિદ્દારામતં અનુયુત્તો, ન સઙ્ગણિકારામો હોતિ ન સઙ્ગણિકરતો ન સઙ્ગણિકારામતં અનુયુત્તો, ન સંસગ્ગારામો હોતિ ન સંસગ્ગરતો ન સંસગ્ગારામતં અનુયુત્તો, ન પપઞ્ચારામો હોતિ ન પપઞ્ચરતો ન પપઞ્ચારામતં અનુયુત્તો. એવં ખો, આવુસો, ભિક્ખુ તથા તથા વિહારં કપ્પેતિ યથા યથાસ્સ વિહારં કપ્પયતો ભદ્દકં મરણં હોતિ, ભદ્દિકા કાલકિરિયા. અયં વુચ્ચતાવુસો – ‘ભિક્ખુ નિબ્બાનાભિરતો પજહાસિ સક્કાયં સમ્મા દુક્ખસ્સ અન્તકિરિયાયા’’’તિ.

‘‘યો પપઞ્ચમનુયુત્તો, પપઞ્ચાભિરતો મગો;

વિરાધયી સો નિબ્બાનં, યોગક્ખેમં અનુત્તરં.

‘‘યો ચ પપઞ્ચં હિત્વાન, નિપ્પપઞ્ચપદે રતો;

આરાધયી સો નિબ્બાનં, યોગક્ખેમં અનુત્તર’’ન્તિ. ચતુત્થં;

૫. અનુતપ્પિયસુત્તં

૧૫. તત્ર ખો આયસ્મા સારિપુત્તો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘તથા તથાવુસો, ભિક્ખુ વિહારં કપ્પેતિ યથા યથાસ્સ વિહારં કપ્પયતો કાલકિરિયા અનુતપ્પા હોતિ. કથઞ્ચાવુસો, ભિક્ખુ તથા તથા વિહારં કપ્પેતિ યથા યથાસ્સ વિહારં કપ્પયતો કાલકિરિયા અનુતપ્પા હોતિ?

‘‘ઇધાવુસો, ભિક્ખુ કમ્મારામો હોતિ કમ્મરતો કમ્મારામતં અનુયુત્તો, ભસ્સારામો હોતિ…પે… નિદ્દારામો હોતિ… સઙ્ગણિકારામો હોતિ… સંસગ્ગારામો હોતિ… પપઞ્ચારામો હોતિ પપઞ્ચરતો પપઞ્ચારામતં અનુયુત્તો. એવં ખો, આવુસો, ભિક્ખુ તથા તથા વિહારં કપ્પેતિ યથા યથાસ્સ વિહારં કપ્પયતો કાલકિરિયા અનુતપ્પા હોતિ. અયં વુચ્ચતાવુસો – ‘ભિક્ખુ સક્કાયાભિરતો નપ્પજહાસિ સક્કાયં સમ્મા દુક્ખસ્સ અન્તકિરિયાય’’’.

‘‘તથા તથાવુસો, ભિક્ખુ વિહારં કપ્પેતિ યથા યથાસ્સ વિહારં કપ્પયતો કાલકિરિયા અનનુતપ્પા હોતિ. કથઞ્ચાવુસો, ભિક્ખુ તથા તથા વિહારં કપ્પેતિ યથા યથાસ્સ વિહારં કપ્પયતો કાલકિરિયા અનનુતપ્પા હોતિ?

‘‘ઇધાવુસો, ભિક્ખુ ન કમ્મારામો હોતિ ન કમ્મરતો ન કમ્મારામતં અનુયુત્તો, ન ભસ્સારામો હોતિ…પે… ન નિદ્દારામો હોતિ… ન સઙ્ગણિકારામો હોતિ… ન સંસગ્ગારામો હોતિ… ન પપઞ્ચારામો હોતિ ન પપઞ્ચરતો ન પપઞ્ચારામતં અનુયુત્તો. એવં ખો, આવુસો, ભિક્ખુ તથા તથા વિહારં કપ્પેતિ યથા યથાસ્સ વિહારં કપ્પયતો કાલકિરિયા અનનુતપ્પા હોતિ. અયં વુચ્ચતાવુસો – ‘ભિક્ખુ નિબ્બાનાભિરતો પજહાસિ સક્કાયં સમ્મા દુક્ખસ્સ અન્તકિરિયાયા’’’તિ.

‘‘યો પપઞ્ચમનુયુત્તો, પપઞ્ચાભિરતો મગો;

વિરાધયી સો નિબ્બાનં, યોગક્ખેમં અનુત્તરં.

‘‘યો ચ પપઞ્ચં હિત્વાન, નિપ્પપઞ્ચપદે રતો;

આરાધયી સો નિબ્બાનં, યોગક્ખેમં અનુત્તર’’ન્તિ. પઞ્ચમં;

૬. નકુલપિતુસુત્તં

૧૬. એકં સમયં ભગવા ભગ્ગેસુ વિહરતિ સુસુમારગિરે [સુંસુમારગિરે (સી. પી.), સંસુમારગિરે (કત્થચિ)] ભેસકળાવને મિગદાયે. તેન ખો પન સમયેન નકુલપિતા ગહપતિ આબાધિકો હોતિ દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો. અથ ખો નકુલમાતા ગહપતાની નકુલપિતરં ગહપતિં એતદવોચ –

‘‘મા ખો ત્વં, ગહપતિ, સાપેક્ખો [સાપેખો (પી. ક.)] કાલમકાસિ. દુક્ખા, ગહપતિ, સાપેક્ખસ્સ કાલકિરિયા; ગરહિતા ચ ભગવતા સાપેક્ખસ્સ કાલકિરિયા. સિયા ખો પન તે, ગહપતિ, એવમસ્સ – ‘ન નકુલમાતા ગહપતાની મમચ્ચયેન સક્ખિસ્સતિ [ન સક્ખિસ્સતિ (સી. સ્યા. કં.), સક્કોતિ (પી. ક.)] દારકે પોસેતું, ઘરાવાસં સન્ધરિતુ’ન્તિ [સન્ધરિતુન્તિ (ક.), સણ્ઠરિતું (સ્યા.)]. ન ખો પનેતં, ગહપતિ, એવં દટ્ઠબ્બં. કુસલાહં, ગહપતિ, કપ્પાસં કન્તિતું વેણિં ઓલિખિતું. સક્કોમહં, ગહપતિ, તવચ્ચયેન દારકે પોસેતું, ઘરાવાસં સન્ધરિતું. તસ્માતિહ ત્વં, ગહપતિ, મા સાપેક્ખો કાલમકાસિ. દુક્ખા, ગહપતિ, સાપેક્ખસ્સ કાલકિરિયા; ગરહિતા ચ ભગવતા સાપેક્ખસ્સ કાલકિરિયા.

‘‘સિયા ખો પન તે, ગહપતિ, એવમસ્સ – ‘નકુલમાતા ગહપતાની મમચ્ચયેન અઞ્ઞં ઘરં [ભત્તારં (સ્યા. કં.), વીરં (સી.)] ગમિસ્સતી’તિ. ન ખો પનેતં, ગહપતિ, એવં દટ્ઠબ્બં. ત્વઞ્ચેવ ખો, ગહપતિ, જાનાસિ અહઞ્ચ, યં નો [યદા તે (સી.), યથા (સ્યા.), યથા નો (પી.)] સોળસવસ્સાનિ ગહટ્ઠકં બ્રહ્મચરિયં સમાચિણ્ણં [સમાદિન્નં (સી.)]. તસ્માતિહ ત્વં, ગહપતિ, મા સાપેક્ખો કાલમકાસિ. દુક્ખા, ગહપતિ, સાપેક્ખસ્સ કાલકિરિયા; ગરહિતા ચ ભગવતા સાપેક્ખસ્સ કાલકિરિયા.

‘‘સિયા ખો પન તે, ગહપતિ, એવમસ્સ – ‘નકુલમાતા ગહપતાની મમચ્ચયેન ન દસ્સનકામા ભવિસ્સતિ ભગવતો ન દસ્સનકામા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સા’તિ. ન ખો પનેતં, ગહપતિ, એવં દટ્ઠબ્બં. અહઞ્હિ, ગહપતિ, તવચ્ચયેન દસ્સનકામતરા ચેવ ભવિસ્સામિ ભગવતો, દસ્સનકામતરા ચ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ. તસ્માતિહ ત્વં, ગહપતિ, મા સાપેક્ખો કાલમકાસિ. દુક્ખા, ગહપતિ, સાપેક્ખસ્સ કાલકિરિયા; ગરહિતા ચ ભગવતા સાપેક્ખસ્સ કાલકિરિયા.

‘‘સિયા ખો પન તે, ગહપતિ, એવમસ્સ – ‘ન નકુલમાતા ગહપતાની મમચ્ચયેન સીલેસુ [નકુલમાતા… ન સીલેસુ (સી. પી.)] પરિપૂરકારિની’તિ. ન ખો પનેતં, ગહપતિ, એવં દટ્ઠબ્બં. યાવતા ખો, ગહપતિ, તસ્સ ભગવતો સાવિકા ગિહી ઓદાતવસના સીલેસુ પરિપૂરકારિનિયો, અહં તાસં અઞ્ઞતરા. યસ્સ ખો પનસ્સ કઙ્ખા વા વિમતિ વા – અયં સો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો ભગ્ગેસુ વિહરતિ સુસુમારગિરે ભેસકળાવને મિગદાયે – તં ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છતુ. તસ્માતિહ ત્વં, ગહપતિ, મા સાપેક્ખો કાલમકાસિ. દુક્ખા, ગહપતિ, સાપેક્ખસ્સ કાલકિરિયા; ગરહિતા ચ ભગવતા સાપેક્ખસ્સ કાલકિરિયા.

‘‘સિયા ખો પન તે, ગહપતિ, એવમસ્સ – ‘ન નકુલમાતા ગહપતાની લાભિની [નકુલમાતા ગહપતાની ન લાભિની (પી.)] અજ્ઝત્તં ચેતોસમથસ્સા’તિ. ન ખો પનેતં, ગહપતિ, એવં દટ્ઠબ્બં. યાવતા ખો, ગહપતિ, તસ્સ ભગવતો સાવિકા ગિહી ઓદાતવસના લાભિનિયો અજ્ઝત્તં ચેતોસમથસ્સ, અહં તાસં અઞ્ઞતરા. યસ્સ ખો પનસ્સ કઙ્ખા વા વિમતિ વા – અયં સો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો ભગ્ગેસુ વિહરતિ સુસુમારગિરે ભેસકળાવને મિગદાયે – તં ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છતુ. તસ્માતિહ ત્વં, ગહપતિ, મા સાપેક્ખો કાલમકાસિ. દુક્ખા, ગહપતિ, સાપેક્ખસ્સ કાલકિરિયા; ગરહિતા ચ ભગવતા સાપેક્ખસ્સ કાલકિરિયા.

‘‘સિયા ખો પન તે, ગહપતિ, એવમસ્સ – ‘ન નકુલમાતા ગહપતાની ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે ઓગાધપ્પત્તા પતિગાધપ્પત્તા અસ્સાસપ્પત્તા તિણ્ણવિચિકિચ્છા વિગતકથંકથા વેસારજ્જપ્પત્તા અપરપ્પચ્ચયા સત્થુસાસને વિહરતી’તિ. ન ખો પનેતં, ગહપતિ, એવં દટ્ઠબ્બં. યાવતા ખો, ગહપતિ, તસ્સ ભગવતો સાવિકા ગિહી ઓદાતવસના ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે ઓગાધપ્પત્તા પતિગાધપ્પત્તા અસ્સાસપ્પત્તા તિણ્ણવિચિકિચ્છા વિગતકથંકથા વેસારજ્જપ્પત્તા અપરપ્પચ્ચયા સત્થુસાસને વિહરન્તિ, અહં તાસં અઞ્ઞતરા. યસ્સ ખો પનસ્સ કઙ્ખા વા વિમતિ વા – અયં સો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો ભગ્ગેસુ વિહરતિ સુસુમારગિરે ભેસકળાવને મિગદાયે – તં ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છતુ. તસ્માતિહ ત્વં, ગહપતિ, મા સાપેક્ખો કાલમકાસિ. દુક્ખા ગહપતિ સાપેક્ખસ્સ કાલકિરિયા; ગરહિતા ચ ભગવતા સાપેક્ખસ્સ કાલકિરિયા’’તિ.

અથ ખો નકુલપિતુનો ગહપતિસ્સ નકુલમાતરા [નકુલમાતાય (સી. સ્યા.), નકુલમાતુયા (ક.)] ગહપતાનિયા ઇમિના ઓવાદેન ઓવદિયમાનસ્સ સો આબાધો ઠાનસો પટિપ્પસ્સમ્ભિ. વુટ્ઠહિ [વુટ્ઠાતિ (ક.)] ચ નકુલપિતા ગહપતિ તમ્હા આબાધા; તથા પહીનો ચ પન નકુલપિતુનો ગહપતિસ્સ સો આબાધો અહોસિ. અથ ખો નકુલપિતા ગહપતિ ગિલાના વુટ્ઠિતો [‘‘ગિલાનભાવતો વુટ્ઠાય ઠિતો, ભાવપ્પધાનો હિ અયં નિદ્દેસો’’તિ ટીકાસંવણ્ણના] અચિરવુટ્ઠિતો ગેલઞ્ઞા દણ્ડમોલુબ્ભ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો નકુલપિતરં ગહપતિં ભગવા એતદવોચ –

‘‘લાભા તે, ગહપતિ, સુલદ્ધં તે, ગહપતિ! યસ્સ તે નકુલમાતા ગહપતાની અનુકમ્પિકા અત્થકામા ઓવાદિકા અનુસાસિકા. યાવતા ખો, ગહપતિ, મમ સાવિકા ગિહી ઓદાતવસના સીલેસુ પરિપૂરકારિનિયો, નકુલમાતા ગહપતાની તાસં અઞ્ઞતરા. યાવતા ખો, ગહપતિ, મમ સાવિકા ગિહી ઓદાતવસના લાભિનિયો અજ્ઝત્તં ચેતોસમથસ્સ, નકુલમાતા ગહપતાની તાસં અઞ્ઞતરા. યાવતા ખો, ગહપતિ, મમ સાવિકા ગિહી ઓદાતવસના ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે ઓગાધપ્પત્તા પતિગાધપ્પત્તા અસ્સાસપ્પત્તા તિણ્ણવિચિકિચ્છા વિગતકથંકથા વેસારજ્જપ્પત્તા અપરપ્પચ્ચયા સત્થુસાસને વિહરન્તિ, નકુલમાતા ગહપતાની તાસં અઞ્ઞતરા. લાભા તે, ગહપતિ, સુલદ્ધં તે, ગહપતિ! યસ્સ તે નકુલમાતા ગહપતાની અનુકમ્પિકા અત્થકામા ઓવાદિકા અનુસાસિકા’’તિ. છટ્ઠં.

૭. સોપ્પસુત્તં

૧૭. એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. અથ ખો ભગવા સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો યેનુપટ્ઠાનસાલા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. આયસ્માપિ ખો સારિપુત્તો સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો યેનુપટ્ઠાનસાલા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. આયસ્માપિ ખો મહામોગ્ગલ્લાનો…પે… આયસ્માપિ ખો મહાકસ્સપો… આયસ્માપિ ખો મહાકચ્ચાયનો… આયસ્માપિ ખો મહાકોટ્ઠિકો [મહાકોટ્ઠિતો (સી. પી.)] … આયસ્માપિ ખો મહાચુન્દો… આયસ્માપિ ખો મહાકપ્પિનો… આયસ્માપિ ખો અનુરુદ્ધો… આયસ્માપિ ખો રેવતો… આયસ્માપિ ખો આનન્દો સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો યેનુપટ્ઠાનસાલા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. અથ ખો ભગવા બહુદેવ રત્તિં નિસજ્જાય વીતિનામેત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પાવિસિ. તેપિ ખો આયસ્મન્તો અચિરપક્કન્તસ્સ ભગવતો ઉટ્ઠાયાસના યથાવિહારં અગમંસુ. યે પન તત્થ ભિક્ખૂ નવા અચિરપબ્બજિતા અધુનાગતા ઇમં ધમ્મવિનયં તે યાવ સૂરિયુગ્ગમના કાકચ્છમાના સુપિંસુ. અદ્દસા ખો ભગવા દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન તે ભિક્ખૂ યાવ સૂરિયુગ્ગમના કાકચ્છમાને સુપન્તે. દિસ્વા યેનુપટ્ઠાનસાલા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. નિસજ્જ ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ –

‘‘કહં નુ ખો, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો? કહં મહામોગ્ગલ્લાનો? કહં મહાકસ્સપો? કહં મહાકચ્ચાયનો? કહં મહાકોટ્ઠિકો? કહં મહાચુન્દો? કહં મહાકપ્પિનો? કહં અનુરુદ્ધો? કહં રેવતો? કહં આનન્દો? કહં નુ ખો તે, ભિક્ખવે, થેરા સાવકા ગતા’’તિ? ‘‘તેપિ ખો, ભન્તે, આયસ્મન્તો અચિરપક્કન્તસ્સ ભગવતો ઉટ્ઠાયાસના યથાવિહારં અગમંસૂ’’તિ. ‘‘કેન નો [કેન નો (ક.), કે નુ (કત્થચિ)] તુમ્હે, ભિક્ખવે, થેરા ભિક્ખૂ નાગતાતિ [ભિક્ખૂ નવા (સી. સ્યા. કં. પી.), ભિક્ખૂ ગતાતિ (?)] યાવ સૂરિયુગ્ગમના કાકચ્છમાના સુપથ? તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, અપિ નુ તુમ્હેહિ દિટ્ઠં વા સુતં વા – ‘રાજા ખત્તિયો મુદ્ધાભિસિત્તો [મુદ્ધાભિસિત્તો (ક.)] યાવદત્થં સેય્યસુખં પસ્સસુખં મિદ્ધસુખં અનુયુત્તો વિહરન્તો યાવજીવં રજ્જં કારેન્તો જનપદસ્સ વા પિયો મનાપો’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘સાધુ, ભિક્ખવે! મયાપિ ખો એતં, ભિક્ખવે, નેવ દિટ્ઠં ન સુતં – ‘રાજા ખત્તિયો મુદ્ધાભિસિત્તો યાવદત્થં સેય્યસુખં પસ્સસુખં મિદ્ધસુખં અનુયુત્તો વિહરન્તો યાવજીવં રજ્જં કારેન્તો જનપદસ્સ વા પિયો મનાપો’’’તિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, અપિ નુ તુમ્હેહિ દિટ્ઠં વા સુતં વા – ‘રટ્ઠિકો…પે… પેત્તણિકો… સેનાપતિકો… ગામગામણિકો [ગામગામિકો (સી. પી.)] … પૂગગામણિકો યાવદત્થં સેય્યસુખં પસ્સસુખં મિદ્ધસુખં અનુયુત્તો વિહરન્તો યાવજીવં પૂગગામણિકત્તં કારેન્તો પૂગસ્સ વા પિયો મનાપો’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘સાધુ, ભિક્ખવે! મયાપિ ખો એતં, ભિક્ખવે, નેવ દિટ્ઠં ન સુતં – ‘પૂગગામણિકો યાવદત્થં સેય્યસુખં પસ્સસુખં મિદ્ધસુખં અનુયુત્તો વિહરન્તો યાવજીવં પૂગગામણિકત્તં વા કારેન્તો પૂગસ્સ વા પિયો મનાપો’’’તિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, અપિ નુ તુમ્હેહિ દિટ્ઠં વા સુતં વા – ‘સમણો વા બ્રાહ્મણો વા યાવદત્થં સેય્યસુખં પસ્સસુખં મિદ્ધસુખં અનુયુત્તો ઇન્દ્રિયેસુ અગુત્તદ્વારો ભોજને અમત્તઞ્ઞૂ જાગરિયં અનનુયુત્તો અવિપસ્સકો કુસલાનં ધમ્માનં પુબ્બરત્તાપરરત્તં બોધિપક્ખિયાનં [બોધપક્ખિયાનં (સી.), બોધપક્ખિકાનં (પી.)] ધમ્માનં ભાવનાનુયોગં અનનુયુત્તો આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તો’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘સાધુ, ભિક્ખવે! મયાપિ ખો એતં, ભિક્ખવે, નેવ દિટ્ઠં ન સુતં – ‘સમણો વા બ્રાહ્મણો વા યાવદત્થં સેય્યસુખં પસ્સસુખં મિદ્ધસુખં અનુયુત્તો ઇન્દ્રિયેસુ અગુત્તદ્વારો ભોજને અમત્તઞ્ઞૂ જાગરિયં અનનુયુત્તો અવિપસ્સકો કુસલાનં ધમ્માનં પુબ્બરત્તાપરરત્તં બોધિપક્ખિયાનં ધમ્માનં ભાવનાનુયોગં અનનુયુત્તો આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તો’’’તિ.

‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારા ભવિસ્સામ, ભોજને મત્તઞ્ઞુનો, જાગરિયં અનુયુત્તા, વિપસ્સકા કુસલાનં ધમ્માનં, પુબ્બરત્તાપરરત્તં બોધિપક્ખિયાનં ધમ્માનં, ભાવનાનુયોગમનુયુત્તા વિહરિસ્સામા’તિ. એવઞ્હિ વો, ભિક્ખવે, સિક્ખિતબ્બ’’ન્તિ. સત્તમં.

૮. મચ્છબન્ધસુત્તં

૧૮. એકં સમયં ભગવા કોસલેસુ ચારિકં ચરતિ મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં. અદ્દસા ખો ભગવા અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નો અઞ્ઞતરસ્મિં પદેસે મચ્છિકં મચ્છબન્ધં મચ્છે વધિત્વા વધિત્વા વિક્કિણમાનં. દિસ્વા મગ્ગા ઓક્કમ્મ અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. નિસજ્જ ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘પસ્સથ નો તુમ્હે, ભિક્ખવે, અમું મચ્છિકં મચ્છબન્ધં મચ્છે વધિત્વા વધિત્વા વિક્કિણમાન’’ન્તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, અપિ નુ તુમ્હેહિ દિટ્ઠં વા સુતં વા – ‘મચ્છિકો મચ્છબન્ધો મચ્છે વધિત્વા વધિત્વા વિક્કિણમાનો તેન કમ્મેન તેન આજીવેન હત્થિયાયી વા અસ્સયાયી વા રથયાયી વા યાનયાયી વા ભોગભોગી વા મહન્તં વા ભોગક્ખન્ધં અજ્ઝાવસન્તો’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘સાધુ, ભિક્ખવે! મયાપિ ખો એતં, ભિક્ખવે, નેવ દિટ્ઠં ન સુતં – ‘મચ્છિકો મચ્છબન્ધો મચ્છે વધિત્વા વધિત્વા વિક્કિણમાનો તેન કમ્મેન તેન આજીવેન હત્થિયાયી વા અસ્સયાયી વા રથયાયી વા યાનયાયી વા ભોગભોગી વા મહન્તં વા ભોગક્ખન્ધં અજ્ઝાવસન્તો’તિ. તં કિસ્સ હેતુ? તે હિ સો, ભિક્ખવે, મચ્છે વજ્ઝે વધાયુપનીતે [વધાયાનીતે (સ્યા. કં.), વધાય નીતે (ક.)] પાપકેન મનસાનુપેક્ખતિ, તસ્મા સો નેવ હત્થિયાયી હોતિ ન અસ્સયાયી ન રથયાયી ન યાનયાયી ન ભોગભોગી, ન મહન્તં ભોગક્ખન્ધં અજ્ઝાવસતિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, અપિ નુ તુમ્હેહિ દિટ્ઠં વા સુતં વા – ‘ગોઘાતકો ગાવો વધિત્વા વધિત્વા વિક્કિણમાનો તેન કમ્મેન તેન આજીવેન હત્થિયાયી વા અસ્સયાયી વા રથયાયી વા યાનયાયી વા ભોગભોગી વા મહન્તં વા ભોગક્ખન્ધં અજ્ઝાવસન્તો’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘સાધુ, ભિક્ખવે! મયાપિ ખો એતં, ભિક્ખવે, નેવ દિટ્ઠં ન સુતં – ‘ગોઘાતકો ગાવો વધિત્વા વધિત્વા વિક્કિણમાનો તેન કમ્મેન તેન આજીવેન હત્થિયાયી વા અસ્સયાયી વા રથયાયી વા યાનયાયી વા ભોગભોગી વા મહન્તં વા ભોગક્ખન્ધં અજ્ઝાવસન્તો’તિ. તં કિસ્સ હેતુ? તે હિ સો, ભિક્ખવે, ગાવો વજ્ઝે વધાયુપનીતે પાપકેન મનસાનુપેક્ખતિ, તસ્મા સો નેવ હત્થિયાયી હોતિ ન અસ્સયાયી ન રથયાયી ન યાનયાયી ન ભોગભોગી, ન મહન્તં ભોગક્ખન્ધં અજ્ઝાવસતિ’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, અપિ નુ તુમ્હેહિ દિટ્ઠં વા સુતં વા – ‘ઓરબ્ભિકો…પે… સૂકરિકો [સોકરિકો (સ્યા.)] …પે… સાકુણિકો…પે… માગવિકો મગે [મિગે (સ્યા. કં.)] વધિત્વા વધિત્વા વિક્કિણમાનો તેન કમ્મેન તેન આજીવેન હત્થિયાયી વા અસ્સયાયી વા રથયાયી વા યાનયાયી વા ભોગભોગી વા મહન્તં વા ભોગક્ખન્ધં અજ્ઝાવસન્તો’’’તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’. ‘‘સાધુ, ભિક્ખવે! મયાપિ ખો એતં, ભિક્ખવે, નેવ દિટ્ઠં ન સુતં – ‘માગવિકો મગે વધિત્વા વધિત્વા વિક્કિણમાનો તેન કમ્મેન તેન આજીવેન હત્થિયાયી વા અસ્સયાયી વા રથયાયી વા યાનયાયી વા ભોગભોગી વા મહન્તં વા ભોગક્ખન્ધં અજ્ઝાવસન્તો’તિ. તં કિસ્સ હેતુ? તે હિ સો, ભિક્ખવે, મગે વજ્ઝે વધાયુપનીતે પાપકેન મનસાનુપેક્ખતિ, તસ્મા સો નેવ હત્થિયાયી હોતિ ન અસ્સયાયી ન રથયાયી ન યાનયાયી ન ભોગભોગી, ન મહન્તં ભોગક્ખન્ધં અજ્ઝાવસતિ. તે હિ (નામ) [( ) બહૂસુ નત્થિ] સો, ભિક્ખવે, તિરચ્છાનગતે પાણે વજ્ઝે વધાયુપનીતે પાપકેન મનસાનુપેક્ખમાનો [મનસાનુપેક્ખતિ, તસ્મા સો (સ્યા. ક.)] નેવ હત્થિયાયી ભવિસ્સતિ [હોતિ (સ્યા. ક.)] ન અસ્સયાયી ન રથયાયી ન યાનયાયી ન ભોગભોગી, ન મહન્તં ભોગક્ખન્ધં અજ્ઝાવસિસ્સતિ [અજ્ઝાવસતિ (સ્યા. ક.)]. કો પન વાદો યં મનુસ્સભૂતં વજ્ઝં વધાયુપનીતં પાપકેન મનસાનુપેક્ખતિ! તઞ્હિ તસ્સ [તં હિસ્સ (પી. ક.)], ભિક્ખવે, હોતિ દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાય. કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જતી’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. પઠમમરણસ્સતિસુત્તં

૧૯. એકં સમયં ભગવા નાતિકે [નાદિકે (સી. સ્યા. કં. પી.) અ. નિ. ૮.૭૩] વિહરતિ ગિઞ્જકાવસથે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ – ‘‘મરણસ્સતિ, ભિક્ખવે, ભાવિતા બહુલીકતા મહપ્ફલા હોતિ મહાનિસંસા અમતોગધા અમતપરિયોસાના. ભાવેથ નો તુમ્હે, ભિક્ખવે, મરણસ્સતિ’’ન્તિ?

એવં વુત્તે અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અહં ખો, ભન્તે, ભાવેમિ મરણસ્સતિ’’ન્તિ. ‘‘યથા કથં પન ત્વં, ભિક્ખુ, ભાવેસિ મરણસ્સતિ’’ન્તિ? ‘‘ઇધ મય્હં, ભન્તે, એવં હોતિ – ‘અહો વતાહં રત્તિન્દિવં જીવેય્યં, ભગવતો સાસનં મનસિ કરેય્યં, બહુ વત મે કતં અસ્સા’તિ. એવં ખો અહં, ભન્તે, ભાવેમિ મરણસ્સતિ’’ન્તિ.

અઞ્ઞતરોપિ ખો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અહમ્પિ ખો, ભન્તે, ભાવેમિ મરણસ્સતિ’’ન્તિ. ‘‘યથા કથં પન ત્વં, ભિક્ખુ, ભાવેસિ મરણસ્સતિ’’ન્તિ? ‘‘ઇધ મય્હં, ભન્તે, એવં હોતિ – ‘અહો વતાહં દિવસં જીવેય્યં, ભગવતો સાસનં મનસિ કરેય્યં, બહુ વત મે કતં અસ્સા’તિ. એવં ખો અહં, ભન્તે, ભાવેમિ મરણસ્સતિ’’ન્તિ.

અઞ્ઞતરોપિ ખો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અહમ્પિ ખો, ભન્તે, ભાવેમિ મરણસ્સતિ’’ન્તિ. ‘‘યથા કથં પન ત્વં, ભિક્ખુ, ભાવેસિ મરણસ્સતિ’’ન્તિ? ‘‘ઇધ મય્હં, ભન્તે, એવં હોતિ – ‘અહો વતાહં તદન્તરં જીવેય્યં યદન્તરં એકપિણ્ડપાતં ભુઞ્જામિ, ભગવતો સાસનં મનસિ કરેય્યં, બહુ વત મે કતં અસ્સા’તિ. એવં ખો અહં, ભન્તે, ભાવેમિ મરણસ્સતિ’’ન્તિ.

અઞ્ઞતરોપિ ખો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અહમ્પિ ખો, ભન્તે, ભાવેમિ મરણસ્સતિ’’ન્તિ. ‘‘યથા કથં પન ત્વં, ભિક્ખુ, ભાવેસિ મરણસ્સતિ’’ન્તિ? ‘‘ઇધ મય્હં, ભન્તે, એવં હોતિ – ‘અહો વતાહં તદન્તરં જીવેય્યં યદન્તરં ચત્તારો પઞ્ચ આલોપે સઙ્ખાદિત્વા [સઙ્ખરિત્વા (ક.)] અજ્ઝોહરામિ, ભગવતો સાસનં મનસિ કરેય્યં, બહુ વત મે કતં અસ્સા’તિ. એવં ખો અહં, ભન્તે, ભાવેમિ મરણસ્સતિ’’ન્તિ.

અઞ્ઞતરોપિ ખો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અહમ્પિ ખો, ભન્તે, ભાવેમિ મરણસ્સતિ’’ન્તિ. ‘‘યથા કથં પન ત્વં, ભિક્ખુ, ભાવેસિ મરણસ્સતિ’’ન્તિ? ‘‘ઇધ મય્હં, ભન્તે, એવં હોતિ – ‘અહો વતાહં તદન્તરં જીવેય્યં યદન્તરં એકં આલોપં સઙ્ખાદિત્વા [સંહરિત્વા (ક.)] અજ્ઝોહરામિ, ભગવતો સાસનં મનસિ કરેય્યં, બહુ વત મે કતં અસ્સા’તિ. એવં ખો અહં, ભન્તે, ભાવેમિ મરણસ્સતિ’’ન્તિ.

અઞ્ઞતરોપિ ખો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અહમ્પિ ખો, ભન્તે, ભાવેમિ મરણસ્સતિ’’ન્તિ. ‘‘યથા કથં પન ત્વં, ભિક્ખુ, ભાવેસિ મરણસ્સતિ’’ન્તિ? ‘‘ઇધ મય્હં, ભન્તે, એવં હોતિ – ‘અહો વતાહં તદન્તરં જીવેય્યં યદન્તરં અસ્સસિત્વા વા પસ્સસામિ પસ્સસિત્વા વા અસ્સસામિ, ભગવતો સાસનં મનસિ કરેય્યં, બહુ વત મે કતં અસ્સા’તિ. એવં ખો અહં, ભન્તે, ભાવેમિ મરણસ્સતિ’’ન્તિ.

એવં વુત્તે ભગવા તે ભિક્ખૂ એતદવોચ – ‘‘યો ચાયં [ય્વાયં (પી. ક.)], ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં મરણસ્સતિં ભાવેતિ – ‘અહો વતાહં રત્તિન્દિવં જીવેય્યં, ભગવતો સાસનં મનસિ કરેય્યં, બહુ વત મે કતં અસ્સા’’’તિ.

‘‘યો ચાયં [યોપાયં (ક.)], ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં મરણસ્સતિં ભાવેતિ – ‘અહો વતાહં દિવસં જીવેય્યં, ભગવતો સાસનં મનસિ કરેય્યં, બહુ વત મે કતં અસ્સા’’’તિ.

‘‘યો ચાયં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં મરણસ્સતિં ભાવેતિ – ‘અહો વતાહં તદન્તરં જીવેય્યં યદન્તરં એકપિણ્ડપાતં ભુઞ્જામિ, ભગવતો સાસનં મનસિ કરેય્યં, બહુ વત મે કતં અસ્સા’’’તિ.

‘‘યો ચાયં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં મરણસ્સતિં ભાવેતિ – ‘અહો વતાહં તદન્તરં જીવેય્યં યદન્તરં ચત્તારો પઞ્ચ આલોપે સઙ્ખાદિત્વા અજ્ઝોહરામિ, ભગવતો સાસનં મનસિ કરેય્યં, બહુ વત મે કતં અસ્સા’તિ. ઇમે વુચ્ચન્તિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ પમત્તા વિહરન્તિ દન્ધં મરણસ્સતિં ભાવેન્તિ આસવાનં ખયાય.

‘‘યો ચ ખ્વાયં [યોપાયં (ક.)], ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં મરણસ્સતિં ભાવેતિ – ‘અહો વતાહં તદન્તરં જીવેય્યં યદન્તરં એકં આલોપં સઙ્ખાદિત્વા અજ્ઝોહરામિ, ભગવતો સાસનં મનસિ કરેય્યં, બહુ વત મે કતં અસ્સા’’’તિ.

‘‘યો ચાયં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં મરણસ્સતિં ભાવેતિ – ‘અહો વતાહં તદન્તરં જીવેય્યં યદન્તરં અસ્સસિત્વા વા પસ્સસામિ પસ્સસિત્વા વા અસ્સસામિ, ભગવતો સાસનં મનસિ કરેય્યં, બહુ વત મે કતં અસ્સા’તિ. ઇમે વુચ્ચન્તિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ અપ્પમત્તા વિહરન્તિ તિક્ખં મરણસ્સતિં ભાવેન્તિ આસવાનં ખયાય.

‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘અપ્પમત્તા વિહરિસ્સામ, તિક્ખં મરણસ્સતિં ભાવેસ્સામ આસવાનં ખયાયા’તિ. એવઞ્હિ વો, ભિક્ખવે, સિક્ખિતબ્બ’’ન્તિ. નવમં.

૧૦. દુતિયમરણસ્સતિસુત્તં

૨૦. એકં સમયં ભગવા નાતિકે વિહરતિ ગિઞ્જકાવસથે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘મરણસ્સતિ, ભિક્ખવે, ભાવિતા બહુલીકતા મહપ્ફલા હોતિ મહાનિસંસા અમતોગધા અમતપરિયોસાના. કથં ભાવિતા ચ, ભિક્ખવે, મરણસ્સતિ કથં બહુલીકતા મહપ્ફલા હોતિ મહાનિસંસા અમતોગધા અમતપરિયોસાના?

‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ દિવસે નિક્ખન્તે રત્તિયા પતિહિતાય [પટિગતાય (ક.) અ. નિ. ૮.૭૪] ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘બહુકા ખો મે પચ્ચયા મરણસ્સ – અહિ વા મં ડંસેય્ય, વિચ્છિકો વા મં ડંસેય્ય, સતપદી વા મં ડંસેય્ય; તેન મે અસ્સ કાલકિરિયા, સો મમસ્સ અન્તરાયો. ઉપક્ખલિત્વા વા પપતેય્યં, ભત્તં વા મે ભુત્તં બ્યાપજ્જેય્ય, પિત્તં વા મે કુપ્પેય્ય, સેમ્હં વા મે કુપ્પેય્ય, સત્થકા વા મે વાતા કુપ્પેય્યું; તેન મે અસ્સ કાલકિરિયા, સો મમસ્સ અન્તરાયો’તિ. તેન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખિતબ્બં – ‘અત્થિ નુ ખો મે પાપકા અકુસલા ધમ્મા અપ્પહીના, યે મે અસ્સુ રત્તિં કાલં કરોન્તસ્સ અન્તરાયાયા’’’તિ.

‘‘સચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પચ્ચવેક્ખમાનો એવં જાનાતિ – ‘અત્થિ મે પાપકા અકુસલા ધમ્મા અપ્પહીના, યે મે અસ્સુ રત્તિં કાલં કરોન્તસ્સ અન્તરાયાયા’તિ, તેન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના તેસંયેવ પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનાય અધિમત્તો છન્દો ચ વાયામો ચ ઉસ્સાહો ચ ઉસ્સોળ્હી ચ અપ્પટિવાની ચ સતિ ચ સમ્પજઞ્ઞઞ્ચ કરણીયં. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, આદિત્તચેલો વા આદિત્તસીસો વા તસ્સેવ ચેલસ્સ વા સીસસ્સ વા નિબ્બાપનાય અધિમત્તં છન્દઞ્ચ વાયામઞ્ચ ઉસ્સાહઞ્ચ ઉસ્સોળ્હિઞ્ચ અપ્પટિવાનિઞ્ચ સતિઞ્ચ સમ્પજઞ્ઞઞ્ચ કરેય્ય; એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, તેન ભિક્ખુના તેસંયેવ પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનાય અધિમત્તો છન્દો ચ વાયામો ચ ઉસ્સાહો ચ ઉસ્સોળ્હી ચ અપ્પટિવાની ચ સતિ ચ સમ્પજઞ્ઞઞ્ચ કરણીયં.

‘‘સચે પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પચ્ચવેક્ખમાનો એવં જાનાતિ – ‘નત્થિ મે પાપકા અકુસલા ધમ્મા અપ્પહીના, યે મે અસ્સુ રત્તિં કાલં કરોન્તસ્સ અન્તરાયાયા’તિ, તેન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના તેનેવ પીતિપામોજ્જેન વિહાતબ્બં અહોરત્તાનુસિક્ખિના કુસલેસુ ધમ્મેસુ.

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ રત્તિયા નિક્ખન્તાય દિવસે પતિહિતે ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘બહુકા ખો મે પચ્ચયા મરણસ્સ – અહિ વા મં ડંસેય્ય, વિચ્છિકો વા મં ડંસેય્ય, સતપદી વા મં ડંસેય્ય; તેન મે અસ્સ કાલકિરિયા સો મમસ્સ અન્તરાયો. ઉપક્ખલિત્વા વા પપતેય્યં, ભત્તં વા મે ભુત્તં બ્યાપજ્જેય્ય, પિત્તં વા મે કુપ્પેય્ય, સેમ્હં વા મે કુપ્પેય્ય, સત્થકા વા મે વાતા કુપ્પેય્યું; તેન મે અસ્સ કાલકિરિયા સો મમસ્સ અન્તરાયો’તિ. તેન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખિતબ્બં – ‘અત્થિ નુ ખો મે પાપકા અકુસલા ધમ્મા અપ્પહીના, યે મે અસ્સુ દિવા કાલં કરોન્તસ્સ અન્તરાયાયા’’’તિ.

‘‘સચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પચ્ચવેક્ખમાનો એવં જાનાતિ – ‘અત્થિ મે પાપકા અકુસલા ધમ્મા અપ્પહીના, યે મે અસ્સુ દિવા કાલં કરોન્તસ્સ અન્તરાયાયા’તિ, તેન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના તેસંયેવ પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનાય અધિમત્તો છન્દો ચ વાયામો ચ ઉસ્સાહો ચ ઉસ્સોળ્હી ચ અપ્પટિવાની ચ સતિ ચ સમ્પજઞ્ઞઞ્ચ કરણીયં. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, આદિત્તચેલો વા આદિત્તસીસો વા તસ્સેવ ચેલસ્સ વા સીસસ્સ વા નિબ્બાપનાય અધિમત્તં છન્દઞ્ચ વાયામઞ્ચ ઉસ્સાહઞ્ચ ઉસ્સોળ્હિઞ્ચ અપ્પટિવાનિઞ્ચ સતિઞ્ચ સમ્પજઞ્ઞઞ્ચ કરેય્ય; એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, તેન ભિક્ખુના તેસંયેવ પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનાય અધિમત્તો છન્દો ચ વાયામો ચ ઉસ્સાહો ચ ઉસ્સોળ્હી ચ અપ્પટિવાની ચ સતિ ચ સમ્પજઞ્ઞઞ્ચ કરણીયં.

‘‘સચે પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પચ્ચવેક્ખમાનો એવં જાનાતિ – ‘નત્થિ મે પાપકા અકુસલા ધમ્મા અપ્પહીના, યે મે અસ્સુ દિવા કાલં કરોન્તસ્સ અન્તરાયાયા’તિ, તેન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના તેનેવ પીતિપામોજ્જેન વિહાતબ્બં અહોરત્તાનુસિક્ખિના કુસલેસુ ધમ્મેસુ. એવં ભાવિતા ખો, ભિક્ખવે, મરણસ્સતિ એવં બહુલીકતા મહપ્ફલા હોતિ મહાનિસંસા અમતોગધા અમતપરિયોસાના’’તિ. દસમં.

સારણીયવગ્ગો દુતિયો.