(૨૦) ૫. બ્રાહ્મણવગ્ગો

૧. સોણસુત્તં

૧૯૧. ‘‘પઞ્ચિમે, ભિક્ખવે, પોરાણા બ્રાહ્મણધમ્મા એતરહિ સુનખેસુ સન્દિસ્સન્તિ, નો બ્રાહ્મણેસુ. કતમે પઞ્ચ? પુબ્બે સુદં [પુબ્બસ્સુદં (ક.)], ભિક્ખવે, બ્રાહ્મણા બ્રાહ્મણિંયેવ ગચ્છન્તિ, નો અબ્રાહ્મણિં. એતરહિ, ભિક્ખવે, બ્રાહ્મણા બ્રાહ્મણિમ્પિ ગચ્છન્તિ, અબ્રાહ્મણિમ્પિ ગચ્છન્તિ. એતરહિ, ભિક્ખવે, સુનખા સુનખિંયેવ ગચ્છન્તિ, નો અસુનખિં. અયં, ભિક્ખવે, પઠમો પોરાણો બ્રાહ્મણધમ્મો એતરહિ સુનખેસુ સન્દિસ્સતિ, નો બ્રાહ્મણેસુ.

‘‘પુબ્બે સુદં, ભિક્ખવે, બ્રાહ્મણા બ્રાહ્મણિં ઉતુનિંયેવ ગચ્છન્તિ, નો અનુતુનિં. એતરહિ, ભિક્ખવે, બ્રાહ્મણા બ્રાહ્મણિં ઉતુનિમ્પિ ગચ્છન્તિ, અનુતુનિમ્પિ ગચ્છન્તિ. એતરહિ, ભિક્ખવે, સુનખા સુનખિં ઉતુનિંયેવ ગચ્છન્તિ, નો અનુતુનિં. અયં, ભિક્ખવે, દુતિયો પોરાણો બ્રાહ્મણધમ્મો એતરહિ સુનખેસુ સન્દિસ્સતિ, નો બ્રાહ્મણેસુ.

‘‘પુબ્બે સુદં, ભિક્ખવે, બ્રાહ્મણા બ્રાહ્મણિં નેવ કિણન્તિ નો વિક્કિણન્તિ, સમ્પિયેનેવ સંવાસં સંબન્ધાય [સંસગ્ગત્થાય (સી. પી.)] સંપવત્તેન્તિ. એતરહિ, ભિક્ખવે, બ્રાહ્મણા બ્રાહ્મણિં કિણન્તિપિ વિક્કિણન્તિપિ, સમ્પિયેનપિ સંવાસં સંબન્ધાય સંપવત્તેન્તિ. એતરહિ, ભિક્ખવે, સુનખા સુનખિં નેવ કિણન્તિ નો વિક્કિણન્તિ, સમ્પિયેનેવ સંવાસં સંબન્ધાય સંપવત્તેન્તિ. અયં, ભિક્ખવે, તતિયો પોરાણો બ્રાહ્મણધમ્મો એતરહિ સુનખેસુ સન્દિસ્સતિ, નો બ્રાહ્મણેસુ.

‘‘પુબ્બે સુદં, ભિક્ખવે, બ્રાહ્મણા ન સન્નિધિં કરોન્તિ ધનસ્સપિ ધઞ્ઞસ્સપિ રજતસ્સપિ જાતરૂપસ્સપિ. એતરહિ, ભિક્ખવે, બ્રાહ્મણા સન્નિધિં કરોન્તિ ધનસ્સપિ ધઞ્ઞસ્સપિ રજતસ્સપિ જાતરૂપસ્સપિ. એતરહિ, ભિક્ખવે, સુનખા ન સન્નિધિં કરોન્તિ ધનસ્સપિ ધઞ્ઞસ્સપિ રજતસ્સપિ જાતરૂપસ્સપિ. અયં, ભિક્ખવે, ચતુત્થો પોરાણો બ્રાહ્મણધમ્મો એતરહિ સુનખેસુ સન્દિસ્સતિ, નો બ્રાહ્મણેસુ.

‘‘પુબ્બે સુદં, ભિક્ખવે, બ્રાહ્મણા સાયં સાયમાસાય પાતો પાતરાસાય ભિક્ખં પરિયેસન્તિ. એતરહિ, ભિક્ખવે, બ્રાહ્મણા યાવદત્થં ઉદરાવદેહકં ભુઞ્જિત્વા અવસેસં આદાય પક્કમન્તિ. એતરહિ, ભિક્ખવે, સુનખા સાયં સાયમાસાય પાતો પાતરાસાય ભિક્ખં પરિયેસન્તિ. અયં, ભિક્ખવે, પઞ્ચમો પોરાણો બ્રાહ્મણધમ્મો એતરહિ સુનખેસુ સન્દિસ્સતિ, નો બ્રાહ્મણેસુ. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચ પોરાણા બ્રાહ્મણધમ્મા એતરહિ સુનખેસુ સન્દિસ્સન્તિ, નો બ્રાહ્મણેસૂ’’તિ. પઠમં.

૨. દોણબ્રાહ્મણસુત્તં

૧૯૨. અથ ખો દોણો બ્રાહ્મણો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો દોણો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘સુતં મેતં, ભો ગોતમ – ‘ન સમણો ગોતમો બ્રાહ્મણે જિણ્ણે વુડ્ઢે મહલ્લકે અદ્ધગતે વયોઅનુપ્પત્તે અભિવાદેતિ વા પચ્ચુટ્ઠેતિ વા આસનેન વા નિમન્તેતી’તિ. તયિદં, ભો ગોતમ, તથેવ. ન હિ ભવં ગોતમો બ્રાહ્મણે જિણ્ણે વુડ્ઢે મહલ્લકે અદ્ધગતે વયોઅનુપ્પત્તે અભિવાદેતિ વા પચ્ચુટ્ઠેતિ વા આસનેન વા નિમન્તેતિ. તયિદં, ભો ગોતમ, ન સમ્પન્નમેવા’’તિ. ‘‘ત્વમ્પિ નો, દોણ, બ્રાહ્મણો પટિજાનાસી’’તિ? ‘‘યઞ્હિ તં, ભો ગોતમ, સમ્મા વદમાનો વદેય્ય – ‘બ્રાહ્મણો ઉભતો સુજાતો – માતિતો ચ પિતિતો ચ, સંસુદ્ધગહણિકો, યાવ સત્તમા પિતામહયુગા અક્ખિતો અનુપક્કુટ્ઠો જાતિવાદેન, અજ્ઝાયકો મન્તધરો, તિણ્ણં વેદાનં પારગૂ સનિઘણ્ડુકેટુભાનં સાક્ખરપ્પભેદાનં ઇતિહાસપઞ્ચમાનં, પદકો વેય્યાકરણો લોકાયતમહાપુરિસલક્ખણેસુ અનવયો’તિ, મમેવ તં, ભો ગોતમ, સમ્મા વદમાનો વદેય્ય. અહઞ્હિ, ભો ગોતમ, બ્રાહ્મણો ઉભતો સુજાતો – માતિતો ચ પિતિતો ચ, સંસુદ્ધગહણિકો, યાવ સત્તમા પિતામહયુગા અક્ખિત્તો અનુપક્કુટ્ઠો જાતિવાદેન, અજ્ઝાયકો મન્તધરો, તિણ્ણં વેદાનં પારગૂ સનિઘણ્ડુકેટુભાનં સાક્ખરપ્પભેદાનં ઇતિહાસપઞ્ચમાનં, પદકો વેય્યાકરણો લોકાયતમહાપુરિસલક્ખણેસુ અનવયો’’તિ.

‘‘યે ખો, તે દોણ, બ્રાહ્મણાનં પુબ્બકા ઇસયો મન્તાનં કત્તારો મન્તાનં પવત્તારો, યેસમિદં એતરહિ બ્રાહ્મણા પોરાણં મન્તપદં ગીતં પવુત્તં સમિહિતં તદનુગાયન્તિ તદનુભાસન્તિ ભાસિતમનુભાસન્તિ સજ્ઝાયિતમનુસજ્ઝાયન્તિ વાચિતમનુવાચેન્તિ, સેય્યથિદં – અટ્ઠકો, વામકો, વામદેવો, વેસ્સામિત્તો, યમદગ્ગિ [યમતગ્ગિ (સી.) દી. નિ. ૧.૨૮૪, ૫૨૬, ૫૩૬; મ. નિ. ૨.૪૨૭; મહાવ. ૩૦૦; અ. નિ. ૫.૧૯૨ પસ્સિતબ્બં], અઙ્ગીરસો, ભારદ્વાજો, વાસેટ્ઠો, કસ્સપો, ભગુ; ત્યાસ્સુ’મે પઞ્ચ બ્રાહ્મણે પઞ્ઞાપેન્તિ – બ્રહ્મસમં, દેવસમં, મરિયાદં, સમ્ભિન્નમરિયાદં, બ્રાહ્મણચણ્ડાલંયેવ પઞ્ચમં. તેસં ત્વં દોણ, કતમો’’તિ?

‘‘ન ખો મયં, ભો ગોતમ, પઞ્ચ બ્રાહ્મણે જાનામ, અથ ખો મયં બ્રાહ્મણાત્વેવ જાનામ. સાધુ મે ભવં ગોતમો તથા ધમ્મં દેસેતુ યથા અહં ઇમે પઞ્ચ બ્રાહ્મણે જાનેય્ય’’ન્તિ. ‘‘તેન હિ, બ્રાહ્મણ, સુણોહિ, સાધુકં મનસિ કરોહિ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં ભો’’તિ ખો દોણો બ્રાહ્મણો ભગવતો પચ્ચસ્સોસિ. ભગવા એતદવોચ –

‘‘કથઞ્ચ, દોણ, બ્રાહ્મણો બ્રહ્મસમો હોતિ? ઇધ, દોણ, બ્રાહ્મણો ઉભતો સુજાતો હોતિ – માતિતો ચ પિતિતો ચ, સંસુદ્ધગહણિકો, યાવ સત્તમા પિતામહયુગા અક્ખિત્તો અનુપક્કુટ્ઠો જાતિવાદેન. સો અટ્ઠચત્તાલીસવસ્સાનિ કોમારબ્રહ્મચરિયં [કોધારં બ્રહ્મચરિયં (સ્યા. ક.)] ચરતિ મન્તે અધીયમાનો. અટ્ઠચત્તાલીસવસ્સાનિ કોમારબ્રહ્મચરિયં ચરિત્વા મન્તે અધીયિત્વા આચરિયસ્સ આચરિયધનં પરિયેસતિ ધમ્મેનેવ, નો અધમ્મેન.

‘‘તત્થ ચ, દોણ, કો ધમ્મો? નેવ કસિયા ન વણિજ્જાય ન ગોરક્ખેન ન ઇસ્સત્થેન [ન ઇસ્સત્તેન (ક.)] ન રાજપોરિસેન ન સિપ્પઞ્ઞતરેન, કેવલં ભિક્ખાચરિયાય કપાલં અનતિમઞ્ઞમાનો. સો આચરિયસ્સ આચરિયધનં નિય્યાદેત્વા [નીય્યાદેત્વા (સી.), નીયાદેત્વા (પી.), નિય્યાતેત્વા (કત્થચિ)] કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજતિ. સો એવં પબ્બજિતો સમાનો મેત્તાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ, તથા દુતિયં તથા તતિયં તથા ચતુત્થં [ચતુત્થિં (સી.)], ઇતિ ઉદ્ધમધો તિરિયં સબ્બધિ સબ્બત્તતાય સબ્બાવન્તં લોકં મેત્તાસહગતેન ચેતસા વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાપજ્જેન [અબ્યાપજ્ઝેન (ક.) અબ્યાબજ્ઝેન (?)] ફરિત્વા વિહરતિ. કરુણા…પે… મુદિતા… ઉપેક્ખાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ, તથા દુતિયં તથા તતિયં તથા ચતુત્થં, ઇતિ ઉદ્ધમધો તિરિયં સબ્બધિ સબ્બત્તતાય સબ્બાવન્તં લોકં ઉપેક્ખાસહગતેન ચેતસા વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાપજ્જેન ફરિત્વા વિહરતિ. સો ઇમે ચત્તારો બ્રહ્મવિહારે ભાવેત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં બ્રહ્મલોકં ઉપપજ્જતિ. એવં ખો, દોણ, બ્રાહ્મણો બ્રહ્મસમો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, દોણ, બ્રાહ્મણો દેવસમો હોતિ? ઇધ, દોણ, બ્રાહ્મણો ઉભતો સુજાતો હોતિ – માતિતો ચ પિતિતો ચ, સંસુદ્ધગહણિકો, યાવ સત્તમા પિતામહયુગા અક્ખિત્તો અનુપક્કુટ્ઠો જાતિવાદેન. સો અટ્ઠચત્તાલીસવસ્સાનિ કોમારબ્રહ્મચરિયં ચરતિ મન્તે અધીયમાનો. અટ્ઠચત્તાલીસવસ્સાનિ કોમારબ્રહ્મચરિયં ચરિત્વા મન્તે અધીયિત્વા આચરિયસ્સ આચરિયધનં પરિયેસતિ ધમ્મેનેવ, નો અધમ્મેન. તત્થ ચ, દોણ, કો ધમ્મો? નેવ કસિયા ન વણિજ્જાય ન ગોરક્ખેન ન ઇસ્સત્થેન ન રાજપોરિસેન ન સિપ્પઞ્ઞતરેન, કેવલં ભિક્ખાચરિયાય કપાલં અનતિમઞ્ઞમાનો. સો આચરિયસ્સ આચરિયધનં નિય્યાદેત્વા દારં પરિયેસતિ ધમ્મેનેવ, નો અધમ્મેન.

‘‘તત્થ ચ, દોણ, કો ધમ્મો? નેવ કયેન ન વિક્કયેન, બ્રાહ્મણિંયેવ ઉદકૂપસ્સટ્ઠં. સો બ્રાહ્મણિંયેવ ગચ્છતિ, ન ખત્તિયિં ન વેસ્સિં ન સુદ્દિં ન ચણ્ડાલિં ન નેસાદિં ન વેનિં [ન વેણિં (સી. સ્યા. કં. પી.)] ન રથકારિં ન પુક્કુસિં ગચ્છતિ, ન ગબ્ભિનિં ગચ્છતિ, ન પાયમાનં ગચ્છતિ, ન અનુતુનિં ગચ્છતિ. કસ્મા ચ, દોણ, બ્રાહ્મણો ન ગબ્ભિનિં ગચ્છતિ? સચે, દોણ, બ્રાહ્મણો ગબ્ભિનિં ગચ્છતિ, અતિમીળ્હજો નામ સો હોતિ માણવકો વા માણવિકા [માણવકી (ક.)] વા. તસ્મા, દોણ, બ્રાહ્મણો ન ગબ્ભિનિં ગચ્છતિ. કસ્મા ચ, દોણ, બ્રાહ્મણો ન પાયમાનં ગચ્છતિ? સચે, દોણ, બ્રાહ્મણો પાયમાનં ગચ્છતિ, અસુચિપટિપીળિતો નામ સો હોતિ માણવકો વા માણવિકા વા. તસ્મા, દોણ, બ્રાહ્મણો ન પાયમાનં ગચ્છતિ. તસ્સ સા હોતિ બ્રાહ્મણી નેવ કામત્થા ન દવત્થા ન રતત્થા, પજત્થાવ બ્રાહ્મણસ્સ બ્રાહ્મણી હોતિ. સો મેથુનં ઉપ્પાદેત્વા કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજતિ. સો એવં પબ્બજિતો સમાનો વિવિચ્ચેવ કામેહિ…પે… ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો ઇમે ચત્તારો ઝાને ભાવેત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતિ. એવં ખો, દોણ, બ્રાહ્મણો દેવસમો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, દોણ, બ્રાહ્મણો મરિયાદો હોતિ? ઇધ, દોણ, બ્રાહ્મણો ઉભતો સુજાતો હોતિ – માતિતો ચ પિતિતો ચ, સંસુદ્ધગહણિકો, યાવ સત્તમા પિતામહયુગા અક્ખિત્તો અનુપક્કુટ્ઠો જાતિવાદેન. સો અટ્ઠચત્તાલીસવસ્સાનિ કોમારબ્રહ્મચરિયં ચરતિ મન્તે અધીયમાનો. અટ્ઠચત્તાલીસવસ્સાનિ કોમારબ્રહ્મચરિયં ચરિત્વા મન્તે અધીયિત્વા આચરિયસ્સ આચરિયધનં પરિયેસતિ ધમ્મેનેવ, નો અધમ્મેન. તત્થ ચ, દોણ, કો ધમ્મો? નેવ કસિયા ન વણિજ્જાય ન ગોરક્ખેન ન ઇસ્સત્થેન ન રાજપોરિસેન ન સિપ્પઞ્ઞતરેન, કેવલં ભિક્ખાચરિયાય કપાલં અનતિમઞ્ઞમાનો. સો આચરિયસ્સ આચરિયધનં નિય્યાદેત્વા દારં પરિયેસતિ ધમ્મેનેવ, નો અધમ્મેન.

‘‘તત્થ ચ, દોણ, કો ધમ્મો? નેવ કયેન ન વિક્કયેન, બ્રાહ્મણિંયેવ ઉદકૂપસ્સટ્ઠં. સો બ્રાહ્મણિંયેવ ગચ્છતિ, ન ખત્તિયિં ન વેસ્સિં ન સુદ્દિં ન ચણ્ડાલિં ન નેસાદિં ન વેનિં ન રથકારિં ન પુક્કુસિં ગચ્છતિ, ન ગબ્ભિનિં ગચ્છતિ, ન પાયમાનં ગચ્છતિ, ન અનુતુનિં ગચ્છતિ. કસ્મા ચ, દોણ, બ્રાહ્મણો ન ગબ્ભિનિં ગચ્છતિ? સચે, દોણ, બ્રાહ્મણો ગબ્ભિનિં ગચ્છતિ, અતિમીળ્હજો નામ સો હોતિ માણવકો વા માણવિકા વા. તસ્મા, દોણ, બ્રાહ્મણો ન ગબ્ભિનિં ગચ્છતિ. કસ્મા ચ, દોણ, બ્રાહ્મણો ન પાયમાનં ગચ્છતિ? સચે, દોણ, બ્રાહ્મણો પાયમાનં ગચ્છતિ, અસુચિપટિપીળિતો નામ સો હોતિ માણવકો વા માણવિકા વા. તસ્મા, દોણ, બ્રાહ્મણો ન પાયમાનં ગચ્છતિ. તસ્સ સા હોતિ બ્રાહ્મણી નેવ કામત્થા ન દવત્થા ન રતત્થા, પજત્થાવ બ્રાહ્મણસ્સ બ્રાહ્મણી હોતિ. સો મેથુનં ઉપ્પાદેત્વા તમેવ પુત્તસ્સાદં નિકામયમાનો કુટુમ્બં અજ્ઝાવસતિ, ન અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજતિ. યાવ પોરાણાનં બ્રાહ્મણાનં મરિયાદો તત્થ તિટ્ઠતિ, તં ન વીતિક્કમતિ. ‘યાવ પોરાણાનં બ્રાહ્મણાનં મરિયાદો તત્થ બ્રાહ્મણો ઠિતો તં ન વીતિક્કમતી’તિ, ખો, દોણ, તસ્મા બ્રાહ્મણો મરિયાદોતિ વુચ્ચતિ. એવં ખો, દોણ, બ્રાહ્મણો મરિયાદો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, દોણ, બ્રાહ્મણો સમ્ભિન્નમરિયાદો હોતિ? ઇધ, દોણ, બ્રાહ્મણો ઉભતો સુજાતો હોતિ – માતિતો ચ પિતિતો ચ, સંસુદ્ધગહણિકો, યાવ સત્તમા પિતામહયુગા અક્ખિત્તો અનુપક્કુટ્ઠો જાતિવાદેન. સો અટ્ઠચત્તાલીસવસ્સાનિ કોમારબ્રહ્મચરિયં ચરતિ મન્તે અધીયમાનો. અટ્ઠચત્તાલીસવસ્સાનિ કોમારબ્રહ્મચરિયં ચરિત્વા મન્તે અધીયિત્વા આચરિયસ્સ આચરિયધનં પરિયેસતિ ધમ્મેનેવ, નો અધમ્મેન.

‘‘તત્થ ચ, દોણ, કો ધમ્મો? નેવ કસિયા ન વણિજ્જાય ન ગોરક્ખેન ન ઇસ્સત્થેન ન રાજપોરિસેન ન સિપ્પઞ્ઞતરેન, કેવલં ભિક્ખાચરિયાય કપાલં અનતિમઞ્ઞમાનો. સો આચરિયસ્સ આચરિયધનં નિય્યાદેત્વા દારં પરિયેસતિ ધમ્મેનપિ અધમ્મેનપિ કયેનપિ વિક્કયેનપિ બ્રાહ્મણિમ્પિ ઉદકૂપસ્સટ્ઠં. સો બ્રાહ્મણિમ્પિ ગચ્છતિ ખત્તિયિમ્પિ ગચ્છતિ વેસ્સિમ્પિ ગચ્છતિ સુદ્દિમ્પિ ગચ્છતિ ચણ્ડાલિમ્પિ ગચ્છતિ નેસાદિમ્પિ ગચ્છતિ વેનિમ્પિ ગચ્છતિ રથકારિમ્પિ ગચ્છતિ પુક્કુસિમ્પિ ગચ્છતિ ગબ્ભિનિમ્પિ ગચ્છતિ પાયમાનમ્પિ ગચ્છતિ ઉતુનિમ્પિ ગચ્છતિ અનુતુનિમ્પિ ગચ્છતિ. તસ્સ સા હોતિ બ્રાહ્મણી કામત્થાપિ દવત્થાપિ રતત્થાપિ પજત્થાપિ બ્રાહ્મણસ્સ બ્રાહ્મણી હોતિ. યાવ પોરાણાનં બ્રાહ્મણાનં મરિયાદો તત્થ ન તિટ્ઠતિ, તં વીતિક્કમતિ. ‘યાવ પોરાણાનં બ્રાહ્મણાનં મરિયાદો તત્થ બ્રાહ્મણો ન ઠિતો તં વીતિક્કમતી’તિ ખો, દોણ, તસ્મા બ્રાહ્મણો સમ્ભિન્નમરિયાદોતિ વુચ્ચતિ. એવં ખો, દોણ, બ્રાહ્મણો સમ્ભિન્નમરિયાદો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, દોણ, બ્રાહ્મણો બ્રાહ્મણચણ્ડાલો હોતિ? ઇધ, દોણ, બ્રાહ્મણો ઉભતો સુજાતો હોતિ – માતિતો ચ પિતિતો ચ, સંસુદ્ધગહણિકો, યાવ સત્તમા પિતામહયુગા અક્ખિત્તો અનુપક્કુટ્ઠો જાતિવાદેન. સો અટ્ઠચત્તાલીસવસ્સાનિ કોમારબ્રહ્મચરિયં ચરતિ મન્તે અધીયમાનો. અટ્ઠચત્તાલીસવસ્સાનિ કોમારબ્રહ્મચરિયં ચરિત્વા મન્તે અધીયિત્વા આચરિયસ્સ આચરિયધનં પરિયેસતિ ધમ્મેનપિ અધમ્મેનપિ કસિયાપિ વણિજ્જાયપિ ગોરક્ખેનપિ ઇસ્સત્થેનપિ રાજપોરિસેનપિ સિપ્પઞ્ઞતરેનપિ, કેવલમ્પિ ભિક્ખાચરિયાય, કપાલં અનતિમઞ્ઞમાનો.

‘‘સો આચરિયસ્સ આચરિયધનં નિય્યાદેત્વા દારં પરિયેસતિ ધમ્મેનપિ અધમ્મેનપિ કયેનપિ વિક્કયેનપિ બ્રાહ્મણિમ્પિ ઉદકૂપસ્સટ્ઠં. સો બ્રાહ્મણિમ્પિ ગચ્છતિ ખત્તિયિમ્પિ ગચ્છતિ વેસ્સિમ્પિ ગચ્છતિ સુદ્દિમ્પિ ગચ્છતિ ચણ્ડાલિમ્પિ ગચ્છતિ નેસાદિમ્પિ ગચ્છતિ વેનિમ્પિ ગચ્છતિ રથકારિમ્પિ ગચ્છતિ પુક્કુસિમ્પિ ગચ્છતિ ગબ્ભિનિમ્પિ ગચ્છતિ પાયમાનમ્પિ ગચ્છતિ ઉતુનિમ્પિ ગચ્છતિ અનુતુનિમ્પિ ગચ્છતિ. તસ્સ સા હોતિ બ્રાહ્મણી કામત્થાપિ દવત્થાપિ રતત્થાપિ પજત્થાપિ બ્રાહ્મણસ્સ બ્રાહ્મણી હોતિ. સો સબ્બકમ્મેહિ જીવિકં [જીવિતં (ક.)] કપ્પેતિ. તમેનં બ્રાહ્મણા એવમાહંસુ – ‘કસ્મા ભવં બ્રાહ્મણો પટિજાનમાનો સબ્બકમ્મેહિ જીવિકં કપ્પેતી’તિ? સો એવમાહ – ‘સેય્યથાપિ, ભો, અગ્ગિ સુચિમ્પિ ડહતિ અસુચિમ્પિ ડહતિ, ન ચ તેન અગ્ગિ ઉપલિપ્પતિ [ઉપલિમ્પતિ (ક.)]; એવમેવં ખો, ભો, સબ્બકમ્મેહિ ચેપિ બ્રાહ્મણો જીવિકં કપ્પેતિ, ન ચ તેન બ્રાહ્મણો ઉપલિપ્પતિ’. ‘સબ્બકમ્મેહિ જીવિકં કપ્પેતી’તિ ખો, દોણ, તસ્મા બ્રાહ્મણો બ્રાહ્મણચણ્ડાલોતિ વુચ્ચતિ. એવં ખો, દોણ, બ્રાહ્મણો બ્રાહ્મણચણ્ડાલો હોતિ.

‘‘યે ખો તે, દોણ, બ્રાહ્મણાનં પુબ્બકા ઇસયો મન્તાનં કત્તારો મન્તાનં પવત્તારો યેસમિદં એતરહિ બ્રાહ્મણા પોરાણં મન્તપદં ગીતં પવુત્તં સમીહિતં તદનુગાયન્તિ તદનુભાસન્તિ ભાસિતમનુભાસન્તિ સજ્ઝાયિતમનુસજ્ઝાયન્તિ વાચિમનુવાચેન્તિ, સેય્યથિદં – અટ્ઠકો, વામકો, વામદેવો, વેસ્સામિત્તો, યમદગ્ગિ, અઙ્ગીરસો, ભારદ્વાજો, વાસેટ્ઠો, કસ્સપો, ભગુ; ત્યાસ્સુમે પઞ્ચ બ્રાહ્મણે પઞ્ઞાપેન્તિ – બ્રહ્મસમં, દેવસમં, મરિયાદં, સમ્ભિન્નમરિયાદં, બ્રાહ્મણચણ્ડાલંયેવ પઞ્ચમં. તેસં ત્વં, દોણ, કતમો’’તિ?

‘‘એવં સન્તે મયં, ભો ગોતમ, બ્રાહ્મણચણ્ડાલમ્પિ ન પૂરેમ. અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ…પે… ઉપાસકં મં ભવં ગોતમો ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ. દુતિયં.

૩. સઙ્ગારવસુત્તં

૧૯૩. અથ ખો સઙ્ગારવો બ્રાહ્મણો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સઙ્ગારવો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કો નુ ખો, ભો ગોતમ, હેતુ કો પચ્ચયો, યેન કદાચિ દીઘરત્તં સજ્ઝાયકતાપિ મન્તા નપ્પટિભન્તિ, પગેવ અસજ્ઝાયકતા? કો પન, ભો ગોતમ, હેતુ કો પચ્ચયો, યેન કદાચિ દીઘરત્તં અસજ્ઝાયકતાપિ મન્તા પટિભન્તિ, પગેવ સજ્ઝાયકતા’’તિ?

‘‘યસ્મિં, બ્રાહ્મણ, સમયે કામરાગપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ કામરાગપરેતેન, ઉપ્પન્નસ્સ ચ કામરાગસ્સ નિસ્સરણં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ, અત્તત્થમ્પિ તસ્મિં સમયે યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ ન પસ્સતિ, પરત્થમ્પિ તસ્મિં સમયે યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ ન પસ્સતિ, ઉભયત્થમ્પિ તસ્મિં સમયે યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ ન પસ્સતિ, દીઘરત્તં સજ્ઝાયકતાપિ મન્તા નપ્પટિભન્તિ, પગેવ અસજ્ઝાયકતા. સેય્યથાપિ, બ્રાહ્મણ, ઉદપત્તો સંસટ્ઠો લાખાય વા હલિદ્દિયા વા નીલિયા વા મઞ્જિટ્ઠાય વા. તત્થ ચક્ખુમા પુરિસો સકં મુખનિમિત્તં પચ્ચવેક્ખમાનો યથાભૂતં નપ્પજાનેય્ય ન પસ્સેય્ય. એવમેવં ખો, બ્રાહ્મણ, યસ્મિં સમયે કામરાગપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ કામરાગપરેતેન, ઉપ્પન્નસ્સ ચ કામરાગસ્સ નિસ્સરણં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ, અત્તત્થમ્પિ તસ્મિં સમયે યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ ન પસ્સતિ, પરત્થમ્પિ…પે… ઉભયત્થમ્પિ તસ્મિં સમયે યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ ન પસ્સતિ, દીઘરત્તં સજ્ઝાયકતાપિ મન્તા નપ્પટિભન્તિ, પગેવ અસજ્ઝાયકતા.

‘‘પુન ચપરં, બ્રાહ્મણ, યસ્મિં સમયે બ્યાપાદપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ બ્યાપાદપરેતેન, ઉપ્પન્નસ્સ ચ બ્યાપાદસ્સ નિસ્સરણં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ, અત્તત્થમ્પિ તસ્મિં સમયે યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ ન પસ્સતિ, પરત્થમ્પિ…પે… ઉભયત્થમ્પિ તસ્મિં સમયે યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ ન પસ્સતિ, દીઘરત્તં સજ્ઝાયકતાપિ મન્તા નપ્પટિભન્તિ, પગેવ અસજ્ઝાયકતા. સેય્યથાપિ, બ્રાહ્મણ, ઉદપત્તો અગ્ગિના સન્તત્તો ઉક્કુધિતો [ઉક્કટ્ઠિતો (સી. પી.), ઉક્કુટ્ઠિતો (સ્યા. કં.)] ઉસ્સદકજાતો [ઉસુમકજાતો (કત્થચિ), ઉસ્સુરકજાતો (ક.), ઉસ્મુદકજાતો (મ. નિ. ૩ મજ્ઝિમનિકાયે)]. તત્થ ચક્ખુમા પુરિસો સકં મુખનિમિત્તં પચ્ચવેક્ખમાનો યથાભૂતં નપ્પજાનેય્ય ન પસ્સેય્ય. એવમેવં ખો, બ્રાહ્મણ, યસ્મિં સમયે બ્યાપાદપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ બ્યાપાદપરેતેન, ઉપ્પન્નસ્સ ચ બ્યાપાદસ્સ નિસ્સરણં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ, અત્તત્થમ્પિ તસ્મિં સમયે યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ ન પસ્સતિ, પરત્થમ્પિ…પે… ઉભયત્થમ્પિ તસ્મિં સમયે યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ ન પસ્સતિ, દીઘરત્તં સજ્ઝાયકતાપિ મન્તા નપ્પટિભન્તિ, પગેવ અસજ્ઝાયકતા.

‘‘પુન ચપરં, બ્રાહ્મણ, યસ્મિં સમયે થિનમિદ્ધપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ થિનમિદ્ધપરેતેન, ઉપ્પન્નસ્સ ચ થિનમિદ્ધસ્સ નિસ્સરણં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ, અત્તત્થમ્પિ તસ્મિં સમયે યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ ન પસ્સતિ, પરત્થમ્પિ…પે… ઉભયત્થમ્પિ તસ્મિં સમયે યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ ન પસ્સતિ, દીઘરત્તં સજ્ઝાયકતાપિ મન્તા નપ્પટિભન્તિ, પગેવ અસજ્ઝાયકતા. સેય્યથાપિ, બ્રાહ્મણ, ઉદપત્તો સેવાલપણકપરિયોનદ્ધો. તત્થ ચક્ખુમા પુરિસો સકં મુખનિમિત્તં પચ્ચવેક્ખમાનો યથાભૂતં નપ્પજાનેય્ય ન પસ્સેય્ય. એવમેવં ખો, બ્રાહ્મણ, યસ્મિં સમયે થિનમિદ્ધપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ થિનમિદ્ધપરેતેન, ઉપ્પન્નસ્સ ચ થિનમિદ્ધસ્સ નિસ્સરણં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ, અત્તત્થમ્પિ તસ્મિં સમયે યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ ન પસ્સતિ, પરત્થમ્પિ…પે… ઉભયત્થમ્પિ તસ્મિં સમયે યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ ન પસ્સતિ, દીઘરત્તં સજ્ઝાયકતાપિ મન્તા નપ્પટિભન્તિ, પગેવ અસજ્ઝાયકતા.

‘‘પુન ચપરં, બ્રાહ્મણ, યસ્મિં સમયે ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચપરેતેન, ઉપ્પન્નસ્સ ચ ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચસ્સ નિસ્સરણં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ, અત્તત્થમ્પિ તસ્મિં સમયે યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ ન પસ્સતિ, પરત્થમ્પિ…પે… ઉભયત્થમ્પિ તસ્મિં સમયે યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ ન પસ્સતિ, દીઘરત્તં સજ્ઝાયકતાપિ મન્તા નપ્પટિભન્તિ, પગેવ અસજ્ઝાયકતા. સેય્યથાપિ, બ્રાહ્મણ, ઉદપત્તો વાતેરિતો ચલિતો ભન્તો ઊમિજાતો [ઉમ્મિજાતો (પી.)]. તત્થ ચક્ખુમા પુરિસો સકં મુખનિમિત્તં પચ્ચવેક્ખમાનો યથાભૂતં નપ્પજાનેય્ય ન પસ્સેય્ય. એવમેવં ખો, બ્રાહ્મણ, યસ્મિં સમયે ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચપરેતેન, ઉપ્પન્નસ્સ ચ ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચસ્સ નિસ્સરણં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ, અત્તત્થમ્પિ તસ્મિં સમયે યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ ન પસ્સતિ, પરત્થમ્પિ…પે… ઉભયત્થમ્પિ તસ્મિં સમયે યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ ન પસ્સતિ, દીઘરત્તં સજ્ઝાયકતાપિ મન્તા નપ્પટિભન્તિ, પગેવ અસજ્ઝાયકતા.

‘‘પુન ચપરં, બ્રાહ્મણ, યસ્મિં સમયે વિચિકિચ્છાપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ વિચિકિચ્છાપરેતેન, ઉપ્પન્નાય ચ વિચિકિચ્છાય નિસ્સરણં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ, અત્તત્થમ્પિ તસ્મિં સમયે યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ ન પસ્સતિ, પરત્થમ્પિ…પે… ઉભયત્થમ્પિ તસ્મિં સમયે યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ ન પસ્સતિ, દીઘરત્તં સજ્ઝાયકતાપિ મન્તા નપ્પટિભન્તિ, પગેવ અસજ્ઝાયકતા. સેય્યથાપિ, બ્રાહ્મણ, ઉદપત્તો આવિલો લુળિતો કલલીભૂતો અન્ધકારે નિક્ખિત્તો. તત્થ ચક્ખુમા પુરિસો સકં મુખનિમિત્તં પચ્ચવેક્ખમાનો યથાભૂતં નપ્પજાનેય્ય ન પસ્સેય્ય. એવમેવં ખો, બ્રાહ્મણ, યસ્મિં સમયે વિચિકિચ્છાપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ વિચિકિચ્છાપરેતેન, ઉપ્પન્નાય ચ વિચિકિચ્છાય નિસ્સરણં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ, અત્તત્થમ્પિ તસ્મિં સમયે યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ ન પસ્સતિ, પરત્થમ્પિ…પે… ઉભયત્થમ્પિ તસ્મિં સમયે યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ ન પસ્સતિ, દીઘરત્તં સજ્ઝાયકતાપિ મન્તા નપ્પટિભન્તિ, પગેવ અસજ્ઝાયકતા.

‘‘યસ્મિઞ્ચ ખો, બ્રાહ્મણ, સમયે ન કામરાગપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ ન કામરાગપરેતેન, ઉપ્પન્નસ્સ ચ કામરાગસ્સ નિસ્સરણં યથાભૂતં પજાનાતિ, અત્તત્થમ્પિ તસ્મિં સમયે યથાભૂતં પજાનાતિ પસ્સતિ, પરત્થમ્પિ તસ્મિં સમયે યથાભૂતં પજાનાતિ પસ્સતિ, ઉભયત્થમ્પિ તસ્મિં સમયે યથાભૂતં પજાનાતિ પસ્સતિ, દીઘરત્તં અસજ્ઝાયકતાપિ મન્તા પટિભન્તિ, પગેવ સજ્ઝાયકતા. સેય્યથાપિ, બ્રાહ્મણ, ઉદપત્તો અસંસટ્ઠો લાખાય વા હલિદ્દિયા વા નીલિયા વા મઞ્જિટ્ઠાય વા. તત્થ ચક્ખુમા પુરિસો સકં મુખનિમિત્તં પચ્ચવેક્ખમાનો યથાભૂતં પજાનેય્ય પસ્સેય્ય. એવમેવં ખો, બ્રાહ્મણ, યસ્મિં સમયે ન કામરાગપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ…પે….

‘‘પુન ચપરં, બ્રાહ્મણ, યસ્મિં સમયે ન બ્યાપાદપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ…પે… સેય્યથાપિ, બ્રાહ્મણ, ઉદપત્તો અગ્ગિના અસન્તત્તો અનુક્કુધિતો અનુસ્સદકજાતો. તત્થ ચક્ખુમા પુરિસો સકં મુખનિમિત્તં પચ્ચવેક્ખમાનો યથાભૂતં પજાનેય્ય પસ્સેય્ય. એવમેવં ખો, બ્રાહ્મણ, યસ્મિં સમયે ન બ્યાપાદપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ…પે….

‘‘પુન ચપરં, બ્રાહ્મણ, યસ્મિં સમયે ન થિનમિદ્ધપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ…પે… સેય્યથાપિ, બ્રાહ્મણ, ઉદપત્તો ન સેવાલપણકપરિયોનદ્ધો. તત્થ ચક્ખુમા પુરિસો સકં મુખનિમિત્તં પચ્ચવેક્ખમાનો યથાભૂતં પજાનેય્ય પસ્સેય્ય. એવમેવં ખો, બ્રાહ્મણ, યસ્મિં સમયે ન થિનમિદ્ધપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ…પે….

‘‘પુન ચપરં, બ્રાહ્મણ, યસ્મિં સમયે ન ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ…પે… સેય્યથાપિ, બ્રાહ્મણ, ઉદપત્તો ન વાતેરિતો ન ચલિતો ન ભન્તો ન ઊમિજાતો. તત્થ ચક્ખુમા પુરિસો સકં મુખનિમિત્તં પચ્ચવેક્ખમાનો યથાભૂતં પજાનેય્ય પસ્સેય્ય. એવમેવં ખો, બ્રાહ્મણ, યસ્મિં સમયે ન ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ …પે….

‘‘પુન ચપરં, બ્રાહ્મણ, યસ્મિં સમયે ન વિચિકિચ્છાપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ ન વિચિકિચ્છાપરેતેન, ઉપ્પન્નાય ચ વિચિકિચ્છાય નિસ્સરણં યથાભૂતં પજાનાતિ, અત્તત્થમ્પિ તસ્મિં સમયે યથાભૂતં પજાનાતિ પસ્સતિ, પરત્થમ્પિ તસ્મિં સમયે યથાભૂતં પજાનાતિ પસ્સતિ, ઉભયત્થમ્પિ તસ્મિં સમયે યથાભૂતં પજાનાતિ પસ્સતિ, દીઘરત્તં અસજ્ઝાયકતાપિ મન્તા પટિભન્તિ, પગેવ સજ્ઝાયકતા. સેય્યથાપિ, બ્રાહ્મણ, ઉદપત્તો અચ્છો વિપ્પસન્નો અનાવિલો આલોકે નિક્ખિત્તો. તત્થ ચક્ખુમા પુરિસો સકં મુખનિમિત્તં પચ્ચવેક્ખમાનો યથાભૂતં પજાનેય્ય પસ્સેય્ય. એવમેવં ખો, બ્રાહ્મણ, યસ્મિં સમયે ન વિચિકિચ્છાપરિયુટ્ઠિતેન ચેતસા વિહરતિ ન વિચિકિચ્છાપરેતેન, ઉપ્પન્નાય ચ વિચિકિચ્છાય નિસ્સરણં યથાભૂતં પજાનાતિ, અત્તત્થમ્પિ તસ્મિં સમયે યથાભૂતં પજાનાતિ પસ્સતિ, પરત્થમ્પિ…પે… ઉભયત્થમ્પિ તસ્મિં સમયે યથાભૂતં પજાનાતિ પસ્સતિ, દીઘરત્તં અસજ્ઝાયકતાપિ મન્તા પટિભન્તિ, પગેવ સજ્ઝાયકતા.

‘‘અયં ખો, બ્રાહ્મણ, હેતુ અયં પચ્ચયો, યેન કદાચિ દીઘરત્તં સજ્ઝાયકતાપિ મન્તા નપ્પટિભન્તિ, પગેવ અસજ્ઝાયકતા. અયં પન, બ્રાહ્મણ, હેતુ અયં પચ્ચયો, યેન કદાચિ દીઘરત્તં અસજ્ઝાયકતાપિ મન્તા પટિભન્તિ, પગેવ સજ્ઝાયકતા’’તિ.

‘‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ…પે… ઉપાસકં મં ભવં ગોતમો ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ. તતિયં.

૪. કારણપાલીસુત્તં

૧૯૪. એકં સમયં ભગવા વેસાલિયં વિહરતિ મહાવને કૂટાગારસાલાયં. તેન ખો પન સમયેન કારણપાલી [કરણપાલી (ક.)] બ્રાહ્મણો લિચ્છવીનં કમ્મન્તં કારેતિ. અદ્દસા ખો કારણપાલી બ્રાહ્મણો પિઙ્ગિયાનિં બ્રાહ્મણં દૂરતોવ આગચ્છન્તં; દિસ્વા પિઙ્ગિયાનિં બ્રાહ્મણં એતદવોચ –

‘‘હન્દ, કુતો નુ ભવં પિઙ્ગિયાની આગચ્છતિ દિવા દિવસ્સા’’તિ? ‘‘ઇતોહં [ઇધાહં (સ્યા. કં.), ઇતો હિ ખો અહં (મ. નિ. ૧.૨૮૮)], ભો, આગચ્છામિ સમણસ્સ ગોતમસ્સ સન્તિકા’’તિ. ‘‘તં કિં મઞ્ઞતિ ભવં, પિઙ્ગિયાની, સમણસ્સ ગોતમસ્સ પઞ્ઞાવેય્યત્તિયં? પણ્ડિતો મઞ્ઞે’’તિ? ‘‘કો ચાહં, ભો, કો ચ સમણસ્સ ગોતમસ્સ પઞ્ઞાવેય્યત્તિયં જાનિસ્સામિ! સોપિ નૂનસ્સ તાદિસોવ યો સમણસ્સ ગોતમસ્સ પઞ્ઞાવેય્યત્તિયં જાનેય્યા’’તિ! ‘‘ઉળારાય ખલુ ભવં, પિઙ્ગિયાની, સમણં ગોતમં પસંસાય પસંસતી’’તિ. ‘‘કો ચાહં, ભો, કો ચ સમણં ગોતમં પસંસિસ્સામિ! પસત્થપ્પસત્થોવ [પસટ્ઠપસટ્ઠો ચ (સ્યા. કં. ક.)] સો ભવં ગોતમો સેટ્ઠો દેવમનુસ્સાન’’ન્તિ. ‘‘કિં પન ભવં, પિઙ્ગિયાની, અત્થવસં સમ્પસ્સમાનો સમણે ગોતમે એવં અભિપ્પસન્નો’’તિ?

‘‘સેય્યથાપિ, ભો, પુરિસો અગ્ગરસપરિતિત્તો ન અઞ્ઞેસં હીનાનં રસાનં પિહેતિ; એવમેવં ખો, ભો, યતો યતો તસ્સ ભોતો ગોતમસ્સ ધમ્મં સુણાતિ – યદિ સુત્તસો, યદિ ગેય્યસો, યદિ વેય્યાકરણસો, યદિ અબ્ભુતધમ્મસો – તતો તતો ન અઞ્ઞેસં પુથુસમણબ્રાહ્મણપ્પવાદાનં પિહેતિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભો, પુરિસો જિઘચ્છાદુબ્બલ્યપરેતો મધુપિણ્ડિકં અધિગચ્છેય્ય. સો યતો યતો સાયેથ, લભતેવ [સાયેય્ય, લભેથેવ (મ. નિ. ૧.૨૦૫)] સાદુરસં અસેચનકં; એવમેવં ખો, ભો, યતો યતો તસ્સ ભોતો ગોતમસ્સ ધમ્મં સુણાતિ – યદિ સુત્તસો, યદિ ગેય્યસો, યદિ વેય્યાકરણસો, યદિ અબ્ભુતધમ્મસો – તતો તતો લભતેવ અત્તમનતં, લભતિ ચેતસો પસાદં.

‘‘સેય્યથાપિ, ભો, પુરિસો ચન્દનઘટિકં અધિગચ્છેય્ય – હરિચન્દનસ્સ વા લોહિતચન્દનસ્સ વા. સો યતો યતો ઘાયેથ – યદિ મૂલતો, યદિ મજ્ઝતો, યદિ અગ્ગતો – અધિગચ્છતેવ [અધિગચ્છેથેવ (?)] સુરભિગન્ધં અસેચનકં; એવમેવં ખો, ભો, યતો યતો તસ્સ ભોતો ગોતમસ્સ ધમ્મં સુણાતિ – યદિ સુત્તસો, યદિ ગેય્યસો, યદિ વેય્યાકરણસો, યદિ અબ્ભુતધમ્મસો – તતો તતો અધિગચ્છતિ પામોજ્જં અધિગચ્છતિ સોમનસ્સં.

‘‘સેય્યથાપિ, ભો, પુરિસો આબાધિકો દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો. તસ્સ કુસલો ભિસક્કો ઠાનસો આબાધં નીહરેય્ય; એવમેવં ખો, ભો, યતો યતો તસ્સ ભોતો ગોતમસ્સ ધમ્મં સુણાતિ – યદિ સુત્તસો, યદિ ગેય્યસો, યદિ વેય્યાકરણસો, યદિ અબ્ભુતધમ્મસો – તતો તતો સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભો, પોક્ખરણી અચ્છોદકા સાતોદકા સીતોદકા સેતકા સુપતિત્થા રમણીયા. અથ પુરિસો આગચ્છેય્ય ઘમ્માભિતત્તો ઘમ્મપરેતો કિલન્તો તસિતો પિપાસિતો. સો તં પોક્ખરણિં ઓગાહેત્વા ન્હાત્વા ચ પિવિત્વા ચ સબ્બદરથકિલમથપરિળાહં પટિપ્પસ્સમ્ભેય્ય. એવમેવં ખો, ભો, યતો યતો તસ્સ ભોતો ગોતમસ્સ ધમ્મં સુણાતિ – યદિ સુત્તસો, યદિ ગેય્યસો, યદિ વેય્યાકરણસો, યદિ અબ્ભુતધમ્મસો – તતો તતો સબ્બદરથકિલમથપરિળાહા પટિપ્પસ્સમ્ભન્તી’’તિ.

એવં વુત્તે કારણપાલી બ્રાહ્મણો ઉટ્ઠાયાસના એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા દક્ખિણં જાણુમણ્ડલં પથવિયં નિહન્ત્વા યેન ભગવા તેનઞ્જલિં પણામેત્વા તિક્ખત્તું ઉદાનં ઉદાનેસિ –

‘‘નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ;

નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ;

નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સા’’તિ.

‘‘અભિક્કન્તં, ભો પિઙ્ગિયાનિ, અભિક્કન્તં, ભો પિઙ્ગિયાનિ! સેય્યથાપિ, ભો પિઙ્ગિયાનિ, નિક્કુજ્જિતં [નિકુજ્જિતં (ક.)] વા ઉક્કુજ્જેય્ય પટિચ્છન્નં વા વિવરેય્ય, મૂળ્હસ્સ વા મગ્ગં આચિક્ખેય્ય અન્ધકારે વા તેલપજ્જોતં ધારેય્ય – ચક્ખુમન્તો રૂપાનિ દક્ખન્તીતિ; એવમેવં ભોતા પિઙ્ગિયાનિના અનેકપરિયાયેન ધમ્મો પકાસિતો. એસાહં, ભો પિઙ્ગિયાનિ, તં ભવન્તં ગોતમં સરણં ગચ્છામિ ધમ્મઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ. ઉપાસકં મં ભવં પિઙ્ગિયાની ધારેતુ, અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ. ચતુત્થં.

૫. પિઙ્ગિયાનીસુત્તં

૧૯૫. એકં સમયં ભગવા વેસાલિયં વિહરતિ મહાવને કૂટાગારસાલાયં. તેન ખો પન સમયેન પઞ્ચમત્તાનિ લિચ્છવિસતાનિ ભગવન્તં પયિરુપાસન્તિ. અપ્પેકચ્ચે લિચ્છવી નીલા હોન્તિ નીલવણ્ણા નીલવત્થા નીલાલઙ્કારા, અપ્પેકચ્ચે લિચ્છવી પીતા હોન્તિ પીતવણ્ણા પીતવત્થા પીતાલઙ્કારા, અપ્પેકચ્ચે લિચ્છવી લોહિતકા હોન્તિ લોહિતકવણ્ણા લોહિતકવત્થા લોહિતકાલઙ્કારા, અપ્પેકચ્ચે લિચ્છવી ઓદાતા હોન્તિ ઓદાતવણ્ણા ઓદાતવત્થા ઓદાતાલઙ્કારા. ત્યસ્સુદં ભગવા અતિરોચતિ વણ્ણેન ચેવ યસસા ચ.

અથ ખો પિઙ્ગિયાની બ્રાહ્મણો ઉટ્ઠાયાસના એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા યેન ભગવા તેનઞ્જલિં પણામેત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘પટિભાતિ મં, ભગવા, પટિભાતિ મં, સુગતા’’તિ. ‘‘પટિભાતુ તં પિઙ્ગિયાની’’તિ ભગવા અવોચ. અથ ખો પિઙ્ગિયાની બ્રાહ્મણો ભગવતો સમ્મુખા સારુપ્પાય ગાથાય અભિત્થવિ –

‘‘પદ્મં [પદુમં (ક.) સં. નિ. ૧.૧૩૨] યથા કોકનદં [કોકનુદં (સ્યા. કં.)] સુગન્ધં,

પાતો સિયા ફુલ્લમવીતગન્ધં;

અઙ્ગીરસં પસ્સ વિરોચમાનં,

તપન્તમાદિચ્ચમિવન્તલિક્ખે’’તિ.

અથ ખો તે લિચ્છવી પઞ્ચહિ ઉત્તરાસઙ્ગસતેહિ પિઙ્ગિયાનિં બ્રાહ્મણં અચ્છાદેસું. અથ ખો પિઙ્ગિયાની બ્રાહ્મણો તેહિ પઞ્ચહિ ઉત્તરાસઙ્ગસતેહિ ભગવન્તં અચ્છાદેસિ.

અથ ખો ભગવા તે લિચ્છવી એતદવોચ – ‘‘પઞ્ચન્નં, લિચ્છવી, રતનાનં પાતુભાવો દુલ્લભો લોકસ્મિં. કતમેસં પઞ્ચન્નં? તથાગતસ્સ અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પાતુભાવો દુલ્લભો લોકસ્મિં. તથાગતપ્પવેદિતસ્સ ધમ્મવિનયસ્સ દેસેતા પુગ્ગલો દુલ્લભો લોકસ્મિં. તથાગતપ્પવેદિતસ્સ ધમ્મવિનયસ્સ દેસિતસ્સ વિઞ્ઞાતા પુગ્ગલો દુલ્લભો લોકસ્મિં. તથાગતપ્પવેદિતસ્સ ધમ્મવિનયસ્સ દેસિતસ્સ વિઞ્ઞાતા ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો પુગ્ગલો દુલ્લભો લોકસ્મિં. કતઞ્ઞૂ કતવેદી પુગ્ગલો દુલ્લભો લોકસ્મિં. ઇમેસં ખો, લિચ્છવી, પઞ્ચન્નં રતનાનં પાતુભાવો દુલ્લભો લોકસ્મિ’’ન્તિ [અ. નિ. ૫.૧૪૩]. પઞ્ચમં.

૬. મહાસુપિનસુત્તં

૧૯૬. ‘‘તથાગતસ્સ, ભિક્ખવે, અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પુબ્બેવ સમ્બોધા અનભિસમ્બુદ્ધસ્સ બોધિસત્તસ્સેવ સતો પઞ્ચ મહાસુપિના પાતુરહેસું. કતમે પઞ્ચ? તથાગતસ્સ, ભિક્ખવે, અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પુબ્બેવ સમ્બોધા અનભિસમ્બુદ્ધસ્સ બોધિસત્તસ્સેવ સતો અયં મહાપથવી મહાસયનં અહોસિ, હિમવા પબ્બતરાજા બિબ્બોહનં [બિબ્બોહનં (સી. સ્યા. કં. પી.), બિમ્બ + ઓહનં = ઇતિ પદવિભાગો] અહોસિ, પુરત્થિમે સમુદ્દે વામો હત્થો ઓહિતો અહોસિ, પચ્છિમે સમુદ્દે દક્ખિણો હત્થો ઓહિતો અહોસિ, દક્ખિણે સમુદ્દે ઉભો પાદા ઓહિતા અહેસું. તથાગતસ્સ, ભિક્ખવે, અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પુબ્બેવ સમ્બોધા અનભિસમ્બુદ્ધસ્સ બોધિસત્તસ્સેવ સતો અયં પઠમો મહાસુપિનો પાતુરહોસિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, તથાગતસ્સ અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પુબ્બેવ સમ્બોધા અનભિસમ્બુદ્ધસ્સ બોધિસત્તસ્સેવ સતો તિરિયા નામ તિણજાતિ નાભિયા ઉગ્ગન્ત્વા નભં આહચ્ચ ઠિતા અહોસિ. તથાગતસ્સ, ભિક્ખવે, અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પુબ્બેવ સમ્બોધા અનભિસમ્બુદ્ધસ્સ બોધિસત્તસ્સેવ સતો અયં દુતિયો મહાસુપિનો પાતુરહોસિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, તથાગતસ્સ અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પુબ્બેવ સમ્બોધા અનભિસમ્બુદ્ધસ્સ બોધિસત્તસ્સેવ સતો સેતા કિમી કણ્હસીસા પાદેહિ ઉસ્સક્કિત્વા ( ) [(અગ્ગનખતો) કત્થચિ દિસ્સતિ] યાવ જાણુમણ્ડલા પટિચ્છાદેસું. તથાગતસ્સ, ભિક્ખવે, અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પુબ્બેવ સમ્બોધા અનભિસમ્બુદ્ધસ્સ બોધિસત્તસ્સેવ સતો અયં તતિયો મહાસુપિનો પાતુરહોસિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, તથાગતસ્સ અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પુબ્બેવ સમ્બોધા અનભિસમ્બુદ્ધસ્સ બોધિસત્તસ્સેવ સતો ચત્તારો સકુણા નાનાવણ્ણા ચતૂહિ દિસાહિ આગન્ત્વા પાદમૂલે નિપતિત્વા સબ્બસેતા સમ્પજ્જિંસુ. તથાગતસ્સ, ભિક્ખવે, અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પુબ્બેવ સમ્બોધા અનભિસમ્બુદ્ધસ્સ બોધિસત્તસ્સેવ સતો અયં ચતુત્થો મહાસુપિનો પાતુરહોસિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, તથાગતો અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો પુબ્બેવ સમ્બોધા અનભિસમ્બુદ્ધો બોધિસત્તોવ સમાનો મહતો મીળ્હપબ્બતસ્સ ઉપરૂપરિ ચઙ્કમતિ અલિપ્પમાનો મીળ્હેન. તથાગતસ્સ, ભિક્ખવે, અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પુબ્બેવ સમ્બોધા અનભિસમ્બુદ્ધસ્સ બોધિસત્તસ્સેવ સતો અયં પઞ્ચમો મહાસુપિનો પાતુરહોસિ.

‘‘યમ્પિ, ભિક્ખવે, તથાગતસ્સ અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પુબ્બેવ સમ્બોધા અનભિસમ્બુદ્ધસ્સ બોધિસત્તસ્સેવ સતો અયં મહાપથવી મહાસયનં અહોસિ, હિમવા પબ્બતરાજા બિબ્બોહનં અહોસિ, પુરત્થિમે સમુદ્દે વામો હત્થો ઓહિતો અહોસિ, પચ્છિમે સમુદ્દે દક્ખિણો હત્થો ઓહિતો અહોસિ, દક્ખિણે સમુદ્દે ઉભો પાદા ઓહિતા અહેસું; તથાગતેન, ભિક્ખવે, અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન અનુત્તરા સમ્માસમ્બોધિ અભિસમ્બુદ્ધા. તસ્સા અભિસમ્બોધાય અયં પઠમો મહાસુપિનો પાતુરહોસિ.

‘‘યમ્પિ, ભિક્ખવે, તથાગતસ્સ અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પુબ્બેવ સમ્બોધા અનભિસમ્બુદ્ધસ્સ બોધિસત્તસ્સેવ સતો તિરિયા નામ તિણજાતિ નાભિયા ઉગ્ગન્ત્વા નભં આહચ્ચ ઠિતા અહોસિ; તથાગતેન, ભિક્ખવે, અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો અભિસમ્બુજ્ઝિત્વા યાવ દેવમનુસ્સેહિ સુપ્પકાસિતો. તસ્સ અભિસમ્બોધાય અયં દુતિયો મહાસુપિનો પાતુરહોસિ.

‘‘યમ્પિ, ભિક્ખવે, તથાગતસ્સ અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પુબ્બેવ સમ્બોધા અનભિસમ્બુદ્ધસ્સ બોધિસત્તસ્સેવ સતો સેતા કિમી કણ્હસીસા પાદેહિ ઉસ્સક્કિત્વા યાવ જાણુમણ્ડલા પટિચ્છાદેસું; બહૂ, ભિક્ખવે, ગિહી ઓદાતવસના તથાગતં પાણુપેતા [પાણુપેતં (સી. સ્યા. કં. પી.)] સરણં ગતા. તસ્સ અભિસમ્બોધાય અયં તતિયો મહાસુપિનો પાતુરહોસિ.

‘‘યમ્પિ, ભિક્ખવે, તથાગતસ્સ અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પુબ્બેવ સમ્બોધા અનભિસમ્બુદ્ધસ્સ બોધિસત્તસ્સેવ સતો ચત્તારો સકુણા નાનાવણ્ણા ચતૂહિ દિસાહિ આગન્ત્વા પાદમૂલે નિપતિત્વા સબ્બસેતા સમ્પજ્જિંસુ; ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, વણ્ણા ખત્તિયા બ્રાહ્મણા વેસ્સા સુદ્દા તે તથાગતપ્પવેદિતે ધમ્મવિનયે અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિત્વા અનુત્તરં વિમુત્તિં સચ્છિકરોન્તિ. તસ્સ અભિસમ્બોધાય અયં ચતુત્થો મહાસુપિનો પાતુરહોસિ.

‘‘યમ્પિ, ભિક્ખવે, તથાગતો અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો પુબ્બેવ સમ્બોધા અનભિસમ્બુદ્ધો બોધિસત્તોવ સમાનો મહતો મીળ્હપબ્બતસ્સ ઉપરૂપરિ ચઙ્કમતિ અલિપ્પમાનો મીળ્હેન; લાભી, ભિક્ખવે, તથાગતો ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાનં, તં [તત્થ ચ (સી. સ્યા. કં. પી.)] તથાગતો અગથિતો [અગધિતો (સ્યા. પી. ક.)] અમુચ્છિતો અનજ્ઝોસન્નો [અનજ્ઝાપન્નો (ક.) અનજ્ઝોપન્નો (સી. સ્યા.)] આદીનવદસ્સાવી નિસ્સરણપઞ્ઞો પરિભુઞ્જતિ. તસ્સ અભિસમ્બોધાય અયં પઞ્ચમો મહાસુપિનો પાતુરહોસિ.

‘‘તથાગતસ્સ, ભિક્ખવે, અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પુબ્બેવ સમ્બોધા અનભિસમ્બુદ્ધસ્સ બોધિસત્તસ્સેવ સતો ઇમે પઞ્ચ મહાસુપિના પાતુરહેસુ’’ન્તિ. છટ્ઠં.

૭. વસ્સસુત્તં

૧૯૭. ‘‘પઞ્ચિમે, ભિક્ખવે, વસ્સસ્સ અન્તરાયા, યં નેમિત્તા [નેમિત્તકા (કત્થચિ)] ન જાનન્તિ, યત્થ નેમિત્તાનં ચક્ખુ ન કમતિ. કતમે પઞ્ચ? ઉપરિ, ભિક્ખવે, આકાસે તેજોધાતુ પકુપ્પતિ. તેન ઉપ્પન્ના મેઘા પટિવિગચ્છન્તિ. અયં, ભિક્ખવે, પઠમો વસ્સસ્સ અન્તરાયો, યં નેમિત્તા ન જાનન્તિ, યત્થ નેમિત્તાનં ચક્ખુ ન કમતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ઉપરિ આકાસે વાયોધાતુ પકુપ્પતિ. તેન ઉપ્પન્ના મેઘા પટિવિગચ્છન્તિ. અયં, ભિક્ખવે, દુતિયો વસ્સસ્સ અન્તરાયો, યં નેમિત્તા ન જાનન્તિ, યત્થ નેમિત્તાનં ચક્ખુ ન કમતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, રાહુ અસુરિન્દો પાણિના ઉદકં સમ્પટિચ્છિત્વા મહાસમુદ્દે છડ્ડેતિ. અયં, ભિક્ખવે, તતિયો વસ્સસ્સ અન્તરાયો, યં નેમિત્તા ન જાનન્તિ, યત્થ નેમિત્તાનં ચક્ખુ ન કમતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, વસ્સવલાહકા દેવા પમત્તા હોન્તિ. અયં, ભિક્ખવે, ચતુત્થો વસ્સસ્સ અન્તરાયો, યં નેમિત્તા ન જાનન્તિ, યત્થ નેમિત્તાનં ચક્ખુ ન કમતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, મનુસ્સા અધમ્મિકા હોન્તિ. અયં, ભિક્ખવે, પઞ્ચમો વસ્સસ્સ અન્તરાયો, યં નેમિત્તા ન જાનન્તિ, યત્થ નેમિત્તાનં ચક્ખુ ન કમતિ. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચ વસ્સસ્સ અન્તરાયા, યં નેમિત્તા ન જાનન્તિ, યત્થ નેમિત્તાનં ચક્ખુ ન કમતી’’તિ. સત્તમં.

૮. વાચાસુત્તં

૧૯૮. ‘‘પઞ્ચહિ, ભિક્ખવે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતા વાચા સુભાસિતા હોતિ, નો દુબ્ભાસિતા, અનવજ્જા ચ અનનુવજ્જા ચ વિઞ્ઞૂનં [અનનુવજ્જા વિઞ્ઞૂનં (સ્યા. કં.)]. કતમેહિ પઞ્ચહિ? કાલેન ચ ભાસિતા હોતિ, સચ્ચા ચ ભાસિતા હોતિ, સણ્હા ચ ભાસિતા હોતિ, અત્થસંહિતા ચ ભાસિતા હોતિ, મેત્તચિત્તેન ચ ભાસિતા હોતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતા વાચા સુભાસિતા હોતિ, નો દુબ્ભાસિતા, અનવજ્જા ચ અનનુવજ્જા ચ વિઞ્ઞૂન’’ન્તિ. અટ્ઠમં.

૯. કુલસુત્તં

૧૯૯. ‘‘યં, ભિક્ખવે, સીલવન્તો પબ્બજિતા કુલં ઉપસઙ્કમન્તિ, તત્થ મનુસ્સા પઞ્ચહિ ઠાનેહિ બહું પુઞ્ઞં પસવન્તિ. કતમેહિ પઞ્ચહિ? યસ્મિં, ભિક્ખવે, સમયે સીલવન્તે પબ્બજિતે કુલં ઉપસઙ્કમન્તે મનુસ્સા દિસ્વા ચિત્તાનિ પસાદેન્તિ [પસીદન્તિ (સ્યા. કં. ક.)], સગ્ગસંવત્તનિકં, ભિક્ખવે, તં કુલં તસ્મિં સમયે પટિપદં પટિપન્નં હોતિ.

‘‘યસ્મિં, ભિક્ખવે, સમયે સીલવન્તે પબ્બજિતે કુલં ઉપસઙ્કમન્તે મનુસ્સા પચ્ચુટ્ઠેન્તિ અભિવાદેન્તિ આસનં દેન્તિ, ઉચ્ચાકુલીનસંવત્તનિકં, ભિક્ખવે, તં કુલં તસ્મિં સમયે પટિપદં પટિપન્નં હોતિ.

‘‘યસ્મિં, ભિક્ખવે, સમયે સીલવન્તે પબ્બજિતે કુલં ઉપસઙ્કમન્તે મનુસ્સા મચ્છેરમલં પટિવિનેન્તિ [પટિવિનોદેન્તિ (સી. પી.)], મહેસક્ખસંવત્તનિકં, ભિક્ખવે, તં કુલં તસ્મિં સમયે પટિપદં પટિપન્નં હોતિ.

‘‘યસ્મિં, ભિક્ખવે, સમયે સીલવન્તે પબ્બજિતે કુલં ઉપસઙ્કમન્તે મનુસ્સા યથાસત્તિ યથાબલં સંવિભજન્તિ, મહાભોગસંવત્તનિકં, ભિક્ખવે, તં કુલં તસ્મિં સમયે પટિપદં પટિપન્નં હોતિ.

‘‘યસ્મિં, ભિક્ખવે, સમયે સીલવન્તે પબ્બજિતે કુલં ઉપસઙ્કમન્તે મનુસ્સા પરિપુચ્છન્તિ પરિપઞ્હન્તિ ધમ્મં સુણન્તિ, મહાપઞ્ઞાસંવત્તનિકં, ભિક્ખવે, તં કુલં તસ્મિં સમયે પટિપદં પટિપન્નં હોતિ. યં, ભિક્ખવે, સીલવન્તો પબ્બજિતા કુલં ઉપસઙ્કમન્તિ, તત્થ મનુસ્સા ઇમેહિ પઞ્ચહિ ઠાનેહિ બહું પુઞ્ઞં પસવન્તી’’તિ. નવમં.

૧૦. નિસ્સારણીયસુત્તં

૨૦૦. ‘‘પઞ્ચિમા, ભિક્ખવે, નિસ્સારણીયા [નિસ્સરણીયા (પી.), નિસ્સરણિયા (દી. નિ. ૩.૩૨૧)] ધાતુયો. કતમા પઞ્ચ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો કામં [કામે (સ્યા. કં.) દી. નિ. ૩.૩૨૧] મનસિકરોતો કામેસુ ચિત્તં ન પક્ખન્દતિ નપ્પસીદતિ ન સન્તિટ્ઠતિ ન વિમુચ્ચતિ. નેક્ખમ્મં ખો પનસ્સ મનસિકરોતો નેક્ખમ્મે ચિત્તં પક્ખન્દતિ પસીદતિ સન્તિટ્ઠતિ વિમુચ્ચતિ. તસ્સ તં ચિત્તં સુગતં [સુકતં (પી. ક.)] સુભાવિતં સુવુટ્ઠિતં સુવિમુત્તં સુવિસંયુત્તં [વિસંયુત્તં (કત્થચિ, દી. નિ. ૩.૩૨૧)] કામેહિ; યે ચ કામપચ્ચયા ઉપ્પજ્જન્તિ આસવા વિઘાતપરિળાહા, મુત્તો સો તેહિ, ન સો તં વેદનં વેદિયતિ. ઇદમક્ખાતં કામાનં નિસ્સરણં.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો બ્યાપાદં મનસિકરોતો બ્યાપાદે ચિત્તં ન પક્ખન્દતિ નપ્પસીદતિ ન સન્તિટ્ઠતિ ન વિમુચ્ચતિ. અબ્યાપાદં ખો પનસ્સ મનસિકરોતો અબ્યાપાદે ચિત્તં પક્ખન્દતિ પસીદતિ સન્તિટ્ઠતિ વિમુચ્ચતિ. તસ્સ તં ચિત્તં સુગતં સુભાવિતં સુવુટ્ઠિતં સુવિમુત્તં સુવિસંયુત્તં બ્યાપાદેન; યે ચ બ્યાપાદપચ્ચયા ઉપ્પજ્જન્તિ આસવા વિઘાતપરિળાહા, મુત્તો સો તેહિ, ન સો તં વેદનં વેદિયતિ. ઇદમક્ખાતં બ્યાપાદસ્સ નિસ્સરણં.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો વિહેસં મનસિકરોતો વિહેસાય ચિત્તં ન પક્ખન્દતિ નપ્પસીદતિ ન સન્તિટ્ઠતિ ન વિમુચ્ચતિ. અવિહેસં ખો પનસ્સ મનસિકરોતો અવિહેસાય ચિત્તં પક્ખન્દતિ પસીદતિ સન્તિટ્ઠતિ વિમુચ્ચતિ. તસ્સ તં ચિત્તં સુગતં સુભાવિતં સુવુટ્ઠિતં સુવિમુત્તં સુવિસંયુત્તં વિહેસાય; યે ચ વિહેસાપચ્ચયા ઉપ્પજ્જન્તિ આસવા વિઘાતપરિળાહા, મુત્તો સો તેહિ, ન સો તં વેદનં વેદિયતિ. ઇદમક્ખાતં વિહેસાય નિસ્સરણં.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો રૂપં મનસિકરોતો રૂપે ચિત્તં ન પક્ખન્દતિ નપ્પસીદતિ ન સન્તિટ્ઠતિ ન વિમુચ્ચતિ. અરૂપં ખો પનસ્સ મનસિકરોતો અરૂપે ચિત્તં પક્ખન્દતિ પસીદતિ સન્તિટ્ઠતિ વિમુચ્ચતિ. તસ્સ તં ચિત્તં સુગતં સુભાવિતં સુવુટ્ઠિતં સુવિમુત્તં સુવિસંયુત્તં રૂપેહિ; યે ચ રૂપપચ્ચયા ઉપ્પજ્જન્તિ આસવા વિઘાતપરિળાહા, મુત્તો સો તેહિ, ન સો તં વેદનં વેદિયતિ. ઇદમક્ખાતં રૂપાનં નિસ્સરણં.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો સક્કાયં મનસિકરોતો સક્કાયે ચિત્તં ન પક્ખન્દતિ નપ્પસીદતિ ન સન્તિટ્ઠતિ ન વિમુચ્ચતિ. સક્કાયનિરોધં ખો પનસ્સ મનસિકરોતો સક્કાયનિરોધે ચિત્તં પક્ખન્દતિ પસીદતિ સન્તિટ્ઠતિ વિમુચ્ચતિ. તસ્સ તં ચિત્તં સુગતં સુભાવિતં સુવુટ્ઠિતં સુવિમુત્તં સુવિસંયુત્તં સક્કાયેન; યે ચ સક્કાયપચ્ચયા ઉપ્પજ્જન્તિ આસવા વિઘાતપરિળાહા, મુત્તો સો તેહિ, ન સો તં વેદનં વેદિયતિ. ઇદમક્ખાતં સક્કાયસ્સ નિસ્સરણં.

‘‘તસ્સ કામનન્દીપિ નાનુસેતિ, બ્યાપાદનન્દીપિ નાનુસેતિ, વિહેસાનન્દીપિ નાનુસેતિ, રૂપનન્દીપિ નાનુસેતિ, સક્કાયનન્દીપિ નાનુસેતિ (સો) [( ) કત્થચિ નત્થિ] કામનન્દિયાપિ અનનુસયા, બ્યાપાદનન્દિયાપિ અનનુસયા, વિહેસાનન્દિયાપિ અનનુસયા, રૂપનન્દિયાપિ અનનુસયા, સક્કાયનન્દિયાપિ અનનુસયા. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ નિરનુસયો, અચ્છેચ્છિ [અચ્છેજ્જિ (સ્યા. કં. ક.)] તણ્હં, વિવત્તયિ [વાવત્તયિ (સી.)] સંયોજનં, સમ્મા માનાભિસમયા અન્તમકાસિ દુક્ખસ્સ. ઇમા ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચ નિસ્સારણીયા ધાતુયો’’તિ. દસમં.

બ્રાહ્મણવગ્ગો પઞ્ચમો.