(૧૭) ૨. આઘાતવગ્ગો

૧. પઠમઆઘાતપટિવિનયસુત્તં

૧૬૧. ‘‘પઞ્ચિમે, ભિક્ખવે, આઘાતપટિવિનયા યત્થ ભિક્ખુનો ઉપ્પન્નો આઘાતો સબ્બસો પટિવિનેતબ્બો. કતમે પઞ્ચ? યસ્મિં, ભિક્ખવે, પુગ્ગલે આઘાતો જાયેથ, મેત્તા તસ્મિં પુગ્ગલે ભાવેતબ્બા; એવં તસ્મિં પુગ્ગલે આઘાતો પટિવિનેતબ્બો. યસ્મિં, ભિક્ખવે, પુગ્ગલે આઘાતો જાયેથ, કરુણા તસ્મિં પુગ્ગલે ભાવેતબ્બા; એવં તસ્મિં પુગ્ગલે આઘાતો પટિવિનેતબ્બો. યસ્મિં, ભિક્ખવે, પુગ્ગલે આઘાતો જાયેથ, ઉપેક્ખા તસ્મિં પુગ્ગલે ભાવેતબ્બા; એવં તસ્મિં પુગ્ગલે આઘાતો પટિવિનેતબ્બો. યસ્મિં, ભિક્ખવે, પુગ્ગલે આઘાતો જાયેથ, અસતિઅમનસિકારો તસ્મિં પુગ્ગલે આપજ્જિતબ્બો; એવં તસ્મિં પુગ્ગલે આઘાતો પટિવિનેતબ્બો. યસ્મિં, ભિક્ખવે, પુગ્ગલે આઘાતો જાયેથ, કમ્મસ્સકતા તસ્મિં પુગ્ગલે અધિટ્ઠાતબ્બા – ‘કમ્મસ્સકો અયમાયસ્મા કમ્મદાયાદો કમ્મયોનિ કમ્મબન્ધુ કમ્મપ્પટિસરણો, યં કમ્મં કરિસ્સતિ કલ્યાણં વા પાપકં વા તસ્સ દાયાદો ભવિસ્સતી’તિ; એવં તસ્મિં પુગ્ગલે આઘાતો પટિવિનેતબ્બો. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચ આઘાતપટિવિનયા, યત્થ ભિક્ખુનો ઉપ્પન્નો આઘાતો સબ્બસો પટિવિનેતબ્બો’’તિ. પઠમં.

૨. દુતિયઆઘાતપટિવિનયસુત્તં

૧૬૨. તત્ર ખો આયસ્મા સારિપુત્તો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘આવુસો ભિક્ખવે’’તિ. ‘‘આવુસો’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ પચ્ચસ્સોસું. આયસ્મા સારિપુત્તો એતદવોચ –

‘‘પઞ્ચિમે, આવુસો, આઘાતપટિવિનયા યત્થ ભિક્ખુનો ઉપ્પન્નો આઘાતો સબ્બસો પટિવિનેતબ્બો. કતમે પઞ્ચ? ઇધાવુસો, એકચ્ચો પુગ્ગલો અપરિસુદ્ધકાયસમાચારો હોતિ પરિસુદ્ધવચીસમાચારો; એવરૂપેપિ, આવુસો, પુગ્ગલે આઘાતો પટિવિનેતબ્બો. ઇધ પનાવુસો, એકચ્ચો પુગ્ગલો અપરિસુદ્ધવચીસમાચારો હોતિ પરિસુદ્ધકાયસમાચારો; એવરૂપેપિ, આવુસો, પુગ્ગલે આઘાતો પટિવિનેતબ્બો. ઇધ પનાવુસો, એકચ્ચો પુગ્ગલો અપરિસુદ્ધકાયસમાચારો હોતિ અપરિસુદ્ધવચીસમાચારો, લભતિ ચ કાલેન કાલં ચેતસો વિવરં ચેતસો પસાદં; એવરૂપેપિ, આવુસો, પુગ્ગલે આઘાતો પટિવિનેતબ્બો. ઇધ પનાવુસો, એકચ્ચો પુગ્ગલો અપરિસુદ્ધકાયસમાચારો હોતિ અપરિસુદ્ધવચીસમાચારો, ન ચ લભતિ કાલેન કાલં ચેતસો વિવરં ચેતસો પસાદં; એવરૂપેપિ, આવુસો, પુગ્ગલે આઘાતો પટિવિનેતબ્બો. ઇધ પનાવુસો, એકચ્ચો પુગ્ગલો પરિસુદ્ધકાયસમાચારો પરિસુદ્ધવચીસમાચારો, લભતિ ચ કાલેન વા કાલં ચેતસો વિવરં ચેતસો પસાદં; એવરૂપેપિ, આવુસો, પુગ્ગલે આઘાતો પટિવિનેતબ્બો.

‘‘તત્રાવુસો, ય્વાયં પુગ્ગલો અપરિસુદ્ધકાયસમાચારો પરિસુદ્ધવચીસમાચારો, કથં તસ્મિં પુગ્ગલે આઘાતો પટિવિનેતબ્બો? સેય્યથાપિ, આવુસો, ભિક્ખુ પંસુકૂલિકો રથિયાય નન્તકં દિસ્વા વામેન પાદેન નિગ્ગણ્હિત્વા દક્ખિણેન પાદેન પત્થરિત્વા [વિત્થારેત્વા (સી. પી.)], યો તત્થ સારો તં પરિપાતેત્વા આદાય પક્કમેય્ય; એવમેવં ખ્વાવુસો, ય્વાયં પુગ્ગલો અપરિસુદ્ધકાયસમાચારો પરિસુદ્ધવચીસમાચારો, યાસ્સ અપરિસુદ્ધકાયસમાચારતા ન સાસ્સ તસ્મિં સમયે મનસિ કાતબ્બા, યા ચ ખ્વાસ્સ પરિસુદ્ધવચીસમાચારતા સાસ્સ તસ્મિં સમયે મનસિ કાતબ્બા. એવં તસ્મિં પુગ્ગલે આઘાતો પટિવિનેતબ્બો.

‘‘તત્રાવુસો, ય્વાયં પુગ્ગલો અપરિસુદ્ધવચીસમાચારો પરિસુદ્ધકાયસમાચારો, કથં તસ્મિં પુગ્ગલે આઘાતો પટિવિનેતબ્બો? સેય્યથાપિ, આવુસો, પોક્ખરણી સેવાલપણકપરિયોનદ્ધા. અથ પુરિસો આગચ્છેય્ય ઘમ્માભિતત્તો ઘમ્મપરેતો કિલન્તો તસિતો પિપાસિતો. સો તં પોક્ખરણિં ઓગાહેત્વા ઉભોહિ હત્થેહિ ઇતિચિતિ ચ સેવાલપણકં અપવિયૂહિત્વા અઞ્જલિના પિવિત્વા પક્કમેય્ય. એવમેવં ખો, આવુસો, ય્વાયં પુગ્ગલો અપરિસુદ્ધવચીસમાચારો પરિસુદ્ધકાયસમાચારો, યાસ્સ અપરિસુદ્ધવચીસમાચારતા ન સાસ્સ તસ્મિં સમયે મનસિ કાતબ્બા, યા ચ ખ્વાસ્સ પરિસુદ્ધકાયસમાચારતા સાસ્સ તસ્મિં સમયે મનસિ કાતબ્બા. એવં તસ્મિં પુગ્ગલે આઘાતો પટિવિનેતબ્બો.

‘‘તત્રાવુસો, ય્વાયં પુગ્ગલો અપરિસુદ્ધકાયસમાચારો અપરિસુદ્ધવચીસમાચારો લભતિ ચ કાલેન કાલં ચેતસો વિવરં ચેતસો પસાદં, કથં તસ્મિં પુગ્ગલે આઘાતો પટિવિનેતબ્બો? સેય્યથાપિ, આવુસો, પરિત્તં ગોપદે [ગોપદકે (સી. સ્યા.)] ઉદકં. અથ પુરિસો આગચ્છેય્ય ઘમ્માભિતત્તો ઘમ્મપરેતો કિલન્તો તસિતો પિપાસિતો. તસ્સ એવમસ્સ – ‘ઇદં ખો પરિત્તં ગોપદે ઉદકં. સચાહં અઞ્જલિના વા પિવિસ્સામિ ભાજનેન વા ખોભેસ્સામિપિ તં લોળેસ્સામિપિ તં અપેય્યમ્પિ તં કરિસ્સામિ. યંનૂનાહં ચતુક્કુણ્ડિકો [ચતુગુણ્ડિકો (સી.), ચતુકુણ્ડિકો (સ્યા. કં. પી.), ચતુકોણ્ડિકો (દી. નિ. ૩.૭)] નિપતિત્વા ગોપીતકં પિવિત્વા પક્કમેય્ય’ન્તિ. સો ચતુક્કુણ્ડિકો નિપતિત્વા ગોપીતકં પિવિત્વા પક્કમેય્ય. એવમેવં ખો, આવુસો, ય્વાયં પુગ્ગલો અપરિસુદ્ધકાયસમાચારો અપરિસુદ્ધવચીસમાચારો લભતિ ચ કાલેન કાલં ચેતસો વિવરં ચેતસો પસાદં, યાસ્સ અપરિસુદ્ધકાયસમાચારતા ન સાસ્સ તસ્મિં સમયે મનસિ કાતબ્બા; યાપિસ્સ અપરિસુદ્ધવચીસમાચારતા ન સાપિસ્સ તસ્મિં સમયે મનસિ કાતબ્બા. યઞ્ચ ખો સો લભતિ કાલેન કાલં ચેતસો વિવરં ચેતસો પસાદં, તમેવસ્સ [તદેવસ્સ (સી. સ્યા.)] તસ્મિં સમયે મનસિ કાતબ્બં. એવં તસ્મિં પુગ્ગલે આઘાતો પટિવિનેતબ્બો.

‘‘તત્રાવુસો, ય્વાયં પુગ્ગલો અપરિસુદ્ધકાયસમાચારો અપરિસુદ્ધવચીસમાચારો ન ચ લભતિ કાલેન કાલં ચેતસો વિવરં ચેતસો પસાદં, કથં તસ્મિં પુગ્ગલે આઘાતો પટિવિનેતબ્બો? સેય્યથાપિ, આવુસો, પુરિસો આબાધિકો દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નો. તસ્સ પુરતોપિસ્સ દૂરે ગામો પચ્છતોપિસ્સ દૂરે ગામો. સો ન લભેય્ય સપ્પાયાનિ ભોજનાનિ, ન લભેય્ય સપ્પાયાનિ ભેસજ્જાનિ, ન લભેય્ય પતિરૂપં ઉપટ્ઠાકં, ન લભેય્ય ગામન્તનાયકં. તમેનં અઞ્ઞતરો પુરિસો પસ્સેય્ય અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નો. સો તસ્મિં પુરિસે કારુઞ્ઞંયેવ ઉપટ્ઠાપેય્ય, અનુદ્દયંયેવ ઉપટ્ઠાપેય્ય, અનુકમ્પંયેવ ઉપટ્ઠાપેય્ય – ‘અહો વતાયં પુરિસો લભેય્ય સપ્પાયાનિ ભોજનાનિ, લભેય્ય સપ્પાયાનિ ભેસજ્જાનિ, લભેય્ય પતિરૂપં ઉપટ્ઠાકં, લભેય્ય ગામન્તનાયકં! તં કિસ્સ હેતુ? માયં [અયં (ક.)] પુરિસો ઇધેવ અનયબ્યસનં આપજ્જી’તિ [આપજ્જેય્ય (ક.)]! એવમેવં ખો, આવુસો, ય્વાયં પુગ્ગલો અપરિસુદ્ધકાયસમાચારો અપરિસુદ્ધવચીસમાચારો ન ચ લભતિ કાલેન કાલં ચેતસો વિવરં ચેતસો પસાદં, એવરૂપેપિ [એવરૂપે (પી.)], આવુસો, પુગ્ગલે કારુઞ્ઞંયેવ ઉપટ્ઠાપેતબ્બં અનુદ્દયાયેવ ઉપટ્ઠાપેતબ્બા અનુકમ્પાયેવ ઉપટ્ઠાપેતબ્બા – ‘અહો વત અયમાયસ્મા કાયદુચ્ચરિતં પહાય કાયસુચરિતં ભાવેય્ય, વચીદુચ્ચરિતં પહાય વચીસુચરિતં ભાવેય્ય, મનોદુચ્ચરિતં પહાય મનોસુચરિતં ભાવેય્ય! તં કિસ્સ હેતુ? માયં આયસ્મા [અયમાયસ્મા (ક.)] કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જી’તિ [ઉપપજ્જતીતિ (ક.)]! એવં તસ્મિં પુગ્ગલે આઘાતો પટિવિનેતબ્બો.

‘‘તત્રાવુસો, ય્વાયં પુગ્ગલો પરિસુદ્ધકાયસમાચારો પરિસુદ્ધવચીસમાચારો લભતિ ચ કાલેન કાલં ચેતસો વિવરં ચેતસો પસાદં, કથં તસ્મિં પુગ્ગલે આઘાતો પટિવિનેતબ્બો? સેય્યથાપિ, આવુસો, પોક્ખરણી અચ્છોદકા સાતોદકા સીતોદકા [અચ્છોદિકા સાતોદિકા સીતોદિકા (સી.)] સેતકા [સેતોદકા (ક.)] સુપતિત્થા રમણીયા નાનારુક્ખેહિ સઞ્છન્ના. અથ પુરિસો આગચ્છેય્ય ઘમ્માભિતત્તો ઘમ્મપરેતો કિલન્તો તસિતો પિપાસિતો. સો તં પોક્ખરણિં ઓગાહેત્વા ન્હાત્વા ચ પિવિત્વા ચ પચ્ચુત્તરિત્વા તત્થેવ રુક્ખચ્છાયાય નિસીદેય્ય વા નિપજ્જેય્ય વા.

એવમેવં ખો, આવુસો, ય્વાયં પુગ્ગલો પરિસુદ્ધકાયસમાચારો પરિસુદ્ધવચીસમાચારો લભતિ ચ કાલેન કાલં ચેતસો વિવરં ચેતસો પસાદં, યાપિસ્સ પરિસુદ્ધકાયસમાચારતા સાપિસ્સ તસ્મિં સમયે મનસિ કાતબ્બા; યાપિસ્સ પરિસુદ્ધવચીસમાચારતા સાપિસ્સ તસ્મિં સમયે મનસિ કાતબ્બા; યમ્પિ લભતિ કાલેન કાલં ચેતસો વિવરં ચેતસો પસાદં, તમ્પિસ્સ તસ્મિં સમયે મનસિ કાતબ્બં. એવં તસ્મિં પુગ્ગલે આઘાતો પટિવિનેતબ્બો. સમન્તપાસાદિકં, આવુસો, પુગ્ગલં આગમ્મ ચિત્તં પસીદતિ.

‘‘ઇમે ખો, આવુસો, પઞ્ચ આઘાતપટિવિનયા, યત્થ ભિક્ખુનો ઉપ્પન્નો આઘાતો સબ્બસો પટિવિનેતબ્બો’’તિ. દુતિયં.

૩. સાકચ્છસુત્તં

૧૬૩. તત્ર ખો આયસ્મા સારિપુત્તો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘આવુસો ભિક્ખવે’’તિ. ‘‘આવુસો’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ પચ્ચસ્સોસું. આયસ્મા સારિપુત્તો એતદવોચ –

[અ. નિ. ૫.૬૫-૬૬] ‘‘પઞ્ચહાવુસો, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અલં સાકચ્છો સબ્રહ્મચારીનં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? ઇધાવુસો, ભિક્ખુ અત્તના ચ સીલસમ્પન્નો હોતિ, સીલસમ્પદાકથાય ચ આગતં પઞ્હં બ્યાકત્તા હોતિ; અત્તના ચ સમાધિસમ્પન્નો હોતિ, સમાધિસમ્પદાકથાય ચ આગતં પઞ્હં બ્યાકત્તા હોતિ; અત્તના ચ પઞ્ઞાસમ્પન્નો હોતિ, પઞ્ઞાસમ્પદાકથાય ચ આગતં પઞ્હં બ્યાકત્તા હોતિ; અત્તના ચ વિમુત્તિસમ્પન્નો હોતિ, વિમુત્તિસમ્પદાકથાય ચ આગતં પઞ્હં બ્યાકત્તા હોતિ; અત્તના ચ વિમુત્તિઞાણદસ્સનસમ્પન્નો હોતિ, વિમુત્તિઞાણદસ્સનસમ્પદાકથાય ચ આગતં પઞ્હં બ્યાકત્તા હોતિ. ઇમેહિ ખો, આવુસો, પઞ્ચહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અલં સાકચ્છો સબ્રહ્મચારીન’’ન્તિ. તતિયં.

૪. સાજીવસુત્તં

૧૬૪. [અ. નિ. ૫.૬૫] તત્ર ખો આયસ્મા સારિપુત્તો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ…પે… ‘‘પઞ્ચહિ, આવુસો, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અલંસાજીવો સબ્રહ્મચારીનં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? ઇધાવુસો, ભિક્ખુ અત્તના ચ સીલસમ્પન્નો હોતિ, સીલસમ્પદાકથાય ચ આગતં પઞ્હં બ્યાકત્તા હોતિ; અત્તના ચ સમાધિસમ્પન્નો હોતિ, સમાધિસમ્પદાકથાય ચ આગતં પઞ્હં બ્યાકત્તા હોતિ; અત્તના ચ પઞ્ઞાસમ્પન્નો હોતિ, પઞ્ઞાસમ્પદાકથાય ચ આગતં પઞ્હં બ્યાકત્તા હોતિ; અત્તના ચ વિમુત્તિસમ્પન્નો હોતિ, વિમુત્તિસમ્પદાકથાય ચ આગતં પઞ્હં બ્યાકત્તા હોતિ; અત્તના ચ વિમુત્તિઞાણદસ્સનસમ્પન્નો હોતિ, વિમુત્તિઞાણદસ્સનસમ્પદાકથાય ચ આગતં પઞ્હં બ્યાકત્તા હોતિ. ઇમેહિ ખો, આવુસો, પઞ્ચહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અલંસાજીવો સબ્રહ્મચારીન’’ન્તિ. ચતુત્થં.

૫. પઞ્હપુચ્છાસુત્તં

૧૬૫. તત્ર ખો આયસ્મા સારિપુત્તો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ…પે… ‘‘યો હિ કોચિ, આવુસો, પરં પઞ્હં પુચ્છતિ, સબ્બો સો પઞ્ચહિ ઠાનેહિ, એતેસં વા અઞ્ઞતરેન. કતમેહિ પઞ્ચહિ? મન્દત્તા મોમૂહત્તા [મોમુહત્તા (સી.)] પરં પઞ્હં પુચ્છતિ, પાપિચ્છો ઇચ્છાપકતો પરં પઞ્હં પુચ્છતિ, પરિભવં પરં પઞ્હં પુચ્છતિ, અઞ્ઞાતુકામો પરં પઞ્હં પુચ્છતિ, અથ વા પનેવંચિત્તો [અથ વા પકુપ્પન્તો (સી. પી.)] પરં પઞ્હં પુચ્છતિ – ‘સચે મે પઞ્હં પુટ્ઠો સમ્મદેવ બ્યાકરિસ્સતિ ઇચ્ચેતં કુસલં, નો ચે [નો ચ (સ્યા.)] મે પઞ્હં પુટ્ઠો સમ્મદેવ બ્યાકરિસ્સતિ અહમસ્સ સમ્મદેવ બ્યાકરિસ્સામી’તિ. યો હિ કોચિ, આવુસો, પરં પઞ્હં પુચ્છતિ, સબ્બો સો ઇમેહિ પઞ્ચહિ ઠાનેહિ, એતેસં વા અઞ્ઞતરેન. અહં ખો પનાવુસો, એવંચિત્તો પરં પઞ્હં પુચ્છામિ – ‘સચે મે પઞ્હં પુટ્ઠો સમ્મદેવ બ્યાકરિસ્સતિ ઇચ્ચેતં કુસલં, નો ચે મે પઞ્હં પુટ્ઠો સમ્મદેવ બ્યાકરિસ્સતિ, અહમસ્સ સમ્મદેવ બ્યાકરિસ્સામી’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. નિરોધસુત્તં

૧૬૬. તત્ર ખો આયસ્મા સારિપુત્તો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ…પે… ‘‘ઇધાવુસો, ભિક્ખુ સીલસમ્પન્નો સમાધિસમ્પન્નો પઞ્ઞાસમ્પન્નો સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં સમાપજ્જેય્યાપિ વુટ્ઠહેય્યાપિ [સમાપજ્જેય્યપિ વુટ્ઠહેય્યપિ (સી. સ્યા. કં. પી.)] – અત્થેતં ઠાનં. નો ચે દિટ્ઠેવ ધમ્મે અઞ્ઞં આરાધેય્ય, અતિક્કમ્મેવ કબળીકારાહારભક્ખાનં [કબળિંકારાહારભક્ખાનં (સી. સ્યા. કં. પી.)] દેવાનં સહબ્યતં અઞ્ઞતરં મનોમયં કાયં ઉપપન્નો સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં સમાપજ્જેય્યાપિ વુટ્ઠહેય્યાપિ – અત્થેતં ઠાન’’ન્તિ.

એવં વુત્તે આયસ્મા ઉદાયી આયસ્મન્તં સારિપુત્તં એતદવોચ – ‘‘અટ્ઠાનં ખો એતં, આવુસો સારિપુત્ત, અનવકાસો યં સો ભિક્ખુ અતિક્કમ્મેવ કબળીકારાહારભક્ખાનં દેવાનં સહબ્યતં અઞ્ઞતરં મનોમયં કાયં ઉપપન્નો સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં સમાપજ્જેય્યાપિ વુટ્ઠહેય્યાપિ – નત્થેતં ઠાન’’ન્તિ.

દુતિયમ્પિ ખો…પે… તતિયમ્પિ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ઇધાવુસો, ભિક્ખુ સીલસમ્પન્નો સમાધિસમ્પન્નો પઞ્ઞાસમ્પન્નો સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં સમાપજ્જેય્યાપિ વુટ્ઠહેય્યાપિ – અત્થેતં ઠાનં. નો ચે દિટ્ઠેવ ધમ્મે અઞ્ઞં આરાધેય્ય, અતિક્કમ્મેવ કબળીકારાહારભક્ખાનં દેવાનં સહબ્યતં અઞ્ઞતરં મનોમયં કાયં ઉપપન્નો સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં સમાપજ્જેય્યાપિ વુટ્ઠહેય્યાપિ – અત્થેતં ઠાન’’ન્તિ.

તતિયમ્પિ ખો આયસ્મા ઉદાયી આયસ્મન્તં સારિપુત્તં એતદવોચ – ‘‘અટ્ઠાનં ખો એતં, આવુસો સારિપુત્ત, અનવકાસો યં સો ભિક્ખુ અતિક્કમ્મેવ કબળીકારાહારભક્ખાનં દેવાનં સહબ્યતં અઞ્ઞતરં મનોમયં કાયં ઉપપન્નો સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં સમાપજ્જેય્યાપિ વુટ્ઠહેય્યાપિ – નત્થેતં ઠાન’’ન્તિ.

અથ ખો આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘‘યાવતતિયકમ્પિ [યાવતતિયમ્પિ (સી. સ્યા. પી.)] ખો મે આયસ્મા ઉદાયી પટિક્કોસતિ, ન ચ મે કોચિ ભિક્ખુ અનુમોદતિ. યંનૂનાહં યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમેય્ય’’ન્તિ. અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા સારિપુત્તો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ઇધાવુસો, ભિક્ખુ સીલસમ્પન્નો સમાધિસમ્પન્નો પઞ્ઞાસમ્પન્નો સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં સમાપજ્જેય્યાપિ વુટ્ઠહેય્યાપિ – અત્થેતં ઠાનં. નો ચે દિટ્ઠેવ ધમ્મે અઞ્ઞં આરાધેય્ય, અતિક્કમ્મેવ કબળીકારાહારભક્ખાનં દેવાનં સહબ્યતં અઞ્ઞતરં મનોમયં કાયં ઉપપન્નો સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં સમાપજ્જેય્યાપિ વુટ્ઠહેય્યાપિ – અત્થેતં ઠાન’’ન્તિ.

અથ ખો આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ એતદહોસિ – ‘‘ભગવતોપિ ખો મે સમ્મુખા આયસ્મા ઉદાયી યાવતતિયકં પટિક્કોસતિ, ન ચ મે કોચિ ભિક્ખુ અનુમોદતિ. યંનૂનાહં તુણ્હી અસ્સ’’ન્તિ. અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો તુણ્હી અહોસિ.

અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં ઉદાયિં આમન્તેસિ – ‘‘કં પન ત્વં, ઉદાયિ, મનોમયં કાયં પચ્ચેસી’’તિ? ‘‘યે તે, ભન્તે, દેવા અરૂપિનો સઞ્ઞામયા’’તિ. ‘‘કિં નુ ખો તુય્હં, ઉદાયિ, બાલસ્સ અબ્યત્તસ્સ ભણિતેન! ત્વમ્પિ નામ ભણિતબ્બં મઞ્ઞસી’’તિ! અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં આનન્દં આમન્તેસિ – ‘‘અત્થિ નામ, આનન્દ, થેરં ભિક્ખું વિહેસિયમાનં અજ્ઝુપેક્ખિસ્સથ. ન હિ નામ, આનન્દ, કારુઞ્ઞમ્પિ ભવિસ્સતિ થેરમ્હિ [બ્યત્તમ્હિ (સ્યા. કં. ક.)] ભિક્ખુમ્હિ વિહેસિયમાનમ્હી’’તિ.

અથ ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલસમ્પન્નો સમાધિસમ્પન્નો પઞ્ઞાસમ્પન્નો સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં સમાપજ્જેય્યાપિ વુટ્ઠહેય્યાપિ – અત્થેતં ઠાનં. નો ચે દિટ્ઠેવ ધમ્મે અઞ્ઞં આરાધેય્ય, અતિક્કમ્મેવ કબળીકારાહારભક્ખાનં દેવાનં સહબ્યતં અઞ્ઞતરં મનોમયં કાયં ઉપપન્નો સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં સમાપજ્જેય્યાપિ વુટ્ઠહેય્યાપિ – અત્થેતં ઠાન’’ન્તિ. ઇદમવોચ ભગવા. ઇદં વત્વાન સુગતો ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પાવિસિ.

અથ ખો આયસ્મા આનન્દો અચિરપક્કન્તસ્સ ભગવતો યેનાયસ્મા ઉપવાણો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં ઉપવાણં એતદવોચ – ‘‘ઇધાવુસો ઉપવાણ, અઞ્ઞે થેરે ભિક્ખૂ વિહેસેન્તિ. મયં તેન ન મુચ્ચામ. અનચ્છરિયં ખો, પનેતં આવુસો ઉપવાણ, યં ભગવા સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો એતદેવ આરબ્ભ ઉદાહરેય્ય યથા આયસ્મન્તંયેવેત્થ ઉપવાણં પટિભાસેય્ય. ઇદાનેવ અમ્હાકં સારજ્જં ઓક્કન્ત’’ન્તિ. અથ ખો ભગવા સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો યેન ઉપટ્ઠાનસાલા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. નિસજ્જ ખો ભગવા આયસ્મન્તં ઉપવાણં એતદવોચ –

‘‘કતીહિ નુ ખો, ઉપવાણ, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો થેરો ભિક્ખુ સબ્રહ્મચારીનં પિયો ચ હોતિ મનાપો ચ ગરુ ચ ભાવનીયો ચા’’તિ? ‘‘પઞ્ચહિ, ભન્તે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો થેરો ભિક્ખુ સબ્રહ્મચારીનં પિયો ચ હોતિ મનાપો ચ ગરુ ચ ભાવનીયો ચ. કતમેહિ પઞ્ચહિ? ઇધ, ભન્તે, થેરો ભિક્ખુ સીલવા હોતિ…પે… સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસુ; બહુસ્સુતો હોતિ…પે… દિટ્ઠિયા સુપ્પટિવિદ્ધા; કલ્યાણવાચો હોતિ કલ્યાણવાક્કરણો પોરિયા વાચાય સમન્નાગતો વિસ્સટ્ઠાય અનેલગલાય [અનેલગળાય (સ્યા. કં.)] અત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનિયા; ચતુન્નં ઝાનાનં આભિચેતસિકાનં દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાનં નિકામલાભી હોતિ અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી; આસવાનં ખયા…પે… સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. ઇમેહિ ખો, ભન્તે, પઞ્ચહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો થેરો ભિક્ખુ સબ્રહ્મચારીનં પિયો ચ હોતિ મનાપો ચ ગરુ ચ ભાવનીયો ચા’’તિ.

‘‘સાધુ સાધુ, ઉપવાણ! ઇમેહિ ખો, ઉપવાણ, પઞ્ચહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો થેરો ભિક્ખુ સબ્રહ્મચારીનં પિયો ચ હોતિ મનાપો ચ ગરુ ચ ભાવનીયો ચ. ઇમે ચે, ઉપવાણ, પઞ્ચ ધમ્મા થેરસ્સ ભિક્ખુનો ન સંવિજ્જેય્યું, તં સબ્રહ્મચારી ન સક્કરેય્યું ન ગરું કરેય્યું ન માનેય્યું ન પૂજેય્યું ખણ્ડિચ્ચેન પાલિચ્ચેન વલિત્તચતાય. યસ્મા ચ ખો, ઉપવાણ, ઇમે પઞ્ચ ધમ્મા થેરસ્સ ભિક્ખુનો સંવિજ્જન્તિ, તસ્મા તં સબ્રહ્મચારી સક્કરોન્તિ ગરું કરોન્તિ માનેન્તિ પૂજેન્તી’’તિ. છટ્ઠં.

૭. ચોદનાસુત્તં

૧૬૭. તત્ર ખો આયસ્મા સારિપુત્તો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ચોદકેન, આવુસો, ભિક્ખુના પરં ચોદેતુકામેન પઞ્ચ ધમ્મે અજ્ઝત્તં ઉપટ્ઠાપેત્વા પરો ચોદેતબ્બો’’.

‘‘કતમે પઞ્ચ? કાલેન વક્ખામિ, નો અકાલેન; ભૂતેન વક્ખામિ, નો અભૂતેન; સણ્હેન વક્ખામિ, નો ફરુસેન; અત્થસંહિતેન વક્ખામિ, નો અનત્થસંહિતેન; મેત્તચિત્તો [મેત્તચિત્તેન (સી. પી. ક.) ચૂળવ. ૪૦૦ પસ્સિતબ્બં] વક્ખામિ, નો દોસન્તરો [દોસન્તરેન (સી. પી. ક.)]. ચોદકેન, આવુસો, ભિક્ખુના પરં ચોદેતુકામેન ઇમે પઞ્ચ ધમ્મે અજ્ઝત્તં ઉપટ્ઠાપેત્વા પરો ચોદેતબ્બો.

‘‘ઇધાહં, આવુસો, એકચ્ચં પુગ્ગલં પસ્સામિ અકાલેન ચોદિયમાનં નો કાલેન કુપિતં, અભૂતેન ચોદિયમાનં નો ભૂતેન કુપિતં, ફરુસેન ચોદિયમાનં નો સણ્હેન કુપિતં, અનત્થસંહિતેન ચોદિયમાનં નો અત્થસંહિતેન કુપિતં, દોસન્તરેન ચોદિયમાનં નો મેત્તચિત્તેન કુપિતં.

‘‘અધમ્મચુદિતસ્સ, આવુસો, ભિક્ખુનો પઞ્ચહાકારેહિ અવિપ્પટિસારો ઉપદહાતબ્બો [ઉપદહિતબ્બો (સી. સ્યા. પી.)] – ‘અકાલેનાયસ્મા ચુદિતો નો કાલેન, અલં તે અવિપ્પટિસારાય; અભૂતેનાયસ્મા ચુદિતો નો ભૂતેન, અલં તે અવિપ્પટિસારાય; ફરુસેનાયસ્મા ચુદિતો નો સણ્હેન, અલં તે અવિપ્પટિસારાય; અનત્થસંહિતેનાયસ્મા ચુદિતો નો અત્થસંહિતેન, અલં તે અવિપ્પટિસારાય; દોસન્તરેનાયસ્મા ચુદિતો નો મેત્તચિત્તેન, અલં તે અવિપ્પટિસારાયા’તિ. અધમ્મચુદિતસ્સ, આવુસો, ભિક્ખુનો ઇમેહિ પઞ્ચહાકારેહિ અવિપ્પટિસારો ઉપદહાતબ્બો.

‘‘અધમ્મચોદકસ્સ, આવુસો, ભિક્ખુનો પઞ્ચહાકારેહિ વિપ્પટિસારો ઉપદહાતબ્બો – ‘અકાલેન તે, આવુસો, ચોદિતો [ચુદિતો (સી. સ્યા. પી.)] નો કાલેન, અલં તે વિપ્પટિસારાય; અભૂતેન તે, આવુસો, ચોદિતો નો ભૂતેન, અલં તે વિપ્પટિસારાય; ફરુસેન તે, આવુસો, ચોદિતો નો સણ્હેન, અલં તે વિપ્પટિસારાય; અનત્થસંહિતેન તે, આવુસો, ચોદિતો નો અત્થસંહિતેન, અલં તે વિપ્પટિસારાય; દોસન્તરેન તે, આવુસો, ચોદિતો નો મેત્તચિત્તેન, અલં તે વિપ્પટિસારાયા’તિ. અધમ્મચોદકસ્સ, આવુસો, ભિક્ખુનો ઇમેહિ પઞ્ચહાકારેહિ વિપ્પટિસારો ઉપદહાતબ્બો. તં કિસ્સ હેતુ? યથા ન અઞ્ઞોપિ ભિક્ખુ અભૂતેન ચોદેતબ્બં મઞ્ઞેય્યાતિ.

‘‘ઇધ પનાહં, આવુસો, એકચ્ચં પુગ્ગલં પસ્સામિ કાલેન ચોદિયમાનં નો અકાલેન કુપિતં, ભૂતેન ચોદિયમાનં નો અભૂતેન કુપિતં, સણ્હેન ચોદિયમાનં નો ફરુસેન કુપિતં, અત્થસંહિતેન ચોદિયમાનં નો અનત્થસંહિતેન કુપિતં, મેત્તચિત્તેન ચોદિયમાનં નો દોસન્તરેન કુપિતં.

‘‘ધમ્મચુદિતસ્સ, આવુસો, ભિક્ખુનો પઞ્ચહાકારેહિ વિપ્પટિસારો ઉપદહાતબ્બો – ‘કાલેનાયસ્મા ચુદિતો નો અકાલેન, અલં તે વિપ્પટિસારાય; ભૂતેનાયસ્મા ચુદિતો નો અભૂતેન, અલં તે વિપ્પટિસારાય; સણ્હેનાયસ્મા ચુદિતો નો ફરુસેન, અલં તે વિપ્પટિસારાય; અત્થસંહિતેનાયસ્મા ચુદિતો નો અનત્થસંહિતેન, અલં તે વિપ્પટિસારાય; મેત્તચિત્તેનાયસ્મા ચુદિતો નો દોસન્તરેન, અલં તે વિપ્પટિસારાયા’તિ. ધમ્મચુદિતસ્સ, આવુસો, ભિક્ખુનો ઇમેહિ પઞ્ચહાકારેહિ વિપ્પટિસારો ઉપદહાતબ્બો.

‘‘ધમ્મચોદકસ્સ, આવુસો, ભિક્ખુનો પઞ્ચહાકારેહિ અવિપ્પટિસારો ઉપદહાતબ્બો – ‘કાલેન તે, આવુસો, ચોદિતો નો અકાલેન, અલં તે અવિપ્પટિસારાય; ભૂતેન તે, આવુસો, ચોદિતો નો અભૂતેન, અલં તે અવિપ્પટિસારાય; સણ્હેન તે, આવુસો, ચોદિતો નો ફરુસેન, અલં તે અવિપ્પટિસારાય; અત્થસંહિતેન તે, આવુસો, ચોદિતો નો અનત્થસંહિતેન, અલં તે અવિપ્પટિસારાય; મેત્તચિત્તેન તે, આવુસો, ચોદિતો નો દોસન્તરેન, અલં તે અવિપ્પટિસારાયા’તિ. ધમ્મચોદકસ્સ, આવુસો, ભિક્ખુનો ઇમેહિ પઞ્ચહાકારેહિ અવિપ્પટિસારો ઉપદહાતબ્બો. તં કિસ્સ હેતુ? યથા અઞ્ઞોપિ ભિક્ખુ ભૂતેન ચોદિતબ્બં મઞ્ઞેય્યાતિ.

‘‘ચુદિતેન, આવુસો, પુગ્ગલેન દ્વીસુ ધમ્મેસુ પતિટ્ઠાતબ્બં – સચ્ચે ચ, અકુપ્પે ચ. મં ચેપિ [પઞ્ચહિ (સ્યા. ક.)], આવુસો, પરે ચોદેય્યું કાલેન વા અકાલેન વા ભૂતેન વા અભૂતેન વા સણ્હેન વા ફરુસેન વા અત્થસંહિતેન વા અનત્થસંહિતેન વા મેત્તચિત્તા [મેત્તચિત્તેન (સી. પી. ક.) મ. નિ. ૧.૨૨૭ પસ્સિતબ્બં] વા દોસન્તરા [દોસન્તરેન (સી. પી. ક.)] વા, અહમ્પિ દ્વીસુયેવ ધમ્મેસુ પતિટ્ઠહેય્યં – સચ્ચે ચ, અકુપ્પે ચ. સચે જાનેય્યં – ‘અત્થેસો મયિ ધમ્મો’તિ, ‘અત્થી’તિ નં વદેય્યં – ‘સંવિજ્જતેસો મયિ ધમ્મો’તિ. સચે જાનેય્યં – ‘નત્થેસો મયિ ધમ્મો’તિ, ‘નત્થી’તિ નં વદેય્યં – ‘નેસો ધમ્મો મયિ સંવિજ્જતી’તિ.

‘‘એવમ્પિ ખો તે [એવમ્પિ ખો (ક.)], સારિપુત્ત, વુચ્ચમાના અથ ચ પનિધેકચ્ચે મોઘપુરિસા ન પદક્ખિણં ગણ્હન્તી’’તિ.

‘‘યે તે, ભન્તે, પુગ્ગલા અસ્સદ્ધા જીવિકત્થા ન સદ્ધા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતા સઠા માયાવિનો કેતબિનો [કેટુભિનો (સી. સ્યા. કં. પી.)] ઉદ્ધતા ઉન્નળા ચપલા મુખરા વિકિણ્ણવાચા ઇન્દ્રિયેસુ અગુત્તદ્વારા ભોજને અમત્તઞ્ઞુનો જાગરિયં અનનુયુત્તા સામઞ્ઞે અનપેક્ખવન્તો સિક્ખાય ન તિબ્બગારવા બાહુલિકા સાથલિકા ઓક્કમને પુબ્બઙ્ગમા પવિવેકે નિક્ખિત્તધુરા કુસીતા હીનવીરિયા મુટ્ઠસ્સતિનો અસમ્પજાના અસમાહિતા વિબ્ભન્તચિત્તા દુપ્પઞ્ઞા એળમૂગા, તે મયા એવં વુચ્ચમાના ન પદક્ખિણં ગણ્હન્તિ.

‘‘યે પન તે, ભન્તે, કુલપુત્તા સદ્ધા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતા અસઠા અમાયાવિનો અકેતબિનો અનુદ્ધતા અનુન્નળા અચપલા અમુખરા અવિકિણ્ણવાચા ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારા ભોજને મત્તઞ્ઞુનો જાગરિયં અનુયુત્તા સામઞ્ઞે અપેક્ખવન્તો સિક્ખાય તિબ્બગારવા ન બાહુલિકા ન સાથલિકા ઓક્કમને નિક્ખિત્તધુરા પવિવેકે પુબ્બઙ્ગમા આરદ્ધવીરિયા પહિતત્તા ઉપટ્ઠિતસ્સતિનો સમ્પજાના સમાહિતા એકગ્ગચિત્તા પઞ્ઞવન્તો અનેળમૂગા, તે મયા એવં વુચ્ચમાના પદક્ખિણં ગણ્હન્તીતિ.

‘‘યે તે, સારિપુત્ત, પુગ્ગલા અસ્સદ્ધા જીવિકત્થા ન સદ્ધા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતા સઠા માયાવિનો કેતબિનો ઉદ્ધતા ઉન્નળા ચપલા મુખરા વિકિણ્ણવાચા ઇન્દ્રિયેસુ અગુત્તદ્વારા ભોજને અમત્તઞ્ઞુનો જાગરિયં અનનુયુત્તા સામઞ્ઞે અનપેક્ખવન્તો સિક્ખાય ન તિબ્બગારવા બાહુલિકા સાથલિકા ઓક્કમને પુબ્બઙ્ગમા પવિવેકે નિક્ખિત્તધુરા કુસીતા હીનવીરિયા મુટ્ઠસ્સતિનો અસમ્પજાના અસમાહિતા વિબ્ભન્તચિત્તા દુપ્પઞ્ઞા એળમૂગા, તિટ્ઠન્તુ તે.

‘‘યે પન, તે સારિપુત્ત, કુલપુત્તા સદ્ધા અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતા અસઠા અમાયાવિનો અકેતબિનો અનુદ્ધતા અનુન્નળા અચપલા અમુખરા અવિકિણ્ણવાચા ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારા ભોજને મત્તઞ્ઞુનો જાગરિયં અનુયુત્તા સામઞ્ઞે અપેક્ખવન્તો સિક્ખાય તિબ્બગારવા ન બાહુલિકા ન સાથલિકા ઓક્કમને નિક્ખિત્તધુરા પવિવેકે પુબ્બઙ્ગમા આરદ્ધવીરિયા પહિતત્તા ઉપટ્ઠિતસ્સતિનો સમ્પજાના સમાહિતા એકગ્ગચિત્તા પઞ્ઞવન્તો અનેળમૂગા, તે ત્વં, સારિપુત્ત, વદેય્યાસિ. ઓવદ, સારિપુત્ત, સબ્રહ્મચારી; અનુસાસ, સારિપુત્ત, સબ્રહ્મચારી – ‘અસદ્ધમ્મા વુટ્ઠાપેત્વા સદ્ધમ્મે પતિટ્ઠાપેસ્સામિ સબ્રહ્મચારી’તિ. એવઞ્હિ તે, સારિપુત્ત, સિક્ખિતબ્બ’’ન્તિ. સત્તમં.

૮. સીલસુત્તં

૧૬૮. તત્ર ખો આયસ્મા સારિપુત્તો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘દુસ્સીલસ્સ, આવુસો, સીલવિપન્નસ્સ હતૂપનિસો હોતિ સમ્માસમાધિ; સમ્માસમાધિમ્હિ અસતિ સમ્માસમાધિવિપન્નસ્સ હતૂપનિસં હોતિ યથાભૂતઞાણદસ્સનં; યથાભૂતઞાણદસ્સને અસતિ યથાભૂતઞાણદસ્સનવિપન્નસ્સ હતૂપનિસો હોતિ નિબ્બિદાવિરાગો; નિબ્બિદાવિરાગે અસતિ નિબ્બિદાવિરાગવિપન્નસ્સ હતૂપનિસં હોતિ વિમુત્તિઞાણદસ્સનં. સેય્યથાપિ, આવુસો, રુક્ખો સાખાપલાસવિપન્નો. તસ્સ પપટિકાપિ ન પારિપૂરિં ગચ્છતિ, તચોપિ …પે… ફેગ્ગુપિ… સારોપિ ન પારિપૂરિં ગચ્છતિ. એવમેવં ખો, આવુસો, દુસ્સીલસ્સ સીલવિપન્નસ્સ હતૂપનિસો હોતિ સમ્માસમાધિ; સમ્માસમાધિમ્હિ અસતિ સમ્માસમાધિવિપન્નસ્સ હતૂપનિસં હોતિ યથાભૂતઞાણદસ્સનં; યથાભૂતઞાણદસ્સને અસતિ યથાભૂતઞાણદસ્સનવિપન્નસ્સ હતૂપનિસો હોતિ નિબ્બિદાવિરાગો; નિબ્બિદાવિરાગે અસતિ નિબ્બિદાવિરાગવિપન્નસ્સ હતૂપનિસં હોતિ વિમુત્તિઞાણદસ્સનં.

‘‘સીલવતો, આવુસો, સીલસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નો હોતિ સમ્માસમાધિ; સમ્માસમાધિમ્હિ સતિ સમ્માસમાધિસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નં હોતિ યથાભૂતઞાણદસ્સનં; યથાભૂતઞાણદસ્સને સતિ યથાભૂતઞાણદસ્સનસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નો હોતિ નિબ્બિદાવિરાગો; નિબ્બિદાવિરાગે સતિ નિબ્બિદાવિરાગસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નં હોતિ વિમુત્તિઞાણદસ્સનં. સેય્યથાપિ, આવુસો, રુક્ખો, સાખાપલાસસમ્પન્નો. તસ્સ પપટિકાપિ પારિપૂરિં ગચ્છતિ, તચોપિ…પે… ફેગ્ગુપિ… સારોપિ પારિપૂરિં ગચ્છતિ. એવમેવં ખો, આવુસો, સીલવતો સીલસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નો હોતિ સમ્માસમાધિ; સમ્માસમાધિમ્હિ સતિ સમ્માસમાધિસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નં હોતિ યથાભૂતઞાણદસ્સનં; યથાભૂતઞાણદસ્સને સતિ યથાભૂતઞાણદસ્સનસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નો હોતિ નિબ્બિદાવિરાગો; નિબ્બિદાવિરાગે સતિ નિબ્બિદાવિરાગસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નં હોતિ વિમુત્તિઞાણદસ્સન’’ન્તિ [અ. નિ. ૫.૧૬૮; ૬.૫૦; ૭.૬૫]. અટ્ઠમં.

૯. ખિપ્પનિસન્તિસુત્તં

૧૬૯. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો યેનાયસ્મા સારિપુત્તો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા સારિપુત્તેન સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં [સારાણીયં (સી. સ્યા. કં. પી.)] વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો આયસ્મન્તં સારિપુત્તં એતદવોચ –

‘‘કિત્તાવતા નુ ખો, આવુસો સારિપુત્ત, ભિક્ખુ ખિપ્પનિસન્તિ ચ હોતિ, કુસલેસુ ધમ્મેસુ સુગ્ગહિતગ્ગાહી ચ, બહુઞ્ચ ગણ્હાતિ, ગહિતઞ્ચસ્સ નપ્પમુસ્સતી’’તિ? ‘‘આયસ્મા ખો આનન્દો બહુસ્સુતો. પટિભાતુ આયસ્મન્તંયેવ આનન્દ’’ન્તિ. ‘‘તેનહાવુસો સારિપુત્ત, સુણાહિ, સાધુકં મનસિ કરોહિ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવમાવુસો’’તિ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો આયસ્મતો આનન્દસ્સ પચ્ચસ્સોસિ. આયસ્મા આનન્દો એતદવોચ –

‘‘ઇધાવુસો સારિપુત્ત, ભિક્ખુ અત્થકુસલો ચ હોતિ, ધમ્મકુસલો ચ, બ્યઞ્જનકુસલો ચ, નિરુત્તિકુસલો ચ, પુબ્બાપરકુસલો ચ. એત્તાવતા ખો, આવુસો સારિપુત્ત, ભિક્ખુ ખિપ્પનિસન્તિ ચ હોતિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ, સુગ્ગહિતગ્ગાહી ચ, બહુઞ્ચ ગણ્હાતિ, ગહિતઞ્ચસ્સ નપ્પમુસ્સતી’’તિ. ‘‘અચ્છરિયં, આવુસો! અબ્ભુતં, આવુસો!! યાવ સુભાસિતં ચિદં આયસ્મતા આનન્દેન. ઇમેહિ ચ મયં પઞ્ચહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતં આયસ્મન્તં આનન્દં ધારેમ – ‘આયસ્મા આનન્દો અત્થકુસલો ધમ્મકુસલો બ્યઞ્જનકુસલો નિરુત્તિકુસલો પુબ્બાપરકુસલો’’’તિ. નવમં.

૧૦. ભદ્દજિસુત્તં

૧૭૦. એકં સમયં આયસ્મા આનન્દો કોસમ્બિયં વિહરતિ ઘોસિતારામે. અથ ખો આયસ્મા ભદ્દજિ યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતા આનન્દેન સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો આયસ્મન્તં ભદ્દજિં આયસ્મા આનન્દો એતદવોચ – ‘‘કિં નુ ખો, આવુસો ભદ્દજિ, દસ્સનાનં અગ્ગં, કિં સવનાનં અગ્ગં, કિં સુખાનં અગ્ગં, કિં સઞ્ઞાનં અગ્ગં, કિં ભવાનં અગ્ગ’’ન્તિ?

‘‘અત્થાવુસો, બ્રહ્મા અભિભૂ અનભિભૂતો અઞ્ઞદત્થુદસો વસવત્તી, યો તં બ્રહ્માનં પસ્સતિ, ઇદં દસ્સનાનં અગ્ગં. અત્થાવુસો, આભસ્સરા નામ દેવા સુખેન અભિસન્ના પરિસન્ના. તે કદાચિ કરહચિ ઉદાનં ઉદાનેન્તિ – ‘અહો સુખં, અહો સુખ’ન્તિ! યો તં સદ્દં સુણાતિ, ઇદં સવનાનં અગ્ગં. અત્થાવુસો, સુભકિણ્હા નામ દેવા. તે સન્તંયેવ તુસિતા સુખં પટિવેદેન્તિ, ઇદં સુખાનં અગ્ગં. અત્થાવુસો, આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનૂપગા દેવા, ઇદં સઞ્ઞાનં અગ્ગં. અત્થાવુસો, નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનૂપગા દેવા, ઇદં ભવાનં અગ્ગ’’ન્તિ. ‘‘સમેતિ ખો ઇદં આયસ્મતો ભદ્દજિસ્સ, યદિદં બહુના જનેના’’તિ?

‘‘આયસ્મા ખો, આનન્દો, બહુસ્સુતો. પટિભાતુ આયસ્મન્તંયેવ આનન્દ’’ન્તિ. ‘‘તેનહાવુસો ભદ્દજિ, સુણાહિ, સાધુકં મનસિ કરોહિ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવમાવુસો’’તિ ખો આયસ્મા ભદ્દજિ આયસ્મતો આનન્દસ્સ પચ્ચસ્સોસિ. આયસ્મા આનન્દો એતદવોચ –

‘‘યથા પસ્સતો ખો, આવુસો, અનન્તરા આસવાનં ખયો હોતિ, ઇદં દસ્સનાનં અગ્ગં. યથા સુણતો અનન્તરા આસવાનં ખયો હોતિ, ઇદં સવનાનં અગ્ગં. યથા સુખિતસ્સ અનન્તરા આસવાનં ખયો હોતિ, ઇદં સુખાનં અગ્ગં. યથા સઞ્ઞિસ્સ અનન્તરા આસવાનં ખયો હોતિ, ઇદં સઞ્ઞાનં અગ્ગં. યથા ભૂતસ્સ અનન્તરા આસવાનં ખયો હોતિ, ઇદં ભવાનં અગ્ગ’’ન્તિ. દસમં.

આઘાતવગ્ગો દુતિયો.