૮. લિચ્છવિકુમારકસુત્તં

૫૮. એકં સમયં ભગવા વેસાલિયં વિહરતિ મહાવને કૂટાગારસાલાયં. અથ ખો ભગવા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય વેસાલિં પિણ્ડાય પાવિસિ. વેસાલિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો મહાવનં અજ્ઝોગાહેત્વા અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે દિવાવિહારં નિસીદિ.

તેન ખો પન સમયેન સમ્બહુલા લિચ્છવિકુમારકા સજ્જાનિ ધનૂનિ આદાય કુક્કુરસઙ્ઘપરિવુતા મહાવને અનુચઙ્કમમાના અનુવિચરમાના અદ્દસુ ભગવન્તં અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસિન્નં; દિસ્વાન સજ્જાનિ ધનૂનિ નિક્ખિપિત્વા કુક્કુરસઙ્ઘં એકમન્તં ઉય્યોજેત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા તુણ્હીભૂતા તુણ્હીભૂતા પઞ્જલિકા ભગવન્તં પયિરુપાસન્તિ.

તેન ખો પન સમયેન મહાનામો લિચ્છવિ મહાવને જઙ્ઘાવિહારં અનુચઙ્કમમાનો અદ્દસ તે લિચ્છવિકુમારકે તુણ્હીભૂતે તુણ્હીભૂતે પઞ્જલિકે ભગવન્તં પયિરુપાસન્તે; દિસ્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો મહાનામો લિચ્છવિ ઉદાનં ઉદાનેસિ – ‘ભવિસ્સન્તિ વજ્જી, ભવિસ્સન્તિ વજ્જી’’’તિ!

‘‘કિં પન ત્વં, મહાનામ, એવં વદેસિ – ‘ભવિસ્સન્તિ વજ્જી, ભવિસ્સન્તિ વજ્જી’’’તિ? ‘‘ઇમે, ભન્તે, લિચ્છવિકુમારકા ચણ્ડા ફરુસા અપાનુભા [અપજહાતિ (સી.), અપાટુભા (સ્યા. કં.), અપજહા (પી.), અપાનુતા (કત્થચિ)]. યાનિપિ તાનિ કુલેસુ પહેણકાનિ [પહીનકાનિ (સી.), પહીણકાનિ (સ્યા. કં. પી.)] પહીયન્તિ, ઉચ્છૂતિ વા બદરાતિ વા પૂવાતિ વા મોદકાતિ વા સંકુલિકાતિ વા [સક્ખલિકાતિ વા (સી. પી.)], તાનિ વિલુમ્પિત્વા વિલુમ્પિત્વા ખાદન્તિ; કુલિત્થીનમ્પિ કુલકુમારીનમ્પિ પચ્છાલિયં ખિપન્તિ. તે દાનિમે તુણ્હીભૂતા તુણ્હીભૂતા પઞ્જલિકા ભગવન્તં પયિરુપાસન્તી’’તિ.

‘‘યસ્સ કસ્સચિ, મહાનામ, કુલપુત્તસ્સ પઞ્ચ ધમ્મા સંવિજ્જન્તિ – યદિ વા રઞ્ઞો ખત્તિયસ્સ મુદ્ધાવસિત્તસ્સ, યદિ વા રટ્ઠિકસ્સ પેત્તનિકસ્સ [મુદ્ધાભિસિત્તસ્સ (ક.) અ. નિ. ૫.૧૩૫, ૧૩૬ પસ્સિતબ્બં], યદિ વા સેનાય સેનાપતિકસ્સ, યદિ વા ગામગામણિકસ્સ, યદિ વા પૂગગામણિકસ્સ, યે વા પન કુલેસુ પચ્ચેકાધિપચ્ચં કારેન્તિ, વુદ્ધિયેવ પાટિકઙ્ખા, નો પરિહાનિ.

‘‘કતમે પઞ્ચ? ઇધ, મહાનામ, કુલપુત્તો ઉટ્ઠાનવીરિયાધિગતેહિ ભોગેહિ બાહાબલપરિચિતેહિ સેદાવક્ખિત્તેહિ ધમ્મિકેહિ ધમ્મલદ્ધેહિ માતાપિતરો સક્કરોતિ ગરું કરોતિ માનેતિ પૂજેતિ. તમેનં માતાપિતરો સક્કતા ગરુકતા માનિતા પૂજિતા કલ્યાણેન મનસા અનુકમ્પન્તિ – ‘ચિરં જીવ, દીઘમાયું પાલેહી’તિ. માતાપિતાનુકમ્પિતસ્સ, મહાનામ, કુલપુત્તસ્સ વુદ્ધિયેવ પાટિકઙ્ખા, નો પરિહાનિ.

‘‘પુન ચપરં, મહાનામ, કુલપુત્તો ઉટ્ઠાનવીરિયાધિગતેહિ ભોગેહિ બાહાબલપરિચિતેહિ સેદાવક્ખિત્તેહિ ધમ્મિકેહિ ધમ્મલદ્ધેહિ પુત્તદારદાસકમ્મકરપોરિસે [… સામન્તસંવોહારે (સી. પી.)] સક્કરોતિ ગરું કરોતિ માનેતિ પૂજેતિ. તમેનં પુત્તદારદાસકમ્મકરપોરિસા સક્કતા ગરુકતા માનિતા પૂજિતા કલ્યાણેન મનસા અનુકમ્પન્તિ – ‘ચિરં જીવ, દીઘમાયું પાલેહી’તિ. પુત્તદારદાસકમ્મકરપોરિસાનુકમ્પિતસ્સ, મહાનામ, કુલપુત્તસ્સ વુદ્ધિયેવ પાટિકઙ્ખા, નો પરિહાનિ.

‘‘પુન ચપરં, મહાનામ, કુલપુત્તો ઉટ્ઠાનવીરિયાધિગતેહિ ભોગેહિ બાહાબલપરિચિતેહિ સેદાવક્ખિત્તેહિ ધમ્મિકેહિ ધમ્મલદ્ધેહિ ખેત્તકમ્મન્તસામન્તસબ્યોહારે સક્કરોતિ ગરું કરોતિ માનેતિ પૂજેતિ. તમેનં ખેત્તકમ્મન્તસામન્તસબ્યોહારા સક્કતા ગરુકતા માનિતા પૂજિતા કલ્યાણેન મનસા અનુકમ્પન્તિ – ‘ચિરં જીવ, દીઘમાયું પાલેહી’તિ. ખેત્તકમ્મન્તસામન્તસબ્યોહારાનુકમ્પિતસ્સ, મહાનામ, કુલપુત્તસ્સ વુદ્ધિયેવ પાટિકઙ્ખા, નો પરિહાનિ.

‘‘પુન ચપરં, મહાનામ, કુલપુત્તો ઉટ્ઠાનવીરિયાધિગતેહિ ભોગેહિ બાહાબલપરિચિતેહિ સેદાવક્ખિત્તેહિ ધમ્મિકેહિ ધમ્મલદ્ધેહિ યાવતા બલિપટિગ્ગાહિકા દેવતા સક્કરોતિ ગરું કરોતિ માનેતિ પૂજેતિ. તમેનં બલિપટિગ્ગાહિકા દેવતા સક્કતા ગરુકતા માનિતા પૂજિતા કલ્યાણેન મનસા અનુકમ્પન્તિ – ‘ચિરં જીવ, દીઘમાયું પાલેહી’તિ. દેવતાનુકમ્પિતસ્સ, મહાનામ, કુલપુત્તસ્સ વુદ્ધિયેવ પાટિકઙ્ખા, નો પરિહાનિ.

‘‘પુન ચપરં, મહાનામ, કુલપુત્તો ઉટ્ઠાનવીરિયાધિગતેહિ ભોગેહિ બાહાબલપરિચિતેહિ સેદાવક્ખિત્તેહિ ધમ્મિકેહિ ધમ્મલદ્ધેહિ સમણબ્રાહ્મણે સક્કરોતિ ગરું કરોતિ માનેતિ પૂજેતિ. તમેનં સમણબ્રાહ્મણા સક્કતા ગરુકતા માનિતા પૂજિતા કલ્યાણેન મનસા અનુકમ્પન્તિ – ‘ચિરં જીવ, દીઘમાયું પાલેહી’તિ. સમણબ્રાહ્મણાનુકમ્પિતસ્સ, મહાનામ, કુલપુત્તસ્સ વુદ્ધિયેવ પાટિકઙ્ખા, નો પરિહાનિ.

‘‘યસ્સ કસ્સચિ, મહાનામ, કુલપુત્તસ્સ ઇમે પઞ્ચ ધમ્મા સંવિજ્જન્તિ – યદિ વા રઞ્ઞો ખત્તિયસ્સ મુદ્ધાવસિત્તસ્સ, યદિ વા રટ્ઠિકસ્સ પેત્તનિકસ્સ, યદિ વા સેનાય સેનાપતિકસ્સ, યદિ વા ગામગામણિકસ્સ, યદિ વા પૂગગામણિકસ્સ, યે વા પન કુલેસુ પચ્ચેકાધિપચ્ચં કારેન્તિ, વુદ્ધિયેવ પાટિકઙ્ખા, નો પરિહાની’’તિ.

‘‘માતાપિતુકિચ્ચકરો, પુત્તદારહિતો સદા;

અન્તોજનસ્સ અત્થાય, યે ચસ્સ અનુજીવિનો.

‘‘ઉભિન્નઞ્ચેવ અત્થાય, વદઞ્ઞૂ હોતિ સીલવા;

ઞાતીનં પુબ્બપેતાનં, દિટ્ઠે ધમ્મે ચ જીવતં [જીવિનં (સી.), જીવિતં (સ્યા. કં. પી. ક.)].

‘‘સમણાનં બ્રાહ્મણાનં, દેવતાનઞ્ચ પણ્ડિતો;

વિત્તિસઞ્જનનો હોતિ, ધમ્મેન ઘરમાવસં.

‘‘સો કરિત્વાન કલ્યાણં, પુજ્જો હોતિ પસંસિયો;

ઇધેવ નં પસંસન્તિ, પેચ્ચ સગ્ગે પમોદતી’’તિ. અટ્ઠમં;