૧૦. નારદસુત્તં

૫૦. એકં સમયં આયસ્મા નારદો પાટલિપુત્તે વિહરતિ કુક્કુટારામે. તેન ખો પન સમયેન મુણ્ડસ્સ રઞ્ઞો ભદ્દા દેવી કાલઙ્કતા હોતિ પિયા મનાપા. સો ભદ્દાય દેવિયા કાલઙ્કતાય પિયાય મનાપાય નેવ ન્હાયતિ [નહાયતિ (સી. સ્યા. કં. પી.)] ન વિલિમ્પતિ ન ભત્તં ભુઞ્જતિ ન કમ્મન્તં પયોજેતિ – રત્તિન્દિવં [રત્તિદિવં (ક.)] ભદ્દાય દેવિયા સરીરે અજ્ઝોમુચ્છિતો. અથ ખો મુણ્ડો રાજા પિયકં કોસારક્ખં [સોકારક્ખં (સ્યા.)] આમન્તેસિ – ‘‘તેન હિ, સમ્મ પિયક, ભદ્દાય દેવિયા સરીરં આયસાય તેલદોણિયા પક્ખિપિત્વા અઞ્ઞિસ્સા આયસાય દોણિયા પટિકુજ્જથ, યથા મયં ભદ્દાય દેવિયા સરીરં ચિરતરં પસ્સેય્યામા’’તિ. ‘‘એવં, દેવા’’તિ ખો પિયકો કોસારક્ખો મુણ્ડસ્સ રઞ્ઞો પટિસ્સુત્વા ભદ્દાય દેવિયા સરીરં આયસાય તેલદોણિયા પક્ખિપિત્વા અઞ્ઞિસ્સા આયસાય દોણિયા પટિકુજ્જિ.

અથ ખો પિયકસ્સ કોસારક્ખસ્સ એતદહોસિ – ‘‘ઇમસ્સ ખો મુણ્ડસ્સ રઞ્ઞો ભદ્દા દેવી કાલઙ્કતા પિયા મનાપા. સો ભદ્દાય દેવિયા કાલઙ્કતાય પિયાય મનાપાય નેવ ન્હાયતિ ન વિલિમ્પતિ ન ભત્તં ભુઞ્જતિ ન કમ્મન્તં પયોજેતિ – રત્તિન્દિવં ભદ્દાય દેવિયા સરીરે અજ્ઝોમુચ્છિતો. કં [કિં (ક.)] નુ ખો મુણ્ડો રાજા સમણં વા બ્રાહ્મણં વા પયિરુપાસેય્ય, યસ્સ ધમ્મં સુત્વા સોકસલ્લં પજહેય્યા’’તિ!

અથ ખો પિયકસ્સ કોસારક્ખસ્સ એતદહોસિ – ‘‘અયં ખો આયસ્મા નારદો પાટલિપુત્તે વિહરતિ કુક્કુટારામે. તં ખો પનાયસ્મન્તં નારદં એવં કલ્યાણો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગતો – ‘પણ્ડિતો વિયત્તો [વ્યત્તો (સી. પી.), બ્યત્તો (સ્યા. કં., દી. નિ. ૨.૪૦૭)] મેધાવી બહુસ્સુતો ચિત્તકથી કલ્યાણપટિભાનો વુદ્ધો ચેવ [બુદ્ધો ચેવ (ક.)] અરહા ચ’ [અરહા ચા’તિ (?)]. યંનૂન મુણ્ડો રાજા આયસ્મન્તં નારદં પયિરુપાસેય્ય, અપ્પેવ નામ મુણ્ડો રાજા આયસ્મતો નારદસ્સ ધમ્મં સુત્વા સોકસલ્લં પજહેય્યા’’તિ.

અથ ખો પિયકો કોસારક્ખો યેન મુણ્ડો રાજા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા મુણ્ડં રાજાનં એતદવોચ – ‘‘અયં ખો, દેવ, આયસ્મા નારદો પાટલિપુત્તે વિહરતિ કુક્કુટારામે. તં ખો પનાયસ્મન્તં નારદં એવં કલ્યાણો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગતો – ‘પણ્ડિતો વિયત્તો મેધાવી બહુસ્સુતો ચિત્તકથી કલ્યાણપટિભાનો વુદ્ધો ચેવ અરહા ચ’ [અરહા ચા’તિ (?)]. યદિ પન દેવો આયસ્મન્તં નારદં પયિરુપાસેય્ય, અપ્પેવ નામ દેવો આયસ્મતો નારદસ્સ ધમ્મં સુત્વા સોકસલ્લં પજહેય્યા’’તિ. ‘‘તેન હિ, સમ્મ પિયક, આયસ્મન્તં નારદં પટિવેદેહિ. કથઞ્હિ નામ માદિસો સમણં વા બ્રાહ્મણં વા વિજિતે વસન્તં પુબ્બે અપ્પટિસંવિદિતો ઉપસઙ્કમિતબ્બં મઞ્ઞેય્યા’’તિ! ‘‘એવં, દેવા’’તિ ખો પિયકો કોસારક્ખો મુણ્ડસ્સ રઞ્ઞો પટિસ્સુત્વા યેનાયસ્મા નારદો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં નારદં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો પિયકો કોસારક્ખો આયસ્મન્તં નારદં એતદવોચ –

‘‘ઇમસ્સ, ભન્તે, મુણ્ડસ્સ રઞ્ઞો ભદ્દા દેવી કાલઙ્કતા પિયા મનાપા. સો ભદ્દાય દેવિયા કાલઙ્કતાય પિયાય મનાપાય નેવ ન્હાયતિ ન વિલિમ્પતિ ન ભત્તં ભુઞ્જતિ ન કમ્મન્તં પયોજેતિ – રત્તિન્દિવં ભદ્દાય દેવિયા સરીરે અજ્ઝોમુચ્છિતો. સાધુ, ભન્તે, આયસ્મા નારદો મુણ્ડસ્સ રઞ્ઞો તથા ધમ્મં દેસેતુ યથા મુણ્ડો રાજા આયસ્મતો નારદસ્સ ધમ્મં સુત્વા સોકસલ્લં પજહેય્યા’’તિ. ‘‘યસ્સદાનિ, પિયક, મુણ્ડો રાજા કાલં મઞ્ઞતી’’તિ.

અથ ખો પિયકો કોસારક્ખો ઉટ્ઠાયાસના આયસ્મન્તં નારદં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા યેન મુણ્ડો રાજા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા મુણ્ડં રાજાનં એતદવોચ – ‘‘કતાવકાસો ખો, દેવ, આયસ્મતા નારદેન. યસ્સદાનિ દેવો કાલં મઞ્ઞતી’’તિ. ‘‘તેન હિ, સમ્મ પિયક, ભદ્રાનિ ભદ્રાનિ યાનાનિ યોજાપેહી’’તિ. ‘‘એવં, દેવા’’તિ ખો પિયકો કોસારક્ખો મુણ્ડસ્સ રઞ્ઞો પટિસ્સુત્વા ભદ્રાનિ ભદ્રાનિ યાનાનિ યોજાપેત્વા મુણ્ડં રાજાનં એતદવોચ – ‘‘યુત્તાનિ ખો તે, દેવ, ભદ્રાનિ ભદ્રાનિ યાનાનિ. યસ્સદાનિ દેવો કાલં મઞ્ઞતી’’તિ.

અથ ખો મુણ્ડો રાજા ભદ્રં યાનં [ભદ્રં ભદ્રં યાનં (સ્યા. કં. ક.), ભદ્દં યાનં (પી.)] અભિરુહિત્વા ભદ્રેહિ ભદ્રેહિ યાનેહિ યેન કુક્કુટારામો તેન પાયાસિ મહચ્ચા [મહચ્ચ (બહૂસુ)] રાજાનુભાવેન આયસ્મન્તં નારદં દસ્સનાય. યાવતિકા યાનસ્સ ભૂમિ યાનેન ગન્ત્વા, યાના પચ્ચોરોહિત્વા પત્તિકોવ આરામં પાવિસિ. અથ ખો મુણ્ડો રાજા યેન આયસ્મા નારદો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં નારદં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો મુણ્ડં રાજાનં આયસ્મા નારદો એતદવોચ –

‘‘પઞ્ચિમાનિ, મહારાજ, અલબ્ભનીયાનિ ઠાનાનિ સમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા દેવેન વા મારેન વા બ્રહ્મુના વા કેનચિ વા લોકસ્મિં. કતમાનિ પઞ્ચ? ‘જરાધમ્મં મા જીરી’તિ અલબ્ભનીયં ઠાનં સમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા દેવેન વા મારેન વા બ્રહ્મુના વા કેનચિ વા લોકસ્મિં. ‘બ્યાધિધમ્મં મા બ્યાધીયી’તિ…પે… ‘મરણધમ્મં મા મીયી’તિ… ‘ખયધમ્મં મા ખીયી’તિ… ‘નસ્સનધમ્મં મા નસ્સી’તિ અલબ્ભનીયં ઠાનં સમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા દેવેન વા મારેન વા બ્રહ્મુના વા કેનચિ વા લોકસ્મિં.

‘‘અસ્સુતવતો, મહારાજ, પુથુજ્જનસ્સ જરાધમ્મં જીરતિ. સો જરાધમ્મે જિણ્ણે ન ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘ન ખો મય્હેવેકસ્સ જરાધમ્મં જીરતિ, અથ ખો યાવતા સત્તાનં આગતિ ગતિ ચુતિ ઉપપત્તિ સબ્બેસં સત્તાનં જરાધમ્મં જીરતિ. અહઞ્ચેવ ખો પન જરાધમ્મે જિણ્ણે સોચેય્યં કિલમેય્યં પરિદેવેય્યં, ઉરત્તાળિં કન્દેય્યં, સમ્મોહં આપજ્જેય્યં, ભત્તમ્પિ મે નચ્છાદેય્ય, કાયેપિ દુબ્બણ્ણિયં ઓક્કમેય્ય, કમ્મન્તાપિ નપ્પવત્તેય્યું, અમિત્તાપિ અત્તમના અસ્સુ, મિત્તાપિ દુમ્મના અસ્સૂ’તિ. સો જરાધમ્મે જિણ્ણે સોચતિ કિલમતિ પરિદેવતિ, ઉરત્તાળિં કન્દતિ, સમ્મોહં આપજ્જતિ. અયં વુચ્ચતિ, મહારાજ – ‘અસ્સુતવા પુથુજ્જનો વિદ્ધો સવિસેન સોકસલ્લેન અત્તાનંયેવ પરિતાપેતિ’’’.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, અસ્સુતવતો પુથુજ્જનસ્સ બ્યાધિધમ્મં બ્યાધીયતિ…પે… મરણધમ્મં મીયતિ… ખયધમ્મં ખીયતિ… નસ્સનધમ્મં નસ્સતિ. સો નસ્સનધમ્મે નટ્ઠે ન ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘ન ખો મય્હેવેકસ્સ નસ્સનધમ્મં નસ્સતિ, અથ ખો યાવતા સત્તાનં આગતિ ગતિ ચુતિ ઉપપત્તિ સબ્બેસં સત્તાનં નસ્સનધમ્મં નસ્સતિ. અહઞ્ચેવ ખો પન નસ્સનધમ્મે નટ્ઠે સોચેય્યં કિલમેય્યં પરિદેવેય્યં, ઉરત્તાળિં કન્દેય્યં, સમ્મોહં આપજ્જેય્યં, ભત્તમ્પિ મે નચ્છાદેય્ય, કાયેપિ દુબ્બણ્ણિયં ઓક્કમેય્ય, કમ્મન્તાપિ નપ્પવત્તેય્યું, અમિત્તાપિ અત્તમના અસ્સુ, મિત્તાપિ દુમ્મના અસ્સૂ’તિ. સો નસ્સનધમ્મે નટ્ઠે સોચતિ કિલમતિ પરિદેવતિ, ઉરત્તાળિં કન્દતિ, સમ્મોહં આપજ્જતિ. અયં વુચ્ચતિ, મહારાજ – ‘અસ્સુતવા પુથુજ્જનો વિદ્ધો સવિસેન સોકસલ્લેન અત્તાનંયેવ પરિતાપેતિ’’’.

‘‘સુતવતો ચ ખો, મહારાજ, અરિયસાવકસ્સ જરાધમ્મં જીરતિ. સો જરાધમ્મે જિણ્ણે ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘ન ખો મય્હેવેકસ્સ જરાધમ્મં જીરતિ, અથ ખો યાવતા સત્તાનં આગતિ ગતિ ચુતિ ઉપપત્તિ સબ્બેસં સત્તાનં જરાધમ્મં જીરતિ. અહઞ્ચેવ ખો પન જરાધમ્મે જિણ્ણે સોચેય્યં કિલમેય્યં પરિદેવેય્યં, ઉરત્તાળિં કન્દેય્યં, સમ્મોહં આપજ્જેય્યં, ભત્તમ્પિ મે નચ્છાદેય્ય, કાયેપિ દુબ્બણ્ણિયં ઓક્કમેય્ય, કમ્મન્તાપિ નપ્પવત્તેય્યું, અમિત્તાપિ અત્તમના અસ્સુ, મિત્તાપિ દુમ્મના અસ્સૂ’તિ. સો જરાધમ્મે જિણ્ણે ન સોચતિ ન કિલમતિ ન પરિદેવતિ, ન ઉરત્તાળિં કન્દતિ, ન સમ્મોહં આપજ્જતિ. અયં વુચ્ચતિ, મહારાજ – ‘સુતવા અરિયસાવકો અબ્બુહિ સવિસં સોકસલ્લં, યેન વિદ્ધો અસ્સુતવા પુથુજ્જનો અત્તાનંયેવ પરિતાપેતિ. અસોકો વિસલ્લો અરિયસાવકો અત્તાનંયેવ પરિનિબ્બાપેતિ’’’.

‘‘પુન ચપરં, મહારાજ, સુતવતો અરિયસાવકસ્સ બ્યાધિધમ્મં બ્યાધીયતિ…પે… મરણધમ્મં મીયતિ… ખયધમ્મં ખીયતિ… નસ્સનધમ્મં નસ્સતિ. સો નસ્સનધમ્મે નટ્ઠે ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘ન ખો મય્હેવેકસ્સ નસ્સનધમ્મં નસ્સતિ, અથ ખો યાવતા સત્તાનં આગતિ ગતિ ચુતિ ઉપપત્તિ સબ્બેસં સત્તાનં નસ્સનધમ્મં નસ્સતિ. અહઞ્ચેવ ખો પન નસ્સનધમ્મે નટ્ઠે સોચેય્યં કિલમેય્યં પરિદેવેય્યં, ઉરત્તાળિં કન્દેય્યં, સમ્મોહં આપજ્જેય્યં, ભત્તમ્પિ મે નચ્છાદેય્ય, કાયેપિ દુબ્બણ્ણિયં ઓક્કમેય્ય, કમ્મન્તાપિ નપ્પવત્તેય્યું, અમિત્તાપિ અત્તમના અસ્સુ, મિત્તાપિ દુમ્મના અસ્સૂ’તિ. સો નસ્સનધમ્મે નટ્ઠે ન સોચતિ ન કિલમતિ ન પરિદેવતિ, ન ઉરત્તાળિં કન્દતિ, ન સમ્મોહં આપજ્જતિ. અયં વુચ્ચતિ, મહારાજ – ‘સુતવા અરિયસાવકો અબ્બુહિ સવિસં સોકસલ્લં, યેન વિદ્ધો અસ્સુતવા પુથુજ્જનો અત્તાનંયેવ પરિતાપેતિ. અસોકો વિસલ્લો અરિયસાવકો અત્તાનંયેવ પરિનિબ્બાપેતિ ’’’.

‘‘ઇમાનિ ખો, મહારાજ, પઞ્ચ અલબ્ભનીયાનિ ઠાનાનિ સમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા દેવેન વા મારેન વા બ્રહ્મુના વા કેનચિ વા લોકસ્મિ’’ન્તિ.

‘‘ન સોચનાય પરિદેવનાય,

અત્થોધ લબ્ભા અપિ અપ્પકોપિ;

સોચન્તમેનં દુખિતં વિદિત્વા,

પચ્ચત્થિકા અત્તમના ભવન્તિ.

‘‘યતો ચ ખો પણ્ડિતો આપદાસુ,

ન વેધતી અત્થવિનિચ્છયઞ્ઞૂ;

પચ્ચત્થિકાસ્સ દુખિતા ભવન્તિ,

દિસ્વા મુખં અવિકારં પુરાણં.

‘‘જપ્પેન મન્તેન સુભાસિતેન,

અનુપ્પદાનેન પવેણિયા વા;

યથા યથા યત્થ લભેથ અત્થં,

તથા તથા તત્થ પરક્કમેય્ય.

‘‘સચે પજાનેય્ય અલબ્ભનેય્યો,

મયાવ અઞ્ઞેન વા એસ અત્થો;

અસોચમાનો અધિવાસયેય્ય,

કમ્મં દળ્હં કિન્તિ કરોમિ દાની’’તિ [જા. ૧ જાતકેપિ].

એવં વુત્તે મુણ્ડો રાજા આયસ્મન્તં નારદં એતદવોચ – ‘‘કો નામો [કો નુ ખો (સી. પી.)] અયં, ભન્તે, ધમ્મપરિયાયો’’તિ? ‘‘સોકસલ્લહરણો નામ અયં, મહારાજ, ધમ્મપરિયાયો’’તિ. ‘‘તગ્ઘ, ભન્તે, સોકસલ્લહરણો [તગ્ઘ ભન્તે સોકસલ્લહરણો, તગ્ઘ ભન્તે સોકસલ્લહરણો (સી. સ્યા. કં. પી.)]! ઇમઞ્હિ મે, ભન્તે, ધમ્મપરિયાયં સુત્વા સોકસલ્લં પહીન’’ન્તિ.

અથ ખો મુણ્ડો રાજા પિયકં કોસારક્ખં આમન્તેસિ – ‘‘તેન હિ, સમ્મ પિયક, ભદ્દાય દેવિયા સરીરં ઝાપેથ; થૂપઞ્ચસ્સા કરોથ. અજ્જતગ્ગે દાનિ મયં ન્હાયિસ્સામ ચેવ વિલિમ્પિસ્સામ ભત્તઞ્ચ ભુઞ્જિસ્સામ કમ્મન્તે ચ પયોજેસ્સામા’’તિ. દસમં.

મુણ્ડરાજવગ્ગો પઞ્ચમો.