૩. પઞ્ચઙ્ગિકવગ્ગો

૧. પઠમઅગારવસુત્તં

૨૧. ‘‘સો વત, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અગારવો અપ્પતિસ્સો અસભાગવુત્તિકો ‘સબ્રહ્મચારીસુ આભિસમાચારિકં ધમ્મં પરિપૂરેસ્સતી’તિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. ‘આભિસમાચારિકં ધમ્મં અપરિપૂરેત્વા સેખં [સેક્ખં (ક.)] ધમ્મં પરિપૂરેસ્સતી’તિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. ‘સેખં ધમ્મં અપરિપૂરેત્વા સીલાનિ પરિપૂરેસ્સતી’તિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. ‘સીલાનિ અપરિપૂરેત્વા સમ્માદિટ્ઠિં પરિપૂરેસ્સતી’તિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. ‘સમ્માદિટ્ઠિં અપરિપૂરેત્વા સમ્માસમાધિં પરિપૂરેસ્સતી’તિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ.

‘‘સો વત, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સગારવો સપ્પતિસ્સો સભાગવુત્તિકો ‘સબ્રહ્મચારીસુ આભિસમાચારિકં ધમ્મં પરિપૂરેસ્સતી’તિ ઠાનમેતં વિજ્જતિ. ‘આભિસમાચારિકં ધમ્મં પરિપૂરેત્વા સેખં ધમ્મં પરિપૂરેસ્સતી’તિ ઠાનમેતં વિજ્જતિ. ‘સેખં ધમ્મં પરિપૂરેત્વા સીલાનિ પરિપૂરેસ્સતી’તિ ઠાનમેતં વિજ્જતિ. ‘સીલાનિ પરિપૂરેત્વા સમ્માદિટ્ઠિં પરિપૂરેસ્સતી’તિ ઠાનમેતં વિજ્જતિ. ‘સમ્માદિટ્ઠિં પરિપૂરેત્વા સમ્માસમાધિં પરિપૂરેસ્સતી’તિ ઠાનમેતં વિજ્જતી’’તિ. પઠમં.

૨. દુતિયઅગારવસુત્તં

૨૨. ‘‘સો વત, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અગારવો અપ્પતિસ્સો અસભાગવુત્તિકો ‘સબ્રહ્મચારીસુ આભિસમાચારિકં ધમ્મં પરિપૂરેસ્સતી’તિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. ‘આભિસમાચારિકં ધમ્મં અપરિપૂરેત્વા સેખં ધમ્મં પરિપૂરેસ્સતી’તિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. ‘સેખં ધમ્મં અપરિપૂરેત્વા સીલક્ખન્ધં પરિપૂરેસ્સતી’તિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. ‘સીલક્ખન્ધં અપરિપૂરેત્વા સમાધિક્ખન્ધં પરિપૂરેસ્સતી’તિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. ‘સમાધિક્ખન્ધં અપરિપૂરેત્વા પઞ્ઞાક્ખન્ધં પરિપૂરેસ્સતી’તિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ.

‘‘સો વત, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સગારવો સપ્પતિસ્સો સભાગવુત્તિકો ‘સબ્રહ્મચારીસુ આભિસમાચારિકં ધમ્મં પરિપૂરેસ્સતી’તિ ઠાનમેતં વિજ્જતિ. ‘આભિસમાચારિકં ધમ્મં પરિપૂરેત્વા સેખં ધમ્મં પરિપૂરેસ્સતી’તિ ઠાનમેતં વિજ્જતિ. સેખં ધમ્મં પરિપૂરેત્વા સીલક્ખન્ધં પરિપૂરેસ્સતી’તિ ઠાનમેતં વિજ્જતિ. ‘સીલક્ખન્ધં પરિપૂરેત્વા સમાધિક્ખન્ધં પરિપૂરેસ્સતી’તિ ઠાનમેતં વિજ્જતિ. ‘સમાધિક્ખન્ધં પરિપૂરેત્વા પઞ્ઞાક્ખન્ધં પરિપૂરેસ્સતી’તિ ઠાનમેતં વિજ્જતી’’તિ. દુતિયં.

૩. ઉપક્કિલેસસુત્તં

૨૩. ‘‘પઞ્ચિમે, ભિક્ખવે, જાતરૂપસ્સ ઉપક્કિલેસા, યેહિ ઉપક્કિલેસેહિ ઉપક્કિલિટ્ઠં જાતરૂપં ન ચેવ મુદુ હોતિ ન ચ કમ્મનિયં ન ચ પભસ્સરં પભઙ્ગુ ચ ન ચ સમ્મા ઉપેતિ કમ્માય. કતમે પઞ્ચ? અયો, લોહં, તિપુ, સીસં, સજ્ઝં [સજ્ઝુ (સી.)] – ઇમે ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચ જાતરૂપસ્સ ઉપક્કિલેસા, યેહિ ઉપક્કિલેસેહિ ઉપક્કિલિટ્ઠં જાતરૂપં ન ચેવ મુદુ હોતિ ન ચ કમ્મનિયં ન ચ પભસ્સરં પભઙ્ગુ ચ ન ચ સમ્મા ઉપેતિ કમ્માય. યતો ચ ખો, ભિક્ખવે, જાતરૂપં ઇમેહિ પઞ્ચહિ ઉપક્કિલેસેહિ વિમુત્તં [વિપ્પમુત્તં (સી.)] હોતિ, તં હોતિ જાતરૂપં મુદુ ચ કમ્મનિયઞ્ચ પભસ્સરઞ્ચ ન ચ પભઙ્ગુ સમ્મા ઉપેતિ કમ્માય. યસ્સા યસ્સા ચ [યસ્સ કસ્સચિ (સ્યા. પી.)] પિળન્ધનવિકતિયા આકઙ્ખતિ – યદિ મુદ્દિકાય યદિ કુણ્ડલાય યદિ ગીવેય્યકાય [ગીવેય્યકેન (સ્યા. કં. ક., અ. નિ. ૩.૧૦૨)] યદિ સુવણ્ણમાલાય – તઞ્ચસ્સ અત્થં અનુભોતિ.

‘‘એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચિમે ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસા, યેહિ ઉપક્કિલેસેહિ ઉપક્કિલિટ્ઠં ચિત્તં ન ચેવ મુદુ હોતિ ન ચ કમ્મનિયં ન ચ પભસ્સરં પભઙ્ગુ ચ ન ચ સમ્મા સમાધિયતિ આસવાનં ખયાય. કતમે પઞ્ચ? કામચ્છન્દો, બ્યાપાદો, થિનમિદ્ધં [થીનમિદ્ધં (સી. સ્યા. કં. પી.)], ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં, વિચિકિચ્છા – ઇમે ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચ ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસા યેહિ ઉપક્કિલેસેહિ ઉપક્કિલિટ્ઠં ચિત્તં ન ચેવ મુદુ હોતિ ન ચ કમ્મનિયં ન ચ પભસ્સરં પભઙ્ગુ ચ ન ચ સમ્મા સમાધિયતિ આસવાનં ખયાય. યતો ચ ખો, ભિક્ખવે, ચિત્તં ઇમેહિ પઞ્ચહિ ઉપક્કિલેસેહિ વિમુત્તં હોતિ, તં હોતિ ચિત્તં મુદુ ચ કમ્મનિયઞ્ચ પભસ્સરઞ્ચ ન ચ પભઙ્ગુ સમ્મા સમાધિયતિ આસવાનં ખયાય. યસ્સ યસ્સ ચ અભિઞ્ઞાસચ્છિકરણીયસ્સ ધમ્મસ્સ ચિત્તં અભિનિન્નામેતિ અભિઞ્ઞાસચ્છિકિરિયાય તત્ર તત્રેવ સક્ખિભબ્બતં પાપુણાતિ સતિ સતિ આયતને.

‘‘સો સચે આકઙ્ખતિ – ‘અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધં પચ્ચનુભવેય્યં – એકોપિ હુત્વા બહુધા અસ્સં, બહુધાપિ હુત્વા એકો અસ્સં; આવિભાવં, તિરોભાવં; તિરોકુટ્ટં તિરોપાકારં તિરોપબ્બતં અસજ્જમાનો ગચ્છેય્યં, સેય્યથાપિ આકાસે; પથવિયાપિ ઉમ્મુજ્જનિમુજ્જં કરેય્યં, સેય્યથાપિ ઉદકે; ઉદકેપિ અભિજ્જમાનો ગચ્છેય્યં, સેય્યથાપિ પથવિયં; આકાસેપિ પલ્લઙ્કેન કમેય્યં, સેય્યથાપિ પક્ખી સકુણો; ઇમેપિ ચન્દિમસૂરિયે [ચન્દિમસુરિયે (સી. સ્યા. કં. પી.)] એવંમહિદ્ધિકે એવંમહાનુભાવે પાણિના પરિમસેય્યં [પરામસેય્યં (ક.)] પરિમજ્જેય્યં યાવ બ્રહ્મલોકાપિ કાયેન વસં વત્તેય્ય’ન્તિ, તત્ર તત્રેવ સક્ખિભબ્બતં પાપુણાતિ સતિ સતિ આયતને.

‘‘સો સચે આકઙ્ખતિ – ‘દિબ્બાય સોતધાતુયા વિસુદ્ધાય અતિક્કન્તમાનુસિકાય ઉભો સદ્દે સુણેય્યં – દિબ્બે ચ માનુસે ચ યે દૂરે સન્તિકે ચા’તિ, તત્ર તત્રેવ સક્ખિભબ્બતં પાપુણાતિ સતિ સતિ આયતને.

‘‘સો સચે આકઙ્ખતિ – ‘પરસત્તાનં પરપુગ્ગલાનં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનેય્યં – સરાગં વા ચિત્તં સરાગં ચિત્તન્તિ પજાનેય્યં, વીતરાગં વા ચિત્તં વીતરાગં ચિત્તન્તિ પજાનેય્યં, સદોસં વા ચિત્તં સદોસં ચિત્તન્તિ પજાનેય્યં, વીતદોસં વા ચિત્તં વીતદોસં ચિત્તન્તિ પજાનેય્યં, સમોહં વા ચિત્તં સમોહં ચિત્તન્તિ પજાનેય્યં, વીતમોહં વા ચિત્તં વીતમોહં ચિત્તન્તિ પજાનેય્યં, સંખિત્તં વા ચિત્તં સંખિત્તં ચિત્તન્તિ પજાનેય્યં, વિક્ખિત્તં વા ચિત્તં વિક્ખિત્તં ચિત્તન્તિ પજાનેય્યં, મહગ્ગતં વા ચિત્તં મહગ્ગતં ચિત્તન્તિ પજાનેય્યં, અમહગ્ગતં વા ચિત્તં અમહગ્ગતં ચિત્તન્તિ પજાનેય્યં, સઉત્તરં વા ચિત્તં સઉત્તરં ચિત્તન્તિ પજાનેય્યં, અનુત્તરં વા ચિત્તં અનુત્તરં ચિત્તન્તિ પજાનેય્યં, સમાહિતં વા ચિત્તં સમાહિતં ચિત્તન્તિ પજાનેય્યં, અસમાહિતં વા ચિત્તં અસમાહિતં ચિત્તન્તિ પજાનેય્યં, વિમુત્તં વા ચિત્તં વિમુત્તં ચિત્તન્તિ પજાનેય્યં, અવિમુત્તં વા ચિત્તં અવિમુત્તં ચિત્તન્તિ પજાનેય્ય’ન્તિ, તત્ર તત્રેવ સક્ખિભબ્બતં પાપુણાતિ સતિ સતિ આયતને.

‘‘સો સચે આકઙ્ખતિ – ‘અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરેય્યં, સેય્યથિદં [સેય્યથીદં (સી. સ્યા. કં. પી.)] – એકમ્પિ જાતિં દ્વેપિ જાતિયો તિસ્સોપિ જાતિયો ચતસ્સોપિ જાતિયો પઞ્ચપિ જાતિયો દસપિ જાતિયો વીસમ્પિ જાતિયો તિંસમ્પિ જાતિયો ચત્તારીસમ્પિ જાતિયો પઞ્ઞાસમ્પિ જાતિયો જાતિસતમ્પિ જાતિસહસ્સમ્પિ જાતિસતસહસ્સમ્પિ અનેકેપિ સંવટ્ટકપ્પે અનેકેપિ વિવટ્ટકપ્પે અનેકેપિ સંવટ્ટવિવટ્ટકપ્પે – અમુત્રાસિં એવંનામો એવંગોત્તો એવંવણ્ણો એવમાહારો એવંસુખદુક્ખપ્પટિસંવેદી એવમાયુપરિયન્તો, સો તતો ચુતો અમુત્ર ઉદપાદિં; તત્રાપાસિં એવંનામો એવંગોત્તો એવંવણ્ણો એવમાહારો એવંસુખદુક્ખપ્પટિસંવેદી એવમાયુપરિયન્તો, સો તતો ચુતો ઇધૂપપન્નોતિ, ઇતિ સાકારં સઉદ્દેસં અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરેય્ય’ન્તિ, તત્ર તત્રેવ સક્ખિભબ્બતં પાપુણાતિ સતિ સતિ આયતને.

‘‘સો સચે આકઙ્ખતિ – ‘દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન સત્તે પસ્સેય્યં ચવમાને ઉપપજ્જમાને હીને પણીતે સુવણ્ણે દુબ્બણ્ણે, સુગતે દુગ્ગતે યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનેય્યં – ઇમે વત ભોન્તો સત્તા કાયદુચ્ચરિતેન સમન્નાગતા વચીદુચ્ચરિતેન સમન્નાગતા મનોદુચ્ચરિતેન સમન્નાગતા અરિયાનં ઉપવાદકા મિચ્છાદિટ્ઠિકા મિચ્છાદિટ્ઠિકમ્મસમાદાના, તે કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપન્ના; ઇમે વા પન ભોન્તો સત્તા કાયસુચરિતેન સમન્નાગતા વચીસુચરિતેન સમન્નાગતા મનોસુચરિતેન સમન્નાગતા અરિયાનં અનુપવાદકા સમ્માદિટ્ઠિકા સમ્માદિટ્ઠિકમ્મસમાદાના, તે કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપન્નાતિ, ઇતિ દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન સત્તે પસ્સેય્યં ચવમાને ઉપપજ્જમાને હીને પણીતે સુવણ્ણે દુબ્બણ્ણે, સુગતે દુગ્ગતે યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનેય્ય’ન્તિ, તત્ર તત્રેવ સક્ખિભબ્બતં પાપુણાતિ સતિ સતિ આયતને.

‘‘સો સચે આકઙ્ખતિ – ‘આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરેય્ય’ન્તિ, તત્ર તત્રેવ સક્ખિભબ્બતં પાપુણાતિ સતિ સતિ આયતને’’તિ. તતિયં.

૪. દુસ્સીલસુત્તં

૨૪. [અ. નિ. ૫.૧૬૮; ૬.૫૦; ૭.૬૫] ‘‘દુસ્સીલસ્સ, ભિક્ખવે, સીલવિપન્નસ્સ હતૂપનિસો હોતિ સમ્માસમાધિ; સમ્માસમાધિમ્હિ અસતિ સમ્માસમાધિવિપન્નસ્સ હતૂપનિસં હોતિ યથાભૂતઞાણદસ્સનં; યથાભૂતઞાણદસ્સને અસતિ યથાભૂતઞાણદસ્સનવિપન્નસ્સ હતૂપનિસો હોતિ નિબ્બિદાવિરાગો; નિબ્બિદાવિરાગે અસતિ નિબ્બિદાવિરાગવિપન્નસ્સ હતૂપનિસં હોતિ વિમુત્તિઞાણદસ્સનં. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, રુક્ખો સાખાપલાસવિપન્નો. તસ્સ પપટિકાપિ ન પારિપૂરિં ગચ્છતિ, તચોપિ ન પારિપૂરિં ગચ્છતિ, ફેગ્ગુપિ ન પારિપૂરિં ગચ્છતિ, સારોપિ ન પારિપૂરિં ગચ્છતિ; એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, દુસ્સીલસ્સ સીલવિપન્નસ્સ હતૂપનિસો હોતિ સમ્માસમાધિ; સમ્માસમાધિમ્હિ અસતિ સમ્માસમાધિવિપન્નસ્સ હતૂપનિસં હોતિ યથાભૂતઞાણદસ્સનં; યથાભૂતઞાણદસ્સને અસતિ યથાભૂતઞાણદસ્સનવિપન્નસ્સ હતૂપનિસો હોતિ નિબ્બિદાવિરાગો; નિબ્બિદાવિરાગે અસતિ નિબ્બિદાવિરાગવિપન્નસ્સ હતૂપનિસં હોતિ વિમુત્તિઞાણદસ્સનં.

‘‘સીલવતો, ભિક્ખવે, સીલસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નો હોતિ સમ્માસમાધિ; સમ્માસમાધિમ્હિ સતિ સમ્માસમાધિસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નં હોતિ યથાભૂતઞાણદસ્સનં; યથાભૂતઞાણદસ્સને સતિ યથાભૂતઞાણદસ્સનસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નો હોતિ નિબ્બિદાવિરાગો; નિબ્બિદાવિરાગે સતિ નિબ્બિદાવિરાગસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નં હોતિ વિમુત્તિઞાણદસ્સનં. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, રુક્ખો સાખાપલાસસમ્પન્નો. તસ્સ પપટિકાપિ પારિપૂરિં ગચ્છતિ, તચોપિ પારિપૂરિં ગચ્છતિ, ફેગ્ગુપિ પારિપૂરિં ગચ્છતિ, સારોપિ પારિપૂરિં ગચ્છતિ; એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, સીલવતો સીલસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નો હોતિ સમ્માસમાધિ; સમ્માસમાધિમ્હિ સતિ સમ્માસમાધિસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નં હોતિ યથાભૂતઞાણદસ્સનં; યથાભૂતઞાણદસ્સને સતિ યથાભૂતઞાણદસ્સનસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નો હોતિ નિબ્બિદાવિરાગો; નિબ્બિદાવિરાગે સતિ નિબ્બિદાવિરાગસમ્પન્નસ્સ ઉપનિસસમ્પન્નં હોતિ વિમુત્તિઞાણદસ્સન’’ન્તિ. ચતુત્થં.

૫. અનુગ્ગહિતસુત્તં

૨૫. ‘‘પઞ્ચહિ, ભિક્ખવે, અઙ્ગેહિ અનુગ્ગહિતા સમ્માદિટ્ઠિ ચેતોવિમુત્તિફલા ચ હોતિ ચેતોવિમુત્તિફલાનિસંસા ચ, પઞ્ઞાવિમુત્તિફલા ચ હોતિ પઞ્ઞાવિમુત્તિફલાનિસંસા ચ.

‘‘કતમેહિ પઞ્ચહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, સમ્માદિટ્ઠિ સીલાનુગ્ગહિતા ચ હોતિ, સુતાનુગ્ગહિતા ચ હોતિ, સાકચ્છાનુગ્ગહિતા ચ હોતિ, સમથાનુગ્ગહિતા ચ હોતિ, વિપસ્સનાનુગ્ગહિતા ચ હોતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચહિ અઙ્ગેહિ અનુગ્ગહિતા સમ્માદિટ્ઠિ ચેતોવિમુત્તિફલા ચ હોતિ ચેતોવિમુત્તિફલાનિસંસા ચ, પઞ્ઞાવિમુત્તિફલા ચ હોતિ પઞ્ઞાવિમુત્તિફલાનિસંસા ચા’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. વિમુત્તાયતનસુત્તં

૨૬. ‘‘પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવે, વિમુત્તાયતનાનિ યત્થ ભિક્ખુનો અપ્પમત્તસ્સ આતાપિનો પહિતત્તસ્સ વિહરતો અવિમુત્તં વા ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, અપરિક્ખીણા વા આસવા પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ, અનનુપ્પત્તં વા અનુત્તરં યોગક્ખેમં અનુપાપુણાતિ.

‘‘કતમાનિ પઞ્ચ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો સત્થા ધમ્મં દેસેતિ અઞ્ઞતરો વા ગરુટ્ઠાનિયો સબ્રહ્મચારી. યથા યથા, ભિક્ખવે, તસ્સ ભિક્ખુનો સત્થા ધમ્મં દેસેતિ, અઞ્ઞતરો વા ગરુટ્ઠાનિયો સબ્રહ્મચારી, તથા તથા સો તસ્મિં ધમ્મે અત્થપટિસંવેદી ચ હોતિ ધમ્મપટિસંવેદી ચ. તસ્સ અત્થપટિસંવેદિનો ધમ્મપટિસંવેદિનો પામોજ્જં [પામુજ્જં (સી. સ્યા. કં.) દી. નિ. ૩.૩૨૨] જાયતિ. પમુદિતસ્સ પીતિ જાયતિ. પીતિમનસ્સ કાયો પસ્સમ્ભતિ. પસ્સદ્ધકાયો સુખં વેદેતિ [વેદિયતિ (સી.)]. સુખિનો ચિત્તં સમાધિયતિ. ઇદં, ભિક્ખવે, પઠમં વિમુત્તાયતનં યત્થ ભિક્ખુનો અપ્પમત્તસ્સ આતાપિનો પહિતત્તસ્સ વિહરતો અવિમુત્તં વા ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, અપરિક્ખીણા વા આસવા પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ, અનનુપ્પત્તં વા અનુત્તરં યોગક્ખેમં અનુપાપુણાતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો ન હેવ ખો સત્થા ધમ્મં દેસેતિ, અઞ્ઞતરો વા ગરુટ્ઠાનિયો સબ્રહ્મચારી, અપિ ચ ખો યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં વિત્થારેન પરેસં દેસેતિ. યથા યથા, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં વિત્થારેન પરેસં દેસેતિ તથા તથા સો તસ્મિં ધમ્મે અત્થપટિસંવેદી ચ હોતિ ધમ્મપટિસંવેદી ચ. તસ્સ અત્થપટિસંવેદિનો ધમ્મપટિસંવેદિનો પામોજ્જં જાયતિ. પમુદિતસ્સ પીતિ જાયતિ. પીતિમનસ્સ કાયો પસ્સમ્ભતિ. પસ્સદ્ધકાયો સુખં વેદેતિ. સુખિનો ચિત્તં સમાધિયતિ. ઇદં, ભિક્ખવે, દુતિયં વિમુત્તાયતનં યત્થ ભિક્ખુનો અપ્પમત્તસ્સ આતાપિનો પહિતત્તસ્સ વિહરતો અવિમુત્તં વા ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, અપરિક્ખીણા વા આસવા પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ, અનનુપ્પત્તં વા અનુત્તરં યોગક્ખેમં અનુપાપુણાતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો ન હેવ ખો સત્થા ધમ્મં દેસેતિ, અઞ્ઞતરો વા ગરુટ્ઠાનિયો સબ્રહ્મચારી, નાપિ યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં વિત્થારેન પરેસં દેસેતિ, અપિ ચ ખો યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં વિત્થારેન સજ્ઝાયં કરોતિ. યથા યથા, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં વિત્થારેન સજ્ઝાયં કરોતિ તથા તથા સો તસ્મિં ધમ્મે અત્થપટિસંવેદી ચ હોતિ ધમ્મપટિસંવેદી ચ. તસ્સ અત્થપટિસંવેદિનો ધમ્મપટિસંવેદિનો પામોજ્જં જાયતિ. પમુદિતસ્સ પીતિ જાયતિ. પીતિમનસ્સ કાયો પસ્સમ્ભતિ. પસ્સદ્ધકાયો સુખં વેદેતિ. સુખિનો ચિત્તં સમાધિયતિ. ઇદં, ભિક્ખવે, તતિયં વિમુત્તાયતનં યત્થ ભિક્ખુનો અપ્પમત્તસ્સ આતાપિનો…પે… યોગક્ખેમં અનુપાપુણાતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો ન હેવ ખો સત્થા ધમ્મં દેસેતિ, અઞ્ઞતરો વા ગરુટ્ઠાનિયો સબ્રહ્મચારી, નાપિ યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં વિત્થારેન પરેસં દેસેતિ, નાપિ યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં વિત્થારેન સજ્ઝાયં કરોતિ; અપિ ચ ખો યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં ચેતસા અનુવિતક્કેતિ અનુવિચારેતિ મનસાનુપેક્ખતિ. યથા યથા, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં ચેતસા અનુવિતક્કેતિ અનુવિચારેતિ મનસાનુપેક્ખતિ તથા તથા સો તસ્મિં ધમ્મે અત્થપટિસંવેદી ચ હોતિ ધમ્મપટિસંવેદી ચ. તસ્સ અત્થપટિસંવેદિનો ધમ્મપટિસંવેદિનો પામોજ્જં જાયતિ. પમુદિતસ્સ પીતિ જાયતિ. પીતિમનસ્સ કાયો પસ્સમ્ભતિ. પસ્સદ્ધકાયો સુખં વેદેતિ. સુખિનો ચિત્તં સમાધિયતિ. ઇદં, ભિક્ખવે, ચતુત્થં વિમુત્તાયતનં યત્થ ભિક્ખુનો અપ્પમત્તસ્સ આતાપિનો પહિતત્તસ્સ વિહરતો અવિમુત્તં વા ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, અપરિક્ખીણા વા આસવા પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ, અનનુપ્પત્તં વા અનુત્તરં યોગક્ખેમં અનુપાપુણાતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો ન હેવ ખો સત્થા ધમ્મં દેસેતિ અઞ્ઞતરો વા ગરુટ્ઠાનિયો સબ્રહ્મચારી, નાપિ યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં વિત્થારેન પરેસં દેસેતિ, નાપિ યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં વિત્થારેન સજ્ઝાયં કરોતિ, નાપિ યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં ચેતસા અનુવિતક્કેતિ અનુવિચારેતિ મનસાનુપેક્ખતિ; અપિ ચ ખ્વસ્સ અઞ્ઞતરં સમાધિનિમિત્તં સુગ્ગહિતં હોતિ સુમનસિકતં સૂપધારિતં સુપ્પટિવિદ્ધં પઞ્ઞાય. યથા યથા, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો અઞ્ઞતરં સમાધિનિમિત્તં સુગ્ગહિતં હોતિ સુમનસિકતં સૂપધારિતં સુપ્પટિવિદ્ધં પઞ્ઞાય તથા તથા સો તસ્મિં ધમ્મે અત્થપટિસંવેદી ચ હોતિ ધમ્મપટિસંવેદી ચ. તસ્સ અત્થપટિસંવેદિનો ધમ્મપટિસંવેદિનો પામોજ્જં જાયતિ. પમુદિતસ્સ પીતિ જાયતિ. પીતિમનસ્સ કાયો પસ્સમ્ભતિ. પસ્સદ્ધકાયો સુખં વેદેતિ. સુખિનો ચિત્તં સમાધિયતિ. ઇદં, ભિક્ખવે, પઞ્ચમં વિમુત્તાયતનં યત્થ ભિક્ખુનો અપ્પમત્તસ્સ આતાપિનો પહિતત્તસ્સ વિહરતો અવિમુત્તં વા ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, અપરિક્ખીણા વા આસવા પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ, અનનુપ્પત્તં વા અનુત્તરં યોગક્ખેમં અનુપાપુણાતિ.

‘‘ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચ વિમુત્તાયતનાનિ યત્થ ભિક્ખુનો અપ્પમત્તસ્સ આતાપિનો પહિતત્તસ્સ વિહરતો અવિમુત્તં વા ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, અપરિક્ખીણા વા આસવા પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ, અનનુપ્પત્તં વા અનુત્તરં યોગક્ખેમં અનુપાપુણાતી’’તિ. છટ્ઠં.

૭. સમાધિસુત્તં

૨૭. ‘‘સમાધિં, ભિક્ખવે, ભાવેથ અપ્પમાણં નિપકા પતિસ્સતા. સમાધિં, ભિક્ખવે, ભાવયતં અપ્પમાણં નિપકાનં પતિસ્સતાનં પઞ્ચ ઞાણાનિ પચ્ચત્તઞ્ઞેવ ઉપ્પજ્જન્તિ. કતમાનિ પઞ્ચ? ‘અયં સમાધિ પચ્ચુપ્પન્નસુખો ચેવ આયતિઞ્ચ સુખવિપાકો’તિ પચ્ચત્તઞ્ઞેવ ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, ‘અયં સમાધિ અરિયો નિરામિસો’તિ પચ્ચત્તઞ્ઞેવ ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, ‘અયં સમાધિ અકાપુરિસસેવિતો’તિ [મહાપુરિસસેવિતોતિ (ક.)] પચ્ચત્તઞ્ઞેવ ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, ‘અયં સમાધિ સન્તો પણીતો પટિપ્પસ્સદ્ધલદ્ધો એકોદિભાવાધિગતો, ન સઙ્ખારનિગ્ગય્હવારિતગતો’તિ [ન ચ સસઙ્ખારનિગ્ગય્હવારિતપ્પતિતોતિ (સી.), ન ચ સસઙ્ખારનિગ્ગય્હવારિતપત્તોતિ (સ્યા.), ન ચ સસઙ્ખારનિગ્ગય્હવારિવાવટોતિ (ક.), ન સસઙ્ખારનિગ્ગય્હવારિયાધિગતોતિ (?) દી. નિ. ૩.૩૫૫; અ. નિ. ૩.૧૦૨; ૯.૨૭] પચ્ચત્તઞ્ઞેવ ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, ‘સતો ખો પનાહં ઇમં સમાપજ્જામિ સતો વુટ્ઠહામી’તિ [સો ખો પનાહં ઇમં સમાધિં સતોવ સમાપજ્જામિ, સતો ઉટ્ઠહામીતિ (સી. સ્યા. કં.)] પચ્ચત્તઞ્ઞેવ ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ.

‘‘સમાધિં, ભિક્ખવે, ભાવેથ અપ્પમાણં નિપકા પતિસ્સતા. સમાધિં, ભિક્ખવે, ભાવયતં અપ્પમાણં નિપકાનં પતિસ્સતાનં ઇમાનિ પઞ્ચ ઞાણાનિ પચ્ચત્તઞ્ઞેવ ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ. સત્તમં.

૮. પઞ્ચઙ્ગિકસુત્તં

૨૮. ‘‘અરિયસ્સ, ભિક્ખવે, પઞ્ચઙ્ગિકસ્સ સમ્માસમાધિસ્સ ભાવનં દેસેસ્સામિ. તં સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, અરિયસ્સ પઞ્ચઙ્ગિકસ્સ સમ્માસમાધિસ્સ ભાવના? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહિ…પે… પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો ઇમમેવ કાયં વિવેકજેન પીતિસુખેન અભિસન્દેતિ પરિસન્દેતિ પરિપૂરેતિ પરિપ્ફરતિ; નાસ્સ કિઞ્ચિ સબ્બાવતો કાયસ્સ વિવેકજેન પીતિસુખેન અપ્ફુટં હોતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, દક્ખો ન્હાપકો [નહાપકો (સી. પી.)] વા ન્હાપકન્તેવાસી વા કંસથાલે ન્હાનીયચુણ્ણાનિ [નહાનીયચુણ્ણાનિ (સી. પી.)] આકિરિત્વા ઉદકેન પરિપ્ફોસકં પરિપ્ફોસકં સન્નેય્ય. સાયં ન્હાનીયપિણ્ડિ [સાસ્સ નહાનીયપિણ્ડી (સી. સ્યા. કં.)] સ્નેહાનુગતા સ્નેહપરેતા સન્તરબાહિરા ફુટા સ્નેહેન, ન ચ પગ્ઘરિની. એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ઇમમેવ કાયં વિવેકજેન પીતિસુખેન અભિસન્દેતિ પરિસન્દેતિ પરિપૂરેતિ પરિપ્ફરતિ; નાસ્સ કિઞ્ચિ સબ્બાવતો કાયસ્સ વિવેકજેન પીતિસુખેન અપ્ફુટં હોતિ. અરિયસ્સ, ભિક્ખવે, પઞ્ચઙ્ગિકસ્સ સમ્માસમાધિસ્સ અયં પઠમા ભાવના.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા…પે… દુતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો ઇમમેવ કાયં સમાધિજેન પીતિસુખેન અભિસન્દેતિ પરિસન્દેતિ પરિપૂરેતિ પરિપ્ફરતિ; નાસ્સ કિઞ્ચિ સબ્બાવતો કાયસ્સ સમાધિજેન પીતિસુખેન અપ્ફુટં હોતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, ઉદકરહદો ગમ્ભીરો ઉબ્ભિદોદકો [ઉબ્ભિતોદકો (સ્યા. કં. ક.)]. તસ્સ નેવસ્સ પુરત્થિમાય દિસાય ઉદકસ્સ આયમુખં, ન પચ્છિમાય દિસાય ઉદકસ્સ આયમુખં, ન ઉત્તરાય દિસાય ઉદકસ્સ આયમુખં, ન દક્ખિણાય દિસાય ઉદકસ્સ આયમુખં, દેવો ચ કાલેન કાલં સમ્મા ધારં નાનુપ્પવેચ્છેય્ય [દેવો ચ ન કાલેન… અનુપવેચ્છેય્ય (દી. નિ. ૧.૨૨૭ આદયો; મ. નિ. ૨.૨૫૧ આદયો]. અથ ખો તમ્હાવ ઉદકરહદા સીતા વારિધારા ઉબ્ભિજ્જિત્વા તમેવ ઉદકરહદં સીતેન વારિના અભિસન્દેય્ય પરિસન્દેય્ય પરિપૂરેય્ય પરિપ્ફરેય્ય; નાસ્સ કિઞ્ચિ સબ્બાવતો ઉદકરહદસ્સ સીતેન વારિના અપ્ફુટં અસ્સ. એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ઇમમેવ કાયં સમાધિજેન પીતિસુખેન અભિસન્દેતિ પરિસન્દેતિ પરિપૂરેતિ પરિપ્ફરતિ; નાસ્સ કિઞ્ચિ સબ્બાવતો કાયસ્સ સમાધિજેન પીતિસુખેન અપ્ફુટં હોતિ. અરિયસ્સ, ભિક્ખવે, પઞ્ચઙ્ગિકસ્સ સમ્માસમાધિસ્સ અયં દુતિયા ભાવના.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પીતિયા ચ વિરાગા…પે… તતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો ઇમમેવ કાયં નિપ્પીતિકેન સુખેન અભિસન્દેતિ પરિસન્દેતિ પરિપૂરેતિ પરિપ્ફરતિ; નાસ્સ કિઞ્ચિ સબ્બાવતો કાયસ્સ નિપ્પીતિકેન સુખેન અપ્ફુટં હોતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, ઉપ્પલિનિયં વા પદુમિનિયં વા પુણ્ડરીકિનિયં વા અપ્પેકચ્ચાનિ ઉપ્પલાનિ વા પદુમાનિ વા પુણ્ડરીકાનિ વા ઉદકે જાતાનિ ઉદકે સંવડ્ઢાનિ ઉદકાનુગ્ગતાનિ અન્તો નિમુગ્ગપોસીનિ. તાનિ યાવ ચગ્ગા યાવ ચ મૂલા સીતેન વારિના અભિસન્નાનિ પરિસન્નાનિ પરિપૂરાનિ પરિપ્ફુટાનિ; નાસ્સ કિઞ્ચિ સબ્બાવતં ઉપ્પલાનં વા પદુમાનં વા પુણ્ડરીકાનં વા સીતેન વારિના અપ્ફુટં અસ્સ. એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ઇમમેવ કાયં નિપ્પીતિકેન સુખેન અભિસન્દેતિ પરિસન્દેતિ પરિપૂરેતિ પરિપ્ફરતિ; નાસ્સ કિઞ્ચિ સબ્બાવતો કાયસ્સ નિપ્પીતિકેન સુખેન અપ્ફુટં હોતિ. અરિયસ્સ, ભિક્ખવે, પઞ્ચઙ્ગિકસ્સ સમ્માસમાધિસ્સ અયં તતિયા ભાવના.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સુખસ્સ ચ પહાના …પે… ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સો ઇમમેવ કાયં પરિસુદ્ધેન ચેતસા પરિયોદાતેન ફરિત્વા નિસિન્નો હોતિ; નાસ્સ કિઞ્ચિ સબ્બાવતો કાયસ્સ પરિસુદ્ધેન ચેતસા પરિયોદાતેન અપ્ફુટં હોતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પુરિસો ઓદાતેન વત્થેન સસીસં પારુપિત્વા નિસિન્નો અસ્સ; નાસ્સ કિઞ્ચિ સબ્બાવતો કાયસ્સ ઓદાતેન વત્થેન અપ્ફુટં અસ્સ. એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ઇમમેવ કાયં પરિસુદ્ધેન ચેતસા પરિયોદાતેન ફરિત્વા નિસિન્નો હોતિ; નાસ્સ કિઞ્ચિ સબ્બાવતો કાયસ્સ પરિસુદ્ધેન ચેતસા પરિયોદાતેન અપ્ફુટં હોતિ. અરિયસ્સ, ભિક્ખવે, પઞ્ચઙ્ગિકસ્સ સમ્માસમાધિસ્સ અયં ચતુત્થા ભાવના.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો પચ્ચવેક્ખણાનિમિત્તં સુગ્ગહિતં હોતિ સુમનસિકતં સૂપધારિતં સુપ્પટિવિદ્ધં પઞ્ઞાય. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, અઞ્ઞોવ અઞ્ઞં [અઞ્ઞો વા અઞ્ઞં વા (સી.), અઞ્ઞો વા અઞ્ઞં (સ્યા. કં.), અઞ્ઞો અઞ્ઞં (?)] પચ્ચવેક્ખેય્ય, ઠિતો વા નિસિન્નં પચ્ચવેક્ખેય્ય, નિસિન્નો વા નિપન્નં પચ્ચવેક્ખેય્ય. એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો પચ્ચવેક્ખણાનિમિત્તં સુગ્ગહિતં હોતિ સુમનસિકતં સૂપધારિતં સુપ્પટિવિદ્ધં પઞ્ઞાય. અરિયસ્સ, ભિક્ખવે, પઞ્ચઙ્ગિકસ્સ સમ્માસમાધિસ્સ અયં પઞ્ચમા [પઞ્ચમી (સી.)] ભાવના. એવં ભાવિતે ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ [એવં ભાવિતે ખો ભિક્ખવે (સી.)] અરિયે પઞ્ચઙ્ગિકે સમ્માસમાધિમ્હિ એવં બહુલીકતે યસ્સ યસ્સ અભિઞ્ઞાસચ્છિકરણીયસ્સ ધમ્મસ્સ ચિત્તં અભિનિન્નામેતિ અભિઞ્ઞાસચ્છિકિરિયાય, તત્ર તત્રેવ સક્ખિભબ્બતં પાપુણાતિ સતિ સતિ આયતને.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, ઉદકમણિકો આધારે ઠપિતો પૂરો ઉદકસ્સ સમતિત્તિકો કાકપેય્યો. તમેનં બલવા પુરિસો યતો યતો આવજ્જેય્ય [આવટ્ટેય્ય (સ્યા. કં.)], આગચ્છેય્ય ઉદક’’ન્તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં ભાવિતે અરિયે પઞ્ચઙ્ગિકે સમ્માસમાધિમ્હિ એવં બહુલીકતે યસ્સ યસ્સ અભિઞ્ઞાસચ્છિકરણીયસ્સ ધમ્મસ્સ ચિત્તં અભિનિન્નામેતિ અભિઞ્ઞાસચ્છિકિરિયાય, તત્ર તત્રેવ સક્ખિભબ્બતં પાપુણાતિ સતિ સતિ આયતને.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, સમે ભૂમિભાગે પોક્ખરણી ચતુરંસા આલિબદ્ધા પૂરા ઉદકસ્સ સમતિત્તિકા કાકપેય્યા. તમેનં બલવા પુરિસો યતો યતો આલિં મુઞ્ચેય્ય, આગચ્છેય્ય ઉદક’’ન્તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં ભાવિતે અરિયે પઞ્ચઙ્ગિકે સમ્માસમાધિમ્હિ એવં બહુલીકતે યસ્સ યસ્સ અભિઞ્ઞાસચ્છિકરણીયસ્સ ધમ્મસ્સ…પે… સતિ સતિ આયતને.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, સુભૂમિયં ચતુમહાપથે [ચાતુમ્મહાપથે (સી. પી.), ચતુમ્મહાપથે (સ્યા. કં.)] આજઞ્ઞરથો યુત્તો અસ્સ ઠિતો ઓધસ્તપતોદો. તમેનં દક્ખો યોગ્ગાચરિયો અસ્સદમ્મસારથિ અભિરુહિત્વા વામેન હત્થેન રસ્મિયો ગહેત્વા દક્ખિણેન હત્થેન પતોદં ગહેત્વા યેનિચ્છકં યદિચ્છકં સારેય્યપિ પચ્ચાસારેય્યપિ. એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં ભાવિતે અરિયે પઞ્ચઙ્ગિકે સમ્માસમાધિમ્હિ એવં બહુલીકતે યસ્સ યસ્સ અભિઞ્ઞાસચ્છિકરણીયસ્સ ધમ્મસ્સ ચિત્તં અભિનિન્નામેતિ અભિઞ્ઞાસચ્છિકિરિયાય, તત્ર તત્રેવ સક્ખિભબ્બતં પાપુણાતિ સતિ સતિ આયતને.

‘‘સો સચે આકઙ્ખતિ – ‘અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધં પચ્ચનુભવેય્યં – એકોપિ હુત્વા બહુધા અસ્સં…પે… યાવ બ્રહ્મલોકાપિ કાયેન વસં વત્તેય્ય’ન્તિ, તત્ર તત્રેવ સક્ખિભબ્બતં પાપુણાતિ સતિ સતિ આયતને.

‘‘સો સચે અકઙ્ખતિ – ‘પરસત્તાનં પરપુગ્ગલાનં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનેય્યં – સરાગં વા ચિત્તં સરાગં ચિત્તન્તિ પજાનેય્યં, વીતરાગં વા ચિત્તં વીતરાગં ચિત્તન્તિ પજાનેય્યં, સદોસં વા ચિત્તં… વીતદોસં વા ચિત્તં… સમોહં વા ચિત્તં… વીતમોહં વા ચિત્તં… સંખિત્તં વા ચિત્તં… વિક્ખિત્તં વા ચિત્તં… મહગ્ગતં વા ચિત્તં… અમહગ્ગતં વા ચિત્તં… સઉત્તરં વા ચિત્તં… અનુત્તરં વા ચિત્તં… સમાહિતં વા ચિત્તં… અસમાહિતં વા ચિત્તં… વિમુત્તં વા ચિત્તં… અવિમુત્તં વા ચિત્તં અવિમુત્તં ચિત્તન્તિ પજાનેય્ય’ન્તિ, તત્ર તત્રેવ સક્ખિભબ્બતં પાપુણાતિ સતિ સતિ આયતને.

‘‘સો સચે આકઙ્ખતિ – ‘અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરેય્યં, સેય્યથિદં – એકમ્પિ જાતિં, દ્વેપિ જાતિયો…પે… ઇતિ સાકારં સઉદ્દેસં અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરેય્ય’ન્તિ, તત્ર તત્રેવ સક્ખિભબ્બતં પાપુણાતિ સતિ સતિ આયતને.

‘‘સો સચે આકઙ્ખતિ – ‘દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન…પે… યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનેય્ય’ન્તિ, તત્ર તત્રેવ સક્ખિભબ્બતં પાપુણાતિ સતિ સતિ આયતને.

૯. ચઙ્કમસુત્તં

૨૯. ‘‘પઞ્ચિમે, ભિક્ખવે, ચઙ્કમે આનિસંસા. કતમે પઞ્ચ? અદ્ધાનક્ખમો હોતિ, પધાનક્ખમો હોતિ, અપ્પાબાધો હોતિ, અસિતં પીતં ખાયિતં સાયિતં સમ્મા પરિણામં ગચ્છતિ, ચઙ્કમાધિગતો સમાધિ ચિરટ્ઠિતિકો હોતિ. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચ ચઙ્કમે આનિસંસા’’તિ. નવમં.

૧૦. નાગિતસુત્તં

૩૦. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા કોસલેસુ ચારિકં ચરમાનો મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં યેન ઇચ્છાનઙ્ગલં નામ કોસલાનં બ્રાહ્મણગામો તદવસરિ. તત્ર સુદં ભગવા ઇચ્છાનઙ્ગલે વિહરતિ ઇચ્છાનઙ્ગલવનસણ્ડે. અસ્સોસું ખો ઇચ્છાનઙ્ગલકા [ઇચ્છાનઙ્ગલિકા (સી.) અ. નિ. ૬.૪૨; અ. નિ. ૮.૮૬] બ્રાહ્મણગહપતિકા – ‘‘સમણો ખલુ ભો ગોતમો સક્યપુત્તો સક્યકુલા પબ્બજિતો ઇચ્છાનઙ્ગલં અનુપ્પત્તો; ઇચ્છાનઙ્ગલે વિહરતિ ઇચ્છાનઙ્ગલવનસણ્ડે. તં ખો પન ભવન્તં ગોતમં એવં કલ્યાણો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગતો – ઇતિપિ સો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો સુગતો લોકવિદૂ અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથિ, સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવાતિ. સો ઇમં લોકં સદેવકં સમારકં સબ્રહ્મકં સસ્સમણબ્રાહ્મણિં પજં સદેવમનુસ્સં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેતિ. સો ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં, કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેતિ. સાધુ ખો પન તથારૂપાનં અરહતં દસ્સનં હોતી’’તિ. અથ ખો ઇચ્છાનઙ્ગલકા બ્રાહ્મણગહપતિકા તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન પહૂતં ખાદનીયં ભોજનીયં આદાય યેન ઇચ્છાનઙ્ગલવનસણ્ડો તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા બહિદ્વારકોટ્ઠકે અટ્ઠંસુ ઉચ્ચાસદ્દમહાસદ્દા.

તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા નાગિતો ભગવતો ઉપટ્ઠાકો હોતિ. અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં નાગિતં આમન્તેસિ – ‘‘કે પન ખો, નાગિત, ઉચ્ચાસદ્દમહાસદ્દા, કેવટ્ટા મઞ્ઞે મચ્છવિલોપે’’તિ? ‘‘એતે, ભન્તે, ઇચ્છાનઙ્ગલકા બ્રાહ્મણગહપતિકા પહૂતં ખાદનીયં ભોજનીયં આદાય બહિદ્વારકોટ્ઠકે ઠિતા ભગવન્તઞ્ઞેવ ઉદ્દિસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચા’’તિ. ‘‘માહં, નાગિત, યસેન સમાગમં, મા ચ મયા યસો. યો ખો, નાગિત, નયિમસ્સ નેક્ખમ્મસુખસ્સ પવિવેકસુખસ્સ ઉપસમસુખસ્સ સમ્બોધસુખસ્સ નિકામલાભી અસ્સ અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી, યસ્સાહં નેક્ખમ્મસુખસ્સ પવિવેકસુખસ્સ ઉપસમસુખસ્સ સમ્બોધસુખસ્સ નિકામલાભી અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી. સો તં [સોહં (ક.), સો (સ્યા. કં.)] મીળ્હસુખં મિદ્ધસુખં લાભસક્કારસિલોકસુખં સાદિયેય્યા’’તિ.

‘‘અધિવાસેતુ દાનિ, ભન્તે, ભગવા, અધિવાસેતુ સુગતો; અધિવાસનકાલો દાનિ, ભન્તે, ભગવતો. યેન યેનેવ દાનિ ભગવા ગમિસ્સતિ તંનિન્નાવ ગમિસ્સન્તિ બ્રાહ્મણગહપતિકા નેગમા ચેવ જાનપદા ચ. સેય્યથાપિ, ભન્તે, થુલ્લફુસિતકે દેવે વસ્સન્તે યથાનિન્નં ઉદકાનિ પવત્તન્તિ; એવમેવં ખો, ભન્તે, યેન યેનેવ દાનિ ભગવા ગમિસ્સતિ, તંનિન્નાવ ગમિસ્સન્તિ બ્રાહ્મણગહપતિકા નેગમા ચેવ જાનપદા ચ. તં કિસ્સ હેતુ? તથા હિ, ભન્તે, ભગવતો સીલપઞ્ઞાણ’’ન્તિ.

‘‘માહં, નાગિત, યસેન સમાગમં, મા ચ મયા યસો. યો ખો, નાગિત, નયિમસ્સ નેક્ખમ્મસુખસ્સ પવિવેકસુખસ્સ ઉપસમસુખસ્સ સમ્બોધસુખસ્સ નિકામલાભી અસ્સ અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી, યસ્સાહં નેક્ખમ્મસુખસ્સ પવિવેકસુખસ્સ ઉપસમસુખસ્સ સમ્બોધસુખસ્સ નિકામલાભી અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી. સો તં મીળ્હસુખં મિદ્ધસુખં લાભસક્કારસિલોકસુખં સાદિયેય્ય. અસિતપીતખાયિતસાયિતસ્સ ખો, નાગિત, ઉચ્ચારપસ્સાવો – એસો તસ્સ નિસ્સન્દો. પિયાનં ખો, નાગિત, વિપરિણામઞ્ઞથાભાવા ઉપ્પજ્જન્તિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા – એસો તસ્સ નિસ્સન્દો. અસુભનિમિત્તાનુયોગં અનુયુત્તસ્સ ખો, નાગિત, સુભનિમિત્તે પાટિકુલ્યતા [પટિક્કૂલતા (સી.), પટિક્કૂલ્યતા (સ્યા. કં.)] સણ્ઠાતિ – એસો તસ્સ નિસ્સન્દો. છસુ ખો, નાગિત, ફસ્સાયતનેસુ અનિચ્ચાનુપસ્સિનો વિહરતો ફસ્સે પાટિકુલ્યતા સણ્ઠાતિ – એસો તસ્સ નિસ્સન્દો. પઞ્ચસુ ખો, નાગિત, ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ ઉદયબ્બયાનુપસ્સિનો વિહરતો ઉપાદાને પાટિકુલ્યતા સણ્ઠાતિ – એસો તસ્સ નિસ્સન્દો’’તિ. દસમં.

પઞ્ચઙ્ગિકવગ્ગો તતિયો.