૫. વપ્પસુત્તં

૧૯૫. એકં સમયં ભગવા સક્કેસુ વિહરતિ કપિલવત્થુસ્મિં નિગ્રોધારામે. અથ ખો વપ્પો સક્કો નિગણ્ઠસાવકો યેનાયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં મહામોગ્ગલ્લાનં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો વપ્પં સક્કં નિગણ્ઠસાવકં આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો એતદવોચ –

‘‘ઇધસ્સ, વપ્પ, કાયેન સંવુતો વાચાય સંવુતો મનસા સંવુતો અવિજ્જાવિરાગા વિજ્જુપ્પાદા. પસ્સસિ નો ત્વં, વપ્પ, તં ઠાનં યતોનિદાનં પુરિસં દુક્ખવેદનિયા આસવા અસ્સવેય્યું [અન્વાસ્સવેય્યું (ક.)] અભિસમ્પરાય’’ન્તિ? ‘‘પસ્સામહં, ભન્તે, તં ઠાનં. ઇધસ્સ, ભન્તે, પુબ્બે પાપકમ્મં કતં અવિપક્કવિપાકં. તતોનિદાનં પુરિસં દુક્ખવેદનિયા આસવા અસ્સવેય્યું અભિસમ્પરાય’’ન્તિ. અયઞ્ચેવ ખો પન આયસ્મતો મહામોગ્ગલ્લાનસ્સ વપ્પેન સક્કેન નિગણ્ઠસાવકેન સદ્ધિં અન્તરાકથા વિપ્પકતા હોતિ.

અથ ખો ભગવા સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો યેન ઉપટ્ઠાનસાલા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. નિસજ્જ ખો ભગવા આયસ્મન્તં મહામોગ્ગલ્લાનં એતદવોચ –

‘‘કાય નુત્થ, મોગ્ગલ્લાન, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના; કા ચ પન વો અન્તરાકથા વિપ્પકતા’’તિ? ‘‘ઇધાહં, ભન્તે, વપ્પં સક્કં નિગણ્ઠસાવકં એતદવોચં – ‘ઇધસ્સ, વપ્પ, કાયેન સંવુતો વાચાય સંવુતો મનસા સંવુતો અવિજ્જાવિરાગા વિજ્જુપ્પાદા. પસ્સસિ નો ત્વં, વપ્પ, તં ઠાનં યતોનિદાનં પુરિસં દુક્ખવેદનિયા આસવા અસ્સવેય્યું અભિસમ્પરાય’ન્તિ? એવં વુત્તે, ભન્તે, વપ્પો સક્કો નિગણ્ઠસાવકો મં એતદવોચ – ‘પસ્સામહં, ભન્તે, તં ઠાનં. ઇધસ્સ, ભન્તે, પુબ્બે પાપકમ્મં કતં અવિપક્કવિપાકં. તતોનિદાનં પુરિસં દુક્ખવેદનિયા આસવા અસ્સવેય્યું અભિસમ્પરાય’ન્તિ. અયં ખો નો, ભન્તે, વપ્પેન સક્કેન નિગણ્ઠસાવકેન સદ્ધિં અન્તરાકથા વિપ્પકતા; અથ ભગવા અનુપ્પત્તો’’તિ.

અથ ખો ભગવા વપ્પં સક્કં નિગણ્ઠસાવકં એતદવોચ – ‘‘સચે મે ત્વં, વપ્પ, અનુઞ્ઞેય્યઞ્ચેવ અનુજાનેય્યાસિ, પટિક્કોસિતબ્બઞ્ચ પટિક્કોસેય્યાસિ, યસ્સ ચ મે ભાસિતસ્સ અત્થં ન જાનેય્યાસિ મમેવેત્થ ઉત્તરિ પટિપુચ્છેય્યાસિ – ‘ઇદં, ભન્તે, કથં, ઇમસ્સ કો અત્થો’તિ, સિયા નો એત્થ કથાસલ્લાપો’’તિ. ‘‘અનુઞ્ઞેય્યઞ્ચેવાહં, ભન્તે, ભગવતો અનુજાનિસ્સામિ, પટિક્કોસિતબ્બઞ્ચ પટિક્કોસિસ્સામિ, યસ્સ ચાહં ભગવતો ભાસિતસ્સ અત્થં ન જાનિસ્સામિ ભગવન્તંયેવેત્થ ઉત્તરિ પટિપુચ્છિસ્સામિ – ‘ઇદં ભન્તે, કથં, ઇમસ્સ કો અત્થો’તિ? હોતુ નો એત્થ કથાસલ્લાપો’’તિ.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, વપ્પ, યે કાયસમારમ્ભપચ્ચયા ઉપ્પજ્જન્તિ આસવા વિઘાતપરિળાહા, કાયસમારમ્ભા પટિવિરતસ્સ એવંસ તે આસવા વિઘાતપરિળાહા ન હોન્તિ. સો નવઞ્ચ કમ્મં ન કરોતિ, પુરાણઞ્ચ કમ્મં ફુસ્સ ફુસ્સ બ્યન્તીકરોતિ, સન્દિટ્ઠિકા નિજ્જરા અકાલિકા એહિપસ્સિકા ઓપનેય્યિકા પચ્ચત્તં વેદિતબ્બા વિઞ્ઞૂહિ [વિઞ્ઞૂહીતિ (સી. પી. ક.) સં. નિ. ૪.૩૬૪ પસ્સિતબ્બં]. પસ્સસિ નો ત્વં, વપ્પ, તં ઠાનં યતોનિદાનં પુરિસં દુક્ખવેદનિયા આસવા અસ્સવેય્યું અભિસમ્પરાય’’ન્તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, વપ્પ, યે વચીસમારમ્ભપચ્ચયા ઉપ્પજ્જન્તિ આસવા વિઘાતપરિળાહા, વચીસમારમ્ભા પટિવિરતસ્સ એવંસ તે આસવા વિઘાતપરિળાહા ન હોન્તિ. સો નવઞ્ચ કમ્મં ન કરોતિ, પુરાણઞ્ચ કમ્મં ફુસ્સ ફુસ્સ બ્યન્તીકરોતિ. સન્દિટ્ઠિકા નિજ્જરા અકાલિકા એહિપસ્સિકા ઓપનેય્યિકા પચ્ચત્તં વેદિતબ્બા વિઞ્ઞૂહિ. પસ્સસિ નો ત્વં, વપ્પ, તં ઠાનં યતોનિદાનં પુરિસં દુક્ખવેદનિયા આસવા અસ્સવેય્યું અભિસમ્પરાય’’ન્તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, વપ્પ, યે મનોસમારમ્ભપચ્ચયા ઉપ્પજ્જન્તિ આસવા વિઘાતપરિળાહા, મનોસમારમ્ભા પટિવિરતસ્સ એવંસ તે આસવા વિઘાતપરિળાહા ન હોન્તિ. સો નવઞ્ચ કમ્મં ન કરોતિ, પુરાણઞ્ચ કમ્મં ફુસ્સ ફુસ્સ બ્યન્તીકરોતિ. સન્દિટ્ઠિકા નિજ્જરા અકાલિકા એહિપસ્સિકા ઓપનેય્યિકા પચ્ચત્તં વેદિતબ્બા વિઞ્ઞૂહિ. પસ્સસિ નો ત્વં, વપ્પ, તં ઠાનં યતોનિદાનં પુરિસં દુક્ખવેદનિયા આસવા અસ્સવેય્યું અભિસમ્પરાય’’ન્તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, વપ્પ, યે અવિજ્જાપચ્ચયા ઉપ્પજ્જન્તિ આસવા વિઘાતપરિળાહા, અવિજ્જાવિરાગા વિજ્જુપ્પાદા એવંસ તે આસવા વિઘાતપરિળાહા ન હોન્તિ. સો નવઞ્ચ કમ્મં ન કરોતિ, પુરાણઞ્ચ કમ્મં ફુસ્સ ફુસ્સ બ્યન્તીકરોતિ. સન્દિટ્ઠિકા નિજ્જરા અકાલિકા એહિપસ્સિકા ઓપનેય્યિકા પચ્ચત્તં વેદિતબ્બા વિઞ્ઞૂહિ. પસ્સસિ નો ત્વં, વપ્પ, તં ઠાનં યતોનિદાનં પુરિસં દુક્ખવેદનિયા આસવા અસ્સવેય્યું અભિસમ્પરાય’’ન્તિ? ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’.

‘‘એવં સમ્મા વિમુત્તચિત્તસ્સ ખો, વપ્પ, ભિક્ખુનો છ સતતવિહારા અધિગતા હોન્તિ. સો ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા નેવ સુમનો હોતિ ન દુમ્મનો; ઉપેક્ખકો વિહરતિ સતો સમ્પજાનો. સોતેન સદ્દં સુત્વા…પે… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા…પે... જિવ્હાય રસં સાયિત્વા…પે… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા…પે… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞા નેવ સુમનો હોતિ ન દુમ્મનો; ઉપેક્ખકો વિહરતિ સતો સમ્પજાનો. સો કાયપરિયન્તિકં વેદનં વેદિયમાનો ‘કાયપરિયન્તિકં વેદનં વેદિયામી’તિ પજાનાતિ; જીવિતપરિયન્તિકં વેદનં વેદિયમાનો ‘જીવિતપરિયન્તિકં વેદનં વેદિયામી’તિ પજાનાતિ; ‘કાયસ્સ ભેદા ઉદ્ધં જીવિતપરિયાદાના ઇધેવ સબ્બવેદયિતાનિ અનભિનન્દિતાનિ સીતી ભવિસ્સન્તી’તિ પજાનાતિ’’.

‘‘સેય્યથાપિ, વપ્પ, થૂણં પટિચ્ચ છાયા પઞ્ઞાયતિ. અથ પુરિસો આગચ્છેય્ય કુદ્દાલપિટકં આદાય. સો તં થૂણં મૂલે છિન્દેય્ય; મૂલે છિન્દિત્વા પલિખણેય્ય; પલિખણિત્વા મૂલાનિ ઉદ્ધરેય્ય, અન્તમસો ઉસીરનાળિમત્તાનિપિ [ઉસીરનાળમત્તાનિપિ (સી.)]. સો તં થૂણં ખણ્ડાખણ્ડિકં છિન્દેય્ય. ખણ્ડાખણ્ડિકં છેત્વા ફાલેય્ય. ફાલેત્વા સકલિકં સકલિકં કરેય્ય. સકલિકં સકલિકં કત્વા વાતાતપે વિસોસેય્ય. વાતાતપે વિસોસેત્વા અગ્ગિના ડહેય્ય. અગ્ગિના ડહેત્વા મસિં કરેય્ય. મસિં કરિત્વા મહાવાતે વા ઓફુણેય્ય નદિયા વા સીઘસોતાય પવાહેય્ય. એવં હિસ્સ, વપ્પ, યા થૂણં પટિચ્ચ છાયા સા ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવંકતા આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા.

‘‘એવમેવં ખો, વપ્પ, એવં સમ્મા વિમુત્તચિત્તસ્સ ભિક્ખુનો છ સતતવિહારા અધિગતા હોન્તિ. સો ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા નેવ સુમનો હોતિ ન દુમ્મનો; ઉપેક્ખકો વિહરતિ સતો સમ્પજાનો. સોતેન સદ્દં સુત્વા…પે… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા…પે… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા…પે… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા…પે… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય નેવ સુમનો હોતિ ન દુમ્મનો; ઉપેક્ખકો વિહરતિ સતો સમ્પજાનો. સો કાયપરિયન્તિકં વેદનં વેદિયમાનો ‘કાયપરિયન્તિકં વેદનં વેદિયામી’તિ પજાનાતિ; જીવિતપરિયન્તિકં વેદનં વેદિયમાનો ‘જીવિતપરિયન્તિકં વેદનં વેદિયામી’તિ પજાનાતિ; ‘કાયસ્સ ભેદા ઉદ્ધં જીવિતપરિયાદાના ઇધેવ સબ્બવેદયિતાનિ અનભિનન્દિતાનિ સીતી ભવિસ્સન્તી’તિ પજાનાતિ’’.

એવં વુત્તે વપ્પો સક્કો નિગણ્ઠસાવકો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘સેય્યથાપિ, ભન્તે, પુરિસો ઉદયત્થિકો અસ્સપણિયં પોસેય્ય. સો ઉદયઞ્ચેવ નાધિગચ્છેય્ય, ઉત્તરિઞ્ચ કિલમથસ્સ વિઘાતસ્સ ભાગી અસ્સ. એવમેવં ખો અહં, ભન્તે, ઉદયત્થિકો બાલે નિગણ્ઠે પયિરુપાસિં. સ્વાહં ઉદયઞ્ચેવ નાધિગચ્છિં, ઉત્તરિઞ્ચ કિલમથસ્સ વિઘાતસ્સ ભાગી અહોસિં. એસાહં, ભન્તે, અજ્જતગ્ગે યો મે બાલેસુ નિગણ્ઠેસુ પસાદો તં મહાવાતે વા ઓફુણામિ નદિયા વા સીઘસોતાય પવાહેમિ. અભિક્કન્તં, ભન્તે…પે… ઉપાસકં મં, ભન્તે, ભગવા ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ. પઞ્ચમં.