(૧૯) ૪. બ્રાહ્મણવગ્ગો

૧. યોધાજીવસુત્તં

૧૮૧. ‘‘ચતૂહિ, ભિક્ખવે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતો યોધાજીવો રાજારહો હોતિ રાજભોગ્ગો, રઞ્ઞો અઙ્ગન્તેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ. કતમેહિ ચતૂહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, યોધાજીવો ઠાનકુસલો ચ હોતિ, દૂરેપાતી ચ, અક્ખણવેધી ચ, મહતો ચ કાયસ્સ પદાલેતા. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, ચતૂહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતો યોધાજીવો રાજારહો હોતિ રાજભોગ્ગો, રઞ્ઞો અઙ્ગન્તેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ. એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, ચતૂહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ આહુનેય્યો હોતિ પાહુનેય્યો દક્ખિણેય્યો અઞ્જલિકરણીયો અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સ. કતમેહિ ચતૂહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ઠાનકુસલો ચ હોતિ, દૂરેપાતી ચ, અક્ખણવેધી ચ, મહતો ચ કાયસ્સ પદાલેતા.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ઠાનકુસલો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલવા હોતિ…પે… સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસુ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ઠાનકુસલો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ દૂરેપાતી હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ યં કિઞ્ચિ રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા ઓળારિકં વા સુખુમં વા હીનં વા પણીતં વા યં દૂરે સન્તિકે વા, સબ્બં રૂપં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતિ. યા કાચિ વેદના…પે… યા કાચિ સઞ્ઞા… યે કેચિ સઙ્ખારા… યં કિઞ્ચિ વિઞ્ઞાણં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા ઓળારિકં વા સુખુમં વા હીનં વા પણીતં વા યં દૂરે સન્તિકે વા, સબ્બં વિઞ્ઞાણં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ એવમેતં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ દૂરેપાતી હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અક્ખણવેધી હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ…પે… ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અક્ખણવેધી હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ મહતો કાયસ્સ પદાલેતા હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ મહન્તં અવિજ્જાક્ખન્ધં પદાલેતા. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ મહતો કાયસ્સ પદાલેતા હોતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, ચતૂહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ આહુનેય્યો હોતિ…પે… અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સા’’તિ. પઠમં.

૨. પાટિભોગસુત્તં

૧૮૨. [કથા. ૬૨૪] ‘‘ચતુન્નં, ભિક્ખવે, ધમ્માનં નત્થિ કોચિ પાટિભોગો – સમણો વા બ્રાહ્મણો વા દેવો વા મારો વા બ્રહ્મા વા કોચિ વા લોકસ્મિં.

‘‘કતમેસં ચતુન્નં? ‘જરાધમ્મં મા જીરી’તિ નત્થિ કોચિ પાટિભોગો – સમણો વા બ્રાહ્મણો વા દેવો વા મારો વા બ્રહ્મા વા કોચિ વા લોકસ્મિં; ‘બ્યાધિધમ્મં મા બ્યાધિયી’તિ નત્થિ કોચિ પાટિભોગો – સમણો વા બ્રાહ્મણો વા દેવો વા મારો વા બ્રહ્મા વા કોચિ વા લોકસ્મિં; ‘મરણધમ્મં મા મીયી’તિ નત્થિ કોચિ પાટિભોગો – સમણો વા બ્રાહ્મણો વા દેવો વા મારો વા બ્રહ્મા વા કોચિ વા લોકસ્મિં; ‘યાનિ ખો પન તાનિ પુબ્બે અત્તના કતાનિ પાપકાનિ કમ્માનિ સંકિલેસિકાનિ પોનોભવિકાનિ સદરાનિ દુક્ખવિપાકાનિ આયતિં જાતિજરામરણિકાનિ, તેસં વિપાકો મા નિબ્બત્તી’તિ નત્થિ કોચિ પાટિભોગો – સમણો વા બ્રાહ્મણો વા દેવો વા મારો વા બ્રહ્મા વા કોચિ વા લોકસ્મિં.

‘‘ઇમેસં ખો, ભિક્ખવે, ચતુન્નં ધમ્માનં નત્થિ કોચિ પાટિભોગો – સમણો વા બ્રાહ્મણો વા દેવો વા મારો વા બ્રહ્મા વા કોચિ વા લોકસ્મિ’’ન્તિ. દુતિયં.

૩. સુતસુત્તં

૧૮૩. એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. અથ ખો વસ્સકારો બ્રાહ્મણો મગધમહામત્તો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો વસ્સકારો બ્રાહ્મણો મગધમહામત્તો ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘અહઞ્હિ, ભો ગોતમ, એવંવાદી એવંદિટ્ઠિ [એવંદિટ્ઠી (સબ્બત્થ)] – ‘યો કોચિ દિટ્ઠં ભાસતિ – એવં મે દિટ્ઠન્તિ, નત્થિ તતો દોસો; યો કોચિ સુતં ભાસતિ – એવં મે સુતન્તિ, નત્થિ તતો દોસો; યો કોચિ મુતં ભાસતિ – એવં મે મુતન્તિ, નત્થિ તતો દોસો; યો કોચિ વિઞ્ઞાતં ભાસતિ – એવં મે વિઞ્ઞાતન્તિ, નત્થિ તતો દોસો’’’તિ.

‘‘નાહં, બ્રાહ્મણ, સબ્બં દિટ્ઠં ભાસિતબ્બન્તિ વદામિ; ન પનાહં, બ્રાહ્મણ, સબ્બં દિટ્ઠં ન ભાસિતબ્બન્તિ વદામિ; નાહં, બ્રાહ્મણ, સબ્બં સુતં ભાસિતબ્બન્તિ વદામિ; ન પનાહં, બ્રાહ્મણ, સબ્બં સુતં ન ભાસિતબ્બન્તિ વદામિ; નાહં, બ્રાહ્મણ, સબ્બં મુતં ભાસિતબ્બન્તિ વદામિ; ન પનાહં, બ્રાહ્મણ, સબ્બં મુતં ન ભાસિતબ્બન્તિ વદામિ; નાહં, બ્રાહ્મણ, સબ્બં વિઞ્ઞાતં ભાસિતબ્બન્તિ વદામિ; ન પનાહં, બ્રાહ્મણ, સબ્બં વિઞ્ઞાતં ન ભાસિતબ્બન્તિ વદામિ.

‘‘યઞ્હિ, બ્રાહ્મણ, દિટ્ઠં ભાસતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, એવરૂપં દિટ્ઠં ન ભાસિતબ્બન્તિ વદામિ. યઞ્ચ ખ્વસ્સ, બ્રાહ્મણ, દિટ્ઠં અભાસતો કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, એવરૂપં દિટ્ઠં ભાસિતબ્બન્તિ વદામિ.

‘‘યઞ્હિ, બ્રાહ્મણ, સુતં ભાસતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, એવરૂપં સુતં ન ભાસિતબ્બન્તિ વદામિ. યઞ્ચ ખ્વસ્સ, બ્રાહ્મણ, સુતં અભાસતો કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, એવરૂપં સુતં ભાસિતબ્બન્તિ વદામિ.

‘‘યઞ્હિ, બ્રાહ્મણ, મુતં ભાસતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, એવરૂપં મુતં ન ભાસિતબ્બન્તિ વદામિ. યઞ્ચ ખ્વસ્સ, બ્રાહ્મણ, મુતં અભાસતો કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, એવરૂપં મુતં ભાસિતબ્બન્તિ વદામિ.

‘‘યઞ્હિ, બ્રાહ્મણ, વિઞ્ઞાતં ભાસતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, એવરૂપં વિઞ્ઞાતં ન ભાસિતબ્બન્તિ વદામિ. યઞ્ચ ખ્વસ્સ, બ્રાહ્મણ, વિઞ્ઞાતં અભાસતો કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, એવરૂપં વિઞ્ઞાતં ભાસિતબ્બન્તિ વદામી’’તિ.

અથ ખો વસ્સકારો બ્રાહ્મણો મગધમહામત્તો ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કામીતિ. તતિયં.

૪. અભયસુત્તં

૧૮૪. અથ ખો જાણુસ્સોણિ બ્રાહ્મણો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો જાણુસ્સોણિ બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘અહઞ્હિ, ભો ગોતમ, એવંવાદી એવંદિટ્ઠિ – ‘નત્થિ યો મરણધમ્મો સમાનો ન ભાયતિ, ન સન્તાસં આપજ્જતિ મરણસ્સા’’’તિ. ‘‘અત્થિ, બ્રાહ્મણ, મરણધમ્મો સમાનો ભાયતિ, સન્તાસં આપજ્જતિ મરણસ્સ; અત્થિ પન, બ્રાહ્મણ, મરણધમ્મો સમાનો ન ભાયતિ, ન સન્તાસં આપજ્જતિ મરણસ્સ.

‘‘કતમો ચ, બ્રાહ્મણ, મરણધમ્મો સમાનો ભાયતિ, સન્તાસં આપજ્જતિ મરણસ્સ? ઇધ, બ્રાહ્મણ, એકચ્ચો કામેસુ અવીતરાગો હોતિ અવિગતચ્છન્દો અવિગતપેમો અવિગતપિપાસો અવિગતપરિળાહો અવિગતતણ્હો. તમેનં અઞ્ઞતરો ગાળ્હો રોગાતઙ્કો ફુસતિ. તસ્સ અઞ્ઞતરેન ગાળ્હેન રોગાતઙ્કેન ફુટ્ઠસ્સ એવં હોતિ – ‘પિયા વત મં કામા જહિસ્સન્તિ, પિયે ચાહં કામે જહિસ્સામી’તિ. સો સોચતિ કિલમતિ પરિદેવતિ, ઉરત્તાળિં કન્દતિ, સમ્મોહં આપજ્જતિ. અયં ખો, બ્રાહ્મણ, મરણધમ્મો સમાનો ભાયતિ, સન્તાસં આપજ્જતિ મરણસ્સ.

‘‘પુન ચપરં, બ્રાહ્મણ, ઇધેકચ્ચો કાયે અવીતરાગો હોતિ અવિગતચ્છન્દો અવિગતપેમો અવિગતપિપાસો અવિગતપરિળાહો અવિગતતણ્હો. તમેનં અઞ્ઞતરો ગાળ્હો રોગાતઙ્કો ફુસતિ. તસ્સ અઞ્ઞતરેન ગાળ્હેન રોગાતઙ્કેન ફુટ્ઠસ્સ એવં હોતિ – ‘પિયો વત મં કાયો જહિસ્સતિ, પિયઞ્ચાહં કાયં જહિસ્સામી’તિ. સો સોચતિ કિલમતિ પરિદેવતિ, ઉરત્તાળિં કન્દતિ, સમ્મોહં આપજ્જતિ. અયમ્પિ ખો, બ્રાહ્મણ, મરણધમ્મો સમાનો ભાયતિ, સન્તાસં આપજ્જતિ મરણસ્સ.

‘‘પુન ચપરં, બ્રાહ્મણ, ઇધેકચ્ચો અકતકલ્યાણો હોતિ અકતકુસલો અકતભીરુત્તાણો કતપાપો કતલુદ્દો કતકિબ્બિસો. તમેનં અઞ્ઞતરો ગાળ્હો રોગાતઙ્કો ફુસતિ. તસ્સ અઞ્ઞતરેન ગાળ્હેન રોગાતઙ્કેન ફુટ્ઠસ્સ એવં હોતિ – ‘અકતં વત મે કલ્યાણં, અકતં કુસલં, અકતં ભીરુત્તાણં; કતં પાપં, કતં લુદ્દં, કતં કિબ્બિસં. યાવતા, ભો, અકતકલ્યાણાનં અકતકુસલાનં અકતભીરુત્તાણાનં કતપાપાનં કતલુદ્દાનં કતકિબ્બિસાનં ગતિ તં ગતિં પેચ્ચ ગચ્છામી’તિ. સો સોચતિ કિલમતિ પરિદેવતિ, ઉરત્તાળિં કન્દતિ, સમ્મોહં આપજ્જતિ. અયમ્પિ ખો, બ્રાહ્મણ, મરણધમ્મો સમાનો ભાયતિ, સન્તાસં આપજ્જતિ મરણસ્સ.

‘‘પુન ચપરં, બ્રાહ્મણ, ઇધેકચ્ચો કઙ્ખી હોતિ વિચિકિચ્છી અનિટ્ઠઙ્ગતો સદ્ધમ્મે. તમેનં અઞ્ઞતરો ગાળ્હો રોગાતઙ્કો ફુસતિ. તસ્સ અઞ્ઞતરેન ગાળ્હેન રોગાતઙ્કેન ફુટ્ઠસ્સ એવં હોતિ – ‘કઙ્ખી વતમ્હિ વિચિકિચ્છી અનિટ્ઠઙ્ગતો સદ્ધમ્મે’તિ. સો સોચતિ કિલમતિ પરિદેવતિ, ઉરત્તાળિં કન્દતિ, સમ્મોહં આપજ્જતિ. અયમ્પિ ખો, બ્રાહ્મણ, મરણધમ્મો સમાનો ભાયતિ, સન્તાસં આપજ્જતિ મરણસ્સ. ઇમે ખો, બ્રાહ્મણ, ચત્તારો મરણધમ્મા સમાના ભાયન્તિ, સન્તાસં આપજ્જન્તિ મરણસ્સ.

‘‘કતમો ચ, બ્રાહ્મણ, મરણધમ્મો સમાનો ન ભાયતિ, ન સન્તાસં આપજ્જતિ મરણસ્સ? ઇધ, બ્રાહ્મણ, એકચ્ચો કામેસુ વીતરાગો હોતિ વિગતચ્છન્દો વિગતપેમો વિગતપિપાસો વિગતપરિળાહો વિગતતણ્હો. તમેનં અઞ્ઞતરો ગાળ્હો રોગાતઙ્કો ફુસતિ. તસ્સ અઞ્ઞતરેન ગાળ્હેન રોગાતઙ્કેન ફુટ્ઠસ્સ ન એવં હોતિ – ‘પિયા વત મં કામા જહિસ્સન્તિ, પિયે ચાહં કામે જહિસ્સામી’તિ. સો ન સોચતિ ન કિલમતિ ન પરિદેવતિ, ન ઉરત્તાળિં કન્દતિ, ન સમ્મોહં આપજ્જતિ. અયં ખો, બ્રાહ્મણ, મરણધમ્મો સમાનો ન ભાયતિ, ન સન્તાસં આપજ્જતિ મરણસ્સ.

‘‘પુન ચપરં, બ્રાહ્મણ, ઇધેકચ્ચો કાયે વીતરાગો હોતિ વિગતચ્છન્દો વિગતપેમો વિગતપિપાસો વિગતપરિળાહો વિગતતણ્હો. તમેનં અઞ્ઞતરો ગાળ્હો રોગાતઙ્કો ફુસતિ. તસ્સ અઞ્ઞતરેન ગાળ્હેન રોગાતઙ્કેન ફુટ્ઠસ્સ ન એવં હોતિ – ‘પિયો વત મં કાયો જહિસ્સતિ, પિયઞ્ચાહં કાયં જહિસ્સામી’તિ. સો ન સોચતિ ન કિલમતિ ન પરિદેવતિ, ન ઉરત્તાળિં કન્દતિ, ન સમ્મોહં આપજ્જતિ. અયમ્પિ ખો, બ્રાહ્મણ, મરણધમ્મો સમાનો ન ભાયતિ, ન સન્તાસં આપજ્જતિ મરણસ્સ.

‘‘પુન ચપરં, બ્રાહ્મણ, ઇધેકચ્ચો અકતપાપો હોતિ અકતલુદ્દો અકતકિબ્બિસો કતકલ્યાણો કતકુસલો કતભીરુત્તાણો. તમેનં અઞ્ઞતરો ગાળ્હો રોગાતઙ્કો ફુસતિ. તસ્સ અઞ્ઞતરેન ગાળ્હેન રોગાતઙ્કેન ફુટ્ઠસ્સ એવં હોતિ – ‘અકતં વત મે પાપં, અકતં લુદ્દં, અકતં કિબ્બિસં; કતં કલ્યાણં, કતં કુસલં, કતં ભીરુત્તાણં. યાવતા, ભો, અકતપાપાનં અકતલુદ્દાનં અકતકિબ્બિસાનં કતકલ્યાણાનં કતકુસલાનં કતભીરુત્તાણાનં ગતિ તં ગતિં પેચ્ચ ગચ્છામી’તિ. સો ન સોચતિ ન કિલમતિ ન પરિદેવતિ, ન ઉરત્તાળિં કન્દતિ, ન સમ્મોહં આપજ્જતિ. અયમ્પિ ખો, બ્રાહ્મણ, મરણધમ્મો સમાનો ન ભાયતિ, ન સન્તાસં આપજ્જતિ મરણસ્સ.

‘‘પુન ચપરં, બ્રાહ્મણ, ઇધેકચ્ચો અકઙ્ખી હોતિ અવિચિકિચ્છી નિટ્ઠઙ્ગતો સદ્ધમ્મે. તમેનં અઞ્ઞતરો ગાળ્હો રોગાતઙ્કો ફુસતિ. તસ્સ અઞ્ઞતરેન ગાળ્હેન રોગાતઙ્કેન ફુટ્ઠસ્સ એવં હોતિ – ‘અકઙ્ખી વતમ્હિ અવિચિકિચ્છી નિટ્ઠઙ્ગતો સદ્ધમ્મે’તિ. સો ન સોચતિ ન કિલમતિ ન પરિદેવતિ, ન ઉરત્તાળિં કન્દતિ, ન સમ્મોહં આપજ્જતિ. અયમ્પિ ખો, બ્રાહ્મણ, મરણધમ્મો સમાનો ન ભાયતિ, ન સન્તાસં આપજ્જતિ મરણસ્સ. ઇમે ખો, બ્રાહ્મણ, ચત્તારો મરણધમ્મા સમાના ન ભાયન્તિ, ન સન્તાસં આપજ્જન્તિ મરણસ્સા’’તિ.

‘‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ, અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ…પે… ઉપાસકં મં ભવં ગોતમો ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગત’’ન્તિ. ચતુત્થં.

૫. બ્રાહ્મણસચ્ચસુત્તં

૧૮૫. એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતે. તેન ખો પન સમયેન સમ્બહુલા અભિઞ્ઞાતા અભિઞ્ઞાતા પરિબ્બાજકા સિપ્પિનિકાતીરે પરિબ્બાજકારામે પટિવસન્તિ, સેય્યથિદં અન્નભારો વરધરો સકુલુદાયી ચ પરિબ્બાજકો અઞ્ઞે ચ અભિઞ્ઞાતા અભિઞ્ઞાતા પરિબ્બાજકા. અથ ખો ભગવા સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો યેન સિપ્પિનિકાતીરે પરિબ્બાજકારામો તેનુપસઙ્કમિ.

તેન ખો પન સમયેન તેસં અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં સન્નિસિન્નાનં સન્નિપતિતાનં અયમન્તરા કથા ઉદપાદિ – ‘‘ઇતિપિ બ્રાહ્મણસચ્ચાનિ, ઇતિપિ બ્રાહ્મણસચ્ચાની’’તિ. અથ ખો ભગવા યેન તે પરિબ્બાજકા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. નિસજ્જ ખો ભગવા તે પરિબ્બાજકે એતદવોચ –

‘‘કાય નુત્થ, પરિબ્બાજકા, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના, કા ચ પન વો અન્તરાકથા વિપ્પકતા’’તિ? ‘‘ઇધ, ભો ગોતમ, અમ્હાકં સન્નિસિન્નાનં સન્નિપતિતાનં અયમન્તરાકથા ઉદપાદિ – ‘ઇતિપિ બ્રાહ્મણસચ્ચાનિ, ઇતિપિ બ્રાહ્મણસચ્ચાની’’’તિ.

‘‘ચત્તારિમાનિ, પરિબ્બાજકા, બ્રાહ્મણસચ્ચાનિ મયા સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદિતાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? ઇધ, પરિબ્બાજકા, બ્રાહ્મણો એવમાહ – ‘સબ્બે પાણા અવજ્ઝા’તિ. ઇતિ વદં બ્રાહ્મણો સચ્ચં આહ, નો મુસા. સો તેન ન સમણોતિ મઞ્ઞતિ, ન બ્રાહ્મણોતિ મઞ્ઞતિ, ન સેય્યોહમસ્મીતિ મઞ્ઞતિ, ન સદિસોહમસ્મીતિ મઞ્ઞતિ, ન હીનોહમસ્મીતિ મઞ્ઞતિ. અપિ ચ યદેવ તત્થ સચ્ચં તદભિઞ્ઞાય પાણાનંયેવ અનુદ્દયાય [તદભિઞ્ઞાય અનુદયાય (ક.)] અનુકમ્પાય પટિપન્નો હોતિ.

‘‘પુન ચપરં, પરિબ્બાજકા, બ્રાહ્મણો એવમાહ – ‘સબ્બે કામા અનિચ્ચા દુક્ખા વિપરિણામધમ્મા’તિ. ઇતિ વદં બ્રાહ્મણો સચ્ચમાહ, નો મુસા. સો તેન ન સમણોતિ મઞ્ઞતિ, ન બ્રાહ્મણોતિ મઞ્ઞતિ, ન સેય્યોહમસ્મીતિ મઞ્ઞતિ, ન સદિસોહમસ્મીતિ મઞ્ઞતિ, ન હીનોહમસ્મીતિ મઞ્ઞતિ. અપિ ચ યદેવ તત્થ સચ્ચં તદભિઞ્ઞાય કામાનંયેવ નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો હોતિ.

‘‘પુન ચપરં, પરિબ્બાજકા, બ્રાહ્મણો એવમાહ – ‘સબ્બે ભવા અનિચ્ચા…પે… ભવાનંયેવ નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો હોતિ.

‘‘પુન ચપરં, પરિબ્બાજકા, બ્રાહ્મણો એવમાહ – ‘નાહં ક્વચનિ [ક્વચન (સી. સ્યા.)] કસ્સચિ કિઞ્ચનતસ્મિં ન ચ મમ ક્વચનિ કત્થચિ કિઞ્ચનતત્થી’તિ. ઇતિ વદં બ્રાહ્મણો સચ્ચં આહ, નો મુસા. સો તેન ન સમણોતિ મઞ્ઞતિ, ન બ્રાહ્મણોતિ મઞ્ઞતિ, ન સેય્યોહમસ્મીતિ મઞ્ઞતિ, ન સદિસોહમસ્મીતિ મઞ્ઞતિ, ન હીનોહમસ્મીતિ મઞ્ઞતિ. અપિ ચ યદેવ તત્થ સચ્ચં તદભિઞ્ઞાય આકિઞ્ચઞ્ઞંયેવ પટિપદં પટિપન્નો હોતિ. ઇમાનિ ખો, પરિબ્બાજકા, ચત્તારિ બ્રાહ્મણસચ્ચાનિ મયા સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદિતાની’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. ઉમ્મગ્ગસુત્તં

૧૮૬. અથ ખો અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો સો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કેન નુ ખો, ભન્તે, લોકો નીયતિ, કેન લોકો પરિકસ્સતિ, કસ્સ ચ ઉપ્પન્નસ્સ વસં ગચ્છતી’’તિ?

‘‘સાધુ સાધુ, ભિક્ખુ! ભદ્દકો ખો તે, ભિક્ખુ, ઉમ્મગ્ગો [ઉમ્મઙ્ગો (સ્યા. ક.)], ભદ્દકં પટિભાનં, કલ્યાણી [કલ્યાણા (ક.)] પરિપુચ્છા. એવઞ્હિ ત્વં, ભિક્ખુ, પુચ્છસિ – ‘કેન નુ ખો, ભન્તે, લોકો નીયતિ, કેન લોકો પરિકસ્સતિ, કસ્સ ચ ઉપ્પન્નસ્સ વસં ગચ્છતી’’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘ચિત્તેન ખો, ભિક્ખુ, લોકો નીયતિ, ચિત્તેન પરિકસ્સતિ, ચિત્તસ્સ ઉપ્પન્નસ્સ વસં ગચ્છતી’’તિ.

‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ ખો સો ભિક્ખુ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા ભગવન્તં ઉત્તરિ પઞ્હં અપુચ્છિ – ‘‘‘બહુસ્સુતો ધમ્મધરો, બહુસ્સુતો ધમ્મધરો’તિ, ભન્તે, વુચ્ચતિ. કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, બહુસ્સુતો ધમ્મધરો હોતી’’તિ?

‘‘સાધુ સાધુ, ભિક્ખુ! ભદ્દકો ખો તે, ભિક્ખુ ઉમ્મગ્ગો, ભદ્દકં પટિભાનં, કલ્યાણી પરિપુચ્છા. એવઞ્હિ ત્વં, ભિક્ખુ, પુચ્છસિ – ‘બહુસ્સુતો ધમ્મધરો, બહુસ્સુતો ધમ્મધરોતિ, ભન્તે, વુચ્ચતિ. કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, બહુસ્સુતો ધમ્મધરો હોતી’’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘બહૂ ખો, ભિક્ખુ, મયા ધમ્મા દેસિતા [બહુ ખો ભિક્ખુ મયા ધમ્મો દેસિતો (ક.)] – સુત્તં, ગેય્યં, વેય્યાકરણં, ગાથા, ઉદાનં, ઇતિવુત્તકં, જાતકં, અબ્ભુતધમ્મં, વેદલ્લં. ચતુપ્પદાય ચેપિ, ભિક્ખુ, ગાથાય અત્થમઞ્ઞાય ધમ્મમઞ્ઞાય ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો હોતિ બહુસ્સુતો ધમ્મધરોતિ અલં વચનાયા’’તિ.

‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ ખો સો ભિક્ખુ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા ભગવન્તં ઉત્તરિ પઞ્હં અપુચ્છિ – ‘‘‘સુતવા નિબ્બેધિકપઞ્ઞો, સુતવા નિબ્બેધિકપઞ્ઞો’તિ, ભન્તે, વુચ્ચતિ. કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, સુતવા નિબ્બેધિકપઞ્ઞો હોતી’’તિ?

‘‘સાધુ સાધુ, ભિક્ખુ! ભદ્દકો ખો તે, ભિક્ખુ, ઉમ્મગ્ગો, ભદ્દકં પટિભાનં, કલ્યાણી પરિપુચ્છા. એવઞ્હિ ત્વં, ભિક્ખુ, પુચ્છસિ – ‘સુતવા નિબ્બેધિકપઞ્ઞો, સુતવા નિબ્બેધિકપઞ્ઞોતિ, ભન્તે, વુચ્ચતિ. કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, સુતવા નિબ્બેધિકપઞ્ઞો હોતી’’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘ઇધ, ભિક્ખુ, ભિક્ખુનો ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ સુતં હોતિ, પઞ્ઞાય ચસ્સ અત્થં અતિવિજ્ઝ પસ્સતિ; ‘અયં દુક્ખસમુદયો’તિ સુતં હોતિ, પઞ્ઞાય ચસ્સ અત્થં અતિવિજ્ઝ પસ્સતિ; ‘અયં દુક્ખનિરોધો’તિ સુતં હોતિ, પઞ્ઞાય ચસ્સ અત્થં અતિવિજ્ઝ પસ્સતિ; ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ સુતં હોતિ, પઞ્ઞાય ચસ્સ અત્થં અતિવિજ્ઝ પસ્સતિ. એવં ખો, ભિક્ખુ, સુતવા નિબ્બેધિકપઞ્ઞો હોતી’’તિ.

‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ ખો સો ભિક્ખુ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા ભગવન્તં ઉત્તરિ પઞ્હં અપુચ્છિ – ‘‘‘પણ્ડિતો મહાપઞ્ઞો, પણ્ડિતો મહાપઞ્ઞો’તિ, ભન્તે, વુચ્ચતિ. કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, પણ્ડિતો મહાપઞ્ઞો હોતી’’તિ?

‘‘સાધુ સાધુ ભિક્ખુ! ભદ્દકો ખો તે, ભિક્ખુ, ઉમ્મગ્ગો, ભદ્દકં પટિભાનં, કલ્યાણી પરિપુચ્છા. એવઞ્હિ ત્વં ભિક્ખુ પુચ્છસિ – ‘પણ્ડિતો મહાપઞ્ઞો, પણ્ડિતો મહાપઞ્ઞોતિ, ભન્તે, વુચ્ચતિ. કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, પણ્ડિતો મહાપઞ્ઞો હોતી’’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’. ‘‘ઇધ, ભિક્ખુ, પણ્ડિતો મહાપઞ્ઞો નેવત્તબ્યાબાધાય ચેતેતિ ન પરબ્યાબાધાય ચેતેતિ ન ઉભયબ્યાબાધાય ચેતેતિ અત્તહિતપરહિતઉભયહિતસબ્બલોકહિતમેવ ચિન્તયમાનો ચિન્તેતિ. એવં ખો, ભિક્ખુ, પણ્ડિતો મહાપઞ્ઞો હોતી’’તિ. છટ્ઠં.

૭. વસ્સકારસુત્તં

૧૮૭. એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. અથ ખો વસ્સકારો બ્રાહ્મણો મગધમહામત્તો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો વસ્સકારો બ્રાહ્મણો મગધમહામત્તો ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘જાનેય્ય નુ ખો, ભો ગોતમ, અસપ્પુરિસો અસપ્પુરિસં – ‘અસપ્પુરિસો અયં ભવ’’’ન્તિ? ‘‘અટ્ઠાનં ખો એતં, બ્રાહ્મણ, અનવકાસો યં અસપ્પુરિસો અસપ્પુરિસં જાનેય્ય – ‘અસપ્પુરિસો અયં ભવ’’’ન્તિ. ‘‘જાનેય્ય પન, ભો ગોતમ, અસપ્પુરિસો સપ્પુરિસં – ‘સપ્પુરિસો અયં ભવ’’’ન્તિ? ‘‘એતમ્પિ ખો, બ્રાહ્મણ, અટ્ઠાનં અનવકાસો યં અસપ્પુરિસો સપ્પુરિસં જાનેય્ય – ‘સપ્પુરિસો અયં ભવ’’’ન્તિ. ‘‘જાનેય્ય નુ ખો, ભો ગોતમ, સપ્પુરિસો સપ્પુરિસં – ‘સપ્પુરિસો અયં ભવ’’’ન્તિ? ‘‘ઠાનં ખો એતં, બ્રાહ્મણ, વિજ્જતિ યં સપ્પુરિસો સપ્પુરિસં જાનેય્ય – ‘સપ્પુરિસો અયં ભવ’’’ન્તિ. ‘‘જાનેય્ય પન, ભો ગોતમ, સપ્પુરિસો અસપ્પુરિસં – ‘અસપ્પુરિસો અયં ભવ’’’ન્તિ? ‘‘એતમ્પિ ખો, બ્રાહ્મણ, ઠાનં વિજ્જતિ યં સપ્પુરિસો અસપ્પુરિસં જાનેય્ય – ‘અસપ્પુરિસો અયં ભવ’’’ન્તિ.

‘‘અચ્છરિયં, ભો ગોતમ, અબ્ભુતં, ભો ગોતમ! યાવ સુભાસિતં ચિદં, ભોતા ગોતમેન – ‘અટ્ઠાનં ખો એતં, બ્રાહ્મણ, અનવકાસો યં અસપ્પુરિસો અસપ્પુરિસં જાનેય્ય – અસપ્પુરિસો અયં ભવન્તિ. એતમ્પિ ખો, બ્રાહ્મણ, અટ્ઠાનં અનવકાસો યં અસપ્પુરિસો સપ્પુરિસં જાનેય્ય – સપ્પુરિસો અયં ભવન્તિ. ઠાનં ખો એતં, બ્રાહ્મણ, વિજ્જતિ યં સપ્પુરિસો સપ્પુરિસં જાનેય્ય – સપ્પુરિસો અયં ભવન્તિ. એતમ્પિ ખો, બ્રાહ્મણ, ઠાનં વિજ્જતિ યં સપ્પુરિસો અસપ્પુરિસં જાનેય્ય – અસપ્પુરિસો અયં ભવ’’’ન્તિ.

‘‘એકમિદં, ભો ગોતમ, સમયં તોદેય્યસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ પરિસતિ પરૂપારમ્ભં વત્તેન્તિ – ‘બાલો અયં રાજા એળેય્યો સમણે રામપુત્તે અભિપ્પસન્નો, સમણે ચ પન રામપુત્તે એવરૂપં પરમનિપચ્ચકારં કરોતિ, યદિદં અભિવાદનં પચ્ચુટ્ઠાનં અઞ્જલિકમ્મં સામીચિકમ્મ’ન્તિ. ઇમેપિ રઞ્ઞો એળેય્યસ્સ પરિહારકા બાલા – યમકો મોગ્ગલ્લો [પુગ્ગલો (ક.)] ઉગ્ગો નાવિન્દકી ગન્ધબ્બો અગ્ગિવેસ્સો, યે સમણે રામપુત્તે અભિપ્પસન્ના, સમણે ચ પન રામપુત્તે એવરૂપં પરમનિપચ્ચકારં કરોન્તિ, યદિદં અભિવાદનં પચ્ચુટ્ઠાનં અઞ્જલિકમ્મં સામીચિકમ્મન્તિ. ત્યાસ્સુદં તોદેય્યો બ્રાહ્મણો ઇમિના નયેન નેતિ. તં કિં મઞ્ઞન્તિ, ભોન્તો, પણ્ડિતો રાજા એળેય્યો કરણીયાધિકરણીયેસુ વચનીયાધિવચનીયેસુ અલમત્થદસતરેહિ અલમત્થદસતરો’તિ? ‘એવં, ભો, પણ્ડિતો રાજા એળેય્યો કરણીયાધિકરણીયેસુ વચનીયાધિવચનીયેસુ અલમત્થદસતરેહિ અલમત્થદસતરો’’’તિ.

‘‘યસ્મા ચ ખો, ભો, સમણો રામપુત્તો રઞ્ઞા એળેય્યેન પણ્ડિતેન પણ્ડિતતરો કરણીયાધિકરણીયેસુ વચનીયાધિવચનીયેસુ અલમત્થદસતરેન અલમત્થદસતરો, તસ્મા રાજા એળેય્યો સમણે રામપુત્તે અભિપ્પસન્નો, સમણે ચ પન રામપુત્તે એવરૂપં પરમનિપચ્ચકારં કરોતિ, યદિદં અભિવાદનં પચ્ચુટ્ઠાનં અઞ્જલિકમ્મં સામીચિકમ્મં’’.

‘‘તં કિં મઞ્ઞન્તિ, ભોન્તો, પણ્ડિતા રઞ્ઞો એળેય્યસ્સ પરિહારકા – યમકો મોગ્ગલ્લો ઉગ્ગો નાવિન્દકી ગન્ધબ્બો અગ્ગિવેસ્સો, કરણીયાધિકરણીયેસુ વચનીયાધિવચનીયેસુ અલમત્થદસતરેહિ અલમત્થદસતરાતિ? ‘એવં, ભો, પણ્ડિતા રઞ્ઞો એળેય્યસ્સ પરિહારકા – યમકો મોગ્ગલ્લો ઉગ્ગો નાવિન્દકી ગન્ધબ્બો અગ્ગિવેસ્સો, કરણીયાધિકરણીયેસુ વચનીયાધિવચનીયેસુ અલમત્થદસતરેહિ અલમત્થદસતરા’’’તિ.

‘‘યસ્મા ચ ખો, ભો, સમણો રામપુત્તો રઞ્ઞો એળેય્યસ્સ પરિહારકેહિ પણ્ડિતેહિ પણ્ડિતતરો કરણીયાધિકરણીયેસુ વચનીયાધિવચનીયેસુ અલમત્થદસતરેહિ અલમત્થદસતરો, તસ્મા રઞ્ઞો એળેય્યસ્સ પરિહારકા સમણે રામપુત્તે અભિપ્પસન્ના; સમણે ચ પન રામપુત્તે એવરૂપં પરમનિપચ્ચકારં કરોન્તિ, યદિદં અભિવાદનં પચ્ચુટ્ઠાનં અઞ્જલિકમ્મં સામીચિકમ્મ’’ન્તિ.

‘‘અચ્છરિયં, ભો, ગોતમ, અબ્ભુતં, ભો ગોતમ! યાવ સુભાસિતં ચિદં ભોતા ગોતમેન – ‘અટ્ઠાનં ખો એતં, બ્રાહ્મણ, અનવકાસો યં અસપ્પુરિસો અસપ્પુરિસં જાનેય્ય – અસપ્પુરિસો અયં ભવન્તિ. એતમ્પિ ખો, બ્રાહ્મણ, અટ્ઠાનં અનવકાસો યં અસપ્પુરિસો સપ્પુરિસં જાનેય્ય – સપ્પુરિસો અયં ભવન્તિ. ઠાનં ખો એતં, બ્રાહ્મણ, વિજ્જતિ યં સપ્પુરિસો સપ્પુરિસં જાનેય્ય – સપ્પુરિસો અયં ભવન્તિ. એતમ્પિ ખો, બ્રાહ્મણ, ઠાનં વિજ્જતિ યં સપ્પુરિસો અસપ્પુરિસં જાનેય્ય – અસપ્પુરિસો અયં ભવ’ન્તિ. હન્દ ચ દાનિ મયં, ભો ગોતમ, ગચ્છામ. બહુકિચ્ચા મયં બહુકરણીયા’’તિ. ‘‘યસ્સદાનિ ત્વં, બ્રાહ્મણ, કાલં મઞ્ઞસી’’તિ. અથ ખો વસ્સકારો બ્રાહ્મણો મગધમહામત્તો ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કામીતિ. સત્તમં.

૮. ઉપકસુત્તં

૧૮૮. એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતે. અથ ખો ઉપકો મણ્ડિકાપુત્તો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો ઉપકો મણ્ડિકાપુત્તો ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘અહઞ્હિ, ભન્તે, એવંવાદી એવંદિટ્ઠિ – ‘યો કોચિ પરૂપારમ્ભં વત્તેતિ, પરૂપારમ્ભં વત્તેન્તો સબ્બો સો [સબ્બસો (સી. પી.)] ન ઉપપાદેતિ. અનુપપાદેન્તો ગારય્હો હોતિ ઉપવજ્જો’’’તિ. ‘‘પરૂપારમ્ભં ચે, ઉપક, વત્તેતિ પરૂપારમ્ભં વત્તેન્તો ન ઉપપાદેતિ, અનુપપાદેન્તો ગારય્હો હોતિ ઉપવજ્જો. ત્વં ખો, ઉપક, પરૂપારમ્ભં વત્તેસિ, પરૂપારમ્ભં વત્તેન્તો ન ઉપપાદેસિ, અનુપપાદેન્તો ગારય્હો હોસિ ઉપવજ્જો’’તિ. ‘‘સેય્યથાપિ, ભન્તે, ઉમ્મુજ્જમાનકંયેવ મહતા પાસેન બન્ધેય્ય; એવમેવં ખો અહં, ભન્તે, ઉમ્મુજ્જમાનકોયેવ ભગવતા મહતા વાદપાસેન [મહતા પાસેન (ક.)] બદ્ધો’’તિ.

‘‘ઇદં અકુસલન્તિ ખો, ઉપક, મયા પઞ્ઞત્તં. તત્થ અપરિમાણા પદા અપરિમાણા બ્યઞ્જના અપરિમાણા તથાગતસ્સ ધમ્મદેસના – ઇતિપિદં અકુસલન્તિ. તં ખો પનિદં અકુસલં પહાતબ્બન્તિ ખો, ઉપક, મયા પઞ્ઞત્તં. તત્થ અપરિમાણા પદા અપરિમાણા બ્યઞ્જના અપરિમાણા તથાગતસ્સ ધમ્મદેસના – ઇતિપિદં અકુસલં પહાતબ્બન્તિ.

‘‘ઇદં કુસલન્તિ ખો, ઉપક, મયા પઞ્ઞત્તં. તત્થ અપરિમાણા પદા અપરિમાણા બ્યઞ્જના અપરિમાણા તથાગતસ્સ ધમ્મદેસના – ઇતિપિદં કુસલન્તિ. તં ખો પનિદં કુસલં ભાવેતબ્બન્તિ ખો, ઉપક, મયા પઞ્ઞત્તં. તત્થ અપરિમાણા પદા અપરિમાણા બ્યઞ્જના અપરિમાણા તથાગતસ્સ ધમ્મદેસના – ઇતિપિદં કુસલં ભાવેતબ્બ’’ન્તિ.

અથ ખો ઉપકો મણ્ડિકાપુત્તો ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા યેન રાજા માગધો અજાતસત્તુ વેદેહિપુત્તો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા યાવતકો અહોસિ ભગવતા સદ્ધિં કથાસલ્લાપો તં સબ્બં રઞ્ઞો માગધસ્સ અજાતસત્તુસ્સ વેદેહિપુત્તસ્સ આરોચેસિ.

એવં વુત્તે રાજા માગધો અજાતસત્તુ વેદેહિપુત્તો કુપિતો અનત્તમનો ઉપકં મણ્ડિકાપુત્તં એતદવોચ – ‘‘યાવ ધંસી વતાયં લોણકારદારકો યાવ મુખરો યાવ પગબ્બો યત્ર હિ નામ તં ભગવન્તં અરહન્તં સમ્માસમ્બુદ્ધં આસાદેતબ્બં મઞ્ઞિસ્સતિ; અપેહિ ત્વં, ઉપક, વિનસ્સ, મા તં અદ્દસ’’ન્તિ. અટ્ઠમં.

૯. સચ્છિકરણીયસુત્તં

૧૮૯. ‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, સચ્છિકરણીયા ધમ્મા. કતમે ચત્તારો? અત્થિ, ભિક્ખવે, ધમ્મા કાયેન સચ્છિકરણીયા; અત્થિ, ભિક્ખવે, ધમ્મા સતિયા સચ્છિકરણીયા; અત્થિ, ભિક્ખવે, ધમ્મા ચક્ખુના સચ્છિકરણીયા; અત્થિ, ભિક્ખવે, ધમ્મા પઞ્ઞાય સચ્છિકરણીયા. કતમે ચ, ભિક્ખવે, ધમ્મા કાયેન સચ્છિકરણીયા? અટ્ઠ વિમોક્ખા, ભિક્ખવે, કાયેન સચ્છિકરણીયા.

‘‘કતમે ચ, ભિક્ખવે, ધમ્મા સતિયા સચ્છિકરણીયા? પુબ્બેનિવાસો, ભિક્ખવે, સતિયા સચ્છિકરણીયો.

‘‘કતમે ચ, ભિક્ખવે, ધમ્મા ચક્ખુના સચ્છિકરણીયા? સત્તાનં ચુતૂપપાતો, ભિક્ખવે, ચક્ખુના સચ્છિકરણીયો.

‘‘કતમે ચ, ભિક્ખવે, ધમ્મા પઞ્ઞાય સચ્છિકરણીયા? આસવાનં ખયો, ભિક્ખવે, પઞ્ઞાય સચ્છિકરણીયો. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારો સચ્છિકરણીયા ધમ્મા’’તિ. નવમં.

૧૦. ઉપોસથસુત્તં

૧૯૦. એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ પુબ્બારામે મિગારમાતુપાસાદે. તેન ખો પન સમયેન ભગવા તદહુપોસથે ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો નિસિન્નો હોતિ. અથ ખો ભગવા તુણ્હીભૂતં તુણ્હીભૂતં ભિક્ખુસઙ્ઘં અનુવિલોકેત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ –

‘‘અપલાપાયં, ભિક્ખવે, પરિસા નિપ્પલાપાયં, ભિક્ખવે, પરિસા સુદ્ધા સારે પતિટ્ઠિતા. તથારૂપો અયં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુસઙ્ઘો, તથારૂપાયં, ભિક્ખવે, પરિસા. યથારૂપા પરિસા દુલ્લભા દસ્સનાયપિ લોકસ્મિં, તથારૂપો અયં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુસઙ્ઘો, તથારૂપાયં, ભિક્ખવે, પરિસા. યથારૂપા પરિસા આહુનેય્યા પાહુનેય્યા દક્ખિણેય્યા અઞ્જલિકરણીયા અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સ, તથારૂપો અયં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુસઙ્ઘો, તથારૂપાયં, ભિક્ખવે, પરિસા. યથારૂપાય પરિસાય અપ્પં દિન્નં બહુ હોતિ બહુ દિન્નં બહુતરં, તથારૂપો અયં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુસઙ્ઘો, તથારૂપાયં, ભિક્ખવે, પરિસા. યથારૂપં પરિસં અલં યોજનગણનાનિપિ દસ્સનાય ગન્તું અપિ પુટોસેનાપિ, તથારૂપો અયં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુસઙ્ઘો, (તથારૂપાયં, ભિક્ખવે, પરિસા) [( ) સી. સ્યા. કં. પી. પોત્થકેસુ નત્થિ].

‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ ઇમસ્મિં ભિક્ખુસઙ્ઘે દેવપ્પત્તા વિહરન્તિ; સન્તિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ ઇમસ્મિં ભિક્ખુસઙ્ઘે બ્રહ્મપ્પત્તા વિહરન્તિ; સન્તિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ ઇમસ્મિં ભિક્ખુસઙ્ઘે આનેઞ્જપ્પત્તા વિહરન્તિ; સન્તિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ ઇમસ્મિં ભિક્ખુસઙ્ઘે અરિયપ્પત્તા વિહરન્તિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ દેવપ્પત્તો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહિ…પે… પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ; વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા…પે… દુતિયં ઝાનં…પે… તતિયં ઝાનં…પે… ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ દેવપ્પત્તો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ બ્રહ્મપ્પત્તો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ મેત્તાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ, તથા દુતિયં તથા તતિયં તથા ચતુત્થં. ઇતિ ઉદ્ધમધો તિરિયં સબ્બધિ સબ્બત્તતાય સબ્બાવન્તં લોકં મેત્તાસહગતેન ચેતસા વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાપજ્જેન ફરિત્વા વિહરતિ. કરુણા… મુદિતા… ઉપેક્ખાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ, તથા દુતિયં તથા તતિયં તથા ચતુત્થં. ઇતિ ઉદ્ધમધો તિરિયં સબ્બધિ સબ્બત્તતાય સબ્બાવન્તં લોકં ઉપેક્ખાસહગતેન ચેતસા વિપુલેન મહગ્ગતેન અપ્પમાણેન અવેરેન અબ્યાપજ્જેન ફરિત્વા વિહરતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ બ્રહ્મપ્પત્તો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ આનેઞ્જપ્પત્તો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સબ્બસો રૂપસઞ્ઞાનં સમતિક્કમા પટિઘસઞ્ઞાનં અત્થઙ્ગમા નાનત્તસઞ્ઞાનં અમનસિકારા ‘અનન્તો આકાસો’તિ આકાસાનઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સબ્બસો આકાસાનઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મ ‘અનન્તં વિઞ્ઞાણ’ન્તિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સબ્બસો વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મ ‘નત્થિ કિઞ્ચી’તિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. સબ્બસો આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સમતિક્કમ્મ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ આનેઞ્જપ્પત્તો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અરિયપ્પત્તો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ…પે… ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અરિયપ્પત્તો હોતી’’તિ. દસમં.

બ્રાહ્મણવગ્ગો [યોધાજીવવગ્ગો (સી. સ્યા. કં. પી.)] ચતુત્થો.