૧. સમાધિભાવનાસુત્તં

૪૧. ‘‘ચતસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, સમાધિભાવના. કતમા ચતસ્સો? અત્થિ, ભિક્ખવે, સમાધિભાવના ભાવિતા બહુલીકતા દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાય સંવત્તતિ; અત્થિ, ભિક્ખવે, સમાધિભાવના ભાવિતા બહુલીકતા ઞાણદસ્સનપ્પટિલાભાય સંવત્તતિ; અત્થિ, ભિક્ખવે, સમાધિભાવના ભાવિતા બહુલીકતા સતિસમ્પજઞ્ઞાય સંવત્તતિ; અત્થિ, ભિક્ખવે, સમાધિભાવના ભાવિતા બહુલીકતા આસવાનં ખયાય સંવત્તતિ.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, સમાધિભાવના ભાવિતા બહુલીકતા દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાય સંવત્તતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહિ… ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. અયં, ભિક્ખવે, સમાધિભાવના ભાવિતા બહુલીકતા દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાય સંવત્તતિ.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, સમાધિભાવના ભાવિતા બહુલીકતા ઞાણદસ્સનપ્પટિલાભાય સંવત્તતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ આલોકસઞ્ઞં મનસિ કરોતિ, દિવાસઞ્ઞં અધિટ્ઠાતિ – યથા દિવા તથા રત્તિં, યથા રત્તિં તથા દિવા. ઇતિ વિવટેન ચેતસા અપરિયોનદ્ધેન સપ્પભાસં ચિત્તં ભાવેતિ. અયં, ભિક્ખવે, સમાધિભાવના ભાવિતા બહુલીકતા ઞાણદસ્સનપ્પટિલાભાય સંવત્તતિ.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, સમાધિભાવના ભાવિતા બહુલીકતા સતિસમ્પજઞ્ઞાય સંવત્તતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો વિદિતા વેદના ઉપ્પજ્જન્તિ, વિદિતા ઉપટ્ઠહન્તિ, વિદિતા અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ; વિદિતા સઞ્ઞા…પે… વિદિતા વિતક્કા ઉપ્પજ્જન્તિ, વિદિતા ઉપટ્ઠહન્તિ, વિદિતા અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ. અયં, ભિક્ખવે, સમાધિભાવના ભાવિતા બહુલીકતા સતિસમ્પજઞ્ઞાય સંવત્તતિ.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, સમાધિભાવના ભાવિતા બહુલીકતા આસવાનં ખયાય સંવત્તતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ ઉદયબ્બયાનુપસ્સી વિહરતિ – ‘ઇતિ રૂપં, ઇતિ રૂપસ્સ સમુદયો, ઇતિ રૂપસ્સ અત્થઙ્ગમો [અત્થગમો (સી. પી.)]; ઇતિ વેદના, ઇતિ વેદનાય સમુદયો, ઇતિ વેદનાય અત્થઙ્ગમો; ઇતિ સઞ્ઞા, ઇતિ સઞ્ઞાય સમુદયો, ઇતિ સઞ્ઞાય અત્થઙ્ગમો; ઇતિ સઙ્ખારા, ઇતિ સઙ્ખારાનં સમુદયો, ઇતિ સઙ્ખારાનં અત્થઙ્ગમો; ઇતિ વિઞ્ઞાણં, ઇતિ વિઞ્ઞાણસ્સ સમુદયો, ઇતિ વિઞ્ઞાણસ્સ અત્થઙ્ગમો’તિ. અયં, ભિક્ખવે, સમાધિભાવના ભાવિતા બહુલીકતા આસવાનં ખયાય સંવત્તતિ. ઇમા ખો, ભિક્ખવે, ચતસ્સો સમાધિભાવના. ઇદઞ્ચ પન મેતં, ભિક્ખવે, સન્ધાય ભાસિતં પારાયને પુણ્ણકપઞ્હે –

‘‘સઙ્ખાય લોકસ્મિં પરોપરાનિ,

યસ્સિઞ્જિતં નત્થિ કુહિઞ્ચિ લોકે;

સન્તો વિધૂમો અનીઘો નિરાસો,

અતારિ સો જાતિજરન્તિ બ્રૂમી’’તિ [સુ. નિ. ૧૦૫૪; ચૂળનિ. પુણ્ણકમાણવપુચ્છા ૭૩]. પઠમં;