૫. રોહિતસ્સવગ્ગો

૧. સમાધિભાવનાસુત્તં

૪૧. ‘‘ચતસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, સમાધિભાવના. કતમા ચતસ્સો? અત્થિ, ભિક્ખવે, સમાધિભાવના ભાવિતા બહુલીકતા દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાય સંવત્તતિ; અત્થિ, ભિક્ખવે, સમાધિભાવના ભાવિતા બહુલીકતા ઞાણદસ્સનપ્પટિલાભાય સંવત્તતિ; અત્થિ, ભિક્ખવે, સમાધિભાવના ભાવિતા બહુલીકતા સતિસમ્પજઞ્ઞાય સંવત્તતિ; અત્થિ, ભિક્ખવે, સમાધિભાવના ભાવિતા બહુલીકતા આસવાનં ખયાય સંવત્તતિ.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, સમાધિભાવના ભાવિતા બહુલીકતા દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાય સંવત્તતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહિ… ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. અયં, ભિક્ખવે, સમાધિભાવના ભાવિતા બહુલીકતા દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાય સંવત્તતિ.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, સમાધિભાવના ભાવિતા બહુલીકતા ઞાણદસ્સનપ્પટિલાભાય સંવત્તતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ આલોકસઞ્ઞં મનસિ કરોતિ, દિવાસઞ્ઞં અધિટ્ઠાતિ – યથા દિવા તથા રત્તિં, યથા રત્તિં તથા દિવા. ઇતિ વિવટેન ચેતસા અપરિયોનદ્ધેન સપ્પભાસં ચિત્તં ભાવેતિ. અયં, ભિક્ખવે, સમાધિભાવના ભાવિતા બહુલીકતા ઞાણદસ્સનપ્પટિલાભાય સંવત્તતિ.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, સમાધિભાવના ભાવિતા બહુલીકતા સતિસમ્પજઞ્ઞાય સંવત્તતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો વિદિતા વેદના ઉપ્પજ્જન્તિ, વિદિતા ઉપટ્ઠહન્તિ, વિદિતા અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ; વિદિતા સઞ્ઞા…પે… વિદિતા વિતક્કા ઉપ્પજ્જન્તિ, વિદિતા ઉપટ્ઠહન્તિ, વિદિતા અબ્ભત્થં ગચ્છન્તિ. અયં, ભિક્ખવે, સમાધિભાવના ભાવિતા બહુલીકતા સતિસમ્પજઞ્ઞાય સંવત્તતિ.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, સમાધિભાવના ભાવિતા બહુલીકતા આસવાનં ખયાય સંવત્તતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ ઉદયબ્બયાનુપસ્સી વિહરતિ – ‘ઇતિ રૂપં, ઇતિ રૂપસ્સ સમુદયો, ઇતિ રૂપસ્સ અત્થઙ્ગમો [અત્થગમો (સી. પી.)]; ઇતિ વેદના, ઇતિ વેદનાય સમુદયો, ઇતિ વેદનાય અત્થઙ્ગમો; ઇતિ સઞ્ઞા, ઇતિ સઞ્ઞાય સમુદયો, ઇતિ સઞ્ઞાય અત્થઙ્ગમો; ઇતિ સઙ્ખારા, ઇતિ સઙ્ખારાનં સમુદયો, ઇતિ સઙ્ખારાનં અત્થઙ્ગમો; ઇતિ વિઞ્ઞાણં, ઇતિ વિઞ્ઞાણસ્સ સમુદયો, ઇતિ વિઞ્ઞાણસ્સ અત્થઙ્ગમો’તિ. અયં, ભિક્ખવે, સમાધિભાવના ભાવિતા બહુલીકતા આસવાનં ખયાય સંવત્તતિ. ઇમા ખો, ભિક્ખવે, ચતસ્સો સમાધિભાવના. ઇદઞ્ચ પન મેતં, ભિક્ખવે, સન્ધાય ભાસિતં પારાયને પુણ્ણકપઞ્હે –

‘‘સઙ્ખાય લોકસ્મિં પરોપરાનિ,

યસ્સિઞ્જિતં નત્થિ કુહિઞ્ચિ લોકે;

સન્તો વિધૂમો અનીઘો નિરાસો,

અતારિ સો જાતિજરન્તિ બ્રૂમી’’તિ [સુ. નિ. ૧૦૫૪; ચૂળનિ. પુણ્ણકમાણવપુચ્છા ૭૩]. પઠમં;

૨. પઞ્હબ્યાકરણસુત્તં

૪૨. ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, પઞ્હબ્યાકરણાનિ [પઞ્હાબ્યાકરણાનિ (ક.)]. કતમાનિ ચત્તારિ? અત્થિ, ભિક્ખવે, પઞ્હો એકંસબ્યાકરણીયો; અત્થિ, ભિક્ખવે, પઞ્હો વિભજ્જબ્યાકરણીયો; અત્થિ, ભિક્ખવે, પઞ્હો પટિપુચ્છાબ્યાકરણીયો; અત્થિ, ભિક્ખવે, પઞ્હો ઠપનીયો. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારિ પઞ્હબ્યાકરણાની’’તિ.

‘‘એકંસવચનં એકં, વિભજ્જવચનાપરં;

તતિયં પટિપુચ્છેય્ય, ચતુત્થં પન ઠાપયે.

‘‘યો ચ તેસં [નેસં (સી. સ્યા. કં.)] તત્થ તત્થ, જાનાતિ અનુધમ્મતં;

ચતુપઞ્હસ્સ કુસલો, આહુ ભિક્ખું તથાવિધં.

‘‘દુરાસદો દુપ્પસહો, ગમ્ભીરો દુપ્પધંસિયો;

અથો અત્થે અનત્થે ચ, ઉભયસ્સ હોતિ કોવિદો [ઉભયત્થસ્સ કોવિદો (સ્યા. કં.)].

‘‘અનત્થં પરિવજ્જેતિ, અત્થં ગણ્હાતિ પણ્ડિતો;

અત્થાભિસમયા ધીરો, પણ્ડિતોતિ પવુચ્ચતી’’તિ. દુતિયં;

૩. પઠમકોધગરુસુત્તં

૪૩. ‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. કતમે ચત્તારો? કોધગરુ ન સદ્ધમ્મગરુ, મક્ખગરુ ન સદ્ધમ્મગરુ, લાભગરુ ન સદ્ધમ્મગરુ, સક્કારગરુ ન સદ્ધમ્મગરુ. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારો પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં.

‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. કતમે ચત્તારો? સદ્ધમ્મગરુ ન કોધગરુ, સદ્ધમ્મગરુ ન મક્ખગરુ, સદ્ધમ્મગરુ ન લાભગરુ, સદ્ધમ્મગરુ ન સક્કારગરુ. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારો પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિ’’ન્તિ.

‘‘કોધમક્ખગરૂ ભિક્ખૂ, લાભસક્કારગારવા;

ન તે ધમ્મે વિરૂહન્તિ, સમ્માસમ્બુદ્ધદેસિતે.

‘‘યે ચ સદ્ધમ્મગરુનો, વિહંસુ વિહરન્તિ ચ;

તે વે ધમ્મે વિરૂહન્તિ, સમ્માસમ્બુદ્ધદેસિતે’’તિ. તતિયં;

૪. દુતિયકોધગરુસુત્તં

૪૪. ‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, અસદ્ધમ્મા. કતમે ચત્તારો? કોધગરુતા ન સદ્ધમ્મગરુતા, મક્ખગરુતા ન સદ્ધમ્મગરુતા, લાભગરુતા ન સદ્ધમ્મગરુતા, સક્કારગરુતા ન સદ્ધમ્મગરુતા. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારો અસદ્ધમ્મા.

‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, સદ્ધમ્મા. કતમે ચત્તારો? સદ્ધમ્મગરુતા ન કોધગરુતા, સદ્ધમ્મગરુતા ન મક્ખગરુતા, સદ્ધમ્મગરુતા ન લાભગરુતા, સદ્ધમ્મગરુતા ન સક્કારગરુતા. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારો સદ્ધમ્મા’’તિ.

‘‘કોધમક્ખગરુ ભિક્ખુ, લાભસક્કારગારવો;

સુખેત્તે પૂતિબીજંવ, સદ્ધમ્મે ન વિરૂહતિ.

‘‘યે ચ સદ્ધમ્મગરુનો, વિહંસુ વિહરન્તિ ચ;

તે વે ધમ્મે વિરૂહન્તિ, સ્નેહાન્વયમિવોસધા’’તિ [સ્નેહમન્વાયમિવોસધાતિ (સી. સ્યા. કં. પી.)]. ચતુત્થં;

૫. રોહિતસ્સસુત્તં

૪૫. એકં સમયં ભગવા [સં. નિ. ૧.૧૦૭] સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. અથ ખો રોહિતસ્સો દેવપુત્તો અભિક્કન્તાય રત્તિયા અભિક્કન્તવણ્ણો કેવલકપ્પં જેતવનં ઓભાસેત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતો ખો રોહિતસ્સો દેવપુત્તો ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘યત્થ નુ ખો, ભન્તે, ન જાયતિ ન જીયતિ ન મીયતિ ન ચવતિ ન ઉપપજ્જતિ, સક્કા નુ ખો સો, ભન્તે, ગમનેન લોકસ્સ અન્તો ઞાતું વા દટ્ઠું વા પાપુણિતું વા’’તિ? ‘‘યત્થ ખો, આવુસો, ન જાયતિ ન જીયતિ ન મીયતિ ન ચવતિ ન ઉપપજ્જતિ, નાહં તં ગમનેન લોકસ્સ અન્તં ઞાતેય્યં દટ્ઠેય્યં પત્તેય્યન્તિ વદામી’’તિ.

‘‘અચ્છરિયં, ભન્તે, અબ્ભુતં, ભન્તે! યાવ સુભાસિતમિદં, ભન્તે, ભગવતા – ‘યત્થ ખો, આવુસો, ન જાયતિ ન જીયતિ ન મીયતિ ન ચવતિ ન ઉપપજ્જતિ, નાહં તં ગમનેન લોકસ્સ અન્તં ઞાતેય્યં દટ્ઠેય્યં પત્તેય્યન્તિ વદામી’’’તિ.

‘‘ભૂતપુબ્બાહં, ભન્તે, રોહિતસ્સો નામ ઇસિ અહોસિં ભોજપુત્તો ઇદ્ધિમા વેહાસઙ્ગમો. તસ્સ મય્હં, ભન્તે, એવરૂપો જવો અહોસિ, સેય્યથાપિ નામ દળ્હધમ્મા [દળ્હધમ્મો, અ. નિ. ૯.૩૮; મ. નિ. ૧.૧૬૧ (સબ્બત્થ) ટીકા ચ મોગ્ગલ્લાનબ્યાકરણં ચ ઓલોકેતબ્બં] ધનુગ્ગહો સિક્ખિતો કતહત્થો કતૂપાસનો લહુકેન અસનેન અપ્પકસિરેન તિરિયં તાલચ્છાયં અતિપાતેય્ય. તસ્સ મય્હં, ભન્તે, એવરૂપો પદવીતિહારો અહોસિ, સેય્યથાપિ નામ પુરત્થિમા સમુદ્દા પચ્છિમો સમુદ્દો. તસ્સ મય્હં, ભન્તે, એવરૂપેન જવેન સમન્નાગતસ્સ એવરૂપેન ચ પદવીતિહારેન એવરૂપં ઇચ્છાગતં ઉપ્પજ્જિ – ‘અહં ગમનેન લોકસ્સ અન્તં પાપુણિસ્સામી’તિ. સો ખો અહં, ભન્તે, અઞ્ઞત્રેવ અસિતપીતખાયિતસાયિતા અઞ્ઞત્ર ઉચ્ચારપસ્સાવકમ્મા અઞ્ઞત્ર નિદ્દાકિલમથપટિવિનોદના વસ્સસતાયુકો વસ્સસતજીવી વસ્સસતં ગન્ત્વા અપ્પત્વાવ લોકસ્સ અન્તં અન્તરાયેવ કાલઙ્કતો.

‘‘‘યત્થ ખો, આવુસો, ન જાયતિ ન જીયતિ ન મીયતિ ન ચવતિ ન ઉપપજ્જતિ, નાહં તં ગમનેન લોકસ્સ અન્તં ઞાતેય્યં દટ્ઠેય્યં પત્તેય્ય’ન્તિ વદામિ. ન ચાહં, આવુસો, અપ્પત્વાવ લોકસ્સ અન્તં દુક્ખસ્સ અન્તકિરિયં વદામિ. અપિ ચાહં, આવુસો, ઇમસ્મિંયેવ બ્યામમત્તે કળેવરે [કળેબરે (સી. પી.)] સસઞ્ઞિમ્હિ સમનકે લોકઞ્ચ પઞ્ઞાપેમિ લોકસમુદયઞ્ચ લોકનિરોધઞ્ચ લોકનિરોધગામિનિઞ્ચ પટિપદ’’ન્તિ.

‘‘ગમનેન ન પત્તબ્બો, લોકસ્સન્તો કુદાચનં;

ન ચ અપ્પત્વા લોકન્તં, દુક્ખા અત્થિ પમોચનં.

‘‘તસ્મા હવે લોકવિદૂ સુમેધો,

લોકન્તગૂ વુસિતબ્રહ્મચરિયો;

લોકસ્સ અન્તં સમિતાવિ ઞત્વા,

નાસીસતી [નાસિંસતી (સી.)] લોકમિમં પરઞ્ચા’’તિ. પઞ્ચમં;

૬. દુતિયરોહિતસ્સસુત્તં

૪૬. અથ ખો ભગવા તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ઇમં, ભિક્ખવે, રત્તિં રોહિતસ્સો દેવપુત્તો અભિક્કન્તાય રત્તિયા અભિક્કન્તવણ્ણો કેવલકપ્પં જેતવનં ઓભાસેત્વા યેનાહં તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા મં અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તં ઠિતો ખો, ભિક્ખવે, રોહિતસ્સો દેવપુત્તો મં એતદવોચ – ‘યત્થ નુ ખો, ભન્તે [સં. નિ. ૧.૧૦૭], ન જાયતિ ન જીયતિ ન મીયતિ ન ચવતિ ન ઉપપજ્જતિ, સક્કા નુ ખો સો, ભન્તે, ગમનેન લોકસ્સ અન્તો ઞાતું વા દટ્ઠું વા પાપુણિતું વા’તિ? એવં વુત્તે અહં, ભિક્ખવે, રોહિતસ્સં દેવપુત્તં એતદવોચં – ‘યત્થ ખો, આવુસો, ન જાયતિ ન જીયતિ ન મીયતિ ન ચવતિ ન ઉપપજ્જતિ, નાહં તં ગમનેન લોકસ્સ અન્તં ઞાતેય્યં દટ્ઠેય્યં પત્તેય્યન્તિ વદામી’તિ. એવં વુત્તે, ભિક્ખવે, રોહિતસ્સો દેવપુત્તો મં એતદવોચ – ‘અચ્છરિયં, ભન્તે, અબ્ભુતં, ભન્તે! યાવ સુભાસિતમિદં, ભન્તે, ભગવતા – યત્થ ખો, આવુસો, ન જાયતિ ન જીયતિ ન મીયતિ ન ચવતિ ન ઉપપજ્જતિ, નાહં તં ગમનેન લોકસ્સ અન્તં ઞાતેય્યં દટ્ઠેય્યં પત્તેય્યન્તિ વદામિ’’’.

‘‘ભૂતપુબ્બાહં, ભન્તે, રોહિતસ્સો નામ ઇસિ અહોસિં ભોજપુત્તો ઇદ્ધિમા વેહાસઙ્ગમો. તસ્સ મય્હં, ભન્તે, એવરૂપો જવો અહોસિ, સેય્યથાપિ નામ દળ્હધમ્મા ધનુગ્ગહો સિક્ખિતો કતહત્થો કતૂપાસનો લહુકેન અસનેન અપ્પકસિરેન તિરિયં તાલચ્છાયં અતિપાતેય્ય. તસ્સ મય્હં, ભન્તે, એવરૂપો પદવીતિહારો અહોસિ, સેય્યથાપિ નામ પુરત્થિમા સમુદ્દા પચ્છિમો સમુદ્દો. તસ્સ મય્હં, ભન્તે, એવરૂપેન જવેન સમન્નાગતસ્સ એવરૂપેન ચ પદવીતિહારેન એવરૂપં ઇચ્છાગતં ઉપ્પજ્જિ – અહં ગમનેન લોકસ્સ અન્તં પાપુણિસ્સામી’’તિ. સો ખો અહં, ભન્તે, અઞ્ઞત્રેવ અસિતપીતખાયિતસાયિતા અઞ્ઞત્ર ઉચ્ચારપસ્સાવકમ્મા અઞ્ઞત્ર નિદ્દાકિલમથપટિવિનોદના વસ્સસતાયુકો વસ્સસતજીવી વસ્સસતં ગન્ત્વા અપ્પત્વાવ લોકસ્સ અન્તં અન્તરાયેવ કાલઙ્કતો.

‘‘‘યત્થ ખો, આવુસો, ન જાયતિ ન જીયતિ ન મીયતિ ન ચવતિ ન ઉપપજ્જતિ, નાહં, તં ગમનેન લોકસ્સ અન્તં ઞાતેય્યં દટ્ઠેય્યં પત્તેય્યન્તિ વદામી’તિ. ન ચાહં, આવુસો, અપ્પત્વાવ લોકસ્સ અન્તં દુક્ખસ્સન્તકિરિયં વદામિ. અપિ ચાહં, આવુસો, ઇમસ્મિંયેવ બ્યામમત્તે કળેવરે સસઞ્ઞિમ્હિ સમનકે લોકઞ્ચ પઞ્ઞાપેમિ લોકસમુદયઞ્ચ લોકનિરોધઞ્ચ લોકનિરોધગામિનિઞ્ચ પટિપદ’’ન્તિ.

‘‘ગમનેન ન પત્તબ્બો, લોકસ્સન્તો કુદાચનં;

ન ચ અપ્પત્વા લોકન્તં, દુક્ખા અત્થિ પમોચનં.

‘‘તસ્મા હવે લોકવિદૂ સુમેધો,

લોકન્તગૂ વુસિતબ્રહ્મચરિયો;

લોકસ્સ અન્તં સમિતાવિ ઞત્વા,

નાસીસતી લોકમિમં પરઞ્ચા’’તિ. છટ્ઠં;

૭. સુવિદૂરસુત્તં

૪૭. ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, સુવિદૂરવિદૂરાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? નભઞ્ચ, ભિક્ખવે, પથવી ચ; ઇદં પઠમં સુવિદૂરવિદૂરે. ઓરિમઞ્ચ, ભિક્ખવે, તીરં સમુદ્દસ્સ પારિમઞ્ચ; ઇદં દુતિયં સુવિદૂરવિદૂરે. યતો ચ, ભિક્ખવે, વેરોચનો અબ્ભુદેતિ યત્થ ચ અત્થમેતિ [અત્થઙ્ગમેતિ (સ્યા.), વેતિ (ક.)]; ઇદં તતિયં સુવિદૂરવિદૂરે. સતઞ્ચ, ભિક્ખવે, ધમ્મો અસતઞ્ચ ધમ્મો; ઇદં ચતુત્થં સુવિદૂરવિદૂરે. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારિ સુવિદૂરવિદૂરાની’’તિ.

[જા. ૨.૨૧.૪૧૪, ૪૪૮] ‘‘નભઞ્ચ દૂરે પથવી ચ દૂરે,

પારં સમુદ્દસ્સ તદાહુ દૂરે;

યતો ચ વેરોચનો અબ્ભુદેતિ,

પભઙ્કરો યત્થ ચ અત્થમેતિ;

તતો હવે દૂરતરં વદન્તિ,

સતઞ્ચ ધમ્મં અસતઞ્ચ ધમ્મં.

‘‘અબ્યાયિકો હોતિ સતં સમાગમો,

યાવાપિ [યાવમ્પિ (સી. સ્યા. કં. પી.)] તિટ્ઠેય્ય તથેવ હોતિ;

ખિપ્પઞ્હિ વેતિ અસતં સમાગમો,

તસ્મા સતં ધમ્મો અસબ્ભિ આરકા’’તિ. સત્તમં;

૮. વિસાખસુત્તં

૪૮. એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા વિસાખો પઞ્ચાલપુત્તો [પઞ્ચાલિપુત્તો (સી. સ્યા. કં. પી.)] ઉપટ્ઠાનસાલાયં ભિક્ખૂ ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેતિ સમાદપેતિ સમુત્તેજેતિ સમ્પહંસેતિ, પોરિયા વાચાય વિસ્સટ્ઠાય અનેલગલાય અત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનિયા પરિયાપન્નાય અનિસ્સિતાય. અથ ખો ભગવા સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો યેન ઉપટ્ઠાનસાલા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. નિસજ્જ ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ –

‘‘કો નુ ખો, ભિક્ખવે, ઉપટ્ઠાનસાલાયં ભિક્ખૂ ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેતિ સમાદપેતિ સમુત્તેજેતિ સમ્પહંસેતિ પોરિયા વાચાય વિસ્સટ્ઠાય અનેલગલાય અત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનિયા પરિયાપન્નાય અનિસ્સિતાયા’’તિ? ‘‘આયસ્મા, ભન્તે, વિસાખો પઞ્ચાલપુત્તો ઉપટ્ઠાનસાલાયં ભિક્ખૂ ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેતિ સમાદપેતિ સમુત્તેજેતિ સમ્પહંસેતિ પોરિયા વાચાય વિસ્સટ્ઠાય અનેલગલાય અત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનિયા પરિયાપન્નાય અનિસ્સિતાયા’’તિ.

અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં વિસાખં પઞ્ચાલપુત્તં એતદવોચ – ‘‘સાધુ સાધુ, વિસાખ! સાધુ ખો ત્વં, વિસાખ, ભિક્ખૂ ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેસિ સમાદપેસિ સમુત્તેજેસિ સમ્પહંસેસિ પોરિયા વાચાય વિસ્સટ્ઠાય અનેલગલાય અત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનિયા પરિયાપન્નાય અનિસ્સિતાયાતિ.

‘‘નાભાસમાનં જાનન્તિ, મિસ્સં બાલેહિ પણ્ડિતં;

ભાસમાનઞ્ચ જાનન્તિ, દેસેન્તં અમતં પદં.

‘‘ભાસયે જોતયે ધમ્મં, પગ્ગણ્હે ઇસિનં ધજં;

સુભાસિતધજા ઇસયો, ધમ્મો હિ ઇસિનં ધજો’’તિ. અટ્ઠમં;

૯. વિપલ્લાસસુત્તં

૪૯. ‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, સઞ્ઞાવિપલ્લાસા ચિત્તવિપલ્લાસા દિટ્ઠિવિપલ્લાસા. કતમે ચત્તારો? અનિચ્ચે, ભિક્ખવે, નિચ્ચન્તિ સઞ્ઞાવિપલ્લાસો ચિત્તવિપલ્લાસો દિટ્ઠિવિપલ્લાસો; દુક્ખે, ભિક્ખવે, સુખન્તિ સઞ્ઞાવિપલ્લાસો ચિત્તવિપલ્લાસો દિટ્ઠિવિપલ્લાસો; અનત્તનિ, ભિક્ખવે, અત્તાતિ સઞ્ઞાવિપલ્લાસો ચિત્તવિપલ્લાસો દિટ્ઠિવિપલ્લાસો; અસુભે, ભિક્ખવે, સુભન્તિ સઞ્ઞાવિપલ્લાસો ચિત્તવિપલ્લાસો દિટ્ઠિવિપલ્લાસો. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારો સઞ્ઞાવિપલ્લાસા ચિત્તવિપલ્લાસા દિટ્ઠિવિપલ્લાસા.

‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, નસઞ્ઞાવિપલ્લાસા નચિત્તવિપલ્લાસા નદિટ્ઠિવિપલ્લાસા. કતમે ચત્તારો? અનિચ્ચે, ભિક્ખવે, અનિચ્ચન્તિ નસઞ્ઞાવિપલ્લાસો નચિત્તવિપલ્લાસો નદિટ્ઠિવિપલ્લાસો; દુક્ખે, ભિક્ખવે, દુક્ખન્તિ નસઞ્ઞાવિપલ્લાસો નચિત્તવિપલ્લાસો નદિટ્ઠિવિપલ્લાસો; અનત્તનિ, ભિક્ખવે, અનત્તાતિ નસઞ્ઞાવિપલ્લાસો નચિત્તવિપલ્લાસો નદિટ્ઠિવિપલ્લાસો; અસુભે, ભિક્ખવે, અસુભન્તિ નસઞ્ઞાવિપલ્લાસો નચિત્તવિપલ્લાસો નદિટ્ઠિવિપલ્લાસો. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારો નસઞ્ઞાવિપલ્લાસા નચિત્તવિપલ્લાસા નદિટ્ઠિવિપલ્લાસા’’તિ.

‘‘અનિચ્ચે નિચ્ચસઞ્ઞિનો, દુક્ખે ચ સુખસઞ્ઞિનો;

અનત્તનિ ચ અત્તાતિ, અસુભે સુભસઞ્ઞિનો;

મિચ્છાદિટ્ઠિહતા સત્તા, ખિત્તચિત્તા વિસઞ્ઞિનો.

‘‘તે યોગયુત્તા મારસ્સ, અયોગક્ખેમિનો જના;

સત્તા ગચ્છન્તિ સંસારં, જાતિમરણગામિનો.

‘‘યદા ચ બુદ્ધા લોકસ્મિં, ઉપ્પજ્જન્તિ પભઙ્કરા;

તે ઇમં ધમ્મં [તેમં ધમ્મં (સી. સ્યા. કં.)] પકાસેન્તિ, દુક્ખૂપસમગામિનં.

‘‘તેસં સુત્વાન સપ્પઞ્ઞા, સચિત્તં પચ્ચલદ્ધા તે;

અનિચ્ચં અનિચ્ચતો દક્ખું, દુક્ખમદ્દક્ખુ દુક્ખતો.

‘‘અનત્તનિ અનત્તાતિ, અસુભં અસુભતદ્દસું;

સમ્માદિટ્ઠિસમાદાના, સબ્બં દુક્ખં ઉપચ્ચગુ’’ન્તિ [પટિ. મ. ૧.૨૩૬]. નવમં;

૧૦. ઉપક્કિલેસસુત્તં

૫૦. ‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે [ચૂળવ. ૪૪૭], ચન્દિમસૂરિયાનં ઉપક્કિલેસા, યેહિ ઉપક્કિલેસેહિ ઉપક્કિલિટ્ઠા ચન્દિમસૂરિયા ન તપન્તિ ન ભાસન્તિ ન વિરોચન્તિ. કતમે ચત્તારો? અબ્ભા, ભિક્ખવે, ચન્દિમસૂરિયાનં ઉપક્કિલેસા, યેન ઉપક્કિલેસેન ઉપક્કિલિટ્ઠા ચન્દિમસૂરિયા ન તપન્તિ ન ભાસન્તિ ન વિરોચન્તિ.

‘‘મહિકા, ભિક્ખવે, ચન્દિમસૂરિયાનં ઉપક્કિલેસા, યેન ઉપક્કિલેસેન ઉપક્કિલિટ્ઠા ચન્દિમસૂરિયા ન તપન્તિ ન ભાસન્તિ ન વિરોચન્તિ.

‘‘ધૂમો રજો, ભિક્ખવે, ચન્દિમસૂરિયાનં ઉપક્કિલેસો, યેન ઉપક્કિલેસેન ઉપક્કિલિટ્ઠા ચન્દિમસૂરિયા ન તપન્તિ ન ભાસન્તિ ન વિરોચન્તિ.

‘‘રાહુ, ભિક્ખવે, અસુરિન્દો ચન્દિમસૂરિયાનં ઉપક્કિલેસો, યેન ઉપક્કિલેસેન ઉપક્કિલિટ્ઠા ચન્દિમસૂરિયા ન તપન્તિ ન ભાસન્તિ ન વિરોચન્તિ. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારો ચન્દિમસૂરિયાનં ઉપક્કિલેસા, યેહિ ઉપક્કિલેસેહિ ઉપક્કિલિટ્ઠા ચન્દિમસૂરિયા ન તપન્તિ ન ભાસન્તિ ન વિરોચન્તિ.

‘‘એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારોમે સમણબ્રાહ્મણાનં ઉપક્કિલેસા, યેહિ ઉપક્કિલેસેહિ ઉપક્કિલિટ્ઠા એકે સમણબ્રાહ્મણા ન તપન્તિ ન ભાસન્તિ ન વિરોચન્તિ. કતમે ચત્તારો? સન્તિ, ભિક્ખવે, એકે સમણબ્રાહ્મણા સુરં પિવન્તિ મેરયં, સુરામેરયપાના અપ્પટિવિરતા. અયં, ભિક્ખવે, પઠમો સમણબ્રાહ્મણાનં ઉપક્કિલેસો, યેન ઉપક્કિલેસેન ઉપક્કિલિટ્ઠા એકે સમણબ્રાહ્મણા ન તપન્તિ ન ભાસન્તિ ન વિરોચન્તિ.

‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, એકે સમણબ્રાહ્મણા મેથુનં ધમ્મં પટિસેવન્તિ, મેથુનસ્મા ધમ્મા અપ્પટિવિરતા. અયં, ભિક્ખવે, દુતિયો સમણબ્રાહ્મણાનં ઉપક્કિલેસો, યેન ઉપક્કિલેસેન ઉપક્કિલિટ્ઠા એકે સમણબ્રાહ્મણા ન તપન્તિ ન ભાસન્તિ ન વિરોચન્તિ.

‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, એકે સમણબ્રાહ્મણા જાતરૂપરજતં સાદિયન્તિ, જાતરૂપરજતપટિગ્ગહણા અપ્પટિવિરતા. અયં, ભિક્ખવે, તતિયો સમણબ્રાહ્મણાનં ઉપક્કિલેસો, યેન ઉપક્કિલેસેન ઉપક્કિલિટ્ઠા એકે સમણબ્રાહ્મણા ન તપન્તિ ન ભાસન્તિ ન વિરોચન્તિ.

‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, એકે સમણબ્રાહ્મણા મિચ્છાજીવેન જીવન્તિ, મિચ્છાજીવા અપ્પટિવિરતા. અયં, ભિક્ખવે, ચતુત્થો સમણબ્રાહ્મણાનં ઉપક્કિલેસો, યેન ઉપક્કિલેસેન ઉપક્કિલિટ્ઠા એકે સમણબ્રાહ્મણા ન તપન્તિ ન ભાસન્તિ ન વિરોચન્તિ. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારો સમણબ્રાહ્મણાનં ઉપક્કિલેસા, યેહિ ઉપક્કિલેસેહિ ઉપક્કિલિટ્ઠા એકે સમણબ્રાહ્મણા ન તપન્તિ ન ભાસન્તિ ન વિરોચન્તી’’તિ.

‘‘રાગદોસપરિક્કિટ્ઠા, એકે સમણબ્રાહ્મણા;

અવિજ્જાનિવુતા પોસા, પિયરૂપાભિનન્દિનો.

‘‘સુરં પિવન્તિ મેરયં, પટિસેવન્તિ મેથુનં;

રજતં જાતરૂપઞ્ચ, સાદિયન્તિ અવિદ્દસૂ;

મિચ્છાજીવેન જીવન્તિ, એકે સમણબ્રાહ્મણા.

‘‘એતે ઉપક્કિલેસા વુત્તા, બુદ્ધેનાદિચ્ચબન્ધુના;

યેહિ ઉપક્કિલેસેહિ [ઉપક્કિલિટ્ઠા (સી. પી.)], એકે સમણબ્રાહ્મણા;

ન તપન્તિ ન ભાસન્તિ, અસુદ્ધા સરજા મગા.

‘‘અન્ધકારેન ઓનદ્ધા, તણ્હાદાસા સનેત્તિકા;

વડ્ઢેન્તિ કટસિં ઘોરં, આદિયન્તિ પુનબ્ભવ’’ન્તિ. દસમં;

રોહિતસ્સવગ્ગો પઞ્ચમો.