૪. ચક્કવગ્ગો

૧. ચક્કસુત્તં

૩૧. ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, ચક્કાનિ, યેહિ સમન્નાગતાનં દેવમનુસ્સાનં ચતુચક્કં વત્તતિ, યેહિ સમન્નાગતા દેવમનુસ્સા નચિરસ્સેવ મહન્તત્તં વેપુલ્લત્તં પાપુણન્તિ ભોગેસુ. કતમાનિ ચત્તારિ? પતિરૂપદેસવાસો, સપ્પુરિસાવસ્સયો [સપ્પુરિસૂપસ્સયો (સી. સ્યા. કં. પી.)], અત્તસમ્માપણિધિ, પુબ્બે ચ કતપુઞ્ઞતા – ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારિ ચક્કાનિ, યેહિ સમન્નાગતાનં દેવમનુસ્સાનં ચતુચક્કં વત્તતિ, યેહિ સમન્નાગતા દેવમનુસ્સા નચિરસ્સેવ મહન્તત્તં વેપુલ્લત્તં પાપુણન્તિ ભોગેસૂ’’તિ.

‘‘પતિરૂપે વસે દેસે, અરિયમિત્તકરો સિયા;

સમ્માપણિધિસમ્પન્નો, પુબ્બે પુઞ્ઞકતો નરો;

ધઞ્ઞં ધનં યસો કિત્તિ, સુખઞ્ચેતંધિવત્તતી’’તિ. પઠમં;

૨. સઙ્ગહસુત્તં

૩૨. ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, સઙ્ગહવત્થૂનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? દાનં, પેય્યવજ્જં, અત્થચરિયા, સમાનત્તતા – ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારિ સઙ્ગહવત્થૂની’’તિ.

‘‘દાનઞ્ચ પેય્યવજ્જઞ્ચ [સઙ્ગહે (અટ્ઠકથાયં પાઠન્તરં) દી. નિ. ૩.૨૭૩ પસ્સિતબ્બં], અત્થચરિયા ચ યા ઇધ;

સમાનત્તતા ચ ધમ્મેસુ, તત્થ તત્થ યથારહં;

એતે ખો સઙ્ગહા લોકે, રથસ્સાણીવ યાયતો.

‘‘એતે ચ સઙ્ગહા નાસ્સુ, ન માતા પુત્તકારણા;

લભેથ માનં પૂજં વા, પિતા વા પુત્તકારણા.

‘‘યસ્મા ચ સઙ્ગહા [સઙ્ગહે (અટ્ઠકથાયં પાઠન્તરં) દી. નિ. ૩.૨૭૩ પસ્સિતબ્બં] એતે, સમવેક્ખન્તિ પણ્ડિતા;

તસ્મા મહત્તં પપ્પોન્તિ, પાસંસા ચ ભવન્તિ તે’’તિ. દુતિયં;

૩. સીહસુત્તં

૩૩. ‘‘સીહો, ભિક્ખવે, મિગરાજા સાયન્હસમયં આસયા નિક્ખમતિ. આસયા નિક્ખમિત્વા વિજમ્ભતિ. વિજમ્ભિત્વા સમન્તા ચતુદ્દિસા અનુવિલોકેતિ. સમન્તા ચતુદ્દિસા અનુવિલોકેત્વા તિક્ખત્તું સીહનાદં નદતિ. તિક્ખત્તું સીહનાદં નદિત્વા ગોચરાય પક્કમતિ. યે ખો પન તે, ભિક્ખવે, તિરચ્છાનગતા પાણા સીહસ્સ મિગરઞ્ઞો નદતો સદ્દં સુણન્તિ, તે યેભુય્યેન ભયં સંવેગં સન્તાસં આપજ્જન્તિ. બિલં બિલાસયા પવિસન્તિ, દકં દકાસયા [ઉદકં ઉદકાસયા (ક.) સં. નિ. ૩.૭૮; પટિ. મ. અટ્ઠ. ૧.૧.૩૭ પસ્સિતબ્બં] પવિસન્તિ, વનં વનાસયા પવિસન્તિ, આકાસં પક્ખિનો ભજન્તિ. યેપિ તે, ભિક્ખવે, રઞ્ઞો નાગા ગામનિગમરાજધાનીસુ દળ્હેહિ વરત્તેહિ બન્ધનેહિ બદ્ધા, તેપિ તાનિ બન્ધનાનિ સઞ્છિન્દિત્વા સમ્પદાલેત્વા ભીતા મુત્તકરીસં ચજમાના યેન વા તેન વા પલાયન્તિ. એવં મહિદ્ધિકો ખો, ભિક્ખવે, સીહો મિગરાજા તિરચ્છાનગતાનં પાણાનં, એવં મહેસક્ખો એવં મહાનુભાવો.

‘‘એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, યદા તથાગતો લોકે ઉપ્પજ્જતિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો સુગતો લોકવિદૂ અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથિ સત્થા દેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા, સો ધમ્મં દેસેતિ – ‘ઇતિ સક્કાયો, ઇતિ સક્કાયસમુદયો, ઇતિ સક્કાયનિરોધો [સક્કાયસ્સ અત્થઙ્ગમો (અટ્ઠ., સં. નિ. ૩.૭૮) ‘‘સક્કાયનિરોધગામિની’’તિ પચ્છિમપદં પન પસ્સિતબ્બં], ઇતિ સક્કાયનિરોધગામિની પટિપદા’તિ. યેપિ તે, ભિક્ખવે, દેવા દીઘાયુકા વણ્ણવન્તો સુખબહુલા ઉચ્ચેસુ વિમાનેસુ ચિરટ્ઠિતિકા, તેપિ તથાગતસ્સ ધમ્મદેસનં સુત્વા યેભુય્યેન ભયં સંવેગં સન્તાસં આપજ્જન્તિ – ‘અનિચ્ચા વત કિર, ભો, મયં સમાના નિચ્ચમ્હાતિ અમઞ્ઞિમ્હ; અદ્ધુવા વત કિર, ભો, મયં સમાના ધુવમ્હાતિ અમઞ્ઞિમ્હ; અસસ્સતા વત કિર, ભો, મયં સમાના સસ્સતમ્હાતિ અમઞ્ઞિમ્હ. મયં કિર, ભો, અનિચ્ચા અદ્ધુવા અસસ્સતા સક્કાયપરિયાપન્ના’તિ. એવં મહિદ્ધિકો ખો, ભિક્ખવે, તથાગતો સદેવકસ્સ લોકસ્સ, એવં મહેસક્ખો એવં મહાનુભાવો’’તિ.

‘‘યદા બુદ્ધો અભિઞ્ઞાય, ધમ્મચક્કં પવત્તયી;

સદેવકસ્સ લોકસ્સ, સત્થા અપ્પટિપુગ્ગલો.

‘‘સક્કાયઞ્ચ નિરોધઞ્ચ, સક્કાયસ્સ ચ સમ્ભવં;

અરિયઞ્ચટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં, દુક્ખૂપસમગામિનં.

‘‘યેપિ દીઘાયુકા દેવા, વણ્ણવન્તો યસસ્સિનો;

ભીતા સન્તાસમાપાદું, સીહસ્સેવિ’તરેમિગા.

‘‘અવીતિવત્તા સક્કાયં, અનિચ્ચા કિર ભો મયં;

સુત્વા અરહતો વાક્યં, વિપ્પમુત્તસ્સ તાદિનો’’તિ [સં. નિ. ૩.૭૮]. તતિયં;

૪. અગ્ગપ્પસાદસુત્તં

૩૪. ‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, અગ્ગપ્પસાદા. કતમે ચત્તારો? યાવતા, ભિક્ખવે, સત્તા અપદા વા દ્વિપદા [દિપદા (સી. પી.) અ. નિ. ૫.૩૨; ઇતિવુ. ૯૦] વા ચતુપ્પદા વા બહુપ્પદા વા રૂપિનો વા અરૂપિનો વા સઞ્ઞિનો વા અસઞ્ઞિનો વા નેવસઞ્ઞિનાસઞ્ઞિનો વા, તથાગતો તેસં અગ્ગમક્ખાયતિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો. યે, ભિક્ખવે, બુદ્ધે પસન્ના, અગ્ગે તે પસન્ના. અગ્ગે ખો પન પસન્નાનં અગ્ગો વિપાકો હોતિ.

‘‘યાવતા, ભિક્ખવે, ધમ્મા સઙ્ખતા, અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો તેસં અગ્ગમક્ખાયતિ. યે, ભિક્ખવે, અરિયે અટ્ઠઙ્ગિકે મગ્ગે પસન્ના, અગ્ગે તે પસન્ના. અગ્ગે ખો પન પસન્નાનં અગ્ગો વિપાકો હોતિ.

‘‘યાવતા, ભિક્ખવે, ધમ્મા સઙ્ખતા વા અસઙ્ખતા વા, વિરાગો તેસં અગ્ગમક્ખાયતિ, યદિદં મદનિમ્મદનો પિપાસવિનયો આલયસમુગ્ઘાતો વટ્ટુપચ્છેદો તણ્હાક્ખયો વિરાગો નિરોધો નિબ્બાનં. યે, ભિક્ખવે, વિરાગે ધમ્મે પસન્ના, અગ્ગે તે પસન્ના. અગ્ગે ખો પન પસન્નાનં અગ્ગો વિપાકો હોતિ.

‘‘યાવતા, ભિક્ખવે, સઙ્ઘા વા ગણા વા, તથાગતસાવકસઙ્ઘો તેસં અગ્ગમક્ખાયતિ, યદિદં ચત્તારિ પુરિસયુગાનિ અટ્ઠ પુરિસપુગ્ગલા એસ ભગવતો સાવકસઙ્ઘો આહુનેય્યો પાહુનેય્યો દક્ખિણેય્યો અઞ્જલિકરણીયો અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સ. યે, ભિક્ખવે, સઙ્ઘે પસન્ના, અગ્ગે તે પસન્ના. અગ્ગે ખો પન પસન્નાનં અગ્ગો વિપાકો હોતિ. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારો અગ્ગપ્પસાદા’’તિ.

‘‘અગ્ગતો વે પસન્નાનં, અગ્ગં ધમ્મં વિજાનતં;

અગ્ગે બુદ્ધે પસન્નાનં, દક્ખિણેય્યે અનુત્તરે.

‘‘અગ્ગે ધમ્મે પસન્નાનં, વિરાગૂપસમે સુખે;

અગ્ગે સઙ્ઘે પસન્નાનં, પુઞ્ઞક્ખેત્તે અનુત્તરે.

‘‘અગ્ગસ્મિં દાનં દદતં, અગ્ગં પુઞ્ઞં પવડ્ઢતિ;

અગ્ગં આયુ ચ વણ્ણો ચ, યસો કિત્તિ સુખં બલં.

‘‘અગ્ગસ્સ દાતા મેધાવી, અગ્ગધમ્મસમાહિતો;

દેવભૂતો મનુસ્સો વા, અગ્ગપ્પત્તો પમોદતી’’તિ [ઇતિવુ. ૯૦]. ચતુત્થં;

૫. વસ્સકારસુત્તં

૩૫. એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. અથ ખો વસ્સકારો બ્રાહ્મણો મગધમહામત્તો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો વસ્સકારો બ્રાહ્મણો મગધમહામત્તો ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘ચતૂહિ ખો મયં, ભો ગોતમ, ધમ્મેહિ સમન્નાગતં મહાપઞ્ઞં મહાપુરિસં પઞ્ઞાપેમ. કતમેહિ ચતૂહિ? ઇધ, ભો ગોતમ, બહુસ્સુતો હોતિ તસ્સ તસ્સેવ સુતજાતસ્સ તસ્સ તસ્સેવ ખો પન ભાસિતસ્સ અત્થં જાનાતિ – ‘અયં ઇમસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થો, અયં ઇમસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થો’તિ. સતિમા ખો પન હોતિ ચિરકતમ્પિ ચિરભાસિતમ્પિ સરિતા અનુસ્સરિતા યાનિ ખો પન તાનિ ગહટ્ઠકાનિ કિંકરણીયાનિ, તત્થ દક્ખો હોતિ અનલસો, તત્રુપાયાય વીમંસાય સમન્નાગતો અલં કાતું અલં સંવિધાતું. ઇમેહિ ખો મયં, ભો ગોતમ, ચતૂહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતં મહાપઞ્ઞં મહાપુરિસં પઞ્ઞાપેમ. સચે મે [સચે પન મે (સી. ક.), સચે મે પન (પી.)], ભો ગોતમ, અનુમોદિતબ્બં અનુમોદતુ મે ભવં ગોતમો; સચે પન મે, ભો ગોતમ, પટિક્કોસિતબ્બં પટિક્કોસતુ મે ભવં ગોતમો’’તિ.

‘‘નેવ ખો ત્યાહં, બ્રાહ્મણ, અનુમોદામિ ન પટિક્કોસામિ. ચતૂહિ ખો અહં, બ્રાહ્મણ, ધમ્મેહિ સમન્નાગતં મહાપઞ્ઞં મહાપુરિસં પઞ્ઞાપેમિ. કતમેહિ ચતૂહિ? ઇધ, બ્રાહ્મણ, બહુજનહિતાય પટિપન્નો હોતિ બહુજનસુખાય; બહુસ્સ જનતા અરિયે ઞાયે પતિટ્ઠાપિતા, યદિદં કલ્યાણધમ્મતા કુસલધમ્મતા. સો યં વિતક્કં આકઙ્ખતિ વિતક્કેતું તં વિતક્કં વિતક્કેતિ, યં વિતક્કં નાકઙ્ખતિ વિતક્કેતું ન તં વિતક્કં વિતક્કેતિ; યં સઙ્કપ્પં આકઙ્ખતિ સઙ્કપ્પેતું તં સઙ્કપ્પં સઙ્કપ્પેતિ, યં સઙ્કપ્પં નાકઙ્ખતિ સઙ્કપ્પેતું ન તં સઙ્કપ્પં સઙ્કપ્પેતિ. ઇતિ ચેતોવસિપ્પત્તો હોતિ વિતક્કપથે. ચતુન્નં ઝાનાનં આભિચેતસિકાનં દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાનં નિકામલાભી હોતિ અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી. આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. નેવ ખો ત્યાહં, બ્રાહ્મણ, અનુમોદામિ ન પન પટિક્કોસામિ. ઇમેહિ ખો અહં, બ્રાહ્મણ, ચતૂહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતં મહાપઞ્ઞં મહાપુરિસં પઞ્ઞાપેમી’’તિ.

‘‘અચ્છરિયં, ભો ગોતમ, અબ્ભુતં, ભો ગોતમ! યાવ સુભાસિતં ચિદં ભોતા ગોતમેન. ઇમેહિ ચ મયં, ભો ગોતમ, ચતૂહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતં ભવન્તં ગોતમં ધારેમ; ભવઞ્હિ ગોતમો બહુજનહિતાય પટિપન્નો બહુજનસુખાય; બહુ તે [બહુસ્સ (સ્યા. કં. ક.)] જનતા અરિયે ઞાયે પતિટ્ઠાપિતા, યદિદં કલ્યાણધમ્મતા કુસલધમ્મતા. ભવઞ્હિ ગોતમો યં વિતક્કં આકઙ્ખતિ વિતક્કેતું તં વિતક્કં વિતક્કેતિ, યં વિતક્કં નાકઙ્ખતિ વિતક્કેતું ન તં વિતક્કં વિતક્કેતિ, યં સઙ્કપ્પં આકઙ્ખતિ સઙ્કપ્પેતું તં સઙ્કપ્પં સઙ્કપ્પેતિ, યં સઙ્કપ્પં નાકઙ્ખતિ સઙ્કપ્પેતું ન તં સઙ્કપ્પં સઙ્કપ્પેતિ. ભવઞ્હિ ગોતમો ચેતોવસિપ્પત્તો વિતક્કપથે. ભવઞ્હિ ગોતમો ચતુન્નં ઝાનાનં આભિચેતસિકાનં દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાનં નિકામલાભી અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી. ભવઞ્હિ ગોતમો આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિ.

‘‘અદ્ધા ખો ત્યાહં, બ્રાહ્મણ, આસજ્જ ઉપનીય વાચા ભાસિતા. અપિ ચ, ત્યાહં બ્યાકરિસ્સામિ – ‘અહઞ્હિ, બ્રાહ્મણ, બહુજનહિતાય પટિપન્નો બહુજનસુખાય; બહુ મે [બહુસ્સ (સ્યા. કં. ક.)] જનતા અરિયે ઞાયે પતિટ્ઠાપિતા, યદિદં કલ્યાણધમ્મતા કુસલધમ્મતા. અહઞ્હિ, બ્રાહ્મણ, યં વિતક્કં આકઙ્ખામિ વિતક્કેતું તં વિતક્કં વિતક્કેમિ, યં વિતક્કં નાકઙ્ખામિ વિતક્કેતું ન તં વિતક્કં વિતક્કેમિ, યં સઙ્કપ્પં આકઙ્ખામિ સઙ્કપ્પેતું તં સઙ્કપ્પં સઙ્કપ્પેમિ, યં સઙ્કપ્પં નાકઙ્ખામિ સઙ્કપ્પેતું ન તં સઙ્કપ્પં સઙ્કપ્પેમિ. અહઞ્હિ, બ્રાહ્મણ, ચેતોવસિપ્પત્તો વિતક્કપથે. અહઞ્હિ, બ્રાહ્મણ, ચતુન્નં ઝાનાનં આભિચેતસિકાનં દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાનં નિકામલાભી અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી. અહઞ્હિ, બ્રાહ્મણ, આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરામી’’’તિ.

‘‘યો વેદિ સબ્બસત્તાનં, મચ્ચુપાસપ્પમોચનં;

હિતં દેવમનુસ્સાનં, ઞાયં ધમ્મં પકાસયિ;

યં વે દિસ્વા ચ સુત્વા ચ, પસીદન્તિ બહૂ જના [પસીદતિ બહુજ્જનો (સી. સ્યા. કં. પી.)].

‘‘મગ્ગામગ્ગસ્સ કુસલો, કતકિચ્ચો અનાસવો;

બુદ્ધો અન્તિમસારીરો [અન્તિમધારિતો (ક.)], ‘‘(મહાપઞ્ઞો) [( ) સ્યા. પોત્થકે નત્થિ] મહાપુરિસોતિ વુચ્ચતી’’તિ. પઞ્ચમં;

૬. દોણસુત્તં

૩૬. એકં સમયં ભગવા અન્તરા ચ ઉક્કટ્ઠં અન્તરા ચ સેતબ્યં અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નો હોતિ. દોણોપિ સુદં બ્રાહ્મણો અન્તરા ચ ઉક્કટ્ઠં અન્તરા ચ સેતબ્યં અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નો હોતિ. અદ્દસા ખો દોણો બ્રાહ્મણો ભગવતો પાદેસુ ચક્કાનિ સહસ્સારાનિ સનેમિકાનિ સનાભિકાનિ સબ્બાકારપરિપૂરાનિ; દિસ્વાનસ્સ એતદહોસિ – ‘‘અચ્છરિયં વત, ભો, અબ્ભુતં વત, ભો! ન વતિમાનિ મનુસ્સભૂતસ્સ પદાનિ ભવિસ્સન્તી’’તિ!! અથ ખો ભગવા મગ્ગા ઓક્કમ્મ અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસીદિ પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા ઉજું કાયં પણિધાય પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા. અથ ખો દોણો બ્રાહ્મણો ભગવતો પદાનિ અનુગચ્છન્તો અદ્દસ ભગવન્તં અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસિન્નં પાસાદિકં પસાદનીયં સન્તિન્દ્રિયં સન્તમાનસં ઉત્તમદમથસમથમનુપ્પત્તં દન્તં ગુત્તં સંયતિન્દ્રિયં [યતિન્દ્રિયં (મહાવ. ૨૫૭)] નાગં. દિસ્વાન યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘દેવો નો ભવં ભવિસ્સતી’’તિ? ‘‘ન ખો અહં, બ્રાહ્મણ, દેવો ભવિસ્સામી’’તિ. ‘‘ગન્ધબ્બો નો ભવં ભવિસ્સતી’’તિ? ‘‘ન ખો અહં, બ્રાહ્મણ, ગન્ધબ્બો ભવિસ્સામી’’તિ. ‘‘યક્ખો નો ભવં ભવિસ્સતી’’તિ? ‘‘ન ખો અહં, બ્રાહ્મણ, યક્ખો ભવિસ્સામી’’તિ. ‘‘મનુસ્સો નો ભવં ભવિસ્સતી’’તિ? ‘‘ન ખો અહં, બ્રાહ્મણ, મનુસ્સો ભવિસ્સામી’’તિ.

‘‘‘દેવો નો ભવં ભવિસ્સતી’તિ, ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો – ‘ન ખો અહં, બ્રાહ્મણ, દેવો ભવિસ્સામી’તિ વદેસિ. ‘ગન્ધબ્બો નો ભવં ભવિસ્સતી’તિ, ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો – ‘ન ખો અહં, બ્રાહ્મણ, ગન્ધબ્બો ભવિસ્સામી’તિ વદેસિ. ‘યક્ખો નો ભવં ભવિસ્સતી’તિ, ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો – ‘ન ખો અહં, બ્રાહ્મણ, યક્ખો ભવિસ્સામી’તિ વદેસિ. ‘મનુસ્સો નો ભવં ભવિસ્સતી’તિ, ઇતિ પુટ્ઠો સમાનો – ‘ન ખો અહં, બ્રાહ્મણ, મનુસ્સો ભવિસ્સામી’તિ વદેસિ. અથ કો ચરહિ ભવં ભવિસ્સતી’’તિ?

‘‘યેસં ખો અહં, બ્રાહ્મણ, આસવાનં અપ્પહીનત્તા દેવો ભવેય્યં, તે મે આસવા પહીના ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવંકતા આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા. યેસં ખો અહં, બ્રાહ્મણ, આસવાનં અપ્પહીનત્તા ગન્ધબ્બો ભવેય્યં… યક્ખો ભવેય્યં… મનુસ્સો ભવેય્યં, તે મે આસવા પહીના ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવંકતા આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા. સેય્યથાપિ, બ્રાહ્મણ, ઉપ્પલં વા પદુમં વા પુણ્ડરીકં વા ઉદકે જાતં ઉદકે સંવડ્ઢં ઉદકા અચ્ચુગ્ગમ્મ તિટ્ઠતિ અનુપલિત્તં ઉદકેન; એવમેવં ખો અહં, બ્રાહ્મણ, લોકે જાતો લોકે સંવડ્ઢો લોકં અભિભુય્ય વિહરામિ અનુપલિત્તો લોકેન. બુદ્ધોતિ મં, બ્રાહ્મણ, ધારેહી’’તિ.

‘‘યેન દેવૂપપત્યસ્સ, ગન્ધબ્બો વા વિહઙ્ગમો;

યક્ખત્તં યેન ગચ્છેય્યં, મનુસ્સત્તઞ્ચ અબ્બજે;

તે મય્હં, આસવા ખીણા, વિદ્ધસ્તા વિનળીકતા.

‘‘પુણ્ડરીકં યથા વગ્ગુ, તોયેન નુપલિપ્પતિ [નુપલિમ્પતિ (ક.)];

નુપલિપ્પામિ [નુપલિમ્પામિ (ક.)] લોકેન, તસ્મા બુદ્ધોસ્મિ બ્રાહ્મણા’’તિ. છટ્ઠં;

૭. અપરિહાનિયસુત્તં

૩૭. ‘‘ચતૂહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અભબ્બો પરિહાનાય નિબ્બાનસ્સેવ સન્તિકે. કતમેહિ ચતૂહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલસમ્પન્નો હોતિ, ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો હોતિ, ભોજને મત્તઞ્ઞૂ હોતિ, જાગરિયં અનુયુત્તો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલસમ્પન્નો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલવા હોતિ પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો વિહરતિ આચારગોચરસમ્પન્નો અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવી, સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસુ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલસમ્પન્નો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ નાનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી. યત્વાધિકરણમેનં ચક્ખુન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું, તસ્સ સંવરાય પટિપજ્જતિ; રક્ખતિ ચક્ખુન્દ્રિયં; ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતિ. સોતેન સદ્દં સુત્વા… ઘાનેન ગન્ધં ઘાયિત્વા… જિવ્હાય રસં સાયિત્વા… કાયેન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા… મનસા ધમ્મં વિઞ્ઞાય ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ નાનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી. યત્વાધિકરણમેનં મનિન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું, તસ્સ સંવરાય પટિપજ્જતિ; રક્ખતિ મનિન્દ્રિયં; મનિન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ભોજને મત્તઞ્ઞૂ હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પટિસઙ્ખા યોનિસો આહારં આહારેતિ – ‘નેવ દવાય ન મદાય ન મણ્ડનાય ન વિભૂસનાય; યાવદેવ ઇમસ્સ કાયસ્સ ઠિતિયા યાપનાય વિહિંસૂપરતિયા બ્રહ્મચરિયાનુગ્ગહાય. ઇતિ પુરાણઞ્ચ વેદનં પટિહઙ્ખામિ, નવઞ્ચ વેદનં ન ઉપ્પાદેસ્સામિ, યાત્રા ચ મે ભવિસ્સતિ, અનવજ્જતા ચ ફાસુવિહારો ચા’તિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ભોજને મત્તઞ્ઞૂ હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ જાગરિયં અનુયુત્તો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ દિવસં ચઙ્કમેન નિસજ્જાય આવરણીયેહિ ધમ્મેહિ ચિત્તં પરિસોધેતિ; રત્તિયા પઠમં યામં ચઙ્કમેન નિસજ્જાય આવરણીયેહિ ધમ્મેહિ ચિત્તં પરિસોધેતિ; રત્તિયા મજ્ઝિમં યામં દક્ખિણેન પસ્સેન સીહસેય્યં કપ્પેતિ, પાદે પાદં અચ્ચાધાય, સતો સમ્પજાનો ઉટ્ઠાનસઞ્ઞં મનસિ કરિત્વા; રત્તિયા પચ્છિમં યામં પચ્ચુટ્ઠાય ચઙ્કમેન નિસજ્જાય આવરણીયેહિ ધમ્મેહિ ચિત્તં પરિસોધેતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ જાગરિયં અનુયુત્તો હોતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, ચતૂહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અભબ્બો પરિહાનાય, નિબ્બાનસ્સેવ સન્તિકેતિ.

‘‘સીલે પતિટ્ઠિતો ભિક્ખુ, ઇન્દ્રિયેસુ ચ સંવુતો;

ભોજનમ્હિ ચ મત્તઞ્ઞૂ, જાગરિયં અનુયુઞ્જતિ.

‘‘એવં વિહારી આતાપી, અહોરત્તમતન્દિતો;

ભાવયં કુસલં ધમ્મં, યોગક્ખેમસ્સ પત્તિયા.

‘‘અપ્પમાદરતો ભિક્ખુ, પમાદે ભયદસ્સિ વા [ભયદસ્સાવી (ક.) ધ. પ. ૩૨ ધમ્મપદેપિ];

અભબ્બો પરિહાનાય, નિબ્બાનસ્સેવ સન્તિકે’’તિ. સત્તમં;

૮. પતિલીનસુત્તં

૩૮. ‘‘પનુણ્ણપચ્ચેકસચ્ચો [પણુન્નપચ્ચેકસચ્ચો (?)], ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ‘સમવયસટ્ઠેસનો પસ્સદ્ધકાયસઙ્ખારો પતિલીનો’તિ વુચ્ચતિ. કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પનુણ્ણપચ્ચેકસચ્ચો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો યાનિ તાનિ પુથુસમણબ્રાહ્મણાનં પુથુપચ્ચેકસચ્ચાનિ, સેય્યથિદં – સસ્સતો લોકોતિ વા, અસસ્સતો લોકોતિ વા, અન્તવા લોકોતિ વા, અનન્તવા લોકોતિ વા, તં જીવં તં સરીરન્તિ વા, અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીરન્તિ વા, હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા, ન હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા, હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા, નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા; સબ્બાનિ તાનિ નુણ્ણાનિ હોન્તિ પનુણ્ણાનિ ચત્તાનિ વન્તાનિ મુત્તાનિ પહીનાનિ પટિનિસ્સટ્ઠાનિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પનુણ્ણપચ્ચેકસચ્ચો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સમવયસટ્ઠેસનો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો કામેસના પહીના હોતિ, ભવેસના પહીના હોતિ, બ્રહ્મચરિયેસના પટિપ્પસ્સદ્ધા. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સમવયસટ્ઠેસનો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પસ્સદ્ધકાયસઙ્ખારો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સુખસ્સ ચ પહાના દુક્ખસ્સ ચ પહાના પુબ્બેવ સોમનસ્સદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમા અદુક્ખમસુખં ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિં ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પસ્સદ્ધકાયસઙ્ખારો હોતિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પતિલીનો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો અસ્મિમાનો પહીનો હોતિ ઉચ્છિન્નમૂલો તાલાવત્થુકતો અનભાવંકતો આયતિં અનુપ્પાદધમ્મો. એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પતિલીનો હોતિ. પનુણ્ણપચ્ચેકસચ્ચો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ‘સમવયસટ્ઠેસનો પસ્સદ્ધકાયસઙ્ખારો પતિલીનો’તિ વુચ્ચતી’’તિ.

[ઇતિવુ. ૫૫ ઇતિવુત્તકેપિ] ‘‘કામેસના ભવેસના, બ્રહ્મચરિયેસના સહ;

ઇતિ સચ્ચપરામાસો, દિટ્ઠિટ્ઠાના સમુસ્સયા.

[ઇતિવુ. ૫૫ ઇતિવુત્તકેપિ] ‘‘સબ્બરાગવિરત્તસ્સ, તણ્હક્ખયવિમુત્તિનો;

એસના પટિનિસ્સટ્ઠા, દિટ્ઠિટ્ઠાના સમૂહતા.

‘‘સ વે સન્તો સતો ભિક્ખુ, પસ્સદ્ધો અપરાજિતો;

માનાભિસમયા બુદ્ધો, પતિલીનોતિ વુચ્ચતી’’તિ. અટ્ઠમં;

૯. ઉજ્જયસુત્તં

૩૯. અથ ખો ઉજ્જયો બ્રાહ્મણો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા સદ્ધિં સમ્મોદિ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો ઉજ્જયો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ભવમ્પિ નો ગોતમો યઞ્ઞં વણ્ણેતી’’તિ? ‘‘ન ખો અહં, બ્રાહ્મણ, સબ્બં યઞ્ઞં વણ્ણેમિ; ન પનાહં, બ્રાહ્મણ, સબ્બં યઞ્ઞં ન વણ્ણેમિ. યથારૂપે ખો, બ્રાહ્મણ, યઞ્ઞે ગાવો હઞ્ઞન્તિ, અજેળકા હઞ્ઞન્તિ, કુક્કુટસૂકરા હઞ્ઞન્તિ, વિવિધા પાણા સઙ્ઘાતં આપજ્જન્તિ; એવરૂપં ખો અહં, બ્રાહ્મણ, સારમ્ભં યઞ્ઞં ન વણ્ણેમિ. તં કિસ્સ હેતુ? એવરૂપઞ્હિ, બ્રાહ્મણ, સારમ્ભં યઞ્ઞં ન ઉપસઙ્કમન્તિ અરહન્તો વા અરહત્તમગ્ગં વા સમાપન્ના.

‘‘યથારૂપે ચ ખો, બ્રાહ્મણ, યઞ્ઞે નેવ ગાવો હઞ્ઞન્તિ, ન અજેળકા હઞ્ઞન્તિ, ન કુક્કુટસૂકરા હઞ્ઞન્તિ, ન વિવિધા પાણા સઙ્ઘાતં આપજ્જન્તિ; એવરૂપં ખો અહં, બ્રાહ્મણ, નિરારમ્ભં યઞ્ઞં વણ્ણેમિ, યદિદં નિચ્ચદાનં અનુકુલયઞ્ઞં. તં કિસ્સ હેતુ? એવરૂપઞ્હિ, બ્રાહ્મણ, નિરારમ્ભં યઞ્ઞં ઉપસઙ્કમન્તિ અરહન્તો વા અરહત્તમગ્ગં વા સમાપન્ના’’તિ.

‘‘અસ્સમેધં પુરિસમેધં, સમ્માપાસં વાજપેય્યં નિરગ્ગળં;

મહાયઞ્ઞા મહારમ્ભા [સમ્માપાસં વાજપેય્યં; નિરગ્ગળં મહારમ્ભા (પી.) સં. નિ. ૧.૧૨૦], ન તે હોન્તિ મહપ્ફલા.

‘‘અજેળકા ચ ગાવો ચ, વિવિધા યત્થ હઞ્ઞરે;

ન તં સમ્મગ્ગતા યઞ્ઞં, ઉપયન્તિ મહેસિનો.

‘‘યે ચ યઞ્ઞા નિરારમ્ભા, યજન્તિ અનુકુલં સદા;

અજેળકા ચ ગાવો ચ, વિવિધા નેત્થ હઞ્ઞરે [નાજેળકા ચ ગાવો ચ, વિવિધા યત્થ હઞ્ઞરે (સ્યા. કં.)];

તઞ્ચ સમ્મગ્ગતા યઞ્ઞં, ઉપયન્તિ મહેસિનો.

‘‘એતં [એવં (સ્યા. કં.)] યજેથ મેધાવી, એસો યઞ્ઞો મહપ્ફલો;

એતં [એવં (સ્યા. કં. ક.)] હિ યજમાનસ્સ, સેય્યો હોતિ ન પાપિયો;

યઞ્ઞો ચ વિપુલો હોતિ, પસીદન્તિ ચ દેવતા’’તિ. નવમં;

૧૦. ઉદાયીસુત્તં

૪૦. અથ ખો ઉદાયી [ઉદાયિ (સબ્બત્થ)] બ્રાહ્મણો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતા …પે… એકમન્તં નિસિન્નો ખો ઉદાયી બ્રાહ્મણો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ભવમ્પિ નો ગોતમો યઞ્ઞં વણ્ણેતી’’તિ? ‘‘ન ખો અહં, બ્રાહ્મણ, સબ્બં યઞ્ઞં વણ્ણેમિ; ન પનાહં, બ્રાહ્મણ, સબ્બં યઞ્ઞં ન વણ્ણેમિ. યથારૂપે ખો, બ્રાહ્મણ, યઞ્ઞે ગાવો હઞ્ઞન્તિ, અજેળકા હઞ્ઞન્તિ, કુક્કુટસૂકરા હઞ્ઞન્તિ, વિવિધા પાણા સઙ્ઘાતં આપજ્જન્તિ; એવરૂપં ખો અહં, બ્રાહ્મણ, સારમ્ભં યઞ્ઞં ન વણ્ણેમિ. તં કિસ્સ હેતુ? એવરૂપઞ્હિ, બ્રાહ્મણ, સારમ્ભં યઞ્ઞં ન ઉપસઙ્કમન્તિ અરહન્તો વા અરહત્તમગ્ગં વા સમાપન્ના.

‘‘યથારૂપે ચ ખો, બ્રાહ્મણ, યઞ્ઞે નેવ ગાવો હઞ્ઞન્તિ, ન અજેળકા હઞ્ઞન્તિ, ન કુક્કુટસૂકરા હઞ્ઞન્તિ, ન વિવિધા પાણા સઙ્ઘાતં આપજ્જન્તિ; એવરૂપં ખો અહં, બ્રાહ્મણ, નિરારમ્ભં યઞ્ઞં વણ્ણેમિ, યદિદં નિચ્ચદાનં અનુકુલયઞ્ઞં. તં કિસ્સ હેતુ? એવરૂપઞ્હિ, બ્રાહ્મણ, નિરારમ્ભં યઞ્ઞં ઉપસઙ્કમન્તિ અરહન્તો વા અરહત્તમગ્ગં વા સમાપન્ના’’તિ.

‘‘અભિસઙ્ખતં નિરારમ્ભં, યઞ્ઞં કાલેન કપ્પિયં;

તાદિસં ઉપસંયન્તિ, સઞ્ઞતા બ્રહ્મચારયો.

‘‘વિવટચ્છદા [વિવત્તચ્છદા (સી. પી.), વિવટ્ટચ્છદા (ક.)] યે લોકે, વીતિવત્તા કુલં ગતિં;

યઞ્ઞમેતં પસંસન્તિ, બુદ્ધા યઞ્ઞસ્સ [પુઞ્ઞસ્સ (સ્યા. કં. પી.)] કોવિદા.

‘‘યઞ્ઞે વા યદિ વા સદ્ધે, હબ્યં [હવ્યં (સી. પી.), હુઞ્ઞં (સ્યા. કં.)] કત્વા યથારહં;

પસન્નચિત્તો યજતિ [પસન્નચિત્તા યજન્તિ (ક.)], સુખેત્તે બ્રહ્મચારિસુ.

‘‘સુહુતં સુયિટ્ઠં સુપ્પત્તં [સમ્પત્તં (સ્યા. કં. ક.)], દક્ખિણેય્યેસુ યં કતં;

યઞ્ઞો ચ વિપુલો હોતિ, પસીદન્તિ ચ દેવતા.

‘‘એવં [એતં (ક.) અ. નિ. ૬.૩૭] યજિત્વા મેધાવી, સદ્ધો મુત્તેન ચેતસા;

અબ્યાબજ્ઝં સુખં લોકં, પણ્ડિતો ઉપપજ્જતી’’તિ. દસમં;

ચક્કવગ્ગો ચતુત્થો.