૩. ઉરુવેલવગ્ગો

૧. પઠમઉરુવેલસુત્તં

૨૧. એવં મે સુતં [સં. નિ. ૧.૧૭૩ આગતં] – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘એકમિદાહં, ભિક્ખવે, સમયં ઉરુવેલાયં વિહરામિ નજ્જા નેરઞ્જરાય તીરે અજપાલનિગ્રોધે પઠમાભિસમ્બુદ્ધો. તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, રહોગતસ્સ પટિસલ્લીનસ્સ એવં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ – ‘દુક્ખં ખો અગારવો વિહરતિ અપ્પતિસ્સો. કિં નુ ખો અહં સમણં વા બ્રાહ્મણં વા સક્કત્વા ગરું કત્વા [ગરુકત્વા (સી. પી.)] ઉપનિસ્સાય વિહરેય્ય’’’ન્તિ?

‘‘તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, એતદહોસિ – અપરિપૂરસ્સ ખો અહં સીલક્ખન્ધસ્સ પારિપૂરિયા અઞ્ઞં સમણં વા બ્રાહ્મણં વા સક્કત્વા ગરું કત્વા ઉપનિસ્સાય વિહરેય્યં. ન ખો પનાહં પસ્સામિ સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય અઞ્ઞં સમણં વા બ્રાહ્મણં વા અત્તના સીલસમ્પન્નતરં, યમહં સક્કત્વા ગરું કત્વા ઉપનિસ્સાય વિહરેય્યં.

‘‘અપરિપૂરસ્સ ખો અહં સમાધિક્ખન્ધસ્સ પારિપૂરિયા અઞ્ઞં સમણં વા બ્રાહ્મણં વા સક્કત્વા ગરું કત્વા ઉપનિસ્સાય વિહરેય્યં. ન ખો પનાહં પસ્સામિ સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય અઞ્ઞં સમણં વા બ્રાહ્મણં વા અત્તના સમાધિસમ્પન્નતરં, યમહં સક્કત્વા ગરું કત્વા ઉપનિસ્સાય વિહરેય્યં.

‘‘અપરિપૂરસ્સ ખો અહં પઞ્ઞાક્ખન્ધસ્સ પારિપૂરિયા અઞ્ઞં સમણં વા બ્રાહ્મણં વા સક્કત્વા ગરું કત્વા ઉપનિસ્સાય વિહરેય્યં. ન ખો પનાહં પસ્સામિ સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય અઞ્ઞં સમણં વા બ્રાહ્મણં વા અત્તના પઞ્ઞાસમ્પન્નતરં, યમહં સક્કત્વા ગરું કત્વા ઉપનિસ્સાય વિહરેય્યં.

‘‘અપરિપૂરસ્સ ખો અહં વિમુત્તિક્ખન્ધસ્સ પારિપૂરિયા અઞ્ઞં સમણં વા બ્રાહ્મણં વા સક્કત્વા ગરું કત્વા ઉપનિસ્સાય વિહરેય્યં. ન ખો પનાહં પસ્સામિ સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય અઞ્ઞં સમણં વા બ્રાહ્મણં વા અત્તના વિમુત્તિસમ્પન્નતરં, યમહં સક્કત્વા ગરું કત્વા ઉપનિસ્સાય વિહરેય્ય’’ન્તિ.

‘‘તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, એતદહોસિ – ‘યંનૂનાહં ય્વાયં [યોપાયં (સી. સ્યા. કં. પી.)] ધમ્મો મયા અભિસમ્બુદ્ધો તમેવ ધમ્મં સક્કત્વા ગરું કત્વા ઉપનિસ્સાય વિહરેય્ય’’’ન્તિ.

‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, બ્રહ્મા સહમ્પતિ મમ ચેતસા ચેતોપરિવિતક્કમઞ્ઞાય – સેય્યથાપિ નામ બલવા પુરિસો સમિઞ્જિતં [સમ્મિઞ્જિતં (સી. સ્યા. કં. પી.)] વા બાહં પસારેય્ય, પસારિતં વા બાહં સમિઞ્જેય્ય, એવમેવં – બ્રહ્મલોકે અન્તરહિતો મમ પુરતો પાતુરહોસિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, બ્રહ્મા સહમ્પતિ એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા દક્ખિણં જાણુમણ્ડલં પથવિયં નિહન્ત્વા યેનાહં તેનઞ્જલિં પણામેત્વા મં એતદવોચ – ‘એવમેતં ભગવા, એવમેતં સુગત! યેપિ તે, ભન્તે, અહેસું અતીતમદ્ધાનં અરહન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધા તેપિ ભગવન્તો ધમ્મંયેવ સક્કત્વા ગરું કત્વા ઉપનિસ્સાય વિહરિંસુ; યેપિ તે, ભન્તે, ભવિસ્સન્તિ અનાગતમદ્ધાનં અરહન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધા તેપિ ભગવન્તો ધમ્મંયેવ સક્કત્વા ગરું કત્વા ઉપનિસ્સાય વિહરિસ્સન્તિ; ભગવાપિ, ભન્તે, એતરહિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો ધમ્મંયેવ સક્કત્વા ગરું કત્વા ઉપનિસ્સાય વિહરતૂ’’’તિ. ઇદમવોચ બ્રહ્મા સહમ્પતિ. ઇદં વત્વા અથાપરં એતદવોચ –

‘‘યે ચ અતીતા [યે ચબ્ભતીતા (સી. પી. ક.)] સમ્બુદ્ધા, યે ચ બુદ્ધા અનાગતા;

યો ચેતરહિ સમ્બુદ્ધો, બહૂનં [બહુન્નં (સી. સ્યા. કં. પી.) સં. નિ. ૧.૧૭૩] સોકનાસનો.

‘‘સબ્બે સદ્ધમ્મગરુનો, વિહંસુ [વિહરિંસુ (સ્યા. કં.)] વિહરન્તિ ચ;

અથોપિ વિહરિસ્સન્તિ, એસા બુદ્ધાન ધમ્મતા.

‘‘તસ્મા હિ અત્તકામેન [અત્થકામેન (સી. ક.)], મહત્તમભિકઙ્ખતા;

સદ્ધમ્મો ગરુકાતબ્બો, સરં બુદ્ધાન સાસન’’ન્તિ.

‘‘ઇદમવોચ, ભિક્ખવે, બ્રહ્મા સહમ્પતિ. ઇદં વત્વા મં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા તત્થેવન્તરધાયિ. અથ ખ્વાહં, ભિક્ખવે, બ્રહ્મુનો ચ અજ્ઝેસનં વિદિત્વા અત્તનો ચ પતિરૂપં ય્વાયં [યોપાયં (સબ્બત્થ)] ધમ્મો મયા અભિસમ્બુદ્ધો તમેવ ધમ્મં સક્કત્વા ગરું કત્વા ઉપનિસ્સાય વિહાસિં. યતો ચ ખો, ભિક્ખવે, સઙ્ઘોપિ મહત્તેન સમન્નાગતો, અથ મે સઙ્ઘેપિ ગારવો’’તિ. પઠમં.

૨. દુતિયઉરુવેલસુત્તં

૨૨. ‘‘એકમિદાહં, ભિક્ખવે, સમયં ઉરુવેલાયં વિહરામિ નજ્જા નેરઞ્જરાય તીરે અજપાલનિગ્રોધે પઠમાભિસમ્બુદ્ધો. અથ ખો, ભિક્ખવે, સમ્બહુલા બ્રાહ્મણા જિણ્ણા વુદ્ધા મહલ્લકા અદ્ધગતા વયોઅનુપ્પત્તા યેનાહં તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા મયા સદ્ધિં સમ્મોદિંસુ. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો, ભિક્ખવે, તે બ્રાહ્મણા મં એતદવોચું – ‘સુતં નેતં [મેતં (સી. સ્યા. કં. ક.)], ભો ગોતમ – ન સમણો ગોતમો બ્રાહ્મણે જિણ્ણે વુદ્ધે મહલ્લકે અદ્ધગતે વયોઅનુપ્પત્તે અભિવાદેતિ વા પચ્ચુટ્ઠેતિ વા આસનેન વા નિમન્તેતીતિ. તયિદં, ભો ગોતમ, તથેવ. ન હિ ભવં ગોતમો બ્રાહ્મણે જિણ્ણે વુદ્ધે મહલ્લકે અદ્ધગતે વયોઅનુપ્પત્તે અભિવાદેતિ વા પચ્ચુટ્ઠેતિ વા આસનેન વા નિમન્તેતિ. તયિદં, ભો ગોતમ, ન સમ્પન્નમેવા’’’તિ.

‘‘તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, એતદહોસિ – ‘નયિમે [ન વત મે (સી. પી.), ન ચયિમે (સ્યા. કં.), ન વતિમે (?)] આયસ્મન્તો જાનન્તિ થેરં વા થેરકરણે વા ધમ્મે’તિ. વુદ્ધો ચેપિ, ભિક્ખવે, હોતિ આસીતિકો વા નાવુતિકો વા વસ્સસતિકો વા જાતિયા. સો ચ હોતિ અકાલવાદી અભૂતવાદી અનત્થવાદી અધમ્મવાદી અવિનયવાદી, અનિધાનવતિં વાચં ભાસિતા અકાલેન અનપદેસં અપરિયન્તવતિં અનત્થસંહિતં. અથ ખો સો ‘બાલો થેરો’ત્વેવ [તેવ (સી. પી.)] સઙ્ખં ગચ્છતિ.

‘‘દહરો ચેપિ, ભિક્ખવે, હોતિ યુવા સુસુકાળકેસો ભદ્રેન યોબ્બનેન સમન્નાગતો પઠમેન વયસા. સો ચ હોતિ કાલવાદી ભૂતવાદી અત્થવાદી ધમ્મવાદી વિનયવાદી નિધાનવતિં વાચં ભાસિતા કાલેન સાપદેસં પરિયન્તવતિં અત્થસંહિતં. અથ ખો સો ‘પણ્ડિતો થેરો’ત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ.

‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, થેરકરણા ધમ્મા. કતમે ચત્તારો? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલવા હોતિ, પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો વિહરતિ આચારગોચરસમ્પન્નો અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવી, સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસુ, બહુસ્સુતો હોતિ સુતધરો સુતસન્નિચયો, યે તે ધમ્મા આદિકલ્યાણા મજ્ઝેકલ્યાણા પરિયોસાનકલ્યાણા સાત્થં સબ્યઞ્જનં [સાત્થા સબ્યઞ્જના (સી. પી.)] કેવલપરિપુણ્ણં [કેવલપરિપુણ્ણા (સી.)] પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં અભિવદન્તિ, તથારૂપાસ્સ ધમ્મા બહુસ્સુતા હોન્તિ ધાતા [ધતા (સી. સ્યા. કં. પી.)] વચસા પરિચિતા મનસાનુપેક્ખિતા, દિટ્ઠિયા સુપ્પટિવિદ્ધા, ચતુન્નં ઝાનાનં આભિચેતસિકાનં દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાનં નિકામલાભી હોતિ અકિચ્છલાભી અકસિરલાભી, આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારો થેરકરણા ધમ્મા’’તિ.

‘‘યો ઉદ્ધતેન ચિત્તેન, સમ્ફઞ્ચ બહુ ભાસતિ;

અસમાહિતસઙ્કપ્પો, અસદ્ધમ્મરતો મગો;

આરા સો થાવરેય્યમ્હા, પાપદિટ્ઠિ અનાદરો.

‘‘યો ચ સીલેન સમ્પન્નો, સુતવા પટિભાનવા;

સઞ્ઞતો ધીરો ધમ્મેસુ [સઞ્ઞતો ધીરધમ્મેસુ (સી.), સંયુત્તો થિરધમ્મેસુ (સ્યા. કં.)], પઞ્ઞાયત્થં વિપસ્સતિ.

‘‘પારગૂ સબ્બધમ્માનં, અખિલો પટિભાનવા;

પહીનજાતિમરણો, બ્રહ્મચરિયસ્સ કેવલી.

‘‘તમહં વદામિ થેરોતિ, યસ્સ નો સન્તિ આસવા;

આસવાનં ખયા ભિક્ખુ, સો થેરોતિ પવુચ્ચતી’’તિ. દુતિયં;

૩. લોકસુત્તં

૨૩. ‘‘લોકો, ભિક્ખવે, તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધો. લોકસ્મા તથાગતો વિસંયુત્તો. લોકસમુદયો, ભિક્ખવે, તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધો. લોકસમુદયો તથાગતસ્સ પહીનો. લોકનિરોધો, ભિક્ખવે, તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધો. લોકનિરોધો તથાગતસ્સ સચ્છિકતો. લોકનિરોધગામિની પટિપદા, ભિક્ખવે, તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધા. લોકનિરોધગામિની પટિપદા તથાગતસ્સ ભાવિતા.

‘‘યં, ભિક્ખવે, સદેવકસ્સ લોકસ્સ સમારકસ્સ સબ્રહ્મકસ્સ સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય દિટ્ઠં સુતં મુતં વિઞ્ઞાતં પત્તં પરિયેસિતં અનુવિચરિતં મનસા, સબ્બં તં તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધં. તસ્મા ‘તથાગતો’તિ વુચ્ચતિ.

‘‘યઞ્ચ, ભિક્ખવે, રત્તિં તથાગતો અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુજ્ઝતિ યઞ્ચ રત્તિં અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયતિ, યં એતસ્મિં અન્તરે ભાસતિ લપતિ નિદ્દિસતિ સબ્બં તં તથેવ હોતિ, નો અઞ્ઞથા. તસ્મા ‘તથાગતો’તિ વુચ્ચતિ.

‘‘યથાવાદી, ભિક્ખવે, તથાગતો તથાકારી, યથાકારી તથાવાદી. ઇતિ યથાવાદી તથાકારી, યથાકારી તથાવાદી. તસ્મા ‘તથાગતો’તિ વુચ્ચતિ.

‘‘સદેવકે, ભિક્ખવે, લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય તથાગતો અભિભૂ અનભિભૂતો અઞ્ઞદત્થુ દસો વસવત્તી. તસ્મા ‘તથાગતો’તિ વુચ્ચતિ’’.

‘‘સબ્બં લોકં અભિઞ્ઞાય, સબ્બં લોકે યથાતથં;

સબ્બં લોકં [સબ્બલોક (સી. સ્યા. કં. પી.)] વિસંયુત્તો, સબ્બલોકે અનૂપયો.

‘‘સ વે સબ્બાભિભૂ ધીરો, સબ્બગન્થપ્પમોચનો;

ફુટ્ઠ’સ્સ પરમા સન્તિ, નિબ્બાનં અકુતોભયં.

‘‘એસ ખીણાસવો બુદ્ધો, અનીઘો છિન્નસંસયો;

સબ્બકમ્મક્ખયં પત્તો, વિમુત્તો ઉપધિસઙ્ખયે.

‘‘એસ સો ભગવા બુદ્ધો, એસ સીહો અનુત્તરો;

સદેવકસ્સ લોકસ્સ, બ્રહ્મચક્કં પવત્તયી.

‘‘ઇતિ દેવા મનુસ્સા ચ, યે બુદ્ધં સરણં ગતા;

સઙ્ગમ્મ તં નમસ્સન્તિ, મહન્તં વીતસારદં.

‘‘દન્તો દમયતં સેટ્ઠો, સન્તો સમયતં ઇસિ;

મુત્તો મોચયતં અગ્ગો, તિણ્ણો તારયતં વરો.

‘‘ઇતિ હેતં નમસ્સન્તિ, મહન્તં વીતસારદં;

સદેવકસ્મિં લોકસ્મિં, નત્થિ તે [નત્થિ તે (સી. સ્યા. કં. પી.)] પટિપુગ્ગલો’’તિ. તતિયં;

૪. કાળકારામસુત્તં

૨૪. એકં સમયં ભગવા સાકેતે વિહરતિ કાળકારામે [કોળિકારામે (ક.)]. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘યં, ભિક્ખવે, સદેવકસ્સ લોકસ્સ સમારકસ્સ સબ્રહ્મકસ્સ સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય દિટ્ઠં સુતં મુતં વિઞ્ઞાતં પત્તં પરિયેસિતં અનુવિચરિતં મનસા, તમહં જાનામિ.

‘‘યં, ભિક્ખવે, સદેવકસ્સ લોકસ્સ સમારકસ્સ સબ્રહ્મકસ્સ સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય દિટ્ઠં સુતં મુતં વિઞ્ઞાતં પત્તં પરિયેસિતં અનુવિચરિતં મનસા, તમહં અબ્ભઞ્ઞાસિં. તં તથાગતસ્સ વિદિતં, તં તથાગતો ન ઉપટ્ઠાસિ.

‘‘યં, ભિક્ખવે, સદેવકસ્સ લોકસ્સ સમારકસ્સ સબ્રહ્મકસ્સ સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય દિટ્ઠં સુતં મુતં વિઞ્ઞાતં પત્તં પરિયેસિતં અનુવિચરિતં મનસા, તમહં ન જાનામીતિ વદેય્યં, તં મમસ્સ મુસા.

‘‘યં, ભિક્ખવે…પે… તમહં જાનામિ ચ ન ચ જાનામીતિ વદેય્યં, તંપસ્સ [તં પિસ્સ (સ્યા. કં.), તં મમસ્સ (ક.)] તાદિસમેવ.

‘‘યં, ભિક્ખવે…પે… તમહં નેવ જાનામિ ન ન જાનામીતિ વદેય્યં, તં મમસ્સ કલિ.

‘‘ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, તથાગતો દટ્ઠા દટ્ઠબ્બં, દિટ્ઠં ન મઞ્ઞતિ, અદિટ્ઠં ન મઞ્ઞતિ, દટ્ઠબ્બં ન મઞ્ઞતિ, દટ્ઠારં ન મઞ્ઞતિ; સુત્વા સોતબ્બં, સુતં ન મઞ્ઞતિ, અસુતં ન મઞ્ઞતિ, સોતબ્બં ન મઞ્ઞતિ, સોતારં ન મઞ્ઞતિ; મુત્વા મોતબ્બં, મુતં ન મઞ્ઞતિ, અમુતં ન મઞ્ઞતિ, મોતબ્બં ન મઞ્ઞતિ, મોતારં ન મઞ્ઞતિ; વિઞ્ઞત્વા વિઞ્ઞાતબ્બં, વિઞ્ઞાતં ન મઞ્ઞતિ, અવિઞ્ઞાતં ન મઞ્ઞતિ, વિઞ્ઞાતબ્બં ન મઞ્ઞતિ, વિઞ્ઞાતારં ન મઞ્ઞતિ. ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, તથાગતો દિટ્ઠસુતમુતવિઞ્ઞાતબ્બેસુ ધમ્મેસુ તાદીયેવ તાદી [તાદિસોવ તાદી (સ્યા. કં.), તાદિસે યેવ તાદી (પી.), તાદીયેવ તાદીયેવેકા (ક.)]. તમ્હા ચ પન તાદિમ્હા [તાદિતમ્હા (સી. પી.)] અઞ્ઞો તાદી ઉત્તરિતરો વા પણીતતરો વા નત્થીતિ વદામી’’તિ.

‘‘યં કિઞ્ચિ દિટ્ઠંવ સુતં મુતં વા,

અજ્ઝોસિતં સચ્ચમુતં પરેસં;

ન તેસુ તાદી સયસંવુતેસુ,

સચ્ચં મુસા વાપિ પરં દહેય્ય.

‘‘એતઞ્ચ સલ્લં પટિકચ્ચ [પટિગચ્ચ (સી. પી.)] દિસ્વા,

અજ્ઝોસિતા યત્થ પજા વિસત્તા;

જાનામિ પસ્સામિ તથેવ એતં,

અજ્ઝોસિતં નત્થિ તથાગતાન’’ન્તિ. ચતુત્થં;

૫. બ્રહ્મચરિયસુત્તં

૨૫. ‘‘નયિદં, ભિક્ખવે, બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતિ જનકુહનત્થં, ન જનલપનત્થં, ન લાભસક્કારસિલોકાનિસંસત્થં, ન ઇતિવાદપ્પમોક્ખાનિસંસત્થં, ન ‘ઇતિ મં જનો જાનાતૂ’તિ. અથ ખો ઇદં, ભિક્ખવે, બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતિ સંવરત્થં પહાનત્થં વિરાગત્થં નિરોધત્થ’’ન્તિ.

‘‘સંવરત્થં પહાનત્થં, બ્રહ્મચરિયં અનીતિહં;

અદેસયિ સો ભગવા, નિબ્બાનોગધગામિનં;

એસ મગ્ગો મહન્તેહિ [મહત્તેભિ (ક.) ઇતિવુ. ૩૫], અનુયાતો મહેસિભિ.

‘‘યે ચ તં પટિપજ્જન્તિ, યથા બુદ્ધેન દેસિતં;

દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સન્તિ, સત્થુસાસનકારિનો’’તિ. પઞ્ચમં;

૬. કુહસુત્તં

૨૬. [ઇતિવુ. ૧૦૮ ઇતિવુત્તકેપિ] ‘‘યે તે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ કુહા થદ્ધા લપા સિઙ્ગી ઉન્નળા અસમાહિતા, ન મે તે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ મામકા. અપગતા ચ તે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ ઇમસ્મા ધમ્મવિનયા, ન ચ તે ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે વુદ્ધિં વિરુળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જન્તિ. યે ચ ખો તે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ નિક્કુહા નિલ્લપા ધીરા અત્થદ્ધા સુસમાહિતા, તે ખો મે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ મામકા. અનપગતા ચ તે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ ઇમસ્મા ધમ્મવિનયા. તે ચ ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે વુદ્ધિં વિરુળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જન્તી’’તિ.

[ઇતિવુ. ૧૦૮ ઇતિવુત્તકેપિ] ‘‘કુહા થદ્ધા લપા સિઙ્ગી, ઉન્નળા અસમાહિતા;

ન તે ધમ્મે વિરૂહન્તિ, સમ્માસમ્બુદ્ધદેસિતે.

‘‘નિક્કુહા નિલ્લપા ધીરા, અત્થદ્ધા સુસમાહિતા;

તે વે ધમ્મે વિરૂહન્તિ, સમ્માસમ્બુદ્ધદેસિતે’’તિ. છટ્ઠં;

૭. સન્તુટ્ઠિસુત્તં

૨૭. ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, અપ્પાનિ ચ [ચેવ (ક.)] સુલભાનિ ચ, તાનિ ચ અનવજ્જાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? પંસુકૂલં, ભિક્ખવે, ચીવરાનં અપ્પઞ્ચ સુલભઞ્ચ, તઞ્ચ અનવજ્જં. પિણ્ડિયાલોપો, ભિક્ખવે, ભોજનાનં અપ્પઞ્ચ સુલભઞ્ચ, તઞ્ચ અનવજ્જં. રુક્ખમૂલં, ભિક્ખવે, સેનાસનાનં અપ્પઞ્ચ સુલભઞ્ચ, તઞ્ચ અનવજ્જં. પૂતિમુત્તં, ભિક્ખવે, ભેસજ્જાનં અપ્પઞ્ચ સુલભઞ્ચ, તઞ્ચ અનવજ્જં. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારિ અપ્પાનિ ચ સુલભાનિ ચ, તાનિ ચ અનવજ્જાનિ. યતો ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અપ્પેન ચ તુટ્ઠો હોતિ સુલભેન ચ, ઇદમસ્સાહં અઞ્ઞતરં સામઞ્ઞઙ્ગન્તિ [સામઞ્ઞન્તિ (ક.)] વદામી’’તિ.

‘‘અનવજ્જેન તુટ્ઠસ્સ, અપ્પેન સુલભેન ચ;

ન સેનાસનમારબ્ભ, ચીવરં પાનભોજનં;

વિઘાતો હોતિ ચિત્તસ્સ, દિસા નપ્પટિહઞ્ઞતિ.

‘‘યે ચસ્સ ધમ્મા અક્ખાતા, સામઞ્ઞસ્સાનુલોમિકા;

અધિગ્ગહિતા તુટ્ઠસ્સ, અપ્પમત્તસ્સ સિક્ખતો’’તિ. સત્તમં;

૮. અરિયવંસસુત્તં

૨૮. ‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, અરિયવંસા અગ્ગઞ્ઞા રત્તઞ્ઞા વંસઞ્ઞા પોરાણા અસંકિણ્ણા અસંકિણ્ણપુબ્બા, ન સંકીયન્તિ ન સંકીયિસ્સન્તિ, અપ્પટિકુટ્ઠા સમણેહિ બ્રાહ્મણેહિ વિઞ્ઞૂહિ. કતમે ચત્તારો? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સન્તુટ્ઠો હોતિ ઇતરીતરેન ચીવરેન, ઇતરીતરચીવરસન્તુટ્ઠિયા ચ વણ્ણવાદી, ન ચ ચીવરહેતુ અનેસનં અપ્પતિરૂપં આપજ્જતિ, અલદ્ધા ચ ચીવરં ન પરિતસ્સતિ, લદ્ધા ચ ચીવરં અગધિતો [અગથિતો (સી. પી.)] અમુચ્છિતો અનજ્ઝોસન્નો આદીનવદસ્સાવી નિસ્સરણપઞ્ઞો પરિભુઞ્જતિ; તાય ચ પન ઇતરીતરચીવરસન્તુટ્ઠિયા નેવત્તાનુક્કંસેતિ, નો [ન (દી. નિ. ૩.૩૦૯)] પરં વમ્ભેતિ. યો હિ તત્થ દક્ખો અનલસો સમ્પજાનો પતિસ્સતો, અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પોરાણે અગ્ગઞ્ઞે અરિયવંસે ઠિતો.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સન્તુટ્ઠો હોતિ ઇતરીતરેન પિણ્ડપાતેન, ઇતરીતરપિણ્ડપાતસન્તુટ્ઠિયા ચ વણ્ણવાદી, ન ચ પિણ્ડપાતહેતુ અનેસનં અપ્પતિરૂપં આપજ્જતિ, અલદ્ધા ચ પિણ્ડપાતં ન પરિતસ્સતિ, લદ્ધા ચ પિણ્ડપાતં અગધિતો અમુચ્છિતો અનજ્ઝોસન્નો આદીનવદસ્સાવી નિસ્સરણપઞ્ઞો પરિભુઞ્જતિ; તાય ચ પન ઇતરીતરપિણ્ડપાતસન્તુટ્ઠિયા નેવત્તાનુક્કંસેતિ, નો પરં વમ્ભેતિ. યો હિ તત્થ દક્ખો અનલસો સમ્પજાનો પતિસ્સતો, અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પોરાણે અગ્ગઞ્ઞે અરિયવંસે ઠિતો.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સન્તુટ્ઠો હોતિ ઇતરીતરેન સેનાસનેન, ઇતરીતરસેનાસનસન્તુટ્ઠિયા ચ વણ્ણવાદી, ન ચ સેનાસનહેતુ અનેસનં અપ્પતિરૂપં આપજ્જતિ, અલદ્ધા ચ સેનાસનં ન પરિતસ્સતિ, લદ્ધા ચ સેનાસનં અગધિતો અમુચ્છિતો અનજ્ઝોસન્નો આદીનવદસ્સાવી નિસ્સરણપઞ્ઞો પરિભુઞ્જતિ; તાય ચ પન ઇતરીતરસેનાસનસન્તુટ્ઠિયા નેવત્તાનુક્કંસેતિ, નો પરં વમ્ભેતિ. યો હિ તત્થ દક્ખો અનલસો સમ્પજાનો પતિસ્સતો, અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પોરાણે અગ્ગઞ્ઞે અરિયવંસે ઠિતો.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ભાવનારામો હોતિ ભાવનારતો, પહાનારામો હોતિ પહાનરતો; તાય ચ પન ભાવનારામતાય ભાવનારતિયા પહાનારામતાય પહાનરતિયા નેવત્તાનુક્કંસેતિ, નો પરં વમ્ભેતિ. યો હિ તત્થ દક્ખો અનલસો સમ્પજાનો પતિસ્સતો, અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પોરાણે અગ્ગઞ્ઞે અરિયવંસે ઠિતો. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારો અરિયવંસા અગ્ગઞ્ઞા રત્તઞ્ઞા વંસઞ્ઞા પોરાણા અસંકિણ્ણા અસંકિણ્ણપુબ્બા, ન સંકીયન્તિ ન સંકીયિસ્સન્તિ, અપ્પટિકુટ્ઠા સમણેહિ બ્રાહ્મણેહિ વિઞ્ઞૂહિ.

‘‘ઇમેહિ ચ પન, ભિક્ખવે, ચતૂહિ અરિયવંસેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ પુરત્થિમાય ચેપિ દિસાય વિહરતિ સ્વેવ અરતિં સહતિ, ન તં અરતિ સહતિ; પચ્છિમાય ચેપિ દિસાય વિહરતિ સ્વેવ અરતિં સહતિ, ન તં અરતિ સહતિ; ઉત્તરાય ચેપિ દિસાય વિહરતિ સ્વેવ અરતિં સહતિ, ન તં અરતિ સહતિ; દક્ખિણાય ચેપિ દિસાય વિહરતિ સ્વેવ અરતિં સહતિ, ન તં અરતિ સહતિ. તં કિસ્સ હેતુ? અરતિરતિસહો હિ, ભિક્ખવે, ધીરો’’તિ.

‘‘નારતિ સહતિ ધીરં [વીરં (સી.)], નારતિ ધીરં સહતિ;

ધીરોવ અરતિં સહતિ, ધીરો હિ અરતિસ્સહો.

‘‘સબ્બકમ્મવિહાયીનં, પનુણ્ણં [પણુન્નં (?)] કો નિવારયે;

નેક્ખં જમ્બોનદસ્સેવ, કો તં નિન્દિતુમરહતિ;

દેવાપિ નં પસંસન્તિ, બ્રહ્મુનાપિ પસંસિતો’’તિ. અટ્ઠમં;

૯. ધમ્મપદસુત્તં

૨૯. ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, ધમ્મપદાનિ અગ્ગઞ્ઞાનિ રત્તઞ્ઞાનિ વંસઞ્ઞાનિ પોરાણાનિ અસંકિણ્ણાનિ અસંકિણ્ણપુબ્બાનિ, ન સંકીયન્તિ ન સંકીયિસ્સન્તિ, અપ્પટિકુટ્ઠાનિ સમણેહિ બ્રાહ્મણેહિ વિઞ્ઞૂહિ. કતમાનિ ચત્તારિ? અનભિજ્ઝા, ભિક્ખવે, ધમ્મપદં અગ્ગઞ્ઞં રત્તઞ્ઞં વંસઞ્ઞં પોરાણં અસંકિણ્ણં અસંકિણ્ણપુબ્બં, ન સંકીયતિ ન સંકીયિસ્સતિ, અપ્પટિકુટ્ઠં સમણેહિ બ્રાહ્મણેહિ વિઞ્ઞૂહિ.

‘‘અબ્યાપાદો, ભિક્ખવે, ધમ્મપદં અગ્ગઞ્ઞં રત્તઞ્ઞં વંસઞ્ઞં પોરાણં અસંકિણ્ણં અસંકિણ્ણપુબ્બં, ન સંકીયતિ ન સંકીયિસ્સતિ, અપ્પટિકુટ્ઠં સમણેહિ બ્રાહ્મણેહિ વિઞ્ઞૂહિ.

‘‘સમ્માસતિ, ભિક્ખવે, ધમ્મપદં અગ્ગઞ્ઞં રત્તઞ્ઞં વંસઞ્ઞં પોરાણં અસંકિણ્ણં અસંકિણ્ણપુબ્બં, ન સંકીયતિ ન સંકીયિસ્સતિ, અપ્પટિકુટ્ઠં સમણેહિ બ્રાહ્મણેહિ વિઞ્ઞૂહિ.

‘‘સમ્માસમાધિ, ભિક્ખવે, ધમ્મપદં અગ્ગઞ્ઞં રત્તઞ્ઞં વંસઞ્ઞં પોરાણં અસંકિણ્ણં અસંકિણ્ણપુબ્બં, ન સંકીયતિ ન સંકીયિસ્સતિ, અપ્પટિકુટ્ઠં સમણેહિ બ્રાહ્મણેહિ વિઞ્ઞૂહિ. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારિ ધમ્મપદાનિ અગ્ગઞ્ઞાનિ રત્તઞ્ઞાનિ વંસઞ્ઞાનિ પોરાણાનિ અસંકિણ્ણાનિ અસંકિણ્ણપુબ્બાનિ, ન સંકીયન્તિ ન સંકીયિસ્સન્તિ, અપ્પટિકુટ્ઠાનિ સમણેહિ બ્રાહ્મણેહિ વિઞ્ઞૂહી’’તિ.

‘‘અનભિજ્ઝાલુ વિહરેય્ય, અબ્યાપન્નેન ચેતસા;

સતો એકગ્ગચિત્તસ્સ [એકગ્ગચિત્તાયં (ક.)], અજ્ઝત્તં સુસમાહિતો’’તિ. નવમં;

૧૦. પરિબ્બાજકસુત્તં

૩૦. એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતે. તેન ખો પન સમયેન સમ્બહુલા અભિઞ્ઞાતા અભિઞ્ઞાતા પરિબ્બાજકા સિપ્પિનિકાતીરે [સપ્પિનિયા તીરે (સી. પી.), સિપ્પિનિયા તીરે (સ્યા. કં.), સિપ્પિનિયા નદિયા તીરે (ક.)] પરિબ્બાજકારામે પટિવસન્તિ, સેય્યથિદં અન્નભારો વરધરો સકુલુદાયી ચ પરિબ્બાજકો અઞ્ઞે ચ અભિઞ્ઞાતા અભિઞ્ઞાતા પરિબ્બાજકા. અથ ખો ભગવા સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો યેન સિપ્પિનિકાતીરં પરિબ્બાજકારામો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. નિસજ્જ ખો ભગવા તે પરિબ્બાજકે એતદવોચ –

‘‘ચત્તારિમાનિ, પરિબ્બાજકા, ધમ્મપદાનિ અગ્ગઞ્ઞાનિ રત્તઞ્ઞાનિ વંસઞ્ઞાનિ પોરાણાનિ અસંકિણ્ણાનિ અસંકિણ્ણપુબ્બાનિ, ન સંકીયન્તિ ન સંકીયિસ્સન્તિ, અપ્પટિકુટ્ઠાનિ સમણેહિ બ્રાહ્મણેહિ વિઞ્ઞૂહિ. કતમાનિ ચત્તારિ? અનભિજ્ઝા, પરિબ્બાજકા, ધમ્મપદં અગ્ગઞ્ઞં રત્તઞ્ઞં વંસઞ્ઞં પોરાણં અસંકિણ્ણં અસંકિણ્ણપુબ્બં, ન સંકીયતિ ન સંકીયિસ્સતિ, અપ્પટિકુટ્ઠં સમણેહિ બ્રાહ્મણેહિ વિઞ્ઞૂહિ. અબ્યાપાદો, પરિબ્બાજકા, ધમ્મપદં…પે… સમ્માસતિ, પરિબ્બાજકા, ધમ્મપદં…પે… સમ્માસમાધિ, પરિબ્બાજકા, ધમ્મપદં અગ્ગઞ્ઞં રત્તઞ્ઞં વંસઞ્ઞં પોરાણં અસંકિણ્ણં અસંકિણ્ણપુબ્બં, ન સંકીયતિ ન સંકીયિસ્સતિ, અપ્પટિકુટ્ઠં સમણેહિ બ્રાહ્મણેહિ વિઞ્ઞૂહિ. ઇમાનિ ખો, પરિબ્બાજકા, ચત્તારિ ધમ્મપદાનિ અગ્ગઞ્ઞાનિ રત્તઞ્ઞાનિ વંસઞ્ઞાનિ પોરાણાનિ અસંકિણ્ણાનિ અસંકિણ્ણપુબ્બાનિ, ન સંકીયન્તિ ન સંકીયિસ્સન્તિ, અપ્પટિકુટ્ઠાનિ સમણેહિ બ્રાહ્મણેહિ વિઞ્ઞૂહિ.

‘‘યો ખો, પરિબ્બાજકા, એવં વદેય્ય – ‘અહમેતં અનભિજ્ઝં ધમ્મપદં પચ્ચક્ખાય અભિજ્ઝાલું કામેસુ તિબ્બસારાગં સમણં વા બ્રાહ્મણં વા પઞ્ઞાપેસ્સામી’તિ, તમહં તત્થ એવં વદેય્યં – ‘એતુ વદતુ બ્યાહરતુ પસ્સામિસ્સાનુભાવ’ન્તિ. સો વત, પરિબ્બાજકા, અનભિજ્ઝં ધમ્મપદં પચ્ચક્ખાય અભિજ્ઝાલું કામેસુ તિબ્બસારાગં સમણં વા બ્રાહ્મણં વા પઞ્ઞાપેસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ.

‘‘યો ખો, પરિબ્બાજકા, એવં વદેય્ય – ‘અહમેતં અબ્યાપાદં ધમ્મપદં પચ્ચક્ખાય બ્યાપન્નચિત્તં પદુટ્ઠમનસઙ્કપ્પં સમણં વા બ્રાહ્મણં વા પઞ્ઞાપેસ્સામી’તિ, તમહં તત્થ એવં વદેય્યં – ‘એતુ વદતુ બ્યાહરતુ પસ્સામિસ્સાનુભાવ’ન્તિ. સો વત, પરિબ્બાજકા, અબ્યાપાદં ધમ્મપદં પચ્ચક્ખાય બ્યાપન્નચિત્તં પદુટ્ઠમનસઙ્કપ્પં સમણં વા બ્રાહ્મણં વા પઞ્ઞાપેસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ.

‘‘યો ખો, પરિબ્બાજકા, એવં વદેય્ય – ‘અહમેતં સમ્માસતિં ધમ્મપદં પચ્ચક્ખાય મુટ્ઠસ્સતિં અસમ્પજાનં સમણં વા બ્રાહ્મણં વા પઞ્ઞાપેસ્સામી’તિ, તમહં તત્થ એવં વદેય્યં – ‘એતુ વદતુ બ્યાહરતુ પસ્સામિસ્સાનુભાવ’ન્તિ. સો વત, પરિબ્બાજકા, સમ્માસતિં ધમ્મપદં પચ્ચક્ખાય મુટ્ઠસ્સતિં અસમ્પજાનં સમણં વા બ્રાહ્મણં વા પઞ્ઞાપેસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ.

‘‘યો ખો, પરિબ્બાજકા, એવં વદેય્ય – ‘અહમેતં સમ્માસમાધિં ધમ્મપદં પચ્ચક્ખાય અસમાહિતં વિબ્ભન્તચિત્તં સમણં વા બ્રાહ્મણં વા પઞ્ઞાપેસ્સામી’તિ, તમહં તત્થ એવં વદેય્યં – ‘એતુ વદતુ બ્યાહરતુ પસ્સામિસ્સાનુભાવ’ન્તિ. સો વત, પરિબ્બાજકા, સમ્માસમાધિં ધમ્મપદં પચ્ચક્ખાય અસમાહિતં વિબ્ભન્તચિત્તં સમણં વા બ્રાહ્મણં વા પઞ્ઞાપેસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ.

‘‘યો ખો, પરિબ્બાજકા, ઇમાનિ ચત્તારિ ધમ્મપદાનિ ગરહિતબ્બં પટિક્કોસિતબ્બં મઞ્ઞેય્ય, તસ્સ દિટ્ઠેવ ધમ્મે ચત્તારો સહધમ્મિકા વાદાનુપાતા ગારય્હા ઠાના [વાદાનુવાદા ગારય્હં ઠાનં (મ. નિ. ૩.૮)] આગચ્છન્તિ. કતમે ચત્તારો? અનભિજ્ઝં ચે ભવં ધમ્મપદં ગરહતિ પટિક્કોસતિ, યે ચ હિ [યે ચ (મ. નિ. ૩.૧૪૨-૧૪૩)] અભિજ્ઝાલૂ કામેસુ તિબ્બસારાગા સમણબ્રાહ્મણા તે ભોતો પુજ્જા તે ભોતો પાસંસા. અબ્યાપાદં ચે ભવં ધમ્મપદં ગરહતિ પટિક્કોસતિ, યે ચ હિ બ્યાપન્નચિત્તા પદુટ્ઠમનસઙ્કપ્પા સમણબ્રાહ્મણા તે ભોતો પુજ્જા તે ભોતો પાસંસા. સમ્માસતિં ચે ભવં ધમ્મપદં ગરહતિ પટિક્કોસતિ, યે ચ હિ મુટ્ઠસ્સતી અસમ્પજાના સમણબ્રાહ્મણા તે ભોતો પુજ્જા તે ભોતો પાસંસા. સમ્માસમાધિં ચે ભવં ધમ્મપદં ગરહતિ પટિક્કોસતિ, યે ચ હિ અસમાહિતા વિબ્ભન્તચિત્તા સમણબ્રાહ્મણા તે ભોતો પુજ્જા તે ભોતો પાસંસા.

‘‘યો ખો, પરિબ્બાજકા, ઇમાનિ ચત્તારિ ધમ્મપદાનિ ગરહિતબ્બં પટિક્કોસિતબ્બં મઞ્ઞેય્ય, તસ્સ દિટ્ઠેવ ધમ્મે ઇમે ચત્તારો સહધમ્મિકા વાદાનુપાતા ગારય્હા ઠાના આગચ્છન્તિ. યેપિ તે પરિબ્બાજકા અહેસું ઉક્કલા વસ્સભઞ્ઞા [વસ્સભિઞ્ઞા (ક.) સં. નિ. ૩.૬૨ પસ્સિતબ્બં] અહેતુકવાદા અકિરિયવાદા નત્થિકવાદા, તેપિ ઇમાનિ ચત્તારિ ધમ્મપદાનિ ન ગરહિતબ્બં ન પટિક્કોસિતબ્બં અમઞ્ઞિંસુ. તં કિસ્સ હેતુ? નિન્દાબ્યારોસનઉપારમ્ભભયા’’તિ [ઉપવાદભયાતિ (ક.) મ. નિ. ૩.૧૫૦; સં. નિ. ૩.૬૨ પસ્સિતબ્બં].

‘‘અબ્યાપન્નો સદા સતો, અજ્ઝત્તં સુસમાહિતો;

અભિજ્ઝાવિનયે સિક્ખં, અપ્પમત્તોતિ વુચ્ચતી’’તિ. દસમં;

ઉરુવેલવગ્ગો તતિયો.