૧. કમ્મકરણવગ્ગો

૧. વજ્જસુત્તં

૧. એવં મે સુતં – એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘દ્વેમાનિ, ભિક્ખવે, વજ્જાનિ. કતમાનિ દ્વે? દિટ્ઠધમ્મિકઞ્ચ વજ્જં સમ્પરાયિકઞ્ચ વજ્જં. કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, દિટ્ઠધમ્મિકં વજ્જં? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પસ્સતિ ચોરં આગુચારિં રાજાનો ગહેત્વા વિવિધા કમ્મકારણા [વિવિધાનિ કમ્મકરણાનિ (ક.)] કારેન્તે; કસાહિપિ તાળેન્તે, વેત્તેહિપિ તાળેન્તે, અદ્ધદણ્ડકેહિપિ તાળેન્તે, હત્થમ્પિ છિન્દન્તે, પાદમ્પિ છિન્દન્તે, હત્થપાદમ્પિ છિન્દન્તે, કણ્ણમ્પિ છિન્દન્તે, નાસમ્પિ છિન્દન્તે, કણ્ણનાસમ્પિ છિન્દન્તે, બિલઙ્ગથાલિકમ્પિ કરોન્તે, સઙ્ખમુણ્ડિકમ્પિ કરોન્તે, રાહુમુખમ્પિ કરોન્તે, જોતિમાલિકમ્પિ કરોન્તે, હત્થપજ્જોતિકમ્પિ કરોન્તે, એરકવત્તિકમ્પિ કરોન્તે, ચીરકવાસિકમ્પિ કરોન્તે, એણેય્યકમ્પિ કરોન્તે, બળિસમંસિકમ્પિ કરોન્તે, કહાપણિકમ્પિ કરોન્તે, ખારાપતચ્છિકમ્પિ [ખારાપટિચ્છકમ્પિ (સ્યા. કં. ક.)] કરોન્તે, પલિઘપરિવત્તિકમ્પિ કરોન્તે, પલાલપીઠકમ્પિ [પલાલપિટ્ઠિકમ્પિ (સી.)] કરોન્તે, તત્તેનપિ તેલેન ઓસિઞ્ચન્તે, સુનખેહિપિ ખાદાપેન્તે, જીવન્તમ્પિ સૂલે ઉત્તાસેન્તે, અસિનાપિ સીસં છિન્દન્તે.

‘‘તસ્સ એવં હોતિ – ‘યથારૂપાનં ખો પાપકાનં કમ્માનં હેતુ ચોરં આગુચારિં રાજાનો ગહેત્વા વિવિધા કમ્મકારણા કારેન્તિ; કસાહિપિ તાળેન્તિ, વેત્તેહિપિ તાળેન્તિ, અદ્ધદણ્ડકેહિપિ તાળેન્તિ, હત્થમ્પિ છિન્દન્તિ, પાદમ્પિ છિન્દન્તિ, હત્થપાદમ્પિ છિન્દન્તિ, કણ્ણમ્પિ છિન્દન્તિ, નાસમ્પિ છિન્દન્તિ, કણ્ણનાસમ્પિ છિન્દન્તિ, બિલઙ્ગથાલિકમ્પિ કરોન્તિ, સઙ્ખમુણ્ડિકમ્પિ કરોન્તિ, રાહુમુખમ્પિ કરોન્તિ, જોતિમાલિકમ્પિ કરોન્તિ, હત્થપજ્જોતિકમ્પિ કરોન્તિ, એરકવત્તિકમ્પિ કરોન્તિ, ચીરકવાસિકમ્પિ કરોન્તિ, એણેય્યકમ્પિ કરોન્તિ, બળિસમંસિકમ્પિ કરોન્તિ, કહાપણિકમ્પિ કરોન્તિ, ખારાપતચ્છિકમ્પિ કરોન્તિ, પલિઘપરિવત્તિકમ્પિ કરોન્તિ, પલાલપીઠકમ્પિ કરોન્તિ, તત્તેનપિ તેલેન ઓસિઞ્ચન્તિ, સુનખેહિપિ ખાદાપેન્તિ, જીવન્તમ્પિ સૂલે ઉત્તાસેન્તિ, અસિનાપિ સીસં છિન્દન્તિ. અહઞ્ચેવ [અહઞ્ચે (?)] ખો પન એવરૂપં પાપકમ્મં કરેય્યં, મમ્પિ રાજાનો ગહેત્વા એવરૂપા વિવિધા કમ્મકારણા કારેય્યું; કસાહિપિ તાળેય્યું…પે… અસિનાપિ સીસં છિન્દેય્યુ’ન્તિ. સો દિટ્ઠધમ્મિકસ્સ વજ્જસ્સ ભીતો ન પરેસં પાભતં વિલુમ્પન્તો ચરતિ. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, દિટ્ઠધમ્મિકં વજ્જં.

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, સમ્પરાયિકં વજ્જં? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘કાયદુચ્ચરિતસ્સ ખો પન પાપકો દુક્ખો વિપાકો અભિસમ્પરાયં, વચીદુચ્ચરિતસ્સ પાપકો દુક્ખો વિપાકો અભિસમ્પરાયં, મનોદુચ્ચરિતસ્સ પાપકો દુક્ખો વિપાકો અભિસમ્પરાયં. અહઞ્ચેવ ખો પન કાયેન દુચ્ચરિતં ચરેય્યં, વાચાય દુચ્ચરિતં ચરેય્યં, મનસા દુચ્ચરિતં ચરેય્યં. કિઞ્ચ તં યાહં ન કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપજ્જેય્ય’ન્તિ. સો સમ્પરાયિકસ્સ વજ્જસ્સ ભીતો કાયદુચ્ચરિતં પહાય કાયસુચરિતં ભાવેતિ, વચીદુચ્ચરિતં પહાય વચીસુચરિતં ભાવેતિ, મનોદુચ્ચરિતં પહાય મનોસુચરિતં ભાવેતિ, સુદ્ધં અત્તાનં પરિહરતિ. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સમ્પરાયિકં વજ્જં. ‘‘ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, દ્વે વજ્જાનિ. તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘દિટ્ઠધમ્મિકસ્સ વજ્જસ્સ ભાયિસ્સામ, સમ્પરાયિકસ્સ વજ્જસ્સ ભાયિસ્સામ, વજ્જભીરુનો ભવિસ્સામ વજ્જભયદસ્સાવિનો’તિ. એવઞ્હિ વો, ભિક્ખવે, સિક્ખિતબ્બં. વજ્જભીરુનો, ભિક્ખવે, વજ્જભયદસ્સાવિનો એતં પાટિકઙ્ખં યં પરિમુચ્ચિસ્સતિ સબ્બવજ્જેહી’’તિ. પઠમં.

૨. પધાનસુત્તં

૨. ‘‘દ્વેમાનિ, ભિક્ખવે, પધાનાનિ દુરભિસમ્ભવાનિ લોકસ્મિં. કતમાનિ દ્વે? યઞ્ચ ગિહીનં અગારં અજ્ઝાવસતં ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાનુપ્પદાનત્થં પધાનં, યઞ્ચ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતાનં સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગત્થં પધાનં. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, દ્વે પધાનાનિ દુરભિસમ્ભવાનિ લોકસ્મિં.

‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, ઇમેસં દ્વિન્નં પધાનાનં યદિદં સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગત્થં પધાનં. તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગત્થં પધાનં પદહિસ્સામા’તિ. એવઞ્હિ વો, ભિક્ખવે, સિક્ખિતબ્બ’’ન્તિ. દુતિયં.

૩. તપનીયસુત્તં

૩. ‘‘દ્વેમે, ભિક્ખવે, ધમ્મા તપનીયા. કતમે દ્વે? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચસ્સ કાયદુચ્ચરિતં કતં હોતિ, અકતં હોતિ કાયસુચરિતં; વચીદુચ્ચરિતં કતં હોતિ; અકતં હોતિ વચીસુચરિતં; મનોદુચ્ચરિતં કતં હોતિ, અકતં હોતિ મનોસુચરિતં. સો ‘કાયદુચ્ચરિતં મે કત’ન્તિ તપ્પતિ, ‘અકતં મે કાયસુચરિત’ન્તિ તપ્પતિ; ‘વચીદુચ્ચરિતં મે કત’ન્તિ તપ્પતિ, ‘અકતં મે વચીસુચરિત’ન્તિ તપ્પતિ; ‘મનોદુચ્ચરિતં મે કત’ન્તિ તપ્પતિ, ‘અકતં મે મનોસુચરિત’ન્તિ તપ્પતિ. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, દ્વે ધમ્મા તપનીયા’’તિ. તતિયં.

૪. અતપનીયસુત્તં

૪. ‘‘દ્વેમે, ભિક્ખવે, ધમ્મા અતપનીયા. કતમે દ્વે? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચસ્સ કાયસુચરિતં કતં હોતિ, અકતં હોતિ કાયદુચ્ચરિતં; વચીસુચરિતં કતં હોતિ, અકતં હોતિ વચીદુચ્ચરિતં; મનોસુચરિતં કતં હોતિ, અકતં હોતિ મનોદુચ્ચરિતં. સો ‘કાયસુચરિતં મે કત’ન્તિ ન તપ્પતિ, ‘અકતં મે કાયદુચ્ચરિત’ન્તિ ન તપ્પતિ; ‘વચીસુચરિતં મે કત’ન્તિ ન તપ્પતિ, ‘અકતં મે વચીદુચ્ચરિત’ન્તિ ન તપ્પતિ; ‘મનોસુચરિતં મે કત’ન્તિ ન તપ્પતિ, ‘અકતં મે મનોદુચ્ચરિત’ન્તિ ન તપ્પતિ. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, દ્વે ધમ્મા અતપનીયા’’તિ. ચતુત્થં.

૫. ઉપઞ્ઞાતસુત્તં

૫. ‘‘દ્વિન્નાહં, ભિક્ખવે, ધમ્માનં ઉપઞ્ઞાસિં – યા ચ અસન્તુટ્ઠિતા કુસલેસુ ધમ્મેસુ, યા ચ અપ્પટિવાનિતા પધાનસ્મિં. અપ્પટિવાની સુદાહં, ભિક્ખવે, પદહામિ – ‘કામં તચો ચ ન્હારુ [નહારુ (સી. સ્યા. કં. પી.)] ચ અટ્ઠિ ચ અવસિસ્સતુ, સરીરે ઉપસુસ્સતુ મંસલોહિતં, યં તં પુરિસથામેન પુરિસવીરિયેન પુરિસપરક્કમેન પત્તબ્બં ન તં અપાપુણિત્વા વીરિયસ્સ સણ્ઠાનં ભવિસ્સતી’તિ. તસ્સ મય્હં, ભિક્ખવે, અપ્પમાદાધિગતા સમ્બોધિ, અપ્પમાદાધિગતો અનુત્તરો યોગક્ખેમો. તુમ્હે ચેપિ, ભિક્ખવે, અપ્પટિવાનં પદહેય્યાથ – ‘કામં તચો ચ ન્હારુ ચ અટ્ઠિ ચ અવસિસ્સતુ, સરીરે ઉપસુસ્સતુ મંસલોહિતં, યં તં પુરિસથામેન પુરિસવીરિયેન પુરિસપરક્કમેન પત્તબ્બં ન તં અપાપુણિત્વા વીરિયસ્સ સણ્ઠાનં ભવિસ્સતી’તિ, તુમ્હેપિ, ભિક્ખવે, નચિરસ્સેવ – યસ્સત્થાય કુલપુત્તા સમ્મદેવ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજન્તિ તદનુત્તરં – બ્રહ્મચરિયપરિયોસાનં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સથ. તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘અપ્પટિવાનં પદહિસ્સામ. કામં તચો ચ ન્હારુ ચ અટ્ઠિ ચ અવસિસ્સતુ, સરીરે ઉપસુસ્સતુ મંસલોહિતં, યં તં પુરિસથામેન પુરિસવીરિયેન પુરિસપરક્કમેન પત્તબ્બં ન તં અપાપુણિત્વા વીરિયસ્સ સણ્ઠાનં ભવિસ્સતી’તિ. એવઞ્હિ વો, ભિક્ખવે, સિક્ખિતબ્બ’’ન્તિ. પઞ્ચમં.

૬. સંયોજનસુત્તં

૬. ‘‘દ્વેમે, ભિક્ખવે, ધમ્મા. કતમે દ્વે? યા ચ સંયોજનિયેસુ ધમ્મેસુ અસ્સાદાનુપસ્સિતા, યા ચ સંયોજનિયેસુ ધમ્મેસુ નિબ્બિદાનુપસ્સિતા. સંયોજનિયેસુ, ભિક્ખવે, ધમ્મેસુ અસ્સાદાનુપસ્સી વિહરન્તો રાગં ન પજહતિ, દોસં ન પજહતિ, મોહં ન પજહતિ. રાગં અપ્પહાય, દોસં અપ્પહાય, મોહં અપ્પહાય ન પરિમુચ્ચતિ જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ. ન પરિમુચ્ચતિ દુક્ખસ્માતિ વદામિ.

‘‘સંયોજનિયેસુ, ભિક્ખવે, ધમ્મેસુ નિબ્બિદાનુપસ્સી વિહરન્તો રાગં પજહતિ, દોસં પજહતિ, મોહં પજહતિ. રાગં પહાય, દોસં પહાય, મોહં પહાય, પરિમુચ્ચતિ જાતિયા જરાય મરણેન સોકેહિ પરિદેવેહિ દુક્ખેહિ દોમનસ્સેહિ ઉપાયાસેહિ. પરિમુચ્ચતિ દુક્ખસ્માતિ વદામિ. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, દ્વે ધમ્મા’’તિ. છટ્ઠં.

૭. કણ્હસુત્તં

૭. ‘‘દ્વેમે, ભિક્ખવે, ધમ્મા કણ્હા. કતમે દ્વે? અહિરિકઞ્ચ અનોત્તપ્પઞ્ચ. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, દ્વે ધમ્મા કણ્હા’’તિ. સત્તમં.

૮. સુક્કસુત્તં

૮. ‘‘દ્વેમે, ભિક્ખવે, ધમ્મા સુક્કા. કતમે દ્વે? હિરી [હિરિ (સી. સ્યા. કં. પી.)] ચ ઓત્તપ્પઞ્ચ. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, દ્વે ધમ્મા સુક્કા’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. ચરિયસુત્તં

૯. ‘‘દ્વેમે, ભિક્ખવે, ધમ્મા સુક્કા લોકં પાલેન્તિ. કતમે દ્વે? હિરી ચ ઓત્તપ્પઞ્ચ. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, દ્વે સુક્કા ધમ્મા લોકં ન પાલેય્યું, નયિધ પઞ્ઞાયેથ માતાતિ વા માતુચ્છાતિ વા માતુલાનીતિ વા આચરિયભરિયાતિ વા ગરૂનં દારાતિ વા. સમ્ભેદં લોકો અગમિસ્સ, યથા અજેળકા કુક્કુટસૂકરા સોણસિઙ્ગાલા [સોણસિગાલા (સી. સ્યા. કં. પી.)]. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, ઇમે દ્વે સુક્કા ધમ્મા લોકં પાલેન્તિ તસ્મા પઞ્ઞાયતિ [પઞ્ઞાયન્તિ (સી.)] માતાતિ વા માતુચ્છાતિ વા માતુલાનીતિ વા આચરિયભરિયાતિ વા ગરૂનં દારાતિ વા’’તિ. નવમં.

૧૦. વસ્સૂપનાયિકસુત્તં

૧૦. ‘‘દ્વેમા, ભિક્ખવે, વસ્સૂપનાયિકા. કતમા દ્વે? પુરિમિકા ચ પચ્છિમિકા ચ. ઇમા ખો, ભિક્ખવે, દ્વે વસ્સૂપનાયિકા’’તિ. દસમં.

કમ્મકરણવગ્ગો પઠમો.

તસ્સુદ્દાનં –

વજ્જા પધાના દ્વે તપનીયા, ઉપઞ્ઞાતેન પઞ્ચમં;

સંયોજનઞ્ચ કણ્હઞ્ચ, સુક્કં ચરિયા વસ્સૂપનાયિકેન વગ્ગો.