(૬) ૧. સચિત્તવગ્ગો

૧. સચિત્તસુત્તં

૫૧. એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભિક્ખવો’’તિ. ‘‘ભદન્તે’’તિ તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘નો ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પરચિત્તપરિયાયકુસલો હોતિ, અથ ‘સચિત્તપરિયાયકુસલો ભવિસ્સામી’તિ [ભવિસ્સામાતિ (સ્યા.)] – એવઞ્હિ વો, ભિક્ખવે, સિક્ખિતબ્બં.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સચિત્તપરિયાયકુસલો હોતિ? સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, ઇત્થી વા પુરિસો વા દહરો યુવા મણ્ડનકજાતિકો આદાસે વા પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અચ્છે વા ઉદકપત્તે સકં મુખનિમિત્તં પચ્ચવેક્ખમાનો સચે તત્થ પસ્સતિ રજં વા અઙ્ગણં વા, તસ્સેવ રજસ્સ વા અઙ્ગણસ્સ વા પહાનાય વાયમતિ. નો ચે તત્થ પસ્સતિ રજં વા અઙ્ગણં વા, તેનેવત્તમનો હોતિ પરિપુણ્ણસઙ્કપ્પો – ‘લાભા વત મે, પરિસુદ્ધં વત મે’તિ. એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો પચ્ચવેક્ખણા બહુકારા [ભિક્ખુ પચ્ચવેક્ખમાનો બહુકારો (ક.)] હોતિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ – ‘અભિજ્ઝાલુ નુ ખો બહુલં વિહરામિ, અનભિજ્ઝાલુ નુ ખો બહુલં વિહરામિ, બ્યાપન્નચિત્તો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, અબ્યાપન્નચિત્તો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, થિનમિદ્ધપરિયુટ્ઠિતો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, વિગતથિનમિદ્ધો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, ઉદ્ધતો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, અનુદ્ધતો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, વિચિકિચ્છો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, તિણ્ણવિચિકિચ્છો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, કોધનો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, અક્કોધનો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, સંકિલિટ્ઠચિત્તો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, અસંકિલિટ્ઠચિત્તો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, સારદ્ધકાયો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, અસારદ્ધકાયો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, કુસીતો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, આરદ્ધવીરિયો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, અસમાહિતો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, સમાહિતો નુ ખો બહુલં વિહરામી’તિ.

‘‘સચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પચ્ચવેક્ખમાનો એવં જાનાતિ – ‘અભિજ્ઝાલુ બહુલં વિહરામિ, બ્યાપન્નચિત્તો બહુલં વિહરામિ, થિનમિદ્ધપરિયુટ્ઠિતો બહુલં વિહરામિ, ઉદ્ધતો બહુલં વિહરામિ, વિચિકિચ્છો બહુલં વિહરામિ, કોધનો બહુલં વિહરામિ, સંકિલિટ્ઠચિત્તો બહુલં વિહરામિ, સારદ્ધકાયો બહુલં વિહરામિ, કુસીતો બહુલં વિહરામિ, અસમાહિતો બહુલં વિહરામી’તિ, તેન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના તેસંયેવ પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનાય અધિમત્તો છન્દો ચ વાયામો ચ ઉસ્સાહો ચ ઉસ્સોળ્હી ચ અપ્પટિવાની ચ સતિ ચ સમ્પજઞ્ઞઞ્ચ કરણીયં. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, આદિત્તચેલો વા આદિત્તસીસો વા. તસ્સેવ ચેલસ્સ વા સીસસ્સ વા નિબ્બાપનાય અધિમત્તં છન્દઞ્ચ વાયામઞ્ચ ઉસ્સાહઞ્ચ ઉસ્સોળ્હિઞ્ચ અપ્પટિવાનિઞ્ચ સતિઞ્ચ સમ્પજઞ્ઞઞ્ચ કરેય્ય. એવમેવં ખો તેન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના તેસંયેવ પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનાય અધિમત્તો છન્દો ચ વાયામો ચ ઉસ્સાહો ચ ઉસ્સોળ્હી ચ અપ્પટિવાની ચ સતિ ચ સમ્પજઞ્ઞઞ્ચ કરણીયં.

‘‘સચે પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પચ્ચવેક્ખમાનો એવં જાનાતિ – ‘અનભિજ્ઝાલુ બહુલં વિહરામિ, અબ્યાપન્નચિત્તો બહુલં વિહરામિ, વિગતથિનમિદ્ધો બહુલં વિહરામિ, અનુદ્ધતો બહુલં વિહરામિ, તિણ્ણવિચિકિચ્છો બહુલં વિહરામિ, અક્કોધનો બહુલં વિહરામિ, અસંકિલિટ્ઠચિત્તો બહુલં વિહરામિ, અસારદ્ધકાયો બહુલં વિહરામિ, આરદ્ધવીરિયો બહુલં વિહરામિ, સમાહિતો બહુલં વિહરામી’તિ, તેન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના તેસુયેવ કુસલેસુ ધમ્મેસુ પતિટ્ઠાય ઉત્તરિ આસવાનં ખયાય યોગો કરણીયો’’તિ. પઠમં.

૨. સારિપુત્તસુત્તં

૫૨. તત્ર ખો આયસ્મા સારિપુત્તો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘આવુસો ભિક્ખવે’’તિ. ‘‘આવુસો’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ પચ્ચસ્સોસું. આયસ્મા સારિપુત્તો એતદવોચ –

‘‘નો ચે, આવુસો, ભિક્ખુ પરચિત્તપરિયાયકુસલો હોતિ, અથ ‘સચિત્તપરિયાયકુસલો ભવિસ્સામી’તિ – એવઞ્હિ વો, આવુસો, સિક્ખિતબ્બં.

‘‘કથઞ્ચાવુસો, ભિક્ખુ સચિત્તપરિયાયકુસલો હોતિ? સેય્યથાપિ, આવુસો, ઇત્થી વા પુરિસો વા દહરો યુવા મણ્ડનકજાતિકો આદાસે વા પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અચ્છે વા ઉદપત્તે સકં મુખનિમિત્તં પચ્ચવેક્ખમાનો સચે તત્થ પસ્સતિ રજં વા અઙ્ગણં વા, તસ્સેવ રજસ્સ વા અઙ્ગણસ્સ વા પહાનાય વાયમતિ. નો ચે તત્થ પસ્સતિ રજં વા અઙ્ગણં વા, તેનેવત્તમનો હોતિ પરિપુણ્ણસઙ્કપ્પો – ‘લાભા વત મે, પરિસુદ્ધં વત મે’તિ.

એવમેવં ખો, આવુસો, ભિક્ખુનો પચ્ચવેક્ખણા બહુકારા હોતિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ – ‘અભિજ્ઝાલુ નુ ખો બહુલં વિહરામિ, અનભિજ્ઝાલુ નુ ખો બહુલં વિહરામિ, બ્યાપન્નચિત્તો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, અબ્યાપન્નચિત્તો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, થિનમિદ્ધપરિયુટ્ઠિતો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, વિગતથિનમિદ્ધો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, ઉદ્ધતો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, અનુદ્ધતો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, વિચિકિચ્છો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, તિણ્ણવિચિકિચ્છો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, કોધનો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, અક્કોધનો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, સંકિલિટ્ઠચિત્તો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, અસંકિલિટ્ઠચિત્તો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, સારદ્ધકાયો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, અસારદ્ધકાયો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, કુસીતો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, આરદ્ધવીરિયો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, સમાહિતો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, અસમાહિતો નુ ખો બહુલં વિહરામી’તિ.

‘‘સચે, આવુસો, ભિક્ખુ પચ્ચવેક્ખમાનો એવં જાનાતિ – ‘અભિજ્ઝાલુ બહુલં વિહરામિ…પે… અસમાહિતો બહુલં વિહરામી’તિ, તેનાવુસો, ભિક્ખુના તેસંયેવ પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનાય અધિમત્તો છન્દો ચ વાયામો ચ ઉસ્સાહો ચ ઉસ્સોળ્હી ચ અપ્પટિવાની ચ સતિ ચ સમ્પજઞ્ઞઞ્ચ કરણીયં. સેય્યથાપિ, આવુસો, આદિત્તચેલો વા આદિત્તસીસો વા. તસ્સેવ ચેલસ્સ વા સીસસ્સ વા નિબ્બાપનાય અધિમત્તં છન્દઞ્ચ વાયામઞ્ચ ઉસ્સાહઞ્ચ ઉસ્સોળ્હિઞ્ચ અપ્પટિવાનિઞ્ચ સતિઞ્ચ સમ્પજઞ્ઞઞ્ચ કરેય્ય. એવમેવં ખો, આવુસો, તેન ભિક્ખુના તેસંયેવ પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનાય અધિમત્તો છન્દો ચ વાયામો ચ ઉસ્સાહો ચ ઉસ્સોળ્હી ચ અપ્પટિવાની ચ સતિ ચ સમ્પજઞ્ઞઞ્ચ કરણીયં.

‘‘સચે પનાવુસો, ભિક્ખુ પચ્ચવેક્ખમાનો એવં જાનાતિ – ‘અનભિજ્ઝાલુ બહુલં વિહરામિ…પે… સમાહિતો બહુલં વિહરામી’તિ, તેનાવુસો, ભિક્ખુના તેસુયેવ કુસલેસુ ધમ્મેસુ પતિટ્ઠાય ઉત્તરિ આસવાનં ખયાય યોગો કરણીયો’’તિ. દુતિયં.

૩. ઠિતિસુત્તં

૫૩. ‘‘ઠિતિમ્પાહં, ભિક્ખવે, ન વણ્ણયામિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ, પગેવ પરિહાનિં. વુડ્ઢિઞ્ચ ખો અહં, ભિક્ખવે, વણ્ણયામિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ, નો ઠિતિં નો હાનિં.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, હાનિ હોતિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ, નો ઠિતિ નો વુડ્ઢિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ યત્તકો હોતિ સદ્ધાય સીલેન સુતેન ચાગેન પઞ્ઞાય પટિભાનેન, તસ્સ તે ધમ્મા નેવ તિટ્ઠન્તિ નો વડ્ઢન્તિ. હાનિમેતં, ભિક્ખવે, વદામિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ, નો ઠિતિં નો વુડ્ઢિં. એવં ખો, ભિક્ખવે, હાનિ હોતિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ, નો ઠિતિ નો વુડ્ઢિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે ઠિતિ હોતિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ, નો હાનિ નો વુડ્ઢિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ યત્તકો હોતિ સદ્ધાય સીલેન સુતેન ચાગેન પઞ્ઞાય પટિભાનેન, તસ્સ તે ધમ્મા નેવ હાયન્તિ નો વડ્ઢન્તિ. ઠિતિમેતં, ભિક્ખવે, વદામિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ, નો હાનિં નો વુડ્ઢિં. એવં ખો, ભિક્ખવે, ઠિતિ હોતિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ, નો વુડ્ઢિ નો હાનિ.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, વુડ્ઢિ હોતિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ, નો ઠિતિ નો હાનિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ યત્તકો હોતિ સદ્ધાય સીલેન સુતેન ચાગેન પઞ્ઞાય પટિભાનેન, તસ્સ તે ધમ્મા નેવ તિટ્ઠન્તિ નો હાયન્તિ. વુડ્ઢિમેતં, ભિક્ખવે, વદામિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ, નો ઠિતિં નો હાનિં. એવં ખો, ભિક્ખવે, વુડ્ઢિ હોતિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ, નો ઠિતિ નો હાનિ.

‘‘નો ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પરચિત્તપરિયાયકુસલો હોતિ, અથ ‘સચિત્તપરિયાયકુસલો ભવિસ્સામી’તિ – એવઞ્હિ વો, ભિક્ખવે, સિક્ખિતબ્બં.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સચિત્તપરિયાયકુસલો હોતિ? સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, ઇત્થી વા પુરિસો વા દહરો યુવા મણ્ડનકજાતિકો આદાસે વા પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અચ્છે વા ઉદપત્તે સકં મુખનિમિત્તં પચ્ચવેક્ખમાનો સચે તત્થ પસ્સતિ રજં વા અઙ્ગણં વા, તસ્સેવ રજસ્સ વા અઙ્ગણસ્સ વા પહાનાય વાયમતિ. નો ચે તત્થ પસ્સતિ રજં વા અઙ્ગણં વા, તેનેવત્તમનો હોતિ પરિપુણ્ણસઙ્કપ્પો – ‘લાભા વત મે, પરિસુદ્ધં વત મે’તિ. એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો પચ્ચવેક્ખણા બહુકારા હોતિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ – ‘અભિજ્ઝાલુ નુ ખો બહુલં વિહરામિ, અનભિજ્ઝાલુ નુ ખો બહુલં વિહરામિ, બ્યાપન્નચિત્તો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, અબ્યાપન્નચિત્તો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, થિનમિદ્ધપરિયુટ્ઠિતો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, વિગતથિનમિદ્ધો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, ઉદ્ધતો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, અનુદ્ધતો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, વિચિકિચ્છો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, તિણ્ણવિચિકિચ્છો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, કોધનો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, અક્કોધનો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, સંકિલિટ્ઠચિત્તો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, અસંકિલિટ્ઠચિત્તો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, સારદ્ધકાયો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, અસારદ્ધકાયો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, કુસીતો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, આરદ્ધવીરિયો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, સમાહિતો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, અસમાહિતો નુ ખો બહુલં વિહરામી’તિ.

‘‘સચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પચ્ચવેક્ખમાનો એવં જાનાતિ – ‘અભિજ્ઝાલુ બહુલં વિહરામિ, બ્યાપન્નચિત્તો બહુલં વિહરામિ, થિનમિદ્ધપરિયુટ્ઠિતો બહુલં વિહરામિ, ઉદ્ધતો બહુલં વિહરામિ, વિચિકિચ્છો બહુલં વિહરામિ, કોધનો બહુલં વિહરામિ, સંકિલિટ્ઠચિત્તો બહુલં વિહરામિ, સારદ્ધકાયો બહુલં વિહરામિ, કુસીતો બહુલં વિહરામિ, અસમાહિતો બહુલં વિહરામી’તિ, તેન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના તેસંયેવ પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનાય અધિમત્તો છન્દો ચ વાયામો ચ ઉસ્સાહો ચ ઉસ્સોળ્હી ચ અપ્પટિવાની ચ સતિ ચ સમ્પજઞ્ઞઞ્ચ કરણીયં. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, આદિત્તચેલો વા આદિત્તસીસો વા. તસ્સેવ ચેલસ્સ વા સીસસ્સ વા નિબ્બાપનાય અધિમત્તં છન્દઞ્ચ વાયામઞ્ચ ઉસ્સાહઞ્ચ ઉસ્સોળ્હિઞ્ચ અપ્પટિવાનિઞ્ચ સતિઞ્ચ સમ્પજઞ્ઞઞ્ચ કરેય્ય; એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, તેન ભિક્ખુના તેસંયેવ પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનાય અધિમત્તો છન્દો ચ વાયામો ચ ઉસ્સાહો ચ ઉસ્સોળ્હી ચ અપ્પટિવાની ચ સતિ ચ સમ્પજઞ્ઞઞ્ચ કરણીયં.

‘‘સચે પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પચ્ચવેક્ખમાનો એવં જાનાતિ – ‘અનભિજ્ઝાલુ બહુલં વિહરામિ, અબ્યાપન્નચિત્તો બહુલં વિહરામિ, વિગતથિનમિદ્ધો બહુલં વિહરામિ, અનુદ્ધતો બહુલં વિહરામિ, તિણ્ણવિચિકિચ્છો બહુલં વિહરામિ, અક્કોધનો બહુલં વિહરામિ, અસંકિલિટ્ઠચિત્તો બહુલં વિહરામિ, અસારદ્ધકાયો બહુલં વિહરામિ, આરદ્ધવીરિયો બહુલં વિહરામિ, સમાહિતો બહુલં વિહરામી’તિ, તેન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના તેસુયેવ કુસલેસુ ધમ્મેસુ પતિટ્ઠાય ઉત્તરિ આસવાનં ખયાય યોગો કરણીયો’’તિ. તતિયં.

૪. સમથસુત્તં

૫૪. ‘‘નો ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પરચિત્તપરિયાયકુસલો હોતિ, અથ ‘સચિત્તપરિયાયકુસલો ભવિસ્સામી’તિ – એવઞ્હિ વો, ભિક્ખવે, સિક્ખિતબ્બં.

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સચિત્તપરિયાયકુસલો હોતિ? સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, ઇત્થી વા પુરિસો વા દહરો યુવા મણ્ડનકજાતિકો આદાસે વા પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અચ્છે વા ઉદપત્તે સકં મુખનિમિત્તં પચ્ચવેક્ખમાનો સચે તત્થ પસ્સતિ રજં વા અઙ્ગણં વા, તસ્સેવ રજસ્સ વા અઙ્ગણસ્સ વા પહાનાય વાયમતિ. નો ચે તત્થ પસ્સતિ રજં વા અઙ્ગણં વા, તેનેવત્તમનો હોતિ પરિપુણ્ણસઙ્કપ્પો – ‘લાભા વત મે, પરિસુદ્ધં વત મે’તિ. એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો પચ્ચવેક્ખણા બહુકારા હોતિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ – ‘લાભી નુ ખોમ્હિ અજ્ઝત્તં ચેતોસમથસ્સ, ન નુ ખોમ્હિ લાભી અજ્ઝત્તં ચેતોસમથસ્સ, લાભી નુ ખોમ્હિ અધિપઞ્ઞાધમ્મવિપસ્સનાય, ન નુ ખોમ્હિ લાભી અધિપઞ્ઞાધમ્મવિપસ્સનાયા’તિ.

‘‘સચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પચ્ચવેક્ખમાનો એવં જાનાતિ – ‘લાભીમ્હિ અજ્ઝત્તં ચેતોસમથસ્સ, ન લાભી અધિપઞ્ઞાધમ્મવિપસ્સનાયા’તિ, તેન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના અજ્ઝત્તં ચેતોસમથે પતિટ્ઠાય અધિપઞ્ઞાધમ્મવિપસ્સનાય યોગો કરણીયો. સો અપરેન સમયેન લાભી ચેવ હોતિ અજ્ઝત્તં ચેતોસમથસ્સ લાભી ચ અધિપઞ્ઞાધમ્મવિપસ્સનાય.

‘‘સચે પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પચ્ચવેક્ખમાનો એવં જાનાતિ – ‘લાભીમ્હિ અધિપઞ્ઞાધમ્મવિપસ્સનાય, ન લાભી અજ્ઝત્તં ચેતોસમથસ્સા’તિ, તેન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના અધિપઞ્ઞાધમ્મવિપસ્સનાય પતિટ્ઠાય અજ્ઝત્તં ચેતોસમથે યોગો કરણીયો. સો અપરેન સમયેન લાભી ચેવ હોતિ અધિપઞ્ઞાધમ્મવિપસ્સનાય લાભી ચ અજ્ઝત્તં ચેતોસમથસ્સ.

‘‘સચે, પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પચ્ચવેક્ખમાનો એવં જાનાતિ – ‘ન લાભી અજ્ઝત્તં ચેતોસમથસ્સ, ન લાભી અધિપઞ્ઞાધમ્મવિપસ્સનાયા’તિ, તેન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના તેસંયેવ કુસલાનં ધમ્માનં પટિલાભાય અધિમત્તો છન્દો ચ વાયામો ચ ઉસ્સાહો ચ ઉસ્સોળ્હી ચ અપ્પટિવાની ચ સતિ ચ સમ્પજઞ્ઞઞ્ચ કરણીયં. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, આદિત્તચેલો વા આદિત્તસીસો વા. તસ્સેવ ચેલસ્સ વા સીસસ્સ વા નિબ્બાપનાય અધિમત્તં છન્દઞ્ચ વાયામઞ્ચ ઉસ્સાહઞ્ચ ઉસ્સોળ્હિઞ્ચ અપ્પટિવાનિઞ્ચ સતિઞ્ચ સમ્પજઞ્ઞઞ્ચ કરેય્ય. એવમેવં ખો, ભિક્ખવે, તેન ભિક્ખુના તેસંયેવ કુસલાનં ધમ્માનં પટિલાભાય અધિમત્તો છન્દો ચ વાયામો ચ ઉસ્સાહો ચ ઉસ્સોળ્હી ચ અપ્પટિવાની ચ સતિ ચ સમ્પજઞ્ઞઞ્ચ કરણીયં. સો અપરેન સમયેન લાભી ચેવ હોતિ અજ્ઝત્તં ચેતોસમથસ્સ લાભી ચ અધિપઞ્ઞાધમ્મવિપસ્સનાય.

‘‘સચે પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પચ્ચવેક્ખમાનો એવં જાનાતિ – ‘લાભીમ્હિ અજ્ઝત્તં ચેતોસમથસ્સ, લાભી અધિપઞ્ઞાધમ્મવિપસ્સનાયા’તિ, તેન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના તેસુયેવ કુસલેસુ ધમ્મેસુ પતિટ્ઠાય ઉત્તરિ આસવાનં ખયાય યોગો કરણીયો.

‘‘ચીવરમ્પાહં, ભિક્ખવે, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ અસેવિતબ્બમ્પિ. પિણ્ડપાતમ્પાહં, ભિક્ખવે, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ અસેવિતબ્બમ્પિ. સેનાસનમ્પાહં, ભિક્ખવે, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ અસેવિતબ્બમ્પિ. ગામનિગમમ્પાહં, ભિક્ખવે, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ અસેવિતબ્બમ્પિ. જનપદપદેસમ્પાહં, ભિક્ખવે, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ અસેવિતબ્બમ્પિ. પુગ્ગલમ્પાહં, ભિક્ખવે, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ અસેવિતબ્બમ્પિ.

‘‘‘ચીવરમ્પાહં, ભિક્ખવે, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ અસેવિતબ્બમ્પી’તિ, ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? તત્થ યં જઞ્ઞા ચીવરં – ‘ઇદં ખો મે ચીવરં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તી’તિ, એવરૂપં ચીવરં ન સેવિતબ્બં. તત્થ યં જઞ્ઞા ચીવરં – ‘ઇદં ખો મે ચીવરં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તી’તિ, એવરૂપં ચીવરં સેવિતબ્બં. ‘ચીવરમ્પાહં, ભિક્ખવે, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ અસેવિતબ્બમ્પી’તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘‘પિણ્ડપાતમ્પાહં, ભિક્ખવે, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ અસેવિતબ્બમ્પી’તિ, ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? તત્થ યં જઞ્ઞા પિણ્ડપાતં – ‘ઇમં ખો મે પિણ્ડપાતં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તી’તિ, એવરૂપો પિણ્ડપાતો ન સેવિતબ્બો. તત્થ યં જઞ્ઞા પિણ્ડપાતં – ‘ઇમં ખો મે પિણ્ડપાતં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તી’તિ, એવરૂપો પિણ્ડપાતો સેવિતબ્બો. ‘પિણ્ડપાતમ્પાહં, ભિક્ખવે, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ અસેવિતબ્બમ્પી’તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘‘સેનાસનમ્પાહં, ભિક્ખવે, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ અસેવિતબ્બમ્પી’તિ, ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? તત્થ યં જઞ્ઞા સેનાસનં – ‘ઇદં ખો મે સેનાસનં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તી’તિ, એવરૂપં સેનાસનં ન સેવિતબ્બં. તત્થ યં જઞ્ઞા સેનાસનં – ‘ઇદં ખો મે સેનાસનં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તી’તિ, એવરૂપં સેનાસનં સેવિતબ્બં. ‘સેનાસનમ્પાહં, ભિક્ખવે, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ અસેવિતબ્બમ્પી’તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘‘ગામનિગમમ્પાહં, ભિક્ખવે, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ અસેવિતબ્બમ્પી’તિ, ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? તત્થ યં જઞ્ઞા ગામનિગમં – ‘ઇમં ખો મે ગામનિગમં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તી’તિ, એવરૂપો ગામનિગમો ન સેવિતબ્બો. તત્થ યં જઞ્ઞા ગામનિગમં – ‘ઇમં ખો મે ગામનિગમં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તી’તિ, એવરૂપો ગામનિગમો સેવિતબ્બો. ‘ગામનિગમમ્પાહં, ભિક્ખવે, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ અસેવિતબ્બમ્પી’તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘‘જનપદપદેસમ્પાહં, ભિક્ખવે, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ અસેવિતબ્બમ્પી’તિ, ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? તત્થ યં જઞ્ઞા જનપદપદેસં – ‘ઇમં ખો મે જનપદપદેસં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તી’તિ, એવરૂપો જનપદપદેસો ન સેવિતબ્બો. તત્થ યં જઞ્ઞા જનપદપદેસં – ‘ઇમં ખો મે જનપદપદેસં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તી’તિ, એવરૂપો જનપદપદેસો સેવિતબ્બો. ‘જનપદપદેસમ્પાહં, ભિક્ખવે, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ અસેવિતબ્બમ્પી’તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તં.

‘‘‘પુગ્ગલમ્પાહં, ભિક્ખવે, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ અસેવિતબ્બમ્પી’તિ, ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં. કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં? તત્થ યં જઞ્ઞા પુગ્ગલં – ‘ઇમં ખો મે પુગ્ગલં સેવતો અકુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તિ, કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તી’તિ, એવરૂપો પુગ્ગલો ન સેવિતબ્બો. તત્થ યં જઞ્ઞા પુગ્ગલં – ‘ઇમં ખો મે પુગ્ગલં સેવતો અકુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ, કુસલા ધમ્મા અભિવડ્ઢન્તી’તિ, એવરૂપો પુગ્ગલો સેવિતબ્બો. ‘પુગ્ગલમ્પાહં, ભિક્ખવે, દુવિધેન વદામિ – સેવિતબ્બમ્પિ અસેવિતબ્બમ્પી’તિ, ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્ત’’ન્તિ. ચતુત્થં.

૫. પરિહાનસુત્તં

૫૫. તત્ર ખો આયસ્મા સારિપુત્તો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘આવુસો ભિક્ખવે’’તિ [ભિક્ખવોતિ (સી. સ્યા.)]. ‘‘આવુસો’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ પચ્ચસ્સોસું. આયસ્મા સારિપુત્તો એતદવોચ –

‘‘‘પરિહાનધમ્મો પુગ્ગલો, પરિહાનધમ્મો પુગ્ગલો’તિ, આવુસો, વુચ્ચતિ. ‘અપરિહાનધમ્મો પુગ્ગલો, અપરિહાનધમ્મો પુગ્ગલો’તિ, આવુસો, વુચ્ચતિ. કિત્તાવતા નુ ખો, આવુસો, પરિહાનધમ્મો પુગ્ગલો વુત્તો ભગવતા, કિત્તાવતા ચ પન અપરિહાનધમ્મો પુગ્ગલો વુત્તો ભગવતા’’તિ? ‘‘દૂરતોપિ ખો મયં, આવુસો, આગચ્છામ આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ સન્તિકે એતસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થમઞ્ઞાતું. સાધુ વતાયસ્મન્તંયેવ સારિપુત્તં પટિભાતુ એતસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થો. આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ સુત્વા ભિક્ખૂ ધારેસ્સન્તી’’તિ.

‘‘તેનહાવુસો, સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવમાવુસો’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ પચ્ચસ્સોસું. આયસ્મા સારિપુત્તો એતદવોચ –

‘‘કિત્તાવતા નુ ખો, આવુસો, પરિહાનધમ્મો પુગ્ગલો વુત્તો ભગવતા? ઇધાવુસો, ભિક્ખુ અસ્સુતઞ્ચેવ ધમ્મં ન સુણાતિ, સુતા ચસ્સ ધમ્મા સમ્મોસં ગચ્છન્તિ, યે ચસ્સ ધમ્મા પુબ્બે ચેતસો અસમ્ફુટ્ઠપુબ્બા તે ચસ્સ ન સમુદાચરન્તિ, અવિઞ્ઞાતઞ્ચેવ ન વિજાનાતિ. એત્તાવતા ખો, આવુસો, પરિહાનધમ્મો પુગ્ગલો વુત્તો ભગવતા.

‘‘કિત્તાવતા ચ પનાવુસો, અપરિહાનધમ્મો પુગ્ગલો વુત્તો ભગવતા? ઇધાવુસો, ભિક્ખુ અસ્સુતઞ્ચેવ ધમ્મં સુણાતિ, સુતા ચસ્સ ધમ્મા ન સમ્મોસં ગચ્છન્તિ, યે ચસ્સ ધમ્મા પુબ્બે ચેતસો અસમ્ફુટ્ઠપુબ્બા તે ચસ્સ સમુદાચરન્તિ, અવિઞ્ઞાતઞ્ચેવ વિજાનાતિ. એત્તાવતા ખો, આવુસો, અપરિહાનધમ્મો પુગ્ગલો વુત્તો ભગવતા.

‘‘નો ચે, આવુસો, ભિક્ખુ પરચિત્તપરિયાયકુસલો હોતિ, અથ ‘સચિત્તપરિયાયકુસલો ભવિસ્સામી’તિ – એવઞ્હિ વો, આવુસો, સિક્ખિતબ્બં.

‘‘કથઞ્ચાવુસો, ભિક્ખુ સચિત્તપરિયાયકુસલો હોતિ? સેય્યથાપિ, આવુસો, ઇત્થી વા પુરિસો વા દહરો યુવા મણ્ડનકજાતિકો આદાસે વા પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અચ્છે વા ઉદપત્તે સકં મુખનિમિત્તં પચ્ચવેક્ખમાનો સચે તત્થ પસ્સતિ રજં વા અઙ્ગણં વા, તસ્સેવ રજસ્સ વા અઙ્ગણસ્સ વા પહાનાય વાયમતિ. નો ચે તત્થ પસ્સતિ રજં વા અઙ્ગણં વા, તેનેવત્તમનો હોતિ પરિપુણ્ણસઙ્કપ્પો – ‘લાભા વત મે, પરિસુદ્ધં વત મે’તિ. એવમેવ ખો, આવુસો, ભિક્ખુનો પચ્ચવેક્ખણા બહુકારા હોતિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ – ‘અનભિજ્ઝાલુ નુ ખો બહુલં વિહરામિ, સંવિજ્જતિ નુ ખો મે એસો ધમ્મો ઉદાહુ નો, અબ્યાપન્નચિત્તો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, સંવિજ્જતિ નુ ખો મે એસો ધમ્મો ઉદાહુ નો, વિગતથિનમિદ્ધો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, સંવિજ્જતિ નુ ખો મે એસો ધમ્મો ઉદાહુ નો, અનુદ્ધતો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, સંવિજ્જતિ નુ ખો મે એસો ધમ્મો ઉદાહુ નો, તિણ્ણવિચિકિચ્છો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, સંવિજ્જતિ નુ ખો મે એસો ધમ્મો ઉદાહુ નો, અક્કોધનો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, સંવિજ્જતિ નુ ખો મે એસો ધમ્મો ઉદાહુ નો, અસંકિલિટ્ઠચિત્તો નુ ખો બહુલં વિહરામિ, સંવિજ્જતિ નુ ખો મે એસો ધમ્મો ઉદાહુ નો, લાભી નુ ખોમ્હિ અજ્ઝત્તં ધમ્મપામોજ્જસ્સ, સંવિજ્જતિ નુ ખો મે એસો ધમ્મો ઉદાહુ નો, લાભી નુ ખોમ્હિ અજ્ઝત્તં ચેતોસમથસ્સ, સંવિજ્જતિ નુ ખો મે એસો ધમ્મો ઉદાહુ નો, લાભી નુ ખોમ્હિ અધિપઞ્ઞાધમ્મવિપસ્સનાય, સંવિજ્જતિ નુ ખો મે એસો ધમ્મો ઉદાહુ નો’તિ.

‘‘સચે પન, આવુસો, ભિક્ખુ પચ્ચવેક્ખમાનો સબ્બેપિમે કુસલે ધમ્મે અત્તનિ ન સમનુપસ્સતિ, તેનાવુસો, ભિક્ખુના સબ્બેસંયેવ ઇમેસં કુસલાનં ધમ્માનં પટિલાભાય અધિમત્તો છન્દો ચ વાયામો ચ ઉસ્સાહો ચ ઉસ્સોળ્હી ચ અપ્પટિવાની ચ સતિ ચ સમ્પજઞ્ઞઞ્ચ કરણીયં. સેય્યથાપિ, આવુસો, આદિત્તચેલો વા આદિત્તસીસો વા. તસ્સેવ ચેલસ્સ વા સીસસ્સ વા નિબ્બાપનાય અધિમત્તં છન્દઞ્ચ વાયામઞ્ચ ઉસ્સાહઞ્ચ ઉસ્સોળ્હિઞ્ચ અપ્પટિવાનિઞ્ચ સતિઞ્ચ સમ્પજઞ્ઞઞ્ચ કરેય્ય. એવમેવં ખો, આવુસો, તેન ભિક્ખુના સબ્બેસંયેવ કુસલાનં ધમ્માનં પટિલાભાય અધિમત્તો છન્દો ચ વાયામો ચ ઉસ્સાહો ચ ઉસ્સોળ્હી ચ અપ્પટિવાની ચ સતિ ચ સમ્પજઞ્ઞઞ્ચ કરણીયં.

‘‘સચે પનાવુસો, ભિક્ખુ પચ્ચવેક્ખમાનો એકચ્ચે કુસલે ધમ્મે અત્તનિ સમનુપસ્સતિ, એકચ્ચે કુસલે ધમ્મે અત્તનિ ન સમનુપસ્સતિ, તેનાવુસો, ભિક્ખુના યે કુસલે ધમ્મે અત્તનિ સમનુપસ્સતિ તેસુ કુસલેસુ ધમ્મેસુ પતિટ્ઠાય, યે કુસલે ધમ્મે અત્તનિ ન સમનુપસ્સતિ તેસં કુસલાનં ધમ્માનં પટિલાભાય અધિમત્તો છન્દો ચ વાયામો ચ ઉસ્સાહો ચ ઉસ્સોળ્હી ચ અપ્પટિવાની ચ સતિ ચ સમ્પજઞ્ઞઞ્ચ કરણીયં. સેય્યથાપિ, આવુસો, આદિત્તચેલો વા આદિત્તસીસો વા. તસ્સેવ ચેલસ્સ વા સીસસ્સ વા નિબ્બાપનાય અધિમત્તં છન્દઞ્ચ વાયામઞ્ચ ઉસ્સાહઞ્ચ ઉસ્સોળ્હિઞ્ચ અપ્પટિવાનિઞ્ચ સતિઞ્ચ સમ્પજઞ્ઞઞ્ચ કરેય્ય. એવમેવં ખો, આવુસો, તેન ભિક્ખુના યે કુસલે ધમ્મે અત્તનિ સમનુપસ્સતિ તેસુ કુસલેસુ ધમ્મેસુ પતિટ્ઠાય, યે કુસલે ધમ્મે અત્તનિ ન સમનુપસ્સતિ તેસં કુસલાનં ધમ્માનં પટિલાભાય અધિમત્તો છન્દો ચ વાયામો ચ ઉસ્સાહો ચ ઉસ્સોળ્હી ચ અપ્પટિવાની ચ સતિ ચ સમ્પજઞ્ઞઞ્ચ કરણીયં.

‘‘સચે પનાવુસો, ભિક્ખુ પચ્ચવેક્ખમાનો સબ્બેપિમે કુસલે ધમ્મે અત્તનિ સમનુપસ્સતિ, તેનાવુસો, ભિક્ખુના સબ્બેસ્વેવ ઇમેસુ કુસલેસુ ધમ્મેસુ પતિટ્ઠાય ઉત્તરિ આસવાનં ખયાય યોગો કરણીયો’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. પઠમસઞ્ઞાસુત્તં

૫૬. ‘‘દસયિમા, ભિક્ખવે, સઞ્ઞા ભાવિતા બહુલીકતા મહપ્ફલા હોન્તિ મહાનિસંસા અમતોગધા અમતપરિયોસાના. કતમા દસ? અસુભસઞ્ઞા, મરણસઞ્ઞા, આહારે પટિકૂલસઞ્ઞા, સબ્બલોકે અનભિરતસઞ્ઞા, અનિચ્ચસઞ્ઞા, અનિચ્ચે દુક્ખસઞ્ઞા, દુક્ખે અનત્તસઞ્ઞા, પહાનસઞ્ઞા, વિરાગસઞ્ઞા, નિરોધસઞ્ઞા – ઇમા ખો, ભિક્ખવે, દસ સઞ્ઞા ભાવિતા બહુલીકતા મહપ્ફલા હોન્તિ મહાનિસંસા અમતોગધા અમતપરિયોસાના’’તિ. છટ્ઠં.

૭. દુતિયસઞ્ઞાસુત્તં

૫૭. ‘‘દસયિમા, ભિક્ખવે, સઞ્ઞા ભાવિતા બહુલીકતા મહપ્ફલા હોન્તિ મહાનિસંસા અમતોગધા અમતપરિયોસાના. કતમા દસ? અનિચ્ચસઞ્ઞા, અનત્તસઞ્ઞા, મરણસઞ્ઞા, આહારે પટિકૂલસઞ્ઞા, સબ્બલોકે અનભિરતસઞ્ઞા, અટ્ઠિકસઞ્ઞા, પુળવકસઞ્ઞા [પુલવકસઞ્ઞા (સી. પી.), પુળુવકસઞ્ઞા (ક.), અ. નિ. ૧.૪૬૩-૪૭૨], વિનીલકસઞ્ઞા, વિચ્છિદ્દકસઞ્ઞા, ઉદ્ધુમાતકસઞ્ઞા – ઇમા ખો, ભિક્ખવે, દસ સઞ્ઞા ભાવિતા બહુલીકતા મહપ્ફલા હોન્તિ મહાનિસંસા અમતોગધા અમતપરિયોસાના’’તિ. સત્તમં.

૮. મૂલકસુત્તં

૫૮. [અ. નિ. ૮.૮૩] ‘‘સચે, ભિક્ખવે, અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા એવં પુચ્છેય્યું – ‘કિંમૂલકા, આવુસો, સબ્બે ધમ્મા, કિંસમ્ભવા સબ્બે ધમ્મા, કિંસમુદયા સબ્બે ધમ્મા, કિંસમોસરણા સબ્બે ધમ્મા, કિંપમુખા સબ્બે ધમ્મા, કિંઅધિપતેય્યા સબ્બે ધમ્મા, કિંઉત્તરા સબ્બે ધમ્મા, કિંસારા સબ્બે ધમ્મા, કિંઓગધા સબ્બે ધમ્મા, કિંપરિયોસાના સબ્બે ધમ્મા’તિ, એવં પુટ્ઠા તુમ્હે, ભિક્ખવે, તેસં અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં કિન્તિ બ્યાકરેય્યાથા’’તિ? ‘‘ભગવંમૂલકા નો, ભન્તે, ધમ્મા ભગવંનેત્તિકા ભગવંપટિસરણા. સાધુ વત, ભન્તે, ભગવન્તંયેવ પટિભાતુ એતસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થો. ભગવતો સુત્વા ભિક્ખૂ ધારેસ્સન્તી’’તિ.

‘‘તેન હિ, ભિક્ખવે, સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથ; ભાસિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું. ભગવા એતદવોચ –

‘‘સચે, ભિક્ખવે, અઞ્ઞતિત્થિયા પરિબ્બાજકા એવં પુચ્છેય્યું – ‘કિંમૂલકા, આવુસો, સબ્બે ધમ્મા, કિંસમ્ભવા સબ્બે ધમ્મા, કિંસમુદયા સબ્બે ધમ્મા, કિંસમોસરણા સબ્બે ધમ્મા કિંપમુખા સબ્બે ધમ્મા, કિં અધિપતેય્યા સબ્બે ધમ્મા, કિંઉત્તરા સબ્બે ધમ્મા, કિંસારા સબ્બે ધમ્મા, કિંઓગધા સબ્બે ધમ્મા, કિંપરિયોસાના સબ્બે ધમ્મા’તિ, એવં પુટ્ઠા તુમ્હે, ભિક્ખવે, તેસં અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં એવં બ્યાકરેય્યાથ – ‘છન્દમૂલકા, આવુસો, સબ્બે ધમ્મા, મનસિકારસમ્ભવા સબ્બે ધમ્મા, ફસ્સસમુદયા સબ્બે ધમ્મા, વેદનાસમોસરણા સબ્બે ધમ્મા, સમાધિપ્પમુખા સબ્બે ધમ્મા, સતાધિપતેય્યા સબ્બે ધમ્મા, પઞ્ઞુત્તરા સબ્બે ધમ્મા, વિમુત્તિસારા સબ્બે ધમ્મા, અમતોગધા સબ્બે ધમ્મા, નિબ્બાનપરિયોસાના સબ્બે ધમ્મા’તિ. એવં પુટ્ઠા તુમ્હે, ભિક્ખવે, તેસં અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં એવં બ્યાકરેય્યાથા’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. પબ્બજ્જાસુત્તં

૫૯. ‘‘તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, એવં સિક્ખિતબ્બં – ‘યથાપબ્બજ્જાપરિચિતઞ્ચ નો ચિત્તં ભવિસ્સતિ, ન ચુપ્પન્ના પાપકા અકુસલા ધમ્મા ચિત્તં પરિયાદાય ઠસ્સન્તિ; અનિચ્ચસઞ્ઞાપરિચિતઞ્ચ નો ચિત્તં ભવિસ્સતિ, અનત્તસઞ્ઞાપરિચિતઞ્ચ નો ચિત્તં ભવિસ્સતિ, અસુભસઞ્ઞાપરિચિતઞ્ચ નો ચિત્તં ભવિસ્સતિ, આદીનવસઞ્ઞાપરિચિતઞ્ચ નો ચિત્તં ભવિસ્સતિ, લોકસ્સ સમઞ્ચ વિસમઞ્ચ ઞત્વા તંસઞ્ઞાપરિચિતઞ્ચ નો ચિત્તં ભવિસ્સતિ, લોકસ્સ ભવઞ્ચ [સમ્ભવઞ્ચ (સી. સ્યા.)] વિભવઞ્ચ ઞત્વા તંસઞ્ઞાપરિચિતઞ્ચ નો ચિત્તં ભવિસ્સતિ, લોકસ્સ સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ ઞત્વા તંસઞ્ઞાપરિચિતઞ્ચ નો ચિત્તં ભવિસ્સતિ, પહાનસઞ્ઞાપરિચિતઞ્ચ નો ચિત્તં ભવિસ્સતિ, વિરાગસઞ્ઞાપરિચિતઞ્ચ નો ચિત્તં ભવિસ્સતિ, નિરોધસઞ્ઞાપરિચિતઞ્ચ નો ચિત્તં ભવિસ્સતી’તિ – એવઞ્હિ વો, ભિક્ખવે, સિક્ખિતબ્બં.

‘‘યતો ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો યથાપબ્બજ્જાપરિચિતઞ્ચ ચિત્તં હોતિ ન ચુપ્પન્ના પાપકા અકુસલા ધમ્મા ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠન્તિ, અનિચ્ચસઞ્ઞાપરિચિતઞ્ચ ચિત્તં હોતિ, અનત્તસઞ્ઞાપરિચિતઞ્ચ ચિત્તં હોતિ, અસુભસઞ્ઞાપરિચિતઞ્ચ ચિત્તં હોતિ, આદીનવસઞ્ઞાપરિચિતઞ્ચ ચિત્તં હોતિ, લોકસ્સ સમઞ્ચ વિસમઞ્ચ ઞત્વા તંસઞ્ઞાપરિચિતઞ્ચ ચિત્તં હોતિ, લોકસ્સ ભવઞ્ચ વિભવઞ્ચ ઞત્વા તંસઞ્ઞાપરિચિતઞ્ચ ચિત્તં હોતિ, લોકસ્સ સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ ઞત્વા તંસઞ્ઞાપરિચિતઞ્ચ ચિત્તં હોતિ, પહાનસઞ્ઞાપરિચિતઞ્ચ ચિત્તં હોતિ, વિરાગસઞ્ઞાપરિચિતઞ્ચ ચિત્તં હોતિ, નિરોધસઞ્ઞાપરિચિતઞ્ચ ચિત્તં હોતિ, તસ્સ દ્વિન્નં ફલાનં અઞ્ઞતરં ફલં પાટિકઙ્ખં – દિટ્ઠેવ ધમ્મે અઞ્ઞા, સતિ વા ઉપાદિસેસે અનાગામિતા’’તિ. નવમં.

૧૦. ગિરિમાનન્દસુત્તં

૬૦. એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા ગિરિમાનન્દો આબાધિકો હોતિ દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ –

‘‘આયસ્મા, ભન્તે, ગિરિમાનન્દો આબાધિકો હોતિ દુક્ખિતો બાળ્હગિલાનો. સાધુ, ભન્તે, ભગવા યેનાયસ્મા ગિરિમાનન્દો તેનુપસઙ્કમતુ અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’તિ. ‘‘સચે ખો ત્વં, આનન્દ, ગિરિમાનન્દસ્સ ભિક્ખુનો દસ સઞ્ઞા ભાસેય્યાસિ, ઠાનં ખો પનેતં વિજ્જતિ યં ગિરિમાનન્દસ્સ ભિક્ખુનો દસ સઞ્ઞા સુત્વા સો આબાધો ઠાનસો પટિપ્પસ્સમ્ભેય્ય.

‘‘કતમા દસ? અનિચ્ચસઞ્ઞા, અનત્તસઞ્ઞા, અસુભસઞ્ઞા, આદીનવસઞ્ઞા, પહાનસઞ્ઞા, વિરાગસઞ્ઞા, નિરોધસઞ્ઞા, સબ્બલોકે અનભિરતસઞ્ઞા [અનભિરતિસઞ્ઞા (ક.)], સબ્બસઙ્ખારેસુ અનિચ્છાસઞ્ઞા, આનાપાનસ્સતિ.

‘‘કતમા ચાનન્દ, અનિચ્ચસઞ્ઞા? ઇધાનન્દ, ભિક્ખુ અરઞ્ઞગતો વા રુક્ખમૂલગતો વા સુઞ્ઞાગારગતો વા ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘રૂપં અનિચ્ચં, વેદના અનિચ્ચા, સઞ્ઞા અનિચ્ચા, સઙ્ખારા અનિચ્ચા, વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચ’ન્તિ. ઇતિ ઇમેસુ પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ અનિચ્ચાનુપસ્સી વિહરતિ. અયં વુચ્ચતાનન્દ, અનિચ્ચસઞ્ઞા.

‘‘કતમા ચાનન્દ, અનત્તસઞ્ઞા? ઇધાનન્દ, ભિક્ખુ અરઞ્ઞગતો વા રુક્ખમૂલગતો વા સુઞ્ઞાગારગતો વા ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘ચક્ખુ અનત્તા, રૂપા અનત્તા, સોતં અનત્તા, સદ્દા અનત્તા, ઘાનં અનત્તા, ગન્ધા અનત્તા, જિવ્હા અનત્તા, રસા અનત્તા, કાયા અનત્તા, ફોટ્ઠબ્બા અનત્તા, મનો અનત્તા, ધમ્મા અનત્તા’તિ. ઇતિ ઇમેસુ છસુ અજ્ઝત્તિકબાહિરેસુ આયતનેસુ અનત્તાનુપસ્સી વિહરતિ. અયં વુચ્ચતાનન્દ, અનત્તસઞ્ઞા.

‘‘કતમા ચાનન્દ, અસુભસઞ્ઞા? ઇધાનન્દ, ભિક્ખુ ઇમમેવ કાયં ઉદ્ધં પાદતલા અધો કેસમત્થકા તચપરિયન્તં પૂરં નાનાપ્પકારસ્સ અસુચિનો પચ્ચવેક્ખતિ – ‘અત્થિ ઇમસ્મિં કાયે કેસા લોમા નખા દન્તા તચો મંસં ન્હારુ અટ્ઠિ અટ્ઠિમિઞ્જં વક્કં હદયં યકનં કિલોમકં પિહકં પપ્ફાસં અન્તં અન્તગુણં ઉદરિયં કરીસં પિત્તં સેમ્હં પુબ્બો લોહિતં સેદો મેદો અસ્સુ વસા ખેળો સિઙ્ઘાણિકા લસિકા મુત્ત’ન્તિ. ઇતિ ઇમસ્મિં કાયે અસુભાનુપસ્સી વિહરતિ. અયં વુચ્ચતાનન્દ, અસુભસઞ્ઞા.

‘‘કતમા ચાનન્દ, આદીનવસઞ્ઞા? ઇધાનન્દ, ભિક્ખુ અરઞ્ઞગતો વા રુક્ખમૂલગતો વા સુઞ્ઞાગારગતો વા ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘બહુદુક્ખો ખો અયં કાયો બહુઆદીનવો? ઇતિ ઇમસ્મિં કાયે વિવિધા આબાધા ઉપ્પજ્જન્તિ, સેય્યથિદં – ચક્ખુરોગો સોતરોગો ઘાનરોગો જિવ્હારોગો કાયરોગો સીસરોગો કણ્ણરોગો મુખરોગો દન્તરોગો ઓટ્ઠરોગો કાસો સાસો પિનાસો ડાહો [ડહો (સી. સ્યા.)] જરો કુચ્છિરોગો મુચ્છા પક્ખન્દિકા સૂલા વિસૂચિકા કુટ્ઠં ગણ્ડો કિલાસો સોસો અપમારો દદ્દુ કણ્ડુ કચ્છુ નખસા વિતચ્છિકા લોહિતં પિત્તં [લોહિતપિત્તં (સી.)] મધુમેહો અંસા પિળકા ભગન્દલા પિત્તસમુટ્ઠાના આબાધા સેમ્હસમુટ્ઠાના આબાધા વાતસમુટ્ઠાના આબાધા સન્નિપાતિકા આબાધા ઉતુપરિણામજા આબાધા વિસમપરિહારજા આબાધા ઓપક્કમિકા આબાધા કમ્મવિપાકજા આબાધા સીતં ઉણ્હં જિઘચ્છા પિપાસા ઉચ્ચારો પસ્સાવો’તિ. ઇતિ ઇમસ્મિં કાયે આદીનવાનુપસ્સી વિહરતિ. અયં વુચ્ચતાનન્દ, આદીનવસઞ્ઞા.

‘‘કતમા ચાનન્દ, પહાનસઞ્ઞા? ઇધાનન્દ, ભિક્ખુ ઉપ્પન્નં કામવિતક્કં નાધિવાસેતિ, પજહતિ, વિનોદેતિ, બ્યન્તીકરોતિ, અનભાવં ગમેતિ. ઉપ્પન્નં બ્યાપાદવિતક્કં નાધિવાસેતિ, પજહતિ, વિનોદેતિ, બ્યન્તીકરોતિ, અનભાવં ગમેતિ. ઉપ્પન્નં વિહિંસાવિતક્કં નાધિવાસેતિ, પજહતિ, વિનોદેતિ, બ્યન્તીકરોતિ, અનભાવં ગમેતિ. ઉપ્પન્નુપ્પન્ને પાપકે અકુસલે ધમ્મે નાધિવાસેતિ, પજહતિ, વિનોદેતિ, બ્યન્તીકરોતિ, અનભાવં ગમેતિ. અયં વુચ્ચતાનન્દ, પહાનસઞ્ઞા.

‘‘કતમા ચાનન્દ, વિરાગસઞ્ઞા? ઇધાનન્દ, ભિક્ખુ અરઞ્ઞગતો વા રુક્ખમૂલગતો વા સુઞ્ઞાગારગતો વા ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘એતં સન્તં એતં પણીતં યદિદં સબ્બસઙ્ખારસમથો સબ્બૂપધિપ્પટિનિસ્સગ્ગો તણ્હાક્ખયો વિરાગો નિબ્બાન’ન્તિ. અયં વુચ્ચતાનન્દ, વિરાગસઞ્ઞા.

‘‘કતમા ચાનન્દ, નિરોધસઞ્ઞા? ઇધાનન્દ, ભિક્ખુ અરઞ્ઞગતો વા રુક્ખમૂલગતો વા સુઞ્ઞાગારગતો વા ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ – ‘એતં સન્તં એતં પણીતં યદિદં સબ્બસઙ્ખારસમથો સબ્બૂપધિપ્પટિનિસ્સગ્ગો તણ્હાક્ખયો નિરોધો નિબ્બાન’ન્તિ. અયં વુચ્ચતાનન્દ, નિરોધસઞ્ઞા.

‘‘કતમા ચાનન્દ, સબ્બલોકે અનભિરતસઞ્ઞા? ઇધાનન્દ, ભિક્ખુ યે લોકે ઉપાદાના ચેતસો અધિટ્ઠાનાભિનિવેસાનુસયા, તે પજહન્તો વિહરતિ અનુપાદિયન્તો. અયં વુચ્ચતાનન્દ, સબ્બલોકે અનભિરતસઞ્ઞા.

‘‘કતમા ચાનન્દ, સબ્બસઙ્ખારેસુ અનિચ્છાસઞ્ઞા? ઇધાનન્દ, ભિક્ખુ સબ્બસઙ્ખારેસુ અટ્ટીયતિ હરાયતિ જિગુચ્છતિ. અયં વુચ્ચતાનન્દ, સબ્બસઙ્ખારેસુ અનિચ્છાસઞ્ઞા.

‘‘કતમા ચાનન્દ, આનાપાનસ્સતિ? ઇધાનન્દ, ભિક્ખુ અરઞ્ઞગતો વા રુક્ખમૂલગતો વા સુઞ્ઞાગારગતો વા નિસીદતિ પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા ઉજું કાયં પણિધાય પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા. સો સતોવ અસ્સસતિ સતોવ પસ્સસતિ. દીઘં વા અસ્સસન્તો ‘દીઘં અસ્સસામી’તિ પજાનાતિ. દીઘં વા પસ્સસન્તો ‘દીઘં પસ્સસામી’તિ પજાનાતિ. રસ્સં વા અસ્સસન્તો ‘રસ્સં અસ્સસામી’તિ પજાનાતિ. રસ્સં વા પસ્સસન્તો ‘રસ્સં પસ્સસામી’તિ પજાનાતિ. ‘સબ્બકાયપટિસંવેદી અસ્સસિસ્સામી’તિ સિક્ખતિ. ‘સબ્બકાયપટિસંવેદી પસ્સસિસ્સામી’તિ સિક્ખતિ. ‘પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખારં અસ્સસિસ્સામી’તિ સિક્ખતિ. ‘પસ્સમ્ભયં કાયસઙ્ખારં પસ્સસિસ્સામી’તિ સિક્ખતિ. ‘પીતિપટિસંવેદી અસ્સસિસ્સામી’તિ સિક્ખતિ. ‘પીતિપટિસંવેદી પસ્સસિસ્સામી’તિ સિક્ખતિ. ‘સુખપટિસંવેદી અસ્સસિસ્સામી’તિ સિક્ખતિ. ‘સુખપટિસંવેદી પસ્સસિસ્સામી’તિ સિક્ખતિ. ‘ચિત્તસઙ્ખારપટિસંવેદી અસ્સસિસ્સામી’તિ સિક્ખતિ. ‘ચિત્તસઙ્ખારપટિસંવેદી પસ્સસિસ્સામી’તિ સિક્ખતિ. ‘પસ્સમ્ભયં ચિત્તસઙ્ખારં અસ્સસિસ્સામી’તિ સિક્ખતિ. ‘પસ્સમ્ભયં ચિત્તસઙ્ખારં પસ્સસિસ્સામી’તિ સિક્ખતિ. ‘ચિત્તપટિસંવેદી અસ્સસિસ્સામી’તિ સિક્ખતિ. ‘ચિત્તપટિસંવેદી પસ્સસિસ્સામી’તિ સિક્ખતિ. અભિપ્પમોદયં ચિત્તં…પે… સમાદહં ચિત્તં…પે… વિમોચયં ચિત્તં…પે… અનિચ્ચાનુપસ્સી…પે… વિરાગાનુપસ્સી…પે… નિરોધાનુપસ્સી…પે… ‘પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સી અસ્સસિસ્સામી’તિ સિક્ખતિ. ‘પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સી પસ્સસિસ્સામી’તિ સિક્ખતિ. અયં વુચ્ચતાનન્દ, આનાપાનસ્સતિ.

‘‘સચે ખો ત્વં, આનન્દ, ગિરિમાનન્દસ્સ ભિક્ખુનો ઇમા દસ સઞ્ઞા ભાસેય્યાસિ, ઠાનં ખો પનેતં વિજ્જતિ યં ગિરિમાનન્દસ્સ ભિક્ખુનો ઇમા દસ સઞ્ઞા સુત્વા સો આબાધો ઠાનસો પટિપ્પસ્સમ્ભેય્યા’’તિ.

અથ ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવતો સન્તિકે ઇમા દસ સઞ્ઞા ઉગ્ગહેત્વા યેનાયસ્મા ગિરિમાનન્દો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મતો ગિરિમાનન્દસ્સ ઇમા દસ સઞ્ઞા અભાસિ. અથ ખો આયસ્મતો ગિરિમાનન્દસ્સ દસ સઞ્ઞા સુત્વા સો આબાધો ઠાનસો પટિપ્પસ્સમ્ભિ. વુટ્ઠહિ ચાયસ્મા ગિરિમાનન્દો તમ્હા આબાધા. તથા પહીનો ચ પનાયસ્મતો ગિરિમાનન્દસ્સ સો આબાધો અહોસી’’તિ. દસમં.

સચિત્તવગ્ગો પઠમો.