૪. ઉપાલિવગ્ગો

૧. ઉપાલિસુત્તં

૩૧. અથ ખો આયસ્મા ઉપાલિ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા ઉપાલિ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કતિ નુ ખો, ભન્તે, અત્થવસે પટિચ્ચ તથાગતેન સાવકાનં સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં, પાતિમોક્ખં ઉદ્દિટ્ઠ’’ન્તિ?

‘‘દસ ખો, ઉપાલિ, અત્થવસે પટિચ્ચ તથાગતેન સાવકાનં સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં, પાતિમોક્ખં ઉદ્દિટ્ઠં. કતમે દસ? સઙ્ઘસુટ્ઠુતાય, સઙ્ઘફાસુતાય, દુમ્મઙ્કૂનં પુગ્ગલાનં નિગ્ગહાય, પેસલાનં ભિક્ખૂનં ફાસુવિહારાય, દિટ્ઠધમ્મિકાનં આસવાનં સંવરાય, સમ્પરાયિકાનં આસવાનં પટિઘાતાય, અપ્પસન્નાનં પસાદાય, પસન્નાનં ભિય્યોભાવાય, સદ્ધમ્મટ્ઠિતિયા, વિનયાનુગ્ગહાય – ઇમે ખો, ઉપાલિ, દસ અત્થવસે પટિચ્ચ તથાગતેન સાવકાનં સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં, પાતિમોક્ખં ઉદ્દિટ્ઠ’’ન્તિ. પઠમં.

૨. પાતિમોક્ખટ્ઠપનાસુત્તં

૩૨. ‘‘કતિ નુ ખો, ભન્તે, પાતિમોક્ખટ્ઠપના’’તિ? ‘‘દસ ખો, ઉપાલિ, પાતિમોક્ખટ્ઠપના. કતમે દસ? પારાજિકો તસ્સં પરિસાયં નિસિન્નો હોતિ, પારાજિકકથા વિપ્પકતા હોતિ, અનુપસમ્પન્નો તસ્સં પરિસાયં નિસિન્નો હોતિ, અનુપસમ્પન્નકથા વિપ્પકતા હોતિ, સિક્ખં પચ્ચક્ખાતકો તસ્સં પરિસાયં નિસિન્નો હોતિ, સિક્ખં પચ્ચક્ખાતકકથા વિપ્પકતા હોતિ, પણ્ડકો તસ્સં પરિસાયં નિસિન્નો હોતિ, પણ્ડકકથા વિપ્પકતા હોતિ, ભિક્ખુનિદૂસકો તસ્સં પરિસાયં નિસિન્નો હોતિ, ભિક્ખુનિદૂસકકથા વિપ્પકતા હોતિ – ઇમે ખો, ઉપાલિ, દસ પાતિમોક્ખટ્ઠપના’’તિ. દુતિયં.

૩. ઉબ્બાહિકાસુત્તં

૩૩. [ચૂળવ. ૨૩૧] ‘‘કતિહિ નુ ખો, ભન્તે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ ઉબ્બાહિકાય સમ્મન્નિતબ્બો’’તિ? ‘‘દસહિ ખો, ઉપાલિ, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ ઉબ્બાહિકાય સમ્મન્નિતબ્બો. કતમેહિ દસહિ? ઇધુપાલિ, ભિક્ખુ સીલવા હોતિ; પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો વિહરતિ આચારગોચરસમ્પન્નો અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવી, સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસુ; બહુસ્સુતો હોતિ સુતધરો સુતસન્નિચયો, યે તે ધમ્મા આદિકલ્યાણા મજ્ઝેકલ્યાણા પરિયોસાનકલ્યાણા સાત્થં સબ્યઞ્જનં [સત્થા સબ્યઞ્જના (સી.) એવમુપરિપિ] કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં અભિવદન્તિ, તથારૂપાસ્સ ધમ્મા બહુસ્સુતા હોન્તિ ધાતા વચસા પરિચિતા મનસાનુપેક્ખિતા દિટ્ઠિયા સુપ્પટિવિદ્ધા; ઉભયાનિ ખો પનસ્સ પાતિમોક્ખાનિ વિત્થારેન સ્વાગતાનિ હોન્તિ સુવિભત્તાનિ સુપ્પવત્તીનિ સુવિનિચ્છિતાનિ સુત્તસો અનુબ્યઞ્જનસો; વિનયે ખો પન ઠિતો હોતિ અસંહીરો; પટિબલો હોતિ ઉભો અત્થપચ્ચત્થિકે સઞ્ઞાપેતું પઞ્ઞાપેતું નિજ્ઝાપેતું પેક્ખેતું પસાદેતું; અધિકરણસમુપ્પાદવૂપસમકુસલો હોતિ – અધિકરણં જાનાતિ; અધિકરણસમુદયં જાનાતિ; અધિકરણનિરોધં જાનાતિ; અધિકરણનિરોધગામિનિં પટિપદં જાનાતિ. ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, દસહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ ઉબ્બાહિકાય સમ્મન્નિતબ્બો’’તિ. તતિયં.

૪. ઉપસમ્પદાસુત્તં

૩૪. ‘‘કતિહિ નુ ખો, ભન્તે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના ઉપસમ્પાદેતબ્બ’’ન્તિ? ‘‘દસહિ ખો, ઉપાલિ, ધમ્મેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના ઉપસમ્પાદેતબ્બં. કતમેહિ દસહિ? ઇધુપાલિ, ભિક્ખુ સીલવા હોતિ, પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો વિહરતિ આચારગોચરસમ્પન્નો અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવી, સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસુ; બહુસ્સુતો હોતિ સુતધરો સુતસન્નિચયો, યે તે ધમ્મા આદિકલ્યાણા મજ્ઝેકલ્યાણા પરિયોસાનકલ્યાણા સાત્થં સબ્યઞ્જનં કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં અભિવદન્તિ, તથારૂપાસ્સ ધમ્મા બહુસ્સુતા હોન્તિ ધાતા વચસા પરિચિતા મનસાનુપેક્ખિતા દિટ્ઠિયા સુપ્પટિવિદ્ધા; પાતિમોક્ખં ખો પનસ્સ વિત્થારેન સ્વાગતં હોતિ સુવિભત્તં સુપ્પવત્તં સુવિનિચ્છિતં સુત્તસો અનુબ્યઞ્જનસો; પટિબલો હોતિ ગિલાનં ઉપટ્ઠાતું વા ઉપટ્ઠાપેતું વા; પટિબલો હોતિ અનભિરતિં વૂપકાસેતું વા વૂપકાસાપેતું વા; પટિબલો હોતિ ઉપ્પન્નં કુક્કુચ્ચં ધમ્મતો વિનોદેતું; પટિબલો હોતિ ઉપ્પન્નં દિટ્ઠિગતં ધમ્મતો વિવેચેતું; પટિબલો હોતિ અધિસીલે સમાદપેતું; પટિબલો હોતિ અધિચિત્તે સમાદપેતું; પટિબલો હોતિ અધિપઞ્ઞાય સમાદપેતું. ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, દસહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના ઉપસમ્પાદેતબ્બ’’ન્તિ. ચતુત્થં.

૫. નિસ્સયસુત્તં

૩૫. ‘‘કતિહિ નુ ખો, ભન્તે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના નિસ્સયો દાતબ્બો’’તિ? ‘‘દસહિ ખો, ઉપાલિ, ધમ્મેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના નિસ્સયો દાતબ્બો. કતમેહિ દસહિ? ઇધુપાલિ, ભિક્ખુ સીલવા હોતિ…પે… સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસુ; બહુસ્સુતો હોતિ…પે… દિટ્ઠિયા સુપ્પટિવિદ્ધા; પાતિમોક્ખં ખો પનસ્સ વિત્થારેન સ્વાગતં હોતિ સુવિભત્તં સુપ્પવત્તં સુવિનિચ્છિતં સુત્તસો અનુબ્યઞ્જનસો; પટિબલો હોતિ ગિલાનં ઉપટ્ઠાતું વા ઉપટ્ઠાપેતું વા; પટિબલો હોતિ અનભિરતિં વૂપકાસેતું વા વૂપકાસાપેતું વા; પટિબલો હોતિ ઉપ્પન્નં કુક્કુચ્ચં ધમ્મતો વિનોદેતું; પટિબલો હોતિ ઉપ્પન્નં દિટ્ઠિગતં ધમ્મતો વિવેચેતું; પટિબલો હોતિ અધિસીલે…પે… અધિચિત્તે… અધિપઞ્ઞાય સમાદપેતું. ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, દસહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના નિસ્સયો દાતબ્બો’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. સામણેરસુત્તં

૩૬. ‘‘કતિહિ નુ ખો, ભન્તે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સામણેરો ઉપટ્ઠાપેતબ્બો’’તિ? ‘‘દસહિ ખો, ઉપાલિ, ધમ્મેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સામણેરો ઉપટ્ઠાપેતબ્બો. કતમેહિ દસહિ? ઇધુપાલિ, ભિક્ખુ સીલવા હોતિ…પે… સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસુ; બહુસ્સુતો હોતિ…પે… દિટ્ઠિયા સુપ્પટિવિદ્ધા; પાતિમોક્ખં ખો પનસ્સ વિત્થારેન સ્વાગતં હોતિ સુવિભત્તં સુપ્પવત્તં સુવિનિચ્છિતં સુત્તસો અનુબ્યઞ્જનસો; પટિબલો હોતિ ગિલાનં ઉપટ્ઠાતું વા ઉપટ્ઠાપેતું વા; પટિબલો હોતિ અનભિરતિં વૂપકાસેતું વા વૂપકાસાપેતું વા; પટિબલો હોતિ ઉપ્પન્નં કુક્કુચ્ચં ધમ્મતો વિનોદેતું; પટિબલો હોતિ ઉપ્પન્નં દિટ્ઠિગતં ધમ્મતો વિવેચેતું; પટિબલો હોતિ અધિસીલે સમાદપેતું; પટિબલો હોતિ અધિચિત્તે સમાદપેતું; પટિબલો હોતિ અધિપઞ્ઞાય સમાદપેતું. ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, દસહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સામણેરો ઉપટ્ઠાપેતબ્બો’’તિ. છટ્ઠં.

૭. સઙ્ઘભેદસુત્તં

૩૭. ‘‘‘સઙ્ઘભેદો સઙ્ઘભેદો’તિ, ભન્તે, વુચ્ચતિ. કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, સઙ્ઘો ભિન્નો હોતી’’તિ? ‘‘ઇધુપાલિ, ભિક્ખૂ અધમ્મં ધમ્મોતિ દીપેન્તિ, ધમ્મં અધમ્મોતિ દીપેન્તિ, અવિનયં વિનયોતિ દીપેન્તિ, વિનયં અવિનયોતિ દીપેન્તિ, અભાસિતં અલપિતં તથાગતેન ભાસિતં લપિતં તથાગતેનાતિ દીપેન્તિ, ભાસિતં લપિતં તથાગતેન અભાસિતં અલપિતં તથાગતેનાતિ દીપેન્તિ, અનાચિણ્ણં તથાગતેન આચિણ્ણં તથાગતેનાતિ દીપેન્તિ, આચિણ્ણં તથાગતેન અનાચિણ્ણં તથાગતેનાતિ દીપેન્તિ, અપઞ્ઞત્તં તથાગતેન પઞ્ઞત્તં તથાગતેનાતિ દીપેન્તિ, પઞ્ઞત્તં તથાગતેન અપઞ્ઞત્તં તથાગતેનાતિ દીપેન્તિ. તે ઇમેહિ દસહિ વત્થૂહિ અવકસ્સન્તિ અપકસ્સન્તિ આવેનિ [આવેનિં (ચૂળવ. ૩૫૨) આવેણિ, આવેણિકં (તત્થેવ અધોલિપિ)] કમ્માનિ કરોન્તિ આવેનિ પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસન્તિ. એત્તાવતા ખો, ઉપાલિ, સઙ્ઘો ભિન્નો હોતી’’તિ. સત્તમં.

૮. સઙ્ઘસામગ્ગીસુત્તં

૩૮. [ચૂળવ. ૩૫૩] ‘‘‘સઙ્ઘસામગ્ગી સઙ્ઘસામગ્ગી’તિ, ભન્તે, વુચ્ચતિ. કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, સઙ્ઘો સમગ્ગો હોતી’’તિ? ‘‘ઇધુપાલિ, ભિક્ખૂ અધમ્મં અધમ્મોતિ દીપેન્તિ, ધમ્મં ધમ્મોતિ દીપેન્તિ, અવિનયં અવિનયોતિ દીપેન્તિ, વિનયં વિનયોતિ દીપેન્તિ, અભાસિતં અલપિતં તથાગતેન અભાસિતં અલપિતં તથાગતેનાતિ દીપેન્તિ, ભાસિતં લપિતં તથાગતેન ભાસિતં લપિતં તથાગતેનાતિ દીપેન્તિ, અનાચિણ્ણં તથાગતેન અનાચિણ્ણં તથાગતેનાતિ દીપેન્તિ, આચિણ્ણં તથાગતેન આચિણ્ણં તથાગતેનાતિ દીપેન્તિ, અપઞ્ઞત્તં તથાગતેન અપઞ્ઞત્તં તથાગતેનાતિ દીપેન્તિ, પઞ્ઞત્તં તથાગતેન પઞ્ઞત્તં તથાગતેનાતિ દીપેન્તિ. તે ઇમેહિ દસહિ વત્થૂહિ ન અવકસ્સન્તિ ન અપકસ્સન્તિ ન આવેનિ કમ્માનિ કરોન્તિ ન આવેનિ પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસન્તિ. એત્તાવતા ખો, ઉપાલિ, સઙ્ઘો સમગ્ગો હોતી’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. પઠમઆનન્દસુત્તં

૩૯. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘‘સઙ્ઘભેદો સઙ્ઘભેદો’તિ, ભન્તે, વુચ્ચતિ. કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, સઙ્ઘો ભિન્નો હોતી’’તિ? ‘‘ઇધાનન્દ, ભિક્ખૂ અધમ્મં ધમ્મોતિ દીપેન્તિ, ધમ્મં અધમ્મોતિ દીપેન્તિ, અવિનયં વિનયોતિ દીપેન્તિ…પે… પઞ્ઞત્તં તથાગતેન અપઞ્ઞત્તં તથાગતેનાતિ દીપેન્તિ. તે ઇમેહિ દસહિ વત્થૂહિ અવકસ્સન્તિ અપકસ્સન્તિ આવેનિ કમ્માનિ કરોન્તિ આવેનિ પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસન્તિ. એત્તાવતા ખો, આનન્દ, સઙ્ઘો ભિન્નો હોતી’’તિ.

‘‘સમગ્ગં પન, ભન્તે, સઙ્ઘં ભિન્દિત્વા કિં સો પસવતી’’તિ? ‘‘કપ્પટ્ઠિકં, આનન્દ, કિબ્બિસં પસવતી’’તિ. ‘‘કિં પન, ભન્તે, કપ્પટ્ઠિકં કિબ્બિસ’’ન્તિ? ‘‘કપ્પં, આનન્દ, નિરયમ્હિ પચ્ચતીતિ –

‘‘આપાયિકો નેરયિકો, કપ્પટ્ઠો સઙ્ઘભેદકો;

વગ્ગરતો અધમ્મટ્ઠો, યોગક્ખેમા પધંસતિ;

સઙ્ઘં સમગ્ગં ભિન્દિત્વા [ભેત્વાન (સી. સ્યા.), ભિત્વાન (ક.) ચૂળવ. ૩૫૪; ઇતિવુ. ૧૮; કથાવ. ૬૫૭] કપ્પં નિરયમ્હિ પચ્ચતી’’તિ. નવમં;

૧૦. દુતિયઆનન્દસુત્તં

૪૦. ‘‘‘સઙ્ઘસામગ્ગી સઙ્ઘસામગ્ગી’તિ, ભન્તે, વુચ્ચતિ. કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, સઙ્ઘો સમગ્ગો હોતી’’તિ? ‘‘ઇધાનન્દ, ભિક્ખૂ અધમ્મં અધમ્મોતિ દીપેન્તિ, ધમ્મં ધમ્મોતિ દીપેન્તિ, અવિનયં અવિનયોતિ દીપેન્તિ, વિનયં વિનયોતિ દીપેન્તિ, અભાસિતં અલપિતં તથાગતેન અભાસિતં અલપિતં તથાગતેનાતિ દીપેન્તિ, ભાસિતં લપિતં તથાગતેન ભાસિતં લપિતં તથાગતેનાતિ દીપેન્તિ, અનાચિણ્ણં તથાગતેન અનાચિણ્ણં તથાગતેનાતિ દીપેન્તિ, આચિણ્ણં તથાગતેન આચિણ્ણં તથાગતેનાતિ દીપેન્તિ, અપઞ્ઞત્તં તથાગતેન અપઞ્ઞત્તં તથાગતેનાતિ દીપેન્તિ, પઞ્ઞત્તં તથાગતેન પઞ્ઞત્તં તથાગતેનાતિ દીપેન્તિ. તે ઇમેહિ દસહિ વત્થૂહિ ન અવકસ્સન્તિ ન અપકસ્સન્તિ ન આવેનિ કમ્માનિ કરોન્તિ ન આવેનિ પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસન્તિ. એત્તાવતા ખો, આનન્દ, સઙ્ઘો સમગ્ગો હોતી’’તિ.

‘‘ભિન્નં પન, ભન્તે, સઙ્ઘં સમગ્ગં કત્વા કિં સો પસવતી’’તિ? ‘‘બ્રહ્મં, આનન્દ, પુઞ્ઞં પસવતી’’તિ. ‘‘કિં પન, ભન્તે, બ્રહ્મં પુઞ્ઞ’’ન્તિ? ‘‘કપ્પં, આનન્દ, સગ્ગમ્હિ મોદતીતિ –

‘‘સુખા સઙ્ઘસ્સ સામગ્ગી, સમગ્ગાનઞ્ચ અનુગ્ગહો;

સમગ્ગરતો ધમ્મટ્ઠો, યોગક્ખેમા ન ધંસતિ;

સઙ્ઘં સમગ્ગં કત્વાન, કપ્પં સગ્ગમ્હિ મોદતી’’તિ. દસમં;

ઉપાલિવગ્ગો ચતુત્થો.