૯. પઠમકોસલસુત્તં

૨૯. ‘‘યાવતા, ભિક્ખવે, કાસિકોસલા, યાવતા રઞ્ઞો પસેનદિસ્સ કોસલસ્સ વિજિતં [વિજિતે (સી. ક.)], રાજા તત્થ પસેનદિ કોસલો અગ્ગમક્ખાયતિ. રઞ્ઞોપિ ખો, ભિક્ખવે, પસેનદિસ્સ કોસલસ્સ અત્થેવ અઞ્ઞથત્તં અત્થિ વિપરિણામો. એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો તસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ. તસ્મિં નિબ્બિન્દન્તો અગ્ગે વિરજ્જતિ, પગેવ હીનસ્મિં.

‘‘યાવતા, ભિક્ખવે, ચન્દિમસૂરિયા પરિહરન્તિ દિસા ભન્તિ વિરોચમાના, તાવ સહસ્સધા લોકો. તસ્મિં સહસ્સધા લોકે સહસ્સં ચન્દાનં સહસ્સં સૂરિયાનં [સુરિયાનં (સી. સ્યા. કં. પી.)] સહસ્સં સિનેરુપબ્બતરાજાનં સહસ્સં જમ્બુદીપાનં સહસ્સં અપરગોયાનાનં સહસ્સં ઉત્તરકુરૂનં સહસ્સં પુબ્બવિદેહાનં ચત્તારિ મહાસમુદ્દસહસ્સાનિ ચત્તારિ મહારાજસહસ્સાનિ સહસ્સં ચાતુમહારાજિકાનં સહસ્સં તાવતિંસાનં સહસ્સં યામાનં સહસ્સં તુસિતાનં સહસ્સં નિમ્માનરતીનં સહસ્સં પરનિમ્મિતવસવત્તીનં સહસ્સં બ્રહ્મલોકાનં. યાવતા, ભિક્ખવે, સહસ્સી લોકધાતુ, મહાબ્રહ્મા તત્થ અગ્ગમક્ખાયતિ. મહાબ્રહ્મુનોપિ ખો, ભિક્ખવે, અત્થેવ અઞ્ઞથત્તં અત્થિ વિપરિણામો. એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો તસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ. તસ્મિં નિબ્બિન્દન્તો અગ્ગે વિરજ્જતિ, પગેવ હીનસ્મિં.

‘‘હોતિ સો, ભિક્ખવે, સમયો યં અયં લોકો સંવટ્ટતિ. સંવટ્ટમાને, ભિક્ખવે, લોકે યેભુય્યેન સત્તા આભસ્સરસંવત્તનિકા [આભસ્સરવત્તનિકા (સી. સ્યા.)] ભવન્તિ. તે તત્થ હોન્તિ મનોમયા પીતિભક્ખા સયંપભા અન્તલિક્ખેચરા સુભટ્ઠાયિનો ચિરં દીઘમદ્ધાનં તિટ્ઠન્તિ. સંવટ્ટમાને, ભિક્ખવે, લોકે આભસ્સરા દેવા અગ્ગમક્ખાયન્તિ. આભસ્સરાનમ્પિ ખો, ભિક્ખવે, દેવાનં અત્થેવ અઞ્ઞથત્તં અત્થિ વિપરિણામો. એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો તસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ. તસ્મિં નિબ્બિન્દન્તો અગ્ગે વિરજ્જતિ, પગેવ હીનસ્મિં.

[અ. નિ. ૧૦.૨૫] ‘‘દસયિમાનિ, ભિક્ખવે, કસિણાયતનાનિ. કતમાનિ દસ? પથવીકસિણમેકો સઞ્જાનાતિ ઉદ્ધં અધો તિરિયં અદ્વયં અપ્પમાણં; આપોકસિણમેકો સઞ્જાનાતિ…પે… તેજોકસિણમેકો સઞ્જાનાતિ… વાયોકસિણમેકો સઞ્જાનાતિ… નીલકસિણમેકો સઞ્જાનાતિ… પીતકસિણમેકો સઞ્જાનાતિ… લોહિતકસિણમેકો સઞ્જાનાતિ… ઓદાતકસિણમેકો સઞ્જાનાતિ… આકાસકસિણમેકો સઞ્જાનાતિ… વિઞ્ઞાણકસિણમેકો સઞ્જાનાતિ ઉદ્ધં અધો તિરિયં અદ્વયં અપ્પમાણં. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, દસ કસિણાયતનાનિ.

‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, ઇમેસં દસન્નં કસિણાયતનાનં યદિદં વિઞ્ઞાણકસિણં એકો સઞ્જાનાતિ ઉદ્ધં અધો તિરિયં અદ્વયં અપ્પમાણં. એવંસઞ્ઞિનોપિ ખો, ભિક્ખવે, સન્તિ સત્તા. એવંસઞ્ઞીનમ્પિ ખો, ભિક્ખવે, સત્તાનં અત્થેવ અઞ્ઞથત્તં અત્થિ વિપરિણામો. એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો તસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ. તસ્મિં નિબ્બિન્દન્તો અગ્ગે વિરજ્જતિ, પગેવ હીનસ્મિં.

[દી. નિ. ૩.૩૩૮, ૩૫૮; અ. નિ. ૮.૬૪] ‘‘અટ્ઠિમાનિ, ભિક્ખવે, અભિભાયતનાનિ. કતમાનિ અટ્ઠ? અજ્ઝત્તં રૂપસઞ્ઞી એકો બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ પરિત્તાનિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાનિ; ‘તાનિ અભિભુય્ય જાનામિ પસ્સામી’તિ, એવંસઞ્ઞી હોતિ. ઇદં પઠમં અભિભાયતનં.

‘‘અજ્ઝત્તં રૂપસઞ્ઞી એકો બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ અપ્પમાણાનિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાનિ; ‘તાનિ અભિભુય્ય જાનામિ પસ્સામી’તિ, એવંસઞ્ઞી હોતિ. ઇદં દુતિયં અભિભાયતનં.

‘‘અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞી એકો બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ પરિત્તાનિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાનિ; ‘તાનિ અભિભુય્ય જાનામિ પસ્સામી’તિ, એવંસઞ્ઞી હોતિ. ઇદં તતિયં અભિભાયતનં.

‘‘અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞી એકો બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ અપ્પમાણાનિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાનિ; ‘તાનિ અભિભુય્ય જાનામિ પસ્સામી’તિ, એવંસઞ્ઞી હોતિ. ઇદં ચતુત્થં અભિભાયતનં.

‘‘અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞી એકો બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ નીલાનિ નીલવણ્ણાનિ નીલનિદસ્સનાનિ નીલનિભાસાનિ. સેય્યથાપિ નામ ઉમાપુપ્ફં નીલં નીલવણ્ણં નીલનિદસ્સનં નીલનિભાસં, સેય્યથા વા પન તં વત્થં બારાણસેય્યકં ઉભતોભાગવિમટ્ઠં નીલં નીલવણ્ણં નીલનિદસ્સનં નીલનિભાસં; એવમેવં અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞી એકો બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ નીલાનિ નીલવણ્ણાનિ નીલનિદસ્સનાનિ નીલનિભાસાનિ; ‘તાનિ અભિભુય્ય જાનામિ પસ્સામી’તિ, એવંસઞ્ઞી હોતિ. ઇદં પઞ્ચમં અભિભાયતનં.

‘‘અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞી એકો બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ પીતાનિ પીતવણ્ણાનિ પીતનિદસ્સનાનિ પીતનિભાસાનિ. સેય્યથાપિ નામ કણિકારપુપ્ફં પીતં પીતવણ્ણં પીતનિદસ્સનં પીતનિભાસં, સેય્યથા વા પન તં વત્થં બારાણસેય્યકં ઉભતોભાગવિમટ્ઠં પીતં પીતવણ્ણં પીતનિદસ્સનં પીતનિભાસં; એવમેવં અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞી એકો બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ પીતાનિ પીતવણ્ણાનિ પીતનિદસ્સનાનિ પીતનિભાસાનિ; ‘તાનિ અભિભુય્ય જાનામિ પસ્સામી’તિ, એવંસઞ્ઞી હોતિ. ઇદં છટ્ઠં અભિભાયતનં.

‘‘અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞી એકો બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ લોહિતકાનિ લોહિતકવણ્ણાનિ લોહિતકનિદસ્સનાનિ લોહિતકનિભાસાનિ. સેય્યથાપિ નામ બન્ધુજીવકપુપ્ફં લોહિતકં લોહિતકવણ્ણં લોહિતકનિદસ્સનં લોહિતકનિભાસં, સેય્યથા વા પન તં વત્થં બારાણસેય્યકં ઉભતોભાગવિમટ્ઠં લોહિતકં લોહિતકવણ્ણં લોહિતકનિદસ્સનં લોહિતકનિભાસં; એવમેવં અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞી એકો બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ લોહિતકાનિ લોહિતકવણ્ણાનિ લોહિતકનિદસ્સનાનિ લોહિતકનિભાસાનિ; ‘તાનિ અભિભુય્ય જાનામિ પસ્સામી’તિ, એવંસઞ્ઞી હોતિ. ઇદં સત્તમં અભિભાયતનં.

‘‘અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞી એકો બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ ઓદાતાનિ ઓદાતવણ્ણાનિ ઓદાતનિદસ્સનાનિ ઓદાતનિભાસાનિ. સેય્યથાપિ નામ ઓસધિતારકા ઓદાતા ઓદાતવણ્ણા ઓદાતનિદસ્સના ઓદાતનિભાસા, સેય્યથા વા પન તં વત્થં બારાણસેય્યકં ઉભતોભાગવિમટ્ઠં ઓદાતં ઓદાતવણ્ણં ઓદાતનિદસ્સનં ઓદાતનિભાસં; એવમેવં અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞી એકો બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ ઓદાતાનિ ઓદાતવણ્ણાનિ ઓદાતનિદસ્સનાનિ ઓદાતનિભાસાનિ; ‘તાનિ અભિભુય્ય જાનામિ પસ્સામી’તિ, એવંસઞ્ઞી હોતિ. ઇદં અટ્ઠમં અભિભાયતનં. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, અટ્ઠ અભિભાયતનાનિ.

‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, ઇમેસં અટ્ઠન્નં અભિભાયતનાનં યદિદં અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞી એકો બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ ઓદાતાનિ ઓદાતવણ્ણાનિ ઓદાતનિદસ્સનાનિ ઓદાતનિભાસાનિ; ‘તાનિ અભિભુય્ય જાનામિ પસ્સામી’તિ, એવંસઞ્ઞી હોતિ. એવંસઞ્ઞિનોપિ ખો, ભિક્ખવે, સન્તિ સત્તા. એવંસઞ્ઞીનમ્પિ ખો, ભિક્ખવે, સત્તાનં અત્થેવ અઞ્ઞથત્તં અત્થિ વિપરિણામો. એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો તસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ. તસ્મિં નિબ્બિન્દન્તો અગ્ગે વિરજ્જતિ, પગેવ હીનસ્મિં.

‘‘ચતસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, પટિપદા. કતમા ચતસ્સો? દુક્ખા પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા, દુક્ખા પટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા, સુખા પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા, સુખા પટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા – ઇમા ખો, ભિક્ખવે, ચતસ્સો પટિપદા.

‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, ઇમાસં ચતુન્નં પટિપદાનં યદિદં સુખા પટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા. એવંપટિપન્નાપિ ખો, ભિક્ખવે, સન્તિ સત્તા. એવંપટિપન્નાનમ્પિ ખો, ભિક્ખવે, સત્તાનં અત્થેવ અઞ્ઞથત્તં અત્થિ વિપરિણામો. એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો તસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ. તસ્મિં નિબ્બિન્દન્તો અગ્ગે વિરજ્જતિ, પગેવ હીનસ્મિં.

‘‘ચતસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, સઞ્ઞા. કતમા ચતસ્સો? પરિત્તમેકો સઞ્જાનાતિ, મહગ્ગતમેકો સઞ્જાનાતિ, અપ્પમાણમેકો સઞ્જાનાતિ, ‘નત્થિ કિઞ્ચી’તિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનમેકો સઞ્જાનાતિ – ઇમા ખો, ભિક્ખવે, ચતસ્સો સઞ્ઞા.

‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, ઇમાસં ચતુન્નં સઞ્ઞાનં યદિદં ‘નત્થિ કિઞ્ચી’તિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનમેકો સઞ્જાનાતિ. એવંસઞ્ઞિનોપિ ખો, ભિક્ખવે, સન્તિ સત્તા. એવંસઞ્ઞીનમ્પિ ખો, ભિક્ખવે, સત્તાનં અત્થેવ અઞ્ઞથત્તં અત્થિ વિપરિણામો. એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો તસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ. તસ્મિં નિબ્બિન્દન્તો અગ્ગે વિરજ્જતિ, પગેવ હીનસ્મિં.

‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, બાહિરકાનં દિટ્ઠિગતાનં યદિદં ‘નો ચસ્સં, નો ચ મે સિયા, ન ભવિસ્સામિ, ન મે ભવિસ્સતી’તિ. એવંદિટ્ઠિનો, ભિક્ખવે, એતં પાટિકઙ્ખં – ‘યા ચાયં ભવે અપ્પટિકુલ્યતા, સા ચસ્સ ન ભવિસ્સતિ; યા ચાયં ભવનિરોધે પાટિકુલ્યતા, સા ચસ્સ ન ભવિસ્સતી’તિ. એવંદિટ્ઠિનોપિ ખો, ભિક્ખવે, સન્તિ સત્તા. એવંદિટ્ઠીનમ્પિ ખો, ભિક્ખવે, સત્તાનં અત્થેવ અઞ્ઞથત્તં અત્થિ વિપરિણામો. એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો તસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ. તસ્મિં નિબ્બિન્દન્તો અગ્ગે વિરજ્જતિ, પગેવ હીનસ્મિં.

‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, એકે સમણબ્રાહ્મણા પરમત્થવિસુદ્ધિં પઞ્ઞાપેન્તિ. એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, પરમત્થવિસુદ્ધિં પઞ્ઞાપેન્તાનં યદિદં સબ્બસો આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સમતિક્કમ્મ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. તે તદભિઞ્ઞાય તસ્સ સચ્છિકિરિયાય ધમ્મં દેસેન્તિ. એવંવાદિનોપિ ખો, ભિક્ખવે, સન્તિ સત્તા. એવંવાદીનમ્પિ ખો, ભિક્ખવે, સત્તાનં અત્થેવ અઞ્ઞથત્તં અત્થિ વિપરિણામો. એવં પસ્સં, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકો તસ્મિમ્પિ નિબ્બિન્દતિ. તસ્મિં નિબ્બિન્દન્તો અગ્ગે વિરજ્જતિ, પગેવ હીનસ્મિં.

‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, એકે સમણબ્રાહ્મણા પરમદિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનં પઞ્ઞાપેન્તિ. એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, પરમદિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનં પઞ્ઞાપેન્તાનં યદિદં છન્નં ફસ્સાયતનાનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં વિદિત્વા અનુપાદા વિમોક્ખો. એવંવાદિં ખો મં, ભિક્ખવે, એવમક્ખાયિં એકે સમણબ્રાહ્મણા અસતા તુચ્છા મુસા અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખન્તિ – ‘સમણો ગોતમો ન કામાનં પરિઞ્ઞં પઞ્ઞાપેતિ, ન રૂપાનં પરિઞ્ઞં પઞ્ઞાપેતિ, ન વેદનાનં પરિઞ્ઞં પઞ્ઞાપેતી’તિ. કામાનઞ્ચાહં, ભિક્ખવે, પરિઞ્ઞં પઞ્ઞાપેમિ, રૂપાનઞ્ચ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞાપેમિ, વેદનાનઞ્ચ પરિઞ્ઞં પઞ્ઞાપેમિ, દિટ્ઠેવ ધમ્મે નિચ્છાતો નિબ્બુતો સીતિભૂતો અનુપાદા પરિનિબ્બાનં પઞ્ઞાપેમી’’તિ. નવમં.